൨. അഭിധമ്മഭാജനീയവണ്ണനാ

൨൪൩. പഥവീആകാസാ വിയ പടിച്ചസമുപ്പാദോ മഹാപത്ഥടവിത്ഥാരിതാനം അത്ഥാനം പരികപ്പവസേന കഥിതോ. തഞ്ഹി അപത്ഥടം അവിത്ഥതഞ്ച പഥവിം ആകാസഞ്ച പത്ഥരന്തോ വിത്ഥാരയന്തോ വിയ ച ഏകേകചിത്താവരുദ്ധം അകത്വാ സബ്ബസത്തസബ്ബചിത്തസാധാരണവസേന പത്ഥടവിത്ഥതം കത്വാ സുത്തന്തഭാജനീയേന ഭഗവാ ദസ്സേതി. തത്ഥ നാനാചിത്തവസേനാതി അസഹജാതാനം സഹജാതാനഞ്ച പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നാനം നാനാചിത്തഗതാനം ദസ്സിതഭാവം സന്ധായ വുത്തം. നവ മൂലപദാനി ഏതേസന്തി നവമൂലപദാ, നയാ. ‘‘ഏകേകേന നയേന ചതുന്നം ചതുന്നം വാരാനം സങ്ഗഹിതത്താ’’തി വുത്തം, ഏത്ഥ ‘‘ഏകേകേന ചതുക്കേനാ’’തി വത്തബ്ബം. നയചതുക്കവാരാ ഹി ഏത്ഥ വവത്ഥിതാ ദസ്സിതാനം ചതുക്കാനം നയഭാവാതി.

൧. പച്ചയചതുക്കവണ്ണനാ

അവിജ്ജം അങ്ഗം അഗ്ഗഹേത്വാ തതോ പരം ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരോ’’തിആദീനി പച്ചയസഹിതാനി പച്ചയുപ്പന്നാനി അങ്ഗഭാവേന വുത്താനീതി ആഹ ‘‘ന, തസ്സ അനങ്ഗത്താ’’തി. ഏവഞ്ച കത്വാ നിദ്ദേസേ (വിഭ. ൨൨൬) ‘‘തത്ഥ കതമാ അവിജ്ജാ’’തി അവിജ്ജം വിസും വിസ്സജ്ജേത്വാ ‘‘തത്ഥ കതമോ അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരോ’’തിആദിനാ തംതംപച്ചയവന്തോ സങ്ഖാരാദയോ വിസ്സജ്ജിതാതി. തീസു പകാരേസു പഠമപഠമവാരോ ദുതിയവാരാദീസു പവിസന്തോ പച്ചയവിസേസാദിസബ്ബനാനത്തസാധാരണത്താ തേ വാരവിസേസേ ഗണ്ഹാതീതി ‘‘സബ്ബസങ്ഗാഹകോ’’തി വുത്തോ. പഠമവാരോ ഏവ ഹി ന കേവലം ഛട്ഠായതനമേവ, അഥ ഖോ നാമഞ്ച ഫസ്സസ്സ പച്ചയോ, നാമം വാ ന കേവലം ഛട്ഠായതനസ്സേവ, അഥ ഖോ ഫസ്സസ്സാപീതി പച്ചയവിസേസദസ്സനത്ഥം, യേന അത്ഥവിസേസേന മഹാനിദാനസുത്തദേസനാ പവത്താ, തംദസ്സനത്ഥഞ്ച ഛട്ഠായതനങ്ഗം പരിഹാപേത്വാ വുത്തോതി തസ്സ ദുതിയവാരേ ച പവേസോ വുത്തോ, ന സബ്ബങ്ഗസമോരോധതോ.

യത്ഥാതി വാരചതുക്കേ ഏകേകവാരേ ച. അഞ്ഞഥാതി സുത്തന്തഭാജനീയതോ അഞ്ഞഥാ സങ്ഖാരോതി വുത്തം. അവുത്തന്തി ‘‘രൂപം സളായതന’’ന്തി, തേസുപി ച വാരേസു ചതൂസുപി സോകാദയോ അവുത്താ സുത്തന്തഭാജനീയേസു വുത്താ. തത്ഥ ച വുത്തമേവ ഇധ ‘‘ഛട്ഠായതന’’ന്തി അഞ്ഞഥാ വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

സബ്ബട്ഠാനസാധാരണതോതി വുത്തനയേന സബ്ബവാരസാധാരണതോ, സബ്ബവിഞ്ഞാണപവത്തിട്ഠാനഭവസാധാരണതോ വാ. വിനാ അഭാവേന വിഞ്ഞാണസ്സ ഖന്ധത്തയമ്പി സമാനം ഫലം പച്ചയോ ചാതി ആഹ ‘‘അവിസേസേനാ’’തി. ‘‘തിണ്ണം സങ്ഗതി ഫസ്സോ’’തി (മ. നി. ൧.൨൦൪; സം. നി. ൨.൪൩) വചനതോ പന വിഞ്ഞാണം ഫസ്സസ്സ വിസേസപച്ചയോതി തസ്സ ഫസ്സോ വിസിട്ഠം ഫലം, സതിപി പച്ചയസമ്പയുത്താനം ആഹാരപച്ചയഭാവേ മനോസഞ്ചേതനായ വിഞ്ഞാണാഹരണം വിസിട്ഠം കിച്ചന്തി സങ്ഖാരോ ചസ്സ വിസിട്ഠോ പച്ചയോ. അചിത്തക്ഖണമത്താനീതി ചിത്തക്ഖണപ്പമാണരഹിതാനി. തസ്സത്ഥോതി തസ്സ വുത്തസ്സ അവിജ്ജാദികസ്സ അത്ഥോ സുത്തന്തഭാജനീയവണ്ണനായം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ.

ഹേതുകാദീനീതി ഏത്ഥ യസ്മിം ചതുക്കേ ഹേതുക-സദ്ദോ വുത്തോ, തം ഹേതുക-സദ്ദസഹചരിതത്താ ‘‘ഹേതുക’’ന്തി വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ഹേതു-സദ്ദോ ഗതിസൂചകോ അവിഗതതാ ച വിഗതതാനിവാരണവസേന ഗതി ഏവ ഹോതീതി ഹേതുകചതുക്കം അവിഗതപച്ചയവസേന വുത്തന്തി വുത്തം.

തിധാ ചതുധാ പഞ്ചധാ വാതി വാ-സദ്ദോ ‘‘ഛധാ വാ’’തിപി വികപ്പേതീതി ദട്ഠബ്ബോ. സമാധി ഹി സാധാരണേഹി തീഹി ഝാനിന്ദ്രിയമഗ്ഗപച്ചയേഹി ച പച്ചയോതി. ഉപാദാനം ഭവസ്സ മഗ്ഗപച്ചയേന ചാതി സത്തധാതി കാമുപാദാനവജ്ജാനം വസേന വദതി. കാമുപാദാനം പന യഥാ ഭവസ്സ പച്ചയോ ഹോതി, സോ പകാരോ തണ്ഹായം വുത്തോ ഏവാതി ന വുത്തോ.

ഇമസ്മിം ചതുക്കേ സഹജാതപച്ചയേന പച്ചയാ ഹോന്തീതി വചനവസേനാതി അധിപ്പായോ. അത്ഥോ ഹി ന കത്ഥചി അത്തനോ പച്ചയുപ്പന്നസ്സ യഥാസകേഹി പച്ചയോ ന ഹോതി, സഹജാതപച്ചയവസേനേവ പന ഇമസ്സ ചതുക്കസ്സ വുത്തത്താ സോയേവേത്ഥ ഹോതീതി വദന്തി. പഠമവാരോതി പഠമചതുക്കോതി ഏവം വത്തബ്ബം. ഭവാദീനം തഥാ അഭാവന്തി യദി സഹജാതപച്ചയവസേനേവ പഠമചതുക്കോ വുത്തോ, ഭവോ ജാതിയാ, ജാതി ച മരണസ്സ സഹജാതപച്ചയോ ന ഹോതീതി യഥാ അവിഗതചതുക്കാദീസു ‘‘ഭവപച്ചയാ ജാതി ഭവഹേതുകാ’’തിആദി ന വുത്തം ഭവാദീനം അവിഗതാദിപച്ചയതായ അഭാവതോ, ഏവമിധാപി ‘‘ഭവപച്ചയാ ജാതീ’’തിആദി ന വത്തബ്ബം സിയാ. പച്ചയവചനമേവ ഹി തേസം സഹജാതസൂചകം ആപന്നം അവിഗതചതുക്കാദീസു വിയ ഇധ പച്ചയവിസേസസൂചകസ്സ വചനന്തരസ്സ അഭാവാ, ന ച തം ന വുത്തം, ന ച ഭവാദയോ സഹജാതപച്ചയാ ഹോന്തി, തസ്മാ ന സഹജാതപച്ചയവസേനേവായം ചതുക്കോ വുത്തോ. സേസപച്ചയാനഞ്ച സമ്ഭവന്തി ഇദം ‘‘ഭവാദീന’’ന്തി ഏതേന സഹ അയോജേത്വാ സാമഞ്ഞേന അവിജ്ജാദീനം സഹജാതേന സഹ സേസപച്ചയഭാവാനഞ്ച സമ്ഭവം സന്ധായ വുത്തം. അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ – പച്ചയവിസേസസൂചകസ്സ വചനന്തരസ്സ അഭാവാ സഹജാതതോ അഞ്ഞേ പച്ചയഭാവാ അവിജ്ജാദീനം ന സമ്ഭവന്തീതി സഹജാതപച്ചയവസേനേവായം ചതുക്കോ ആരദ്ധോതി വുച്ചേയ്യ, ന ച തേ ന സമ്ഭവന്തി, തസ്മാ നായം തഥാ ആരദ്ധോതി.

‘‘മഹാനിദാനസുത്തന്തേ ഏകാദസങ്ഗികോ പടിച്ചസമുപ്പാദോ വുത്തോ’’തി വുത്തം, തത്ഥ പന ‘‘നാമരൂപപച്ചയാ വിഞ്ഞാണം, വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപം, നാമപച്ചയാ ഫസ്സോ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൨.൯൭) ദ്വിക്ഖത്തും ആഗതേ നാമരൂപേ ഏകധാ ഗഹിതേ നവങ്ഗികോ, ദ്വിധാ ഗഹിതേ ദസങ്ഗികോ വുത്തോ, അഞ്ഞത്ഥ പന വുത്തേസു അവിജ്ജാസങ്ഖാരേസു അദ്ധത്തയദസ്സനത്ഥം യോജിയമാനേസു ഏകാദസങ്ഗികോ ഹോതീതി കത്വാ ഏവം വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. മഹാനിദാനസുത്തന്തദേസനായ പരിഗ്ഗഹത്ഥന്തി തത്ഥ ഹി ചക്ഖായതനാദീനി വിയ രൂപേ ഛട്ഠായതനഞ്ച നാമേ അന്തോഗധം കത്വാ ഫസ്സസ്സ നിരവസേസരൂപപച്ചയം വിയ നിരവസേസനാമപച്ചയഞ്ച ദസ്സേതും ‘‘നാമരൂപപച്ചയാ ഫസ്സോ’’തി വുത്തം, ഏവമിധാപി തത്ഥ ദസ്സിതവിസേസദസ്സനേന തംദേസനാപരിഗ്ഗഹത്ഥം ഏകചിത്തക്ഖണികേ പടിച്ചസമുപ്പാദേ ഛട്ഠായതനം നാമന്തോഗധം കത്വാ ‘‘നാമപച്ചയാ ഫസ്സോ’’തി വുത്തന്തി അത്ഥോ.

രൂപപ്പവത്തിദേസം സന്ധായ ദേസിതത്താ ‘‘ഇമസ്സാ’’തി വചനസേസോ, ന പുരിമാനന്തി, തേനേവ ‘‘അയഞ്ഹീ’’തിആദിമാഹ.

യോനിവസേന ഓപപാതികാനന്തി ചേത്ഥ സംസേദജയോനികാപി പരിപുണ്ണായതനഭാവേന ഓപപാതികസങ്ഗഹം കത്വാ വുത്താതി ദട്ഠബ്ബാ. പധാനായ വാ യോനിയാ സബ്ബപരിപുണ്ണായതനയോനിം ദസ്സേതും ‘‘ഓപപാതികാന’’ന്തി വുത്തം. ഏവം സങ്ഗഹനിദസ്സനവസേനേവ ഹി ധമ്മഹദയവിഭങ്ഗേപി (വിഭ. ൧൦൦൯) ‘‘ഓപപാതികാനം പേതാന’’ന്തിആദിനാ ഓപപാതികഗ്ഗഹണമേവ കതം, ന സംസേദജഗ്ഗഹണന്തി. ഏകചിത്തക്ഖണേ ഛഹായതനേഹി ഫസ്സസ്സ പവത്തി നത്ഥി, ന ചേകസ്സ അകുസലഫസ്സസ്സ ഛട്ഠായതനവജ്ജം ആയതനം സമാനക്ഖണേ പവത്തമാനം പച്ചയഭൂതം അത്ഥി, ആരമ്മണപച്ചയോ ചേത്ഥ പവത്തകോ ന ഹോതീതി ന ഗയ്ഹതി, തസ്മാ ‘‘സളായതനപച്ചയാ ഫസ്സോ’’തി ന സക്കാ വത്തുന്തി ദസ്സനത്ഥം ‘‘യസ്മാ പനേസോ’’തിആദിമാഹ.

പുരിമയോനിദ്വയേ സമ്ഭവന്തമ്പി കേസഞ്ചി സളായതനം കലലാദികാലേ ന സമ്ഭവതീതി ‘‘സദാ അസമ്ഭവതോ’’തി ആഹ. പച്ഛിമയോനിദ്വയേ പന യേസം സമ്ഭവതി, തേസം സദാ സമ്ഭവതീതി. ഇതോതി ഇമസ്മാ ചതുക്കതോ, നയതോ വാ, യോ വിസേസോ.

പച്ചയചതുക്കവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ഹേതുചതുക്കവണ്ണനാ

൨൪൪. ജാതിക്ഖണമത്തേ ഏവ അഭാവതോതി തതോ ഉദ്ധം ഭാവതോതി അത്ഥോ. അവിഗതപച്ചയനിയമാഭാവതോ ഭവേ ഉപാദാനഹേതുകഗ്ഗഹണം ന കതം, അഭാവതോ അവിഗതപച്ചയസ്സ ജാതിആദീസു ഭവഹേതുകാദിഗ്ഗഹണം ന കതന്തി യോജേതബ്ബം. യഥാ പന യാവ വത്ഥു, താവ അനുപലബ്ഭമാനസ്സ വിഞ്ഞാണസ്സ വത്ഥു അവിഗതപച്ചയോ ഹോതി വിഞ്ഞാണതോ ഉദ്ധം പവത്തനകമ്പി, ഏവം ഉപാദാനം ഭവസങ്ഗഹിതാനം ജാതിആദീനം, ഭവോ ച ജാതിയാ അവിഗതപച്ചയോ സിയാ. അഥ ന സിയാ, സങ്ഖാരക്ഖന്ധേ ജാതിആദീനം സങ്ഗഹിതത്താ വിഞ്ഞാണം നാമസ്സ, നാമഞ്ച അതക്ഖണികസമ്ഭവാ ഛട്ഠായതനസ്സ അവിഗതപച്ചയോ ന സിയാതി ഇധ വിയ തത്ഥാപി ഹേതുകഗ്ഗഹണം ന കത്തബ്ബം സിയാ, തസ്മാ യാവ ഉപാദാനം, താവ ജാതിആദീനം അനുപലബ്ഭോ, ജാതിക്ഖണമത്തേ ഏവ ഭവസ്സ അഭാവോ ച കാരണന്തി ന സക്കാ കാതും. സങ്ഖതലക്ഖണാനം പന ജാതിആദീനം അസഭാവധമ്മാനം ഭവേന സങ്ഗഹിതത്താ അസഭാവധമ്മസ്സ ച പരമത്ഥതോ ഭവന്തരസ്സ അഭാവതോ ഹേതുആദിപച്ചയാ ന സന്തീതി ഭവസ്സ ഉപാദാനം ന നിയമേന അവിഗതപച്ചയോ, ഭവോ പന ജാതിയാ, ജാതി ജരാമരണസ്സ നേവ അവിഗതപച്ചയോതി അവിഗതപച്ചയനിയമാഭാവതോ അഭാവതോ ച അവിഗതപച്ചയസ്സ ഭവാദീസു ഹേതുകഗ്ഗഹണം ന കതന്തി യുത്തം.

നനു ഏവം ‘‘നാമം വിഞ്ഞാണഹേതുകം ഛട്ഠായതനം നാമഹേതുക’’ന്തി വചനം ന വത്തബ്ബം. ന ഹി നാമസങ്ഗഹിതാനം ജാതിആദീനം അവിഗതപച്ചയോ അഞ്ഞസ്സ അവിഗതപച്ചയഭാവോ ച അത്ഥി അസഭാവധമ്മത്താതി? ന, തേസം നാമേന അസങ്ഗഹിതത്താ. നമനകിച്ചപരിച്ഛിന്നഞ്ഹി നാമം, തഞ്ച കിച്ചം സഭാവധമ്മാനമേവ ഹോതീതി സഭാവധമ്മഭൂതാ ഏവ തയോ ഖന്ധാ ‘‘നാമ’’ന്തി വുത്താ, തസ്മാ തത്ഥ ഹേതുകഗ്ഗഹണം യുത്തം, ഇധ പന ഭവതീതി ഭവോ, ന ച ജാതിആദീനി ന ഭവന്തി ‘‘ഭവപച്ചയാ ജാതി സമ്ഭവതി, ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണം സമ്ഭവതീ’’തി യോജനതോ, തസ്മാ സങ്ഖരണതോ സങ്ഖാരേ വിയ ഭവനതോ ഭവേ ജാതിആദീനി സങ്ഗഹിതാനീതി നിയമാഭാവാഭാവേഹി യഥാവുത്തേഹി ഹേതുകഗ്ഗഹണം ന കതന്തി.

കേചി പനാതിആദിനാ രേവതത്ഥേരമതം വദതി. അരൂപക്ഖന്ധാ ഹി ഇധ ഭവോതി ആഗതാ. വുത്തഞ്ഹി ‘‘തത്ഥ കതമോ ഉപാദാനപച്ചയാ ഭവോ, ഠപേത്വാ ഉപാദാനം വേദനാക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ’’തി (വിഭ. ൨൪൯).

‘‘വത്തബ്ബപദേസാഭാവതോ’’തി വുത്തം, സതിപി പന പദേസേ ഉപാദാനം വിയ സഭാവാനി ജാതിആദീനി ന ഹോന്തീതി ഠപേതബ്ബസ്സ ഭാവന്തരസ്സ അഭാവതോ ഏവ ഠപനം ന കാതബ്ബന്തി യുത്തം. ജായമാനാനം പന ജാതി, ജാതാനഞ്ച ജരാമരണന്തി ‘‘ഭവപച്ചയാ ജാതി, ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണ’’ന്തി (വിഭ. ൨൨൫) വുത്തം. യഥാ പന ‘‘നാമപച്ചയാ ഫസ്സോതി തത്ഥ കതമം നാമം? ഠപേത്വാ ഫസ്സം വേദനാക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ. ഇദം വുച്ചതി നാമ’’ന്തി (വിഭ. ൨൫൯), ‘‘നാമരൂപപച്ചയാ സളായതനന്തി അത്ഥി നാമം അത്ഥി രൂപം. തത്ഥ കതമം നാമം? വേദനാക്ഖന്ധോ സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ. ഇദം വുച്ചതി നാമം. തത്ഥ കതമം രൂപം? ചത്താരോ മഹാഭൂതാ യഞ്ച രൂപം നിസ്സായ മനോധാതു മനോവിഞ്ഞാണധാതു വത്തതി, ഇദം വുച്ചതി രൂപ’’ന്തി (വിഭ. ൨൬൧) ച യം നാമരൂപഞ്ച ഫസ്സസ്സ സളായതനസ്സ പച്ചയോ, തസ്സ വത്തബ്ബപദേസോ നിദ്ദിട്ഠോ, ഏവം യോ ഭവോ ജാതിയാ പച്ചയോ, തസ്സപി ഠപേതബ്ബഗഹേതബ്ബവിസേസേ സതി ന സക്കാ വത്തബ്ബപദേസോ നത്ഥീതി വത്തുന്തി.

ഹേതുചതുക്കവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. അഞ്ഞമഞ്ഞചതുക്കവണ്ണനാ

൨൪൬. നിപ്പദേസത്താ ഭവേന ഉപാദാനം സങ്ഗഹിതന്തി പച്ചയുപ്പന്നസ്സ ഉപാദാനസ്സ വിസും ഠിതസ്സ അഭാവാ ‘‘ഭവപച്ചയാപി ഉപാദാന’’ന്തി ന സക്കാ വത്തുന്തി ദസ്സേതും ‘‘യസ്മാ പന ഭവോ നിപ്പദേസോ’’തിആദിമാഹ. ഏവം സതി ‘‘നാമപച്ചയാപി വിഞ്ഞാണ’’ന്തി ന വത്തബ്ബം സിയാ, നാമം പന പച്ചയുപ്പന്നഭൂതം പച്ചയഭൂതഞ്ച സപ്പദേസമേവ ഗഹിതന്തി അധിപ്പായോ. യഥാ പന ‘‘നാമപച്ചയാ ഛട്ഠായതനം, നാമപച്ചയാ ഫസ്സോ’’തിആദീസു (വിഭ. ൧൫൦-൧൫൪) പച്ചയുപ്പന്നം ഠപേത്വാ നാമം ഗഹിതം, ഏവം ‘‘ഭവപച്ചയാപി ഉപാദാന’’ന്തി ഇധാപി പച്ചയുപ്പന്നം ഠപേത്വാ ഭവസ്സ ഗഹണം ന ന സക്കാ കാതും, തസ്മാ ഉപാദാനസ്സ അവിഗതപച്ചയനിയമാഭാവോ വിയ അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയനിയമാഭാവോ ഭവേ പുബ്ബേ വുത്തനയേന അത്ഥീതി ‘‘ഭവപച്ചയാപി ഉപാദാന’’ന്തി ന വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയോതി ചേത്ഥ സമ്പയുത്തവിപ്പയുത്തഅത്ഥിപച്ചയോ അധിപ്പേതോ സിയാ. ‘‘നാമരൂപപച്ചയാപി വിഞ്ഞാണ’’ന്തി ഹി വുത്തം, ന ച വത്ഥു അകുസലവിഞ്ഞാണസ്സ അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയോ ഹോതി, പുരേജാതവിപ്പയുത്തോ പന ഹോതീതി. തഥാ ‘‘ഛട്ഠായതനപച്ചയാപി നാമരൂപ’’ന്തി വുത്തം, ന ച ഛട്ഠായതനം ചക്ഖായതനുപചയാദീനം ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപസ്സ ച അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയോ ഹോതി, പച്ഛാജാതവിപ്പയുത്തോ പന ഹോതീതി.

അഞ്ഞമഞ്ഞചതുക്കവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സങ്ഖാരാദിമൂലകനയമാതികാവണ്ണനാ

൨൪൭. ‘‘അപുബ്ബസ്സ അഞ്ഞസ്സ അവിജ്ജാപച്ചയസ്സ വത്തബ്ബസ്സ അഭാവതോ ഭവമൂലകനയോ ന വുത്തോ’’തി വുത്തം, ഏവം സതി ‘‘ഛട്ഠായതനപച്ചയാ അവിജ്ജാ’’തിആദികാ ഛട്ഠായതനാദിമൂലകാ ച ന വത്തബ്ബാ സിയും. ‘‘നാമപച്ചയാ അവിജ്ജാ’’തി ഏത്ഥ ഹി അവിജ്ജാപച്ചയാ സബ്ബേ ചത്താരോ ഖന്ധാ നാമന്തി വുത്താതി. തത്ഥായം അധിപ്പായോ സിയാ – നാമവിസേസാനം ഛട്ഠായതനാദീനം അവിജ്ജായ പച്ചയഭാവോ വത്തബ്ബോതി ഛട്ഠായതനാദിമൂലകാ വുത്താ. യദേവ പന നാമം അവിജ്ജായ പച്ചയോ, തദേവ ഭവപച്ചയാ അവിജ്ജാതി ഏത്ഥാപി വുച്ചേയ്യ, ന വത്തബ്ബവിസേസോ കോചി, തസ്മാ അപുബ്ബാഭാവതോ ന വുത്തോതി. ഭവഗ്ഗഹണേന ച ഇധ അവിജ്ജായ പച്ചയഭൂതാ സഭാവധമ്മാ ഗണ്ഹേയ്യംഉ, ന ജാതിആദീനീതി അപുബ്ബാഭാവതോ ന വുത്തോതി ദട്ഠബ്ബോ. ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ അവിജ്ജാതിപി വുത്തം സിയാ’’തി വുത്തം, യഥാ പന ‘‘നാമപച്ചയാ ഫസ്സോ’’തി വുത്തേ ‘‘ഫസ്സപച്ചയാ ഫസ്സോ’’തി വുത്തം ന ഹോതി പച്ചയുപ്പന്നം ഠപേത്വാ പച്ചയസ്സ ഗഹണതോ, ഏവമിധാപി ന സിയാ, തസ്മാ ഭവനവസേന സഭാവധമ്മാസഭാവധമ്മേസു സാമഞ്ഞേന പവത്തോ ഭവ-സദ്ദോതി ന സോ അവിജ്ജായ പച്ചയോതി സക്കാ വത്തും. തേന ഭവമൂലകനയോ ന വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ.

‘‘ഉപാദാനപച്ചയാ ഭവോ’’തി ഏത്ഥ വിയ ഭവേകദേസേ വിസും പുബ്ബേ അഗ്ഗഹിതേ ഭവ-സദ്ദോ പച്ചയസോധനത്ഥം ആദിതോ വുച്ചമാനോ നിരവസേസബോധകോ ഹോതി, ന നാമ-സദ്ദോ. ഏവംസഭാവാ ഹി ഏതാ നിരുത്തിയോതി ഇമിനാവാ അധിപ്പായേന ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ അവിജ്ജാതിപി വുത്തം സിയാ’’തി ആഹാതി ദട്ഠബ്ബം, ഇമിനാവ അധിപ്പായേന ‘‘ഭവസ്സ നിപ്പദേസത്താ ഭവപച്ചയാപി ഉപാദാനന്തി ന വുത്ത’’ന്തി അയമത്ഥോ അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയവാരേ വുത്തോതി ദട്ഠബ്ബോ. തത്ഥ പച്ഛിന്നത്താതി ഏതേന ജാതിജരാമരണാനം അവിജ്ജായ പച്ചയഭാവോ അനുഞ്ഞാതോ വിയ ഹോതി. ജായമാനാനം പന ജാതി, ന ജാതിയാ ജായമാനാ, ജീയമാനമീയമാനഞ്ച ജരാമരണം, ന ജരാമരണസ്സ ജീയമാനമീയമാനാതി ജാതിആദീനി ഏകചിത്തക്ഖണേ ന അവിജ്ജായ പച്ചയോ ഹോന്തി, തസ്മാ അസമ്ഭവതോ ഏവ തമ്മൂലകാ നയാ ന ഗഹിതാ, പച്ഛേദോപി പന അത്ഥീതി ‘‘തത്ഥ പച്ഛിന്നത്താ’’തി വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. തേനേവ ‘‘അപിചാ’’തിആദിമാഹ.

മാതികാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അകുസലനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨൪൮-൨൪൯. ഉപാദാനസ്സ ഉപാദാനപച്ചയത്തം ആപജ്ജേയ്യാതി നനു നായം ദോസോ. കാമുപാദാനഞ്ഹി ദിട്ഠുപാദാനസ്സ, തഞ്ച ഇതരസ്സ പച്ചയോ ഹോതീതി? സച്ചം, കാമുപാദാനസ്സ പന തണ്ഹാഗഹണേന ഗഹിതത്താ നാമേ വിയ വിസേസപച്ചയത്താഭാവാ ച ഉപാദാനഗ്ഗഹണേന തണ്ഹാപച്ചയാ ഭവസ്സ ച പച്ചയഭൂതാ ദിട്ഠി ഏവ ഗഹിതാതി അയം ദോസോ വുത്തോതി ദട്ഠബ്ബോ. യസ്മാ ച ഉപാദാനട്ഠാനേ പച്ചയുപ്പന്നം പച്ചയോ ച ഏകമേവ, തസ്മാ ‘‘നാമപച്ചയാ ഫസ്സോ, നാമരൂപപച്ചയാ സളായതന’’ന്തി ഏതേസം നിദ്ദേസേസു വിയ ‘‘ഉപാദാനപച്ചയാ ഭവോ’’തി ഏതസ്സ നിദ്ദേസേ പച്ചയോ വിസും ന വിഭത്തോ. സതിപി വാ ഭവസ്സ പച്ചയഭാവേന കാമുപാദാനസ്സപി ഗഹണേ ‘‘ഠപേത്വാ ഉപാദാന’’ന്തി അവുച്ചമാനേ കാമുപാദാനം കാമുപാദാനസ്സ, ദിട്ഠി ച ദിട്ഠിയാ പച്ചയോതി ആപജ്ജേയ്യാതി പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നതാനിവാരണത്ഥം ‘‘ഠപേത്വാ ഉപാദാന’’ന്തി വുത്തന്തി ദസ്സേതി.

൨൫൨. ചക്ഖായതനാദിഉപത്ഥമ്ഭകസ്സ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപസ്സ ജനകം വിഞ്ഞാണം ചക്ഖായതനുപചയാദീനം പച്ചയോതി വുത്തം തദജനകമ്പീതി അധിപ്പായേന ‘‘യസ്സ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപസ്സാ’’തിആദിമാഹ. താസമ്പി ഹീതി ഉതുആഹാരജസന്തതീനമ്പി ഹി ഉപത്ഥമ്ഭകസമുട്ഠാപനപച്ഛാജാതപച്ചയവസേന വിഞ്ഞാണം പച്ചയോ ഹോതി ഏവാതി അത്ഥോ.

൨൫൪. യഥാനുരൂപന്തി മഹാഭൂതസങ്ഖാതം പഞ്ചന്നം സഹജാതാദിപച്ചയോ, വത്ഥുസങ്ഖാതം ഛട്ഠസ്സ പുരേജാതാദിപച്ചയോ, നാമം പഞ്ചന്നം പച്ഛാജാതാദിപച്ചയോ, ഛട്ഠസ്സ സഹജാതാദിപച്ചയോതി ഏസാ യഥാനുരൂപതാ.

൨൬൪. യസ്സാതി യസ്സ പച്ചയുപ്പന്നസ്സ നാമസ്സ വിഞ്ഞാണസ്സ സമ്പയുത്തപച്ചയഭാവോ ഹോതീതി യോജേതബ്ബം.

൨൭൨. ‘‘ഫസ്സപച്ചയാപി നാമ’’ന്തി ഫസ്സപച്ചയഭാവേന വത്തബ്ബസ്സേവ നാമസ്സ അത്തനോ പച്ചയുപ്പന്നേന പവത്തി ദസ്സിതാതി ‘‘ഠപേത്വാ ഫസ്സ’’ന്തി പുന വചനേ കോചി അത്ഥോ അത്ഥീതി ന വുത്തന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘തഥാപീ’’തിആദിമാഹ.

൨൮൦. യസ്മാ അധിമോക്ഖോപി നത്ഥി, തസ്മാ ഉപാദാനട്ഠാനം പരിഹീനമേവാതി സമ്ബന്ധോ. ബലവകിലേസേന പന പദപൂരണസ്സ കാരണം തണ്ഹായ അഭാവോ ദോമനസ്സസഹഗതേസു വുത്തോ ഏവാതി തസ്സ തേന സമ്ബന്ധോ യോജേതബ്ബോ. സബ്ബത്ഥാതി തതിയചിത്താദീസു ‘‘തണ്ഹാപച്ചയാ അധിമോക്ഖോ’’തിആദിമ്ഹി വിസ്സജ്ജനമേവ വിസേസം ദസ്സേത്വാ പാളി സംഖിത്താ. ഹേട്ഠാതി ചിത്തുപ്പാദകണ്ഡാദീസു.

അകുസലനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

കുസലാബ്യാകതനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨൯൨. പസാദോതി സദ്ധാ.

൩൦൬. ‘‘അലോഭോ നിദാനം കമ്മാനം സമുദയായാ’’തിആദിവചനതോ (അ. നി. ൩.൩൪) സബ്യാപാരാനി കുസലമൂലാനി സങ്ഖാരാനം നിദാനാനി ഹോന്തി, ന കമ്മവേഗക്ഖിത്തേസു വിപാകേസു അലോഭാദിസഹഗതകമ്മപടിബിമ്ബഭൂതാ വിയ പവത്തമാനാ അലോഭാദയോതി പഞ്ചവിഞ്ഞാണേസു വിയ നിദാനരഹിതതാ സോതപതിതതാതി ദട്ഠബ്ബാ. കിരിയധമ്മാ കിരിയമത്തത്താ കമ്മനിദാനരഹിതാഇച്ചേവ പരിഹീനാവിജ്ജാട്ഠാനാ വേദിതബ്ബാ.

തതിയചതുത്ഥവാരാ അസമ്ഭവതോ ഏവാതി കസ്മാ വുത്തം, കിം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനി ചക്ഖായതനുപചയാദീനം പച്ഛാജാതപച്ചയാ ന ഹോന്തീതി? ഹോന്തി, തദുപത്ഥമ്ഭകസ്സ പന ചിത്തസമുട്ഠാനസ്സ അസമുട്ഠാപനം സന്ധായ ‘‘അസമ്ഭവതോ’’തി വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. സഹജാതപച്ഛാജാതവിഞ്ഞാണസ്സ പന വസേന തദാപി വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപം, പച്ഛാജാതസഹജാതനാമസ്സ സഹജാതപുരേജാതഭൂതചക്ഖാദിരൂപസ്സ ച വസേന നാമരൂപപച്ചയാ സളായതനഞ്ച ലബ്ഭതീതി തതിയചതുത്ഥവാരാ ന ന സമ്ഭവന്തീതി.

കുസലാബ്യാകതനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അവിജ്ജാമൂലകകുസലനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൩൩൪. സമ്മോഹവസേനാതി കുസലഫലേ അനിച്ചാദിതായ സഭയേ സാദുരസവിസരുക്ഖബീജസദിസേ തംനിബ്ബത്തകകുസലേ ച അനാദീനവദസ്സിതാവസേന. സമതിക്കമത്ഥം ഭാവനാ സമതിക്കമഭാവനാ, തദങ്ഗവിക്ഖമ്ഭനവസേന സമതിക്കമഭൂതാ വാ ഭാവനാ സമതിക്കമഭാവനാ.

തഥാ ഇധ ന ലബ്ഭന്തീതി അവിജ്ജായ ഏവ സങ്ഖാരാനം അവിഗതാദിപച്ചയത്താഭാവം സന്ധായ വുത്തം, വിഞ്ഞാണാദീനം പന സങ്ഖാരാദയോ അവിഗതാദിപച്ചയാ ഹോന്തീതി അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരോ, സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണം സങ്ഖാരഹേതുകന്തിആദിനാ യോജനാ ന ന സക്കാ കാതുന്തി അവിഗതചതുക്കാദീനിപി ന ഇധ ലബ്ഭന്തി. വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപം വിഞ്ഞാണസമ്പയുത്തം നാമന്തിആദിനാ ഹി യഥാലാഭയോജനായ നയോ ദസ്സിതോതി.

അവിജ്ജാമൂലകകുസലനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

കുസലമൂലകവിപാകനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൩൪൩. ‘‘നാനാക്ഖണികകമ്മപച്ചയേ പന വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീ’’തി വുത്തം, കിം കുസലമൂലം അകുസലമൂലഞ്ച കമ്മപച്ചയോ ഹോതീതി? ന ഹോതി, കമ്മപച്ചയഭൂതായ പന ചേതനായ സംസട്ഠം കമ്മം വിയ പച്ചയോ ഹോതി. തേന ഏകീഭാവമിവ ഗതത്താതി ഏവം വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. യഥാ കുസലാകുസലമൂലേഹി വിനാ കമ്മം വിപാകം ന ജനേതീതി താനി വിപാകസ്സ പരിയായേന ഉപനിസ്സയോതി വുത്താനി, ഏവം കമ്മേന ഏകീഭൂതാനി സംസട്ഠാനി ഹുത്വാ കമ്മജാനം പച്ചയാ ഹോന്തീതി പരിയായേന തേസം കമ്മപച്ചയതാ വുത്താ. ഏസാതി ഏസ കുസലമൂലപച്ചയോ അകുസലമൂലപച്ചയോ ചാതി യോജേതബ്ബം.

കുസലാകുസലവിപാകാനം വിയ കിരിയാനം ഉപ്പാദകാനി അവിജ്ജാകുസലാകുസലമൂലാനി ച ന ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘ഉപനിസ്സയതം ന ലഭന്തീ’’തി. മനസികാരോപി ജവനവീഥിപടിപാദകമത്തത്താ കുസലാകുസലാനി വിയ അവിജ്ജം ഉപനിസ്സയം ന കരോതി, അവിജ്ജൂപനിസ്സയാനം പന പവത്തിഅത്ഥം ഭവങ്ഗാവട്ടനമത്തം ഹോതി, പഹീനാവിജ്ജാനഞ്ച കിരിയാനം അവിജ്ജാ നേവുപ്പാദികാ, ആരമ്മണമത്തമേവ പന ഹോതി. ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘കുസലോ ധമ്മോ അബ്യാകതസ്സ ധമ്മസ്സ ഉപനിസ്സയപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൨൩), ‘‘വിപാകധമ്മധമ്മോ നേവവിപാകനവിപാകധമ്മധമ്മസ്സ ഉപനിസ്സയപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൩.൧൦൩) ച ഏവമാദീസു കിരിയാനം അകുസലാ ഉപനിസ്സയപച്ചയഭാവേന ന ഉദ്ധടാതി. അപിച ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ’’തി ഏതസ്സ വസേന അവിജ്ജാമൂലകോ കുസലനയോ വുത്തോ, ‘‘സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണ’’ന്തി ഏതസ്സ വസേന കുസലാകുസലമൂലകോ വിപാകനയോ, കിരിയാനം പന നേവ സങ്ഖാരഗ്ഗഹണേന, ന ച വിഞ്ഞാണഗ്ഗഹണേന ഗഹണം ഗച്ഛതീതി തംമൂലകോ കിരിയാനയോ ന ലബ്ഭതീതി ന വുത്തോതി ദട്ഠബ്ബോ.

അനേകഭേദതോതി അവിജ്ജാദീനം മൂലപദാനം ഏകചിത്തക്ഖണികാനം കിരിയന്തേ പഠമനയേ സഹജാതാദിഅനേകപച്ചയഭാവേന ഗഹിതത്താ തേസം പച്ചയാനം വസേന നവാദിമൂലപദാനം നയാനം വസേന, അനേകപ്പകാരതോ ചതുന്നം ചതുക്കാനം വസേനാതി വാ അധിപ്പായോ. കുസലാകുസലാനം പന വിപാകേ ചാതി ഏത്ഥ കുസലാകുസലേസു കുസലാകുസലാനം വിപാകേ ചാതി വത്തബ്ബം. പുരിമപച്ഛിമേസു ഹി നയേസു യഥാ പച്ചയാകാരോ വുത്തോ, തംദസ്സനത്ഥം ‘‘അനേകഭേദതോ ഏകധാവാ’’തി വുത്തം, ന ച പച്ഛിമനയേ കുസലേ അനേകഭേദതോ പച്ചയാകാരോ വുത്തോ, അഥ ഖോ ‘‘ഏകധാവാ’’തി. ഏകധാവാതി ച മൂലപദേകപച്ചയതാവസേന, ഏകസ്സേവ വാ നയസ്സ വസേന ഏകപ്പകാരേനാതി അത്ഥോ, പഠമചതുക്കസ്സേവ വസേനാതി വാ അധിപ്പായോ. ധമ്മപച്ചയഭേദേതി അവിജ്ജാദീനം ധമ്മാനം പച്ചയഭാവഭേദേ ജരാമരണാദീനം ധമ്മാനം ജാതിആദിപച്ചയഭേദേ, തംതംചിത്തുപ്പാദസമയപരിച്ഛിന്നാനം വാ ഫസ്സാദീനം ധമ്മാനം ഏകക്ഖണികാവിജ്ജാദിപച്ചയഭേദേ. പരിയത്തിആദീനം കമോ പരിയത്തി…പേ… പടിപത്തിക്കമോ. പച്ചയാകാരേ ഹി പാളിപരിയാപുണനതദത്ഥസവനപാളിഅത്ഥചിന്തനാനി ‘‘ജരാമരണം അനിച്ചം സങ്ഖതം…പേ… നിരോധധമ്മ’’ന്തിആദിനാ ഭാവനാപടിപത്തി ച കമേന കാതബ്ബാതി കമ-ഗ്ഗഹണം കരോതി. തതോതി ഞാണപ്പഭേദജനകതോ കമതോ. അഞ്ഞം കരണീയതരം നത്ഥി. തദായത്താ ഹി ദുക്ഖന്തകിരിയാതി.

കുസലമൂലകവിപാകനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അഭിധമ്മഭാജനീയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പടിച്ചസമുപ്പാദവിഭങ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.