൬. പടിച്ചസമുപ്പാദവിഭങ്ഗോ

൧. സുത്തന്തഭാജനീയം

ഉദ്ദേസവാരവണ്ണനാ

൨൨൫. ‘‘‘കിംവാദീ ഭന്തേ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’തി? ‘വിഭജ്ജവാദീ മഹാരാജാ’’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൧.തതിയസങ്ഗീതികഥാ) മോഗ്ഗലിപുത്തതിസ്സത്ഥേരേന വുത്തത്താ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസാവകാ വിഭജ്ജവാദിനോ. തേ ഹി വേനയികാദിഭാവം വിഭജ്ജ വദന്തി, ചീവരാദീനം സേവിതബ്ബാസേവിതബ്ബഭാവം വാ സസ്സതുച്ഛേദവാദേ വാ വിഭജ്ജ വദന്തി ‘‘സസ്സതോ അത്താ ച ലോകോ ചാ’’തിആദീനം ഠപനീയാനം ഠപനതോ രാഗാദിക്ഖയസ്സ സസ്സതസ്സ രാഗാദികായദുച്ചരിതാദിഉച്ഛേദസ്സ ച വചനതോ, ന പന ഏകംസബ്യാകരണീയാദയോ തയോ പഞ്ഹേ അപനേത്വാ വിഭജ്ജബ്യാകരണീയമേവ വദന്തീതി. വിഭജ്ജവാദീനം മണ്ഡലം സമൂഹോ വിഭജ്ജവാദിമണ്ഡലം, വിഭജ്ജവാദിനോ വാ ഭഗവതോ പരിസാ വിഭജ്ജവാദിമണ്ഡലന്തിപി വദന്തി. ആചരിയേഹി വുത്തഅവിപരീതത്ഥദീപനേന തേ അനബ്ഭാചിക്ഖന്തേന. ‘‘അവിജ്ജാ പുഞ്ഞാനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരാനം ഹേതുപച്ചയോ ഹോതീ’’തിആദിം വദന്തോ കഥാവത്ഥുമ്ഹി പടിക്ഖിത്തേ പുഗ്ഗലവാദാദികേ ച വദന്തോ സകസമയം വോക്കമതി നാമ, തഥാ അവോക്കമന്തേന. പരസമയം ദോസാരോപനബ്യാപാരവിരഹേന അനായൂഹന്തേന. ‘‘ഇദമ്പി യുത്തം ഗഹേതബ്ബ’’ന്തി പരസമയം അസമ്പിണ്ഡേന്തേനാതി കേചി വദന്തി.

‘‘തഥാഹം ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമി, യഥാ തദേവിദം വിഞ്ഞാണം സന്ധാവതി സംസരതി അനഞ്ഞ’’ന്തിആദിം (മ. നി. ൧.൩൯൬) വദന്തോ സുത്തം പടിബാഹതി നാമ, തഥാ അപ്പടിബാഹന്തേന. ‘‘തഥാഹം ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമി, യഥാ യേമേ അന്തരായികാ ധമ്മാ വുത്താ ഭഗവതാ, തേ പടിസേവതോ നാലം അന്തരായായാ’’തി (മ. നി. ൧.൨൩൪; പാചി. ൪൧൮, ൪൨൯), ‘‘സുപിനന്തേ കതോ വീതിക്കമോ ആപത്തികരോ ഹോതീ’’തി ച ഏവമാദിം വദന്തോ വിനയം പടിലോമേതി നാമ, തബ്ബിപരിയായേന തം അനുലോമേന്തേന. പടിലോമേന്തോ ഹി കമ്മന്തരം ഭിന്ദന്തോ ധമ്മതഞ്ച വിലോമേതി. സുത്തന്തേ വുത്തേ ചത്താരോ മഹാപദേസേ, അട്ഠകഥായഞ്ച വുത്തേ സുത്തസുത്താനുലോമആചരിയവാദഅത്തനോമതിമഹാപദേസേ ഓലോകേന്തേന. തംഓലോകനേന ഹി സുത്തേ വിനയേ ച സന്തിട്ഠതി നാതിധാവതി. ധമ്മന്തി പടിച്ചസമുപ്പാദപാളിം. അത്ഥന്തി തദത്ഥം. ഹേതുഹേതുഫലാനി ഇധ നാധിപ്പേതാനി. ‘‘ദുക്ഖാദീസു അഞ്ഞാണം അവിജ്ജാ’’തി വുത്തമത്ഥം പരിവത്തിത്വാ പുന ‘‘പുബ്ബന്തേ അഞ്ഞാണ’’ന്തിആദീഹി അപരേഹിപി പരിയായേഹി നിദ്ദിസന്തേന. ‘‘സങ്ഖാരാ ഇമിനാ പരിയായേന ഭവോതി വുച്ചന്തി, തണ്ഹാ ഇമിനാ പരിയായേന ഉപാദാന’’ന്തിആദിനാ നിദ്ദിസന്തേനാതി വദന്തി.

സത്തോതി സത്തസുഞ്ഞതാതി വദന്തി, സത്തസുഞ്ഞേസു വാ സങ്ഖാരേസു സത്തവോഹാരോ. പച്ചയാകാരമേവ ചാതി പച്ചയാകാരോ ഏവ ച, മ-കാരോ പദസന്ധികരോ.

തസ്മാതി വുത്തനയേന അത്ഥവണ്ണനായ കാതബ്ബത്താ ദുക്കരത്താ ച.

പതിട്ഠം നാധിഗച്ഛാമീതി യത്ഥ ഠിതസ്സ വണ്ണനാ സുകരാ ഹോതി, തം നയം അത്തനോയേവ ഞാണബലേന നാധിഗച്ഛാമീതി അത്ഥോ. നിസ്സയം പന ആചിക്ഖന്തോ ആഹ ‘‘സാസനം പനിദ’’ന്തിആദി. ഇധ സാസനന്തി പാളിധമ്മമാഹ, പടിച്ചസമുപ്പാദമേവ വാ. സോ ഹി അനുലോമപടിലോമാദിനാനാദേസനാനയമണ്ഡിതോ അബ്ബോച്ഛിന്നോ അജ്ജാപി പവത്തതീതി നിസ്സയോ ഹോതി. തദട്ഠകഥാസങ്ഖാതോ ച പുബ്ബാചരിയമഗ്ഗോതി.

‘‘തം സുണാഥ സമാഹിതാ’’തി ആദരജനനേ കിം പയോജനന്തി തം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘വുത്തഞ്ഹേത’’ന്തിആദി. അട്ഠിം കത്വാതി അത്ഥം കത്വാ, യഥാ വാ ന നസ്സതി, ഏവം അട്ഠിഗതം വിയ കരോന്തോ അട്ഠിം കത്വാ. പുബ്ബകാലതോ അപരകാലേ ഭവം പുബ്ബാപരിയം. പഠമാരമ്ഭാദിതോ പഭുതി ഖണേ ഖണേ ഞാണവിസേസം കിലേസക്ഖയവിസേസഞ്ച ലഭതീതി അത്ഥോ.

കമ്മവിപാകകിലേസവട്ടാനം മൂലകാരണത്താ ആദിതോ വുത്തത്താ ച അവിജ്ജാ പടിച്ചസമുപ്പാദസ്സ മൂലം. തത്ഥ വല്ലിയാ മൂലേ ദിട്ഠേ തതോ പഭുതി വല്ലിയാ ഹരണം വിയ പടിച്ചസമുപ്പാദസ്സ മൂലേ ദിട്ഠേ തതോ പഭുതി പടിച്ചസമുപ്പാദദേസനാതി ഉപമാസംസന്ദനാ ന കാതബ്ബാ. ന ഹി ഭഗവതോ ‘‘ഇദമേവ ദിട്ഠം, ഇതരം അദിട്ഠ’’ന്തി വിഭജനീയം അത്ഥി സബ്ബസ്സ ദിട്ഠത്താ. മൂലതോ പഭുതി പന വല്ലിയാ ഹരണം വിയ മൂലതോ പഭുതി പടിച്ചസമുപ്പാദദേസനാ കതാതി ഇദമേത്ഥ സാമഞ്ഞമധിപ്പേതം, ബോധനേയ്യജ്ഝാസയവസേന വാ ബോധേതബ്ബഭാവേന മൂലാദിദസ്സനസാമഞ്ഞഞ്ച യോജേതബ്ബം.

തസ്സാതി –

‘‘സ ഖോ സോ, ഭിക്ഖവേ, കുമാരോ വുദ്ധിമന്വായ ഇന്ദ്രിയാനം പരിപാകമന്വായ പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സമപ്പിതോ…പേ… രജനീയേഹി, സോ ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ പിയരൂപേ രൂപേ സാരജ്ജതി, അപിയരൂപേ രൂപേ ബ്യാപജ്ജതി, അനുപട്ഠിതകായസതീ ച വിഹരതി പരിത്തചേതസോ. സോ തഞ്ച ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. യത്ഥസ്സ തേ ഉപ്പന്നാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അപരിസേസാ നിരുജ്ഝന്തി, സോ ഏവം അനുരോധവിരോധം സമാപന്നോ യം കിഞ്ചി വേദനം വേദേതി സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ, സോ തം വേദനം അഭിനന്ദതി അഭിവദതി അജ്ഝോസായ തിട്ഠതീ’’തി (മ. നി. ൧.൪൦൮) –

ഏവം വുത്തസ്സ. ഏവം സോതദ്വാരാദീസുപി. അഭിവദതോതി ‘‘അഹോ സുഖം, അഹോ സുഖ’’ന്തി വചീഭേദകരപ്പത്തായ ബലവതണ്ഹായ ‘‘അഹം മമാ’’തി അഭിവദതോ. തതോ ബലവതിയാ മോചേതും അസക്കുണേയ്യഭാവേന അജ്ഝോസായ തിട്ഠതോ. തതോപി ബലവതീ ഉപാദാനഭൂതാ തണ്ഹാ നന്ദീ. ഏത്ഥ ച അഭിനന്ദനാദിനാ തണ്ഹാ വുത്താ, നന്ദീവചനേന തപ്പച്ചയം ഉപാദാനം ചതുബ്ബിധമ്പി നന്ദിതാതദവിപ്പയോഗതാഹി തണ്ഹാദിട്ഠാഭിനന്ദനഭാവേഹി ചാതി വേദിതബ്ബം. ‘‘ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണ’’ന്തിആദികഞ്ച തത്ഥേവ മഹാതണ്ഹാസങ്ഖയവിമുത്തിസുത്തേ (മ. നി. ൧.൪൦൨-൪൦൩) വുത്തം.

വിപാകവട്ടഭൂതേ പടിസന്ധിപവത്തിഫസ്സാദയോ കമ്മസമുട്ഠാനഞ്ച ഓജം സന്ധായ ‘‘ചത്താരോ ആഹാരാ തണ്ഹാനിദാനാ’’തിആദി വുത്തം, വട്ടൂപത്ഥമ്ഭകാ പന ഇതരേപി ആഹാരാ തണ്ഹാപഭവേ തസ്മിം അവിജ്ജമാനേ ന വിജ്ജന്തീതി ‘‘തണ്ഹാനിദാനാ’’തി വത്തും വട്ടന്തി.

തതോ തതോതി ചതുബ്ബിധാസു ദേസനാസു തതോ തതോ ദേസനാതോ. ഞായപ്പടിവേധായ സംവത്തതീതി ഞായോതി മഗ്ഗോ, സോയേവ വാ പടിച്ചസമുപ്പാദോ ‘‘അരിയോ ചസ്സ ഞായോ പഞ്ഞായ സുദിട്ഠോ ഹോതീ’’തി (സം. നി. ൨.൪൧) വചനതോ. സയമേവ ഹി സമന്തഭദ്രകത്താ തഥാ തഥാ പടിവിജ്ഝിതബ്ബത്താ തായ തായ ദേസനായ അത്തനോ പടിവേധായ സംവത്തതീതി. സമന്തഭദ്രകത്തം ദേസനാവിലാസപ്പത്തി ച ചതുന്നമ്പി ദേസനാനം സമാനം കാരണന്തി വിസേസകാരണം വത്തുകാമോ ആഹ ‘‘വിസേസതോ’’തി. അസ്സ ഭഗവതോ ദേസനാ, അസ്സ വാ പടിച്ചസമുപ്പാദസ്സ ദേസനാതി യോജേതബ്ബം. പവത്തികാരണവിഭാഗോ അവിജ്ജാദികോവ, കാരണന്തി വാ ഗഹിതാനം പകതിആദീനം അവിജ്ജാദീനഞ്ച അകാരണതാ കാരണതാ ച. തത്ഥ സമ്മൂള്ഹാ കേചി അകാരണം ‘‘കാരണ’’ന്തി ഗണ്ഹന്തി, കേചി ന കിഞ്ചി കാരണം ബുജ്ഝന്തീതി തേസം യഥാസകേഹി അനുരൂപേഹി കാരണേഹി സങ്ഖാരാദിപവത്തിസന്ദസ്സനത്ഥം അനുലോമദേസനാ പവത്താ, ഇതരാസം തദത്ഥതാസമ്ഭവേപി ന താസം തദത്ഥമേവ പവത്തി അത്ഥന്തരസബ്ഭാവതോ. അയം പന തദത്ഥാ ഏവാതി ഏതിസ്സാ തദത്ഥതാ വുത്താ. പവത്തിആദീനവപടിച്ഛാദികാ അവിജ്ജാ ആദി, തതോ സങ്ഖാരാ ഉപ്പജ്ജന്തി തതോ വിഞ്ഞാണന്തി ഏവം പവത്തിയാ ഉപ്പത്തിക്കമസന്ദസ്സനത്ഥഞ്ച.

അനുവിലോകയതോ യോ സമ്ബോധിതോ പുബ്ബഭാഗേ തംതംഫലപടിവേധോ പവത്തോ, തദനുസാരേന തദനുഗമേന ജരാമരണാദികസ്സ ജാതിആദികാരണം യം അധിഗതം, തസ്സ സന്ദസ്സനത്ഥം അസ്സ പടിലോമദേസനാ പവത്താ, അനുവിലോകയതോ പടിലോമദേസനാ പവത്താതി വാ സമ്ബന്ധോ. ദേസേന്തോപി ഹി ഭഗവാ കിച്ഛാപന്നം ലോകം അനുവിലോകേത്വാ പുബ്ബഭാഗ…പേ… സന്ദസ്സനത്ഥം ദേസേതീതി. ആഹാരതണ്ഹാദയോ പച്ചുപ്പന്നദ്ധാ, സങ്ഖാരാവിജ്ജാ അതീതദ്ധാതി ഇമിനാ അധിപ്പായേനാഹ ‘‘യാവ അതീതം അദ്ധാനം അതിഹരിത്വാ’’തി, ആഹാരാ വാ തണ്ഹായ പഭാവേതബ്ബാ അനാഗതോ അദ്ധാ, തണ്ഹാദയോ പച്ചുപ്പന്നോ, സങ്ഖാരാവിജ്ജാ അതീതോതി. പച്ചക്ഖം പന ഫലം ദസ്സേത്വാ തംനിദാനദസ്സനവസേന ഫലകാരണപരമ്പരായ ദസ്സനം യുജ്ജതീതി ആഹാരാ പുരിമതണ്ഹായ ഉപ്പാദിതാ പച്ചുപ്പന്നോ അദ്ധാ, തണ്ഹാദയോ അതീതോ, സങ്ഖാരാവിജ്ജാ തതോപി അതീതതരോ സംസാരസ്സ അനാദിഭാവദസ്സനത്ഥം വുത്തോതി യാവ അതീതം അദ്ധാനന്തി യാവ അതീതതരം അദ്ധാനന്തി അത്ഥോ യുത്തോ.

ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തിആഹാരകാ വാ ചത്താരോ ആഹാരാ –

‘‘ആഹാരേതീതി അഹം ന വദാമി, ആഹാരേതീതി ചാഹം വദേയ്യും, തത്രസ്സ കല്ലോ പഞ്ഹോ ‘കോ നു ഖോ, ഭന്തേ, ആഹാരേതീ’തി. ഏവം ചാഹം ന വദാമി, ഏവം പന അവദന്തം മം യോ ഏവം പുച്ഛേയ്യ ‘കിസ്സ നു ഖോ, ഭന്തേ, വിഞ്ഞാണാഹാരോ’തി. ഏസ കല്ലോ പഞ്ഹോ, തത്ര കല്ലം വേയ്യാകരണം, വിഞ്ഞാണാഹാരോ ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തിയാ’’തി (സം. നി. ൨.൧൨) –

വചനതോ തംസമ്പയുത്തത്താ ഫസ്സചേതനാനം തപ്പവത്തിഹേതുത്താ ച കബളീകാരാഹാരസ്സ. തേന ഹി ഉപത്ഥമ്ഭിതരൂപകായസ്സ, തഞ്ച ഇച്ഛന്തസ്സ കമ്മവിഞ്ഞാണായൂഹനം ഹോതി. ഭോജനഞ്ഹി സദ്ധാദീനം രാഗാദീനഞ്ച ഉപനിസ്സയോതി വുത്തന്തി. തസ്മാ ‘‘തേ കമ്മവട്ടസങ്ഗഹിതാ ആഹാരാ പച്ചുപ്പന്നോ അദ്ധാ’’തി ഇമസ്മിം പരിയായേ പുരിമോയേവത്ഥോ യുത്തോ. അതീതദ്ധുതോ പഭുതി ‘‘ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ’’തിആദിനാ (സം. നി. ൨.൩) അതീതേ തതോ പരഞ്ച ഹേതുഫലപടിപാടിം പച്ചക്ഖാനം ആഹാരാനം നിദാനദസ്സനവസേന ആരോഹിത്വാ നിവത്തനേന വിനാ അബുജ്ഝന്താനം തംസന്ദസ്സനത്ഥം സാ അയം ദേസനാ പവത്താതി അത്ഥോ. അനാഗതദ്ധുനോ സന്ദസ്സനത്ഥന്തി അനാഗതദ്ധുനോ ദുപ്പടിവിജ്ഝന്താനം അപസ്സന്താനം പച്ചക്ഖം പച്ചുപ്പന്നം ഹേതും ദസ്സേത്വാ ഹേതുഫലപരമ്പരായ തസ്സ സന്ദസ്സനത്ഥന്തി അത്ഥോ.

മൂലകാരണസദ്ദം അപേക്ഖിത്വാ ‘‘ന അകാരണ’’ന്തി നപുംസകനിദ്ദേസോ കതോ. അകാരണം യദി സിയാ, സുത്തം പടിബാഹിതം സിയാതി ദസ്സേന്തോ സുത്തം ആഹരതി. വട്ടകഥായ സീസഭാവോ വട്ടഹേതുനോ കമ്മസ്സപി ഹേതുഭാവോ. തത്ഥ ഭവതണ്ഹായപി ഹേതുഭൂതാ അവിജ്ജാ, തായ പടിച്ഛാദിതാദീനവേ ഭവേ തണ്ഹുപ്പത്തിതോതി അവിജ്ജാ വിസേസേന സീസഭൂതാതി ‘‘മൂലകാരണ’’ന്തി വുത്താ. പുരിമായ കോടിയാ അപഞ്ഞായമാനായ ഉപ്പാദവിരഹതോ നിച്ചതം ഗണ്ഹേയ്യാതി ആഹ ‘‘ഏവഞ്ചേതം, ഭിക്ഖവേ, വുച്ചതീ’’തിആദി. തേന ഇതോ പുബ്ബേ ഉപ്പന്നപുബ്ബതാ നത്ഥീതി അപഞ്ഞായനതോ പുരിമകോടിഅപഞ്ഞായനം വുത്തന്തി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി.

അവിജ്ജാതണ്ഹാഹേതുക്കമേന ഫലേസു വത്തബ്ബേസു ‘‘സുഗതിദുഗ്ഗതിഗാമിനോ’’തി വചനം സദ്ദലക്ഖണാവിരോധനത്ഥം. ദ്വന്ദേ ഹി പൂജിതസ്സ പുബ്ബനിപാതോതി. സവരാ കിര മംസസ്സ അട്ഠിനാ അലഗ്ഗനത്ഥം പുനപ്പുനം താപേത്വാ കോട്ടേത്വാ ഉണ്ഹോദകം പായേത്വാ വിരിത്തം സൂനം അട്ഠിതോ മുത്തമംസം ഗാവിം മാരേന്തി. തേനാഹ ‘‘അഗ്ഗിസന്താപി’’ച്ചാദി. തത്ഥ യഥാ വജ്ഝാ ഗാവീ ച അവിജ്ജാഭിഭൂതതായ യഥാവുത്തം ഉണ്ഹോദകപാനം ആരഭതി, ഏവം പുഥുജ്ജനോ യഥാവുത്തം ദുഗ്ഗതിഗാമികമ്മം. യഥാ പന സാ ഉണ്ഹോദകപാനേ ആദീനവം ദിസ്വാ തണ്ഹാവസേന സീതുദകപാനം ആരഭതി, ഏവമയം അവിജ്ജായ മന്ദത്താ ദുഗ്ഗതിഗാമികമ്മേ ആദീനവം ദിസ്വാ തണ്ഹാവസേന സുഗതിഗാമികമ്മം ആരഭതി. ദുക്ഖേ ഹി അവിജ്ജം തണ്ഹാ അനുവത്തതി, സുഖേ തണ്ഹം അവിജ്ജാതി.

ഏവന്തി അവിജ്ജായ നിവുതത്താ തണ്ഹായ സംയുത്തത്താ ച. അയം കായോതി സവിഞ്ഞാണകകായോ ഖന്ധപഞ്ചകം, ‘‘സളായതനപച്ചയാ ഫസ്സോ’’തി വചനതോ ഫസ്സകാരണഞ്ചേതം വുച്ചതീതി ആയതനഛക്കം വാ. സമുദാഗതോതി ഉപ്പന്നോ. ബഹിദ്ധാ ച നാമരൂപന്തി ബഹിദ്ധാ സവിഞ്ഞാണകകായോ ഖന്ധപഞ്ചകം, സളായതനാനി വാ. ഇത്ഥേതന്തി ഇത്ഥം ഏതം. അത്തനോ ച പരേസഞ്ച പഞ്ചക്ഖന്ധാ ദ്വാദസായതനാനി ച ദ്വാരാരമ്മണഭാവേന വവത്ഥിതാനി ദ്വയനാമാനീതി അത്ഥോ. ‘‘ദ്വയം പടിച്ച ഫസ്സോതി അഞ്ഞത്ഥ ചക്ഖുരൂപാദീനി ദ്വയാനി പടിച്ച ചക്ഖുസമ്ഫസ്സാദയോ വുത്താ, ഇധ പന അജ്ഝത്തികബാഹിരാനി ആയതനാനി. മഹാദ്വയം നാമ കിരേത’’ന്തി (സം. നി. അട്ഠ. ൨.൨.൧൯) വുത്തം. അയമേത്ഥ അധിപ്പായോ – അഞ്ഞത്ഥ ‘‘ചക്ഖുഞ്ച പടിച്ച രൂപേ ച ഉപ്പജ്ജതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം, തിണ്ണം സങ്ഗതി ഫസ്സോ’’തിആദിനാ (സം. നി. ൨.൪൩) ‘‘ചക്ഖു ചേവ രൂപാ ച…പേ… മനോ ചേവ ധമ്മാ ചാ’’തി വുത്താനി ദ്വയാനി പടിച്ച ചക്ഖുസമ്ഫസ്സാദയോ വുത്താ, ഇധ പന ‘‘അയഞ്ചേവ കായോ’’തി ചക്ഖാദിനിസ്സയേ സേസധമ്മേ ചക്ഖാദിനിസ്സിതേ ഏവ കത്വാ വുത്തം, ചക്ഖാദികായം ഏകത്തേന ‘‘അജ്ഝത്തികായതന’’ന്തി ഗഹേത്വാ ‘‘ബഹിദ്ധാ നാമരൂപ’’ന്തി വുത്തം, രൂപാദിആരമ്മണം ഏകത്തേനേവ ബാഹിരായതനന്തി താനി അജ്ഝത്തികബാഹിരാനി ആയതനാനി പടിച്ച ഫസ്സോ വുത്തോ, തസ്മാ മഹാദ്വയം നാമേതന്തി. ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘അത്തനോ ച പരസ്സ ച പഞ്ചഹി ഖന്ധേഹി ഛഹായതനേഹി ചാപി അയമത്ഥോ ദീപേതബ്ബോവാ’’തി (സം. നി. അട്ഠ. ൨.൨.൧൯) വുത്തം. ‘‘അയം കായോ’’തി ഹി വുത്താനി സനിസ്സയാനി ചക്ഖാദീനി അത്തനോ പഞ്ചക്ഖന്ധാ, ‘‘ബഹിദ്ധാ നാമരൂപ’’ന്തി വുത്താനി രൂപാദീനി പരേസം. തഥാ അയം കായോ അത്തനോവ അജ്ഝത്തികാനി ആയതനാനി, ബഹിദ്ധാ നാമരൂപം പരേസം ബാഹിരാനീതി. അഞ്ഞഥാ അജ്ഝത്തികായതനമത്തേ ഏവ ‘‘അയം കായോ’’തി വുത്തേ ന അജ്ഝത്തികായതനാനേവ അത്തനോ പഞ്ചക്ഖന്ധാ ഹോന്തീതി അത്തനോ ച പരേസഞ്ച പഞ്ചക്ഖന്ധേഹി ദീപനാ ന സമ്ഭവേയ്യാതി. സളേവായതനാനീതി സളേവ സമ്ഫസ്സകാരണാനി, യേഹി കാരണഭൂതേഹി ആയതനേഹി ഉപ്പന്നേന ഫസ്സേന ഫുട്ഠോ ബാലോ സുഖദുക്ഖം പടിസംവേദേതി.

ആദി-സദ്ദേന ‘‘ഏതേസം വാ അഞ്ഞതരേന അവിജ്ജാനീവരണസ്സ, ഭിക്ഖവേ, പണ്ഡിതസ്സ തണ്ഹായ സംയുത്തസ്സാ’’തിആദി യോജേതബ്ബം. തസ്മിഞ്ഹി സുത്തേ സങ്ഖാരേ അവിജ്ജാതണ്ഹാനിസ്സിതേ ഏവ കത്വാ കായഗ്ഗഹണേന വിഞ്ഞാണനാമരൂപസളായതനാനി ഗഹേത്വാ ഏതസ്മിഞ്ച കായേ സളായതനാനം ഫസ്സം തംനിസ്സിതമേവ കത്വാ വേദനായ വിസേസപച്ചയഭാവം ദസ്സേന്തേന ഭഗവതാ ബാലപണ്ഡിതാനം അതീതദ്ധാവിജ്ജാതണ്ഹാമൂലകോ വേദനാന്തോ പടിച്ചസമുപ്പാദോ ദസ്സിതോ. പുന ച ബാലപണ്ഡിതാനം വിസേസം ദസ്സേന്തേന –

‘‘യായ ച, ഭിക്ഖവേ, അവിജ്ജായ നിവുതസ്സ ബാലസ്സ യായ ച തണ്ഹായ സംയുത്തസ്സ അയം കായോ സമുദാഗതോ, സാ ചേവ അവിജ്ജാ ബാലസ്സ അപ്പഹീനാ, സാ ച തണ്ഹാ അപരിക്ഖീണാ. തം കിസ്സ ഹേതു? ന, ഭിക്ഖവേ, ബാലോ അചരി ബ്രഹ്മചരിയം സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായ, തസ്മാ ബാലോ കായസ്സ ഭേദാ കായൂപഗോ ഹോതി, സോ കായൂപഗോ സമാനോ ന പരിമുച്ചതി ജാതിയാ…പേ… ദുക്ഖസ്മാതി വദാമീ’’തി (സം. നി. ൨.൧൯) –

വേദനാപഭവം സാവിജ്ജം തണ്ഹം ദസ്സേത്വാ ഉപാദാനഭവേ ച തംനിസ്സിതേ കത്വാ ‘‘കായൂപഗോ ഹോതീ’’തിആദിനാ ജാതിആദികേ ദസ്സേന്തേന പച്ചുപ്പന്നഹേതുസമുട്ഠാനതോ പഭുതി ഉഭയമൂലോവ പടിച്ചസമുപ്പാദോ വുത്തോ, തബ്ബിപരിയായേന ച പണ്ഡിതസ്സ പച്ചുപ്പന്നഹേതുപരിക്ഖയതോ പഭുതി ഉഭയമൂലകോ പടിലോമപടിച്ചസമുപ്പാദോതി.

ദുഗ്ഗതിഗാമികമ്മസ്സ വിസേസപച്ചയത്താ അവിജ്ജാ ‘‘അവിന്ദിയം വിന്ദതീ’’തി വുത്താ, തഥാ വിസേസപച്ചയോ വിന്ദിയസ്സ ന ഹോതീതി ‘‘വിന്ദിയം ന വിന്ദതീ’തി ച. അത്തനി നിസ്സിതാനം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം പവത്തനം ഉപ്പാദനം ആയതനം. സമ്മോഹഭാവേനേവ അനഭിസമയഭൂതത്താ അവിദിതം അഞ്ഞാതം കരോതി. അന്തവിരഹിതേ ജവാപേതീതി ച വണ്ണാഗമവിപരിയായവികാരവിനാസധാതുഅത്ഥവിസേസയോഗേഹി പഞ്ചവിധസ്സ നിരുത്തിലക്ഖണസ്സ വസേന തീസുപി പദേസു അ-കാര വി-കാര ജ-കാരേ ഗഹേത്വാ അഞ്ഞേസം വണ്ണാനം ലോപം കത്വാ ജ-കാരസ്സ ച ദുതിയസ്സ ആഗമം കത്വാ ‘‘അവിജ്ജാ’’തി വുത്താ. ബ്യഞ്ജനത്ഥം ദസ്സേത്വാ സഭാവത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘അപിചാ’’തിആദിമാഹ. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം വത്ഥാരമ്മണാനി ‘‘ഇദം വത്ഥു, ഇദമാരമ്മണ’’ന്തി അവിജ്ജായ ഞാതും ന സക്കാതി അവിജ്ജാ തപ്പടിച്ഛാദികാ വുത്താ. വത്ഥാരമ്മണസഭാവച്ഛാദനതോ ഏവ അവിജ്ജാദീനം പടിച്ചസമുപ്പാദഭാവസ്സ, ജരാമരണാദീനം പടിച്ചസമുപ്പന്നഭാവസ്സ ച ഛാദനതോ പടിച്ചസമുപ്പാദപടിച്ചസമുപ്പന്നഛാദനം വേദിതബ്ബം.

സങ്ഖാര-സദ്ദഗ്ഗഹണേന ആഗതാ സങ്ഖാരാ സങ്ഖാര-സദ്ദേന ആഗതസങ്ഖാരാ. യദിപി അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാപി സങ്ഖാര-സദ്ദേന ആഗതാ, തേ പന ഇമിസ്സാ ദേസനായ പധാനാതി വിസും വുത്താ. തസ്മാ ‘‘ദുവിധാ’’തി ഏത്ഥ അഭിസങ്ഖരണകസങ്ഖാരം സങ്ഖാര-സദ്ദേനാഗതം സന്ധായ തത്ഥ വുത്തമ്പി വജ്ജേത്വാ സങ്ഖാരസദ്ദേന ആഗതസങ്ഖാരാ യോജേതബ്ബാ. ‘‘സങ്ഖാര-സദ്ദേനാഗതസങ്ഖാരാ’’തി വാ സമുദായോ വുത്തോ, തദേകദേസോ ച ഇധ വണ്ണിതബ്ബഭാവേന ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ’’തി, തസ്മാ വണ്ണിതബ്ബസബ്ബസങ്ഗഹണവസേന ദുവിധതാ വുത്താതി വേദിതബ്ബാ. പഠമം നിരുജ്ഝതി വചീസങ്ഖാരോതിആദിനാ വിതക്കവിചാരഅസ്സാസപസ്സാസസഞ്ഞാവേദനാവചീസങ്ഖാരാദയോ വുത്താ, ന അവിജ്ജാസങ്ഖാരേസു വുത്താ കായസഞ്ചേതനാദയോ.

പരിതസ്സതീതി പിപാസതി. ഭവതീതി ഉപപത്തിഭവം സന്ധായ വുത്തം, ഭാവയതീതി കമ്മഭവം. ചുതി ഖന്ധാനം മരണന്തി ‘‘മരന്തി ഏതേനാ’’തി വുത്തം. ‘‘ദുക്ഖാ വേദനാ ഉപ്പാദദുക്ഖാ ഠിതിദുക്ഖാ’’തി (മ. നി. ൧.൪൬൫) വചനതോ ദ്വേധാ ഖണതി. ആയാസോതി പരിസ്സമോ വിസാദോ. കേവല-സദ്ദോ അസമ്മിസ്സവാചകോ ഹോതി ‘‘കേവലാ സാലയോ’’തി, നിരവസേസവാചകോ ച ‘‘കേവലാ അങ്ഗമഗധാ’’തി, തസ്മാ ദ്വേധാപി അത്ഥം വദതി. തത്ഥ അസമ്മിസ്സസ്സാതി സുഖരഹിതസ്സ. ന ഹി ഏത്ഥ കിഞ്ചി ഉപ്പാദവയരഹിതം അത്ഥീതി.

തംസമ്പയുത്തേ, പുഗ്ഗലം വാ സമ്മോഹയതീതി സമ്മോഹനരസാ. ആരമ്മണസഭാവസ്സ ഛാദനം ഹുത്വാ ഗയ്ഹതീതി ഛാദനപച്ചുപട്ഠാനാ. ‘‘ആസവസമുദയാ അവിജ്ജാസമുദയോ’’തി (മ. നി. ൧.൧൦൩) വചനതോ ആസവപദട്ഠാനാ. പടിസന്ധിജനനത്ഥം ആയൂഹന്തി ബ്യാപാരം കരോന്തീതി ആയൂഹനരസാ, രാസികരണം വാ ആയൂഹനം. നാമരൂപസ്സ പുരേചാരികഭാവേന പവത്തതീതി പുബ്ബങ്ഗമരസം. പുരിമഭവേന സദ്ധിം ഘടനം ഹുത്വാ ഗയ്ഹതീതി പടിസന്ധിപച്ചുപട്ഠാനം. വിഞ്ഞാണേന സഹ സമ്പയുജ്ജതീതി സമ്പയോഗരസം. അഞ്ഞമഞ്ഞം സമ്പയോഗാഭാവതോ രൂപം വികിരതീതി വികിരണരസം. ഏവഞ്ച കത്വാ പിസിയമാനാ തണ്ഡുലാദയോ വികിരന്തി ചുണ്ണീ ഭവന്തീതി. നാമസ്സ കദാചി കുസലാദിഭാവോ ച അത്ഥീതി തതോ വിസേസനത്ഥം ‘‘അബ്യാകതപച്ചുപട്ഠാന’’ന്തി ആഹ. ‘‘അചേതനാ അബ്യാകതാ’’തി ഏത്ഥ വിയ അനാരമ്മണതാ വാ അബ്യാകതതാ ദട്ഠബ്ബാ. ആയതനലക്ഖണന്തി ഘടനലക്ഖണം, ആയാനം തനനലക്ഖണം വാ. ദസ്സനാദീനം കാരണഭാവോ ദസ്സനാദിരസതാ. അകുസലവിപാകുപേക്ഖായ അനിട്ഠഭാവതോ ദുക്ഖേന ഇതരായ ച ഇട്ഠഭാവതോ സുഖേന സങ്ഗഹിതത്താ ‘‘സുഖദുക്ഖപച്ചുപട്ഠാനാ’’തി ആഹ. ദുക്ഖസമുദയത്താ ഹേതുലക്ഖണാ തണ്ഹാ. ‘‘തത്രതത്രാഭിനന്ദിനീ’’തി (ദീ. നി. ൨.൪൦൦; മ. നി. ൧.൧൩൩, ൪൬൦; വിഭ. ൨൦൩) വചനതോ അഭിനന്ദനരസാ. ചിത്തസ്സ, പുഗ്ഗലസ്സ വാ രൂപാദീസു അതിത്തഭാവോ ഹുത്വാ ഗയ്ഹതീതി അതിത്തഭാവപച്ചുപട്ഠാനാ. തണ്ഹാദള്ഹത്തം ഹുത്വാ കാമുപാദാനം, സേസാനി ദിട്ഠി ഹുത്വാ ഉപട്ഠഹന്തീതി തണ്ഹാദള്ഹത്തദിട്ഠിപച്ചുപട്ഠാനാ. കമ്മുപപത്തിഭവവസേന ഭവസ്സ ലക്ഖണാദയോ യോജേതബ്ബാ.

ആദി-സദ്ദേന അനുബോധാദിഭാവഗ്ഗഹണം. ദുക്ഖാദീസു അഞ്ഞാണം അപ്പടിപത്തി, അസുഭാദീസു സുഭാദിവിപല്ലാസാ മിച്ഛാപടിപത്തി. ദിട്ഠിവിപ്പയുത്താ വാ അപ്പടിപത്തി, ദിട്ഠിസമ്പയുത്താ മിച്ഛാപടിപത്തി. ന അവിജ്ജായ ഏവ ഛദ്വാരികതാ ഛളാരമ്മണതാ ച, അഥ ഖോ അഞ്ഞേസുപി പടിച്ചസമുപ്പാദങ്ഗേസു അരൂപധമ്മാനന്തി ആഹ ‘‘സബ്ബേസുപീ’’തി. നോഭയഗോചരന്തി മനായതനമാഹ. ന ഹി അരൂപധമ്മാനം ദേസവസേന ആസന്നതാ ദൂരതാ ച അത്ഥി അസണ്ഠാനത്താ, തസ്മാ മനായതനസ്സ ഗോചരോ ന മനായതനം സമ്പത്തോ അസമ്പത്തോ വാതി വുച്ചതീതി.

സോകാദീനം സബ്ഭാവാ അങ്ഗബഹുത്തപ്പസങ്ഗേ ‘‘ദ്വാദസേവാ’’തി അങ്ഗാനം വവത്ഥാനം വേദിതബ്ബം. ന ഹി സോകാദയോ അങ്ഗഭാവേന വുത്താ, ഫലേന പന കാരണം അവിജ്ജം മൂലങ്ഗം ദസ്സേതും തേ വുത്താതി. ജരാമരണബ്ഭാഹതസ്സ ഹി ബാലസ്സ തേ സമ്ഭവന്തീതി സോകാദീനം ജരാമരണകാരണതാ വുത്താ. ‘‘സാരീരികായ ദുക്ഖായ വേദനായ ഫുട്ഠോ’’തി (സം. നി. ൪.൨൫൨) ച സുത്തേ ജരാമരണനിമിത്തഞ്ച ദുക്ഖം സങ്ഗഹിതന്തി തംതംനിമിത്താനം സാധകഭാവേന വുത്തം. യസ്മാ പന ജരാമരണേനേവ സോകാദീനം ഏകസങ്ഖേപോ കതോ, തസ്മാ തേസം ജാതിപച്ചയതാ യുജ്ജതി. ജരാമരണപച്ചയഭാവേ ഹി അവിജ്ജായ ഏകസങ്ഖേപോ കാതബ്ബോ സിയാ, ജാതിപച്ചയാ പന ജരാമരണം സോകാദയോ ച സമ്ഭവന്തീതി. തത്ഥ ജരാമരണം ഏകന്തികം അങ്ഗഭാവേനേവ ഗഹിതം, സോകാദയോ പന രൂപഭവാദീസു അഭാവതോ അനേകന്തികാ കേവലം പാകടേന ഫലേന അവിജ്ജാനിദസ്സനത്ഥം ഗഹിതാ. തേന അനാഗതേ ജാതിയാ സതി തതോ പരായ പടിസന്ധിയാ ഹേതുഹേതുഭൂതാ അവിജ്ജാ ദസ്സിതാതി ഭവചക്കസ്സ അവിച്ഛേദോ ദസ്സിതോ ഹോതീതി. സുത്തഞ്ച സോകാദീനം അവിജ്ജാ കാരണന്തി ഏതസ്സേവത്ഥസ്സ സാധകം ദട്ഠബ്ബം, ന സോകാദീനം ബാലസ്സ ജരാമരണനിമിത്തതാമത്തസ്സ. ‘‘അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ’’തി (സം. നി. ൪.൨൫൨) ഹി വചനേന അവിജ്ജാ സോകാദീനം കാരണന്തി ദസ്സിതാ, ന ച ജരാമരണനിമിത്തമേവ ദുക്ഖം ദുക്ഖന്തി.

ഉദ്ദേസവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അവിജ്ജാപദനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨൨൬. ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ ൯൨ സങ്ഖാരാ’’തി ഹി വുത്തന്തി ഏതേന അവിജ്ജായ വിസേസനഭാവേന സങ്ഖാരാനഞ്ച പധാനഭാവേന വുത്തത്താ സങ്ഖാരാനം നിദ്ദിസിതബ്ബഭാവസ്സ കാരണം ദസ്സേതി. പിതാ കഥീയതി ‘‘ദീഘോ സാമോ, മിത്തോ രസ്സോ, ഓദാതോ ദത്തോ’’തി.

രസിതബ്ബോ പടിവിജ്ഝിതബ്ബോ സഭാവോ രസോ, അത്തനോ രസോ സരസോ, യാഥാവോ സരസോ യാഥാവസരസോ, സോ ഏവ ലക്ഖിതബ്ബത്താ ലക്ഖണന്തി യാഥാവസരസലക്ഖണം. ‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, അവിജ്ജാ? ദുക്ഖേ അഞ്ഞാണ’’ന്തിആദിനാ (സം. നി. ൨.൨; മ. നി. ൧.൧൦൩) സുത്തേ ചത്താരേവ വുത്താനീതി ‘‘സുത്തന്തികപരിയായേനാ’’തി ആഹ. നിക്ഖേപകണ്ഡേ പനാതിആദിനാ ഇധ ചതൂസു ഠാനേസു കഥിതായ ഏവ അവിജ്ജായ നിക്ഖേപകണ്ഡേ അട്ഠസു ഠാനേസു കിച്ചജാതിതോ പഞ്ചവീസതിയാ പദേഹി ലക്ഖണതോ ച കഥിതത്താ തദത്ഥസംവണ്ണനാവസേന വിഭാവനം കരോതി. അഹാപേത്വാ വിഭജിതബ്ബവിഭജനഞ്ഹി അഭിധമ്മപരിയായോ.

ജായതി ഏത്ഥാതി ജാതി, ഉപ്പത്തിട്ഠാനം. യദിപി നിരോധമഗ്ഗേ അവിജ്ജാ ആരമ്മണം ന കരോതി, തേ പന ജാനിതുകാമസ്സ തപ്പടിച്ഛാദനവസേന അനിരോധമഗ്ഗേസു നിരോധമഗ്ഗഗ്ഗഹണകആരണവസേന ച പവത്തമാനാ തത്ഥ ഉപ്പജ്ജതീതി വുച്ചതീതി തേസമ്പി അവിജ്ജായ ഉപ്പത്തിട്ഠാനതാ ഹോതി, ഇതരേസം ആരമ്മണഭാവേന ചാതി. സങ്ഘികബലദേവഗോണാദീനം സങ്ഘാടിനങ്ഗലാദീനി വിയ അഞ്ഞസേതാദീനം അവിജ്ജായ ദുക്ഖാദിവിസയാനം അന്ധത്തകരാനം ലോഭാദീനം നിവത്തകോ അഞ്ഞാണാദിസഭാവോ ലക്ഖണന്തി ദട്ഠബ്ബം.

അത്ഥത്ഥന്തി ഫലഫലം. ആമേഡിതവചനഞ്ഹി സബ്ബേസം അത്ഥാനം വിസും വിസും പാകടകരണഭാവപ്പകാസനത്ഥം. അത്ഥോ ഏവ വാ അത്ഥോ അത്ഥത്ഥോതി അത്ഥസ്സ അവിപരീതതാദസ്സനത്ഥം അത്ഥേനേവത്ഥം വിസേസയതി. ന ഹി ഞാണം അനത്ഥം അത്ഥോതി ഗണ്ഹാതീതി. ഏവം കാരണകാരണന്തി ഏത്ഥാപി ദട്ഠബ്ബം. തം ആകാരന്തി അത്ഥത്ഥാദിആകാരം. ഗഹേത്വാതി ചിത്തേ പവേസേത്വാ, ചിത്തേന പുഗ്ഗലേന വാ ഗഹിതം കത്വാ. പടിവിദ്ധസ്സ പുന അവേക്ഖണാ പച്ചവേക്ഖണാ. ദുച്ചിന്തിതചിന്തിതാദിലക്ഖണസ്സ ബാലസ്സ ഭാവോ ബാല്യം. പജാനാതീതി പകാരേഹി ജാനാതി. ബലവമോഹനം പമോഹോ. സമന്തതോ മോഹനം സമ്മോഹോ.

ദുക്ഖാരമ്മണതാതി ദുക്ഖാരമ്മണതായ, യായ വാ അവിജ്ജായ ഛാദേന്തിയാ ദുക്ഖാരമ്മണാ തംസമ്പയുത്തധമ്മാ, സാ തേസം ഭാവോതി ദുക്ഖാരമ്മണതാ, ആരമ്മണമേവ വാ ആരമ്മണതാ, ദുക്ഖം ആരമ്മണതാ ഏതിസ്സാതി ദുക്ഖാരമ്മണതാ.

ദുദ്ദസത്താ ഗമ്ഭീരാ ന സഭാവതോ, തസ്മാ തദാരമ്മണതാ അവിജ്ജാ ഉപ്പജ്ജതി, ഇതരേസം സഭാവതോ ഗമ്ഭീരത്താ തദാരമ്മണതാ നുപ്പജ്ജതീതി അധിപ്പായോ. അപിച ഖോ പനാതി മഗ്ഗസ്സ സങ്ഖതസഭാവത്താ തതോപി നിരോധസ്സ ഗമ്ഭീരതരതം ദസ്സേതി.

അവിജ്ജാപദനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സങ്ഖാരപദനിദ്ദേസവണ്ണനാ

പുനാതീതി സോധേതി അപുഞ്ഞഫലതോ ദുക്ഖസംകിലേസതോ ച, ഹിതസുഖജ്ഝാസയേന പുഞ്ഞം കരോതീതി തംനിപ്ഫാദനേന കാരകസ്സജ്ഝാസയം പൂരേതീതി പുഞ്ഞോ, പൂരകോ പുജ്ജനിബ്ബത്തകോ ച നിരുത്തിലക്ഖണേന ‘‘പുഞ്ഞോ’’തി വേദിതബ്ബോ. സമാധിപച്ചനീകാനം അതിദൂരതായ ന ഇഞ്ജതി ന ചലതീതി അത്ഥോ. കായസ്സാതി ദ്വാരസ്സ സാമിഭാവേന നിദ്ദേസോ കതോ.

പുഞ്ഞുപഗന്തി ഭവസമ്പത്തുപഗം. തത്ഥാതി വിഭങ്ഗസുത്തേ (സം. നി. ൨.൨). തഞ്ഹി പധാനഭാവേന ഗഹിതന്തി. സമ്മാദിട്ഠിസുത്തേ (മ. നി. ൧.൧൦൨) പന ‘‘തയോമേ, ആവുസോ, സങ്ഖാരാ’’തി ആഗതന്തി. സബ്ബഞ്ഞുജിനഭാസിതോ പന അയം, ന പച്ചേകജിനഭാസിതോ, ഇമസ്സത്ഥസ്സ ദീപനത്ഥം ഏതേസം സുത്താനം വസേന തേ ഗഹിതാ. കഥം പനേതേന ഗഹണേനായമത്ഥോ ദീപിതോ ഹോതീതി തംദസ്സനത്ഥമാഹ ‘‘അഭിധമ്മേപി ഹി സുത്തേപി ഏകസദിസാവ തന്തി നിദ്ദിട്ഠാ’’തി. സബ്ബഞ്ഞുഭാസിതോതി പാകടേന സുത്തന്തേന സദിസത്താ അയമ്പി സബ്ബഞ്ഞുഭാസിതോതി ഞായതീതി വുത്തം ഹോതീതി.

‘‘തേരസാപീ’’തി വുത്തം, തത്ഥ ഞാണവിപ്പയുത്താനം ന ഭാവനാമയതാ പാകടാതി ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദിമാഹ. പഥവീ പഥവീതിആദിഭാവനാ ച കസിണപരികമ്മകരണം മണ്ഡലകരണഞ്ച ഭാവനം ഭജാപേന്തി.

ദാനവസേന പവത്താ ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ ദാനം. തത്ഥ ബ്യാപാരഭൂതാ ആയൂഹനചേതനാ ദാനം ആരബ്ഭ ദാനം അധികിച്ച ഉപ്പജ്ജതീതി വുച്ചതി, ഏവം ഇതരേസു. സോമനസ്സചിത്തേനാതി അനുമോദനാപവത്തിനിദസ്സനമത്തമേതം ദട്ഠബ്ബം. ഉപേക്ഖാസഹഗതേനപി ഹി അനുസ്സരതി ഏവാതി.

അസരിക്ഖകമ്പി സരിക്ഖകേന ചതുത്ഥജ്ഝാനവിപാകേന വേഹപ്ഫലാദീസു വിനാപി അസഞ്ഞേസു കടത്താരൂപം. രൂപമേവ സഫന്ദനത്താ ‘‘സഇഞ്ജന’’ന്തി വുത്തം ഇഞ്ജനകരനീവരണാദീനം അവിക്ഖമ്ഭനതോ, രൂപതണ്ഹാസങ്ഖാതസ്സ ഇഞ്ജനകസ്സ കാരണത്താ വാ. തേനേവ രൂപാരമ്മണം നിമിത്താരമ്മണഞ്ച സബ്ബമ്പി ചതുത്ഥജ്ഝാനം നിപ്പരിയായേന ‘‘അനിഞ്ജന’’ന്തി ന വുച്ചതീതി. മഹാതുലായ ധാരയമാനോ നാളിയാ മിനമാനോ ച സമുദായമേവ ധാരേതി മിനതി ച, ന ഏകേകം ഗുഞ്ജം, ഏകേകം തണ്ഡുലം വാ, ഏവം ഭഗവാപി അപരിമാണാ പഠമകുസലചേതനായോ സമുദായവസേനേവ ഗഹേത്വാ ഏകജാതികത്താ ഏകമേവ കത്വാ ദസ്സേതി. ഏവം ദുതിയാദയോപീതി.

‘‘കായദ്വാരേ പവത്താ’’തി അവത്വാ ‘‘ആദാനഗ്ഗഹണചോപനം പാപയമാനാ ഉപ്പന്നാ’’തിപി വത്തും വട്ടതീതി വചനവിസേസമത്തമേവ ദസ്സേതി. കായദ്വാരേ പവത്തി ഏവ ഹി ആദാനാദിപാപനാതി. പുരിമേന വാ ദ്വാരസ്സ ഉപലക്ഖണഭാവോ വുത്തോ, പച്ഛിമേന ചേതനായ സവിഞ്ഞത്തിരൂപസമുട്ഠാപനം. തത്ഥ ആകഡ്ഢിത്വാ ഗഹണം ആദാനം, സമ്പയുത്തസ്സ ഗഹണം ഗഹണം, ഫന്ദനം ചോപനം.

ഏത്ഥാതി കായവചീസങ്ഖാരഗ്ഗഹണേ, കായവചീസഞ്ചേതനാഗഹണേ വാ. അട്ഠകഥായം അഭിഞ്ഞാചേതനാ ന ഗഹിതാ വിഞ്ഞാണസ്സ പച്ചയോ ന ഹോതീതി. കസ്മാ പന ന ഹോതി, നനു സാപി കുസലാ വിപാകധമ്മാ ചാതി? സച്ചം, അനുപച്ഛിന്നതണ്ഹാവിജ്ജാമാനേ പന സന്താനേ സബ്യാപാരപ്പവത്തിയാ തസ്സാ കുസലതാ വിപാകധമ്മതാ ച വുത്താ, ന വിപാകുപ്പാദനേന, സാ പന വിപാകം ഉപ്പാദയന്തീ രൂപാവചരമേവ ഉപ്പാദേയ്യ. ന ഹി അഞ്ഞഭൂമികം കമ്മം അഞ്ഞഭൂമികം വിപാകം ഉപ്പാദേതീതി. അത്തനാ സദിസാരമ്മണഞ്ച തിട്ഠാനികം തം ഉപ്പാദേയ്യ ചിത്തുപ്പാദകണ്ഡേ രൂപാവചരവിപാകസ്സ കമ്മസദിസാരമ്മണസ്സേവ വുത്തത്താ, ന ച രൂപാവചരവിപാകോ പരിത്താദിആരമ്മണോ അത്ഥി, അഭിഞ്ഞാചേതനാ ച പരിത്താദിആരമ്മണാവ ഹോതി, തസ്മാ വിപാകം ന ഉപ്പാദേതീതി വിഞ്ഞായതി. കസിണേസു ച ഉപ്പാദിതസ്സ ചതുത്ഥജ്ഝാനസമാധിസ്സ ആനിസംസഭൂതാ അഭിഞ്ഞാ. യഥാഹ ‘‘സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ’’തിആദി (ദീ. നി. ൧.൨൪൪-൨൪൫; മ. നി. ൧.൩൮൪-൩൮൬). തസ്മാ സമാധിഫലസദിസാ സാ, ന ച ഫലം ദേതീതി ദാനസീലാനിസംസോ തസ്മിം ഭവേ പച്ചയലാഭോ വിയ സാപി വിപാകം ന ഉപ്പാദേതി. യഥാ ച അഭിഞ്ഞാചേതനാ, ഏവം ഉദ്ധച്ചചേതനാപി ന ഹോതീതി ഇദം ഉദ്ധച്ചസഹഗതേ ധമ്മേ വിസും ഉദ്ധരിത്വാ ‘‘തേസം വിപാകേ ഞാണം അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ’’തി (വിഭ. ൭൨൫) വുത്തത്താ വിചാരേതബ്ബം.

അയം പനേത്ഥ അമതഗ്ഗപഥാനുഗതോ വിനിച്ഛയോ – ദസ്സനഭാവനാനം അഭാവേപി യേസം പുഥുജ്ജനാനം സേക്ഖാനഞ്ച ദസ്സനഭാവനാഹി ഭവിതബ്ബം, തേസം തദുപ്പത്തികാലേ തേഹി പഹാതും സക്കുണേയ്യാ അകുസലാ ‘‘ദസ്സനേന പഹാതബ്ബാ ഭാവനായ പഹാതബ്ബാ’’തി ച വുച്ചന്തി, പുഥുജ്ജനാനം പന ഭാവനായ അഭാവാ ഭാവനായ പഹാതബ്ബചിന്താ നത്ഥി. തേന തേസം പവത്തമാനാ തേ ദസ്സനേന പഹാതും അസക്കുണേയ്യാപി ‘‘ഭാവനായ പഹാതബ്ബാ’’തി ന വുച്ചന്തി. യദി വുച്ചേയ്യും, ദസ്സനേന പഹാതബ്ബാ ഭാവനായ പഹാതബ്ബാനം കേസഞ്ചി കേചി കദാചി ആരമ്മണാരമ്മണാധിപതിഉപനിസ്സയപച്ചയേഹി പച്ചയോ ഭവേയ്യും, ന ച പട്ഠാനേ ‘‘ദസ്സനേന പഹാതബ്ബാ ഭാവനായ പഹാതബ്ബാനം കേസഞ്ചി കേനചി പച്ചയേന പച്ചയോ’’തി വുത്താ. സേക്ഖാനം പന വിജ്ജമാനാ ഭാവനായ പഹാതും സക്കുണേയ്യാ ഭാവനായ പഹാതബ്ബാ. തേനേവ സേക്ഖാനം ദസ്സനേന പഹാതബ്ബാ ചത്തത്താ വന്തത്താ മുത്തത്താ പഹീനത്താ പടിനിസ്സട്ഠത്താ ഉക്ഖേടിതത്താ സമുക്ഖേടിതത്താ അസ്സാദിതബ്ബാ അഭിനന്ദിതബ്ബാ ച ന ഹോന്തി, പഹീനതായ ഏവ സോമനസ്സഹേതുഭൂതാ അവിക്ഖേപഹേതുഭൂതാ ച ന ദോമനസ്സം ഉദ്ധച്ചഞ്ച ഉപ്പാദേന്തീതി ന തേ തേസം ആരമ്മണാരമ്മണാധിപതിഭാവം പകതൂപനിസ്സയഭാവഞ്ച ഗച്ഛന്തി. ന ഹി പഹീനേ ഉപനിസ്സായ അരിയോ രാഗാദികിലേസേ ഉപ്പാദേതി.

വുത്തഞ്ച ‘‘സോതാപത്തിമഗ്ഗേന യേ കിലേസാ പഹീനാ, തേ കിലേസേ ന പുനേതി ന പച്ചേതി ന പച്ചാഗച്ഛതി…പേ… അരഹത്തമഗ്ഗേന…പേ… ന പച്ചാഗച്ഛതീ’’തി (മഹാനി. ൮൦; ചൂളനി. മേത്തഗൂമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൨൭), ന ച പുഥുജ്ജനാനം ദസ്സനേന പഹാതും സക്കുണേയ്യാ ഇതരേസം ന കേനചി പച്ചയേന പച്ചയോ ഹോന്തീതി സക്കാ വത്തും ‘‘ദിട്ഠിം അസ്സാദേതി അഭിനന്ദതി, തം ആരബ്ഭ രാഗോ ഉപ്പജ്ജതി, ദിട്ഠി വിചികിച്ഛാ ഉദ്ധച്ചം ഉപ്പജ്ജതി. വിചികിച്ഛം ആരബ്ഭ വിചികിച്ഛാ ദിട്ഠി ഉദ്ധച്ചം ഉപ്പജ്ജതീ’’തി ദിട്ഠിവിചികിച്ഛാനം ഉദ്ധച്ചാരമ്മണപച്ചയഭാവസ്സ വുത്തത്താ. ഏത്ഥ ഹി ഉദ്ധച്ചന്തി ഉദ്ധച്ചസഹഗതം ചിത്തുപ്പാദം സന്ധായ വുത്തം. ഏവഞ്ച കത്വാ അധിപതിപച്ചയനിദ്ദേസേ ‘‘ദിട്ഠിം ഗരും കത്വാ അസ്സാദേതി അഭിനന്ദതി, തം ഗരും കത്വാ രാഗോ ഉപ്പജ്ജതി, ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതീ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൦൯) ഏത്തകമേവ വുത്തം, ന വുത്തം ‘‘ഉദ്ധച്ചം ഉപ്പജ്ജതീ’’തി. തസ്മാ ദസ്സനഭാവനാഹി പഹാതബ്ബാനം അതീതാദിഭാവേന നവത്തബ്ബത്തേപി യാദിസാനം താഹി അനുപ്പത്തിധമ്മതാ ആപാദേതബ്ബാ, തേസു പുഥുജ്ജനേസു വത്തമാനാ ദസ്സനം അപേക്ഖിത്വാ തേന പഹാതും സക്കുണേയ്യാ ദസ്സനേന പഹാതബ്ബാ, സേക്ഖേസു വത്തമാനാ ഭാവനം അപേക്ഖിത്വാ തായ പഹാതും സക്കുണേയ്യാ ഭാവനായ പഹാതബ്ബാ. തേസു ഭാവനായ പഹാതബ്ബാ സഹായവിരഹാ വിപാകം ന ജനയന്തീതി ഭാവനായ പഹാതബ്ബചേതനായ നാനാക്ഖണികകമ്മപച്ചയഭാവോ ന വുത്തോ, അപേക്ഖിതബ്ബദസ്സനഭാവനാരഹിതാനം പന പുഥുജ്ജനേസു ഉപ്പജ്ജമാനാനം സകഭണ്ഡേ ഛന്ദരാഗാദീനം ഉദ്ധച്ചസഹഗതചിത്തുപ്പാദസ്സ ച സംയോജനത്തയതദേകട്ഠകിലേസാനം അനുപച്ഛിന്നതായ അപരിക്ഖീണസഹായാനം വിപാകുപ്പാദനം ന സക്കാ പടിക്ഖിപിതുന്തി ഉദ്ധച്ചസഹഗതധമ്മാനം വിപാകോ വിഭങ്ഗേ വുത്തോതി.

യദി ഏവം, അപേക്ഖിതബ്ബദസ്സനഭാവനാരഹിതാനം അകുസലാനം നേവദസ്സനേനനഭാവനായപഹാതബ്ബതാ ആപജ്ജതീതി? നാപജ്ജതി, അപ്പഹാതബ്ബാനം ‘‘നേവ ദസ്സനേന ന ഭാവനായ പഹാതബ്ബാ’’തി (ധ. സ. തികമാതികാ ൮) വുത്തത്താ, അപ്പഹാതബ്ബവിരുദ്ധസഭാവത്താ ച അകുസലാനം. ഏവമ്പി തേസം ഇമസ്മിം തികേ നവത്തബ്ബതാ ആപജ്ജതീതി? നാപജ്ജതി ചിത്തുപ്പാദകണ്ഡേ ദസ്സിതാനം ദ്വാദസഅകുസലചിത്തുപ്പാദാനം ദ്വീഹി പദേഹി സങ്ഗഹിതത്താ. യഥാ ഹി ധമ്മവസേന സങ്ഖതധമ്മാ സബ്ബേ സങ്ഗഹിതാതി ഉപ്പന്നത്തികേ കാലവസേന അസങ്ഗഹിതാപി അതീതാ നവത്തബ്ബാതി ന വുത്താ ചിത്തുപ്പാദരൂപഭാവേന ഗഹിതേസു നവത്തബ്ബസ്സ അഭാവാ, ഏവമിധാപി ചിത്തുപ്പാദഭാവേന ഗഹിതേസു നവത്തബ്ബസ്സ അഭാവാ നവത്തബ്ബതാ ന വുത്താതി വേദിതബ്ബാ. യത്ഥ ഹി ചിത്തുപ്പാദോ കോചി നിയോഗതോ നവത്തബ്ബോ അത്ഥി, തത്ഥ തേസം ചതുത്ഥോ കോട്ഠാസോ അത്ഥീതി യഥാവുത്തപദേസു വിയ തത്ഥാപി ഭിന്ദിത്വാ ഭജാപേതബ്ബേ ചിത്തുപ്പാദേ ഭിന്ദിത്വാ ഭജാപേതി ‘‘സിയാ നവത്തബ്ബാ പരിത്താരമ്മണാ’’തിആദിനാ. തദഭാവാ ഉപ്പന്നത്തികേ ഇധ ച തഥാ ന വുത്താ.

അഥ വാ യഥാ സപ്പടിഘേഹി സമാനസഭാവത്താ രൂപധാതുയം തയോ മഹാഭൂതാ ‘‘സപ്പടിഘാ’’തി വുത്താ. യഥാഹ ‘‘അസഞ്ഞസത്താനം അനിദസ്സനം സപ്പടിഘം ഏകം മഹാഭൂതം പടിച്ച ദ്വേ മഹാഭൂതാ, ദ്വേ മഹാഭൂതേ പടിച്ച ഏകം മഹാഭൂത’’ന്തി (പട്ഠാ. ൨.൨൨.൯). ഏവം പുഥുജ്ജനാനം പവത്തമാനാ ഭാവനായ പഹാതബ്ബസമാനസഭാവാ ‘‘ഭാവനായ പഹാതബ്ബാ’’തി വുച്ചേയ്യുന്തി നത്ഥി നവത്തബ്ബതാപസങ്ഗോ. ഏവഞ്ച സതി പുഥുജ്ജനാനം പവത്തമാനാപി ഭാവനായ പഹാതബ്ബാ സകഭണ്ഡേ ഛന്ദരാഗാദയോ പരഭണ്ഡേ ഛന്ദരാഗാദീനം ഉപനിസ്സയപച്ചയോ, രാഗോ ച രാഗദിട്ഠീനം അധിപതിപച്ചയോതി അയമത്ഥോ ലദ്ധോ ഹോതി. യഥാ പന അഫോട്ഠബ്ബത്താ രൂപധാതുയം തയോ മഹാഭൂതാ ന പരമത്ഥതോ സപ്പടിഘാ, ഏവം അപേക്ഖിതബ്ബഭാവനാരഹിതാ പുഥുജ്ജനേസു പവത്തമാനാ സകഭണ്ഡേ ഛന്ദരാഗാദയോ ന പരമത്ഥതോ ഭാവനായ പഹാതബ്ബാതി ഭാവനായ പഹാതബ്ബാനം നാനാക്ഖണികകമ്മപച്ചയതാ ന വുത്താ, ന ച ‘‘ദസ്സനേന പഹാതബ്ബാ ഭാവനായ പഹാതബ്ബാനം കേനചി പച്ചയേന പച്ചയോ’’തി വുത്താ. യേ ഹി ദസ്സനേന പഹാതബ്ബപച്ചയാ കിലേസാ, ന തേ ദസ്സനതോ ഉദ്ധം പവത്തന്തി, ദസ്സനേന പഹാതബ്ബപച്ചയസ്സപി പന ഉദ്ധച്ചസഹഗതസ്സ സഹായവേകല്ലമത്തമേവ ദസ്സനേന കതം, ന തസ്സ കോചി ഭാവോ ദസ്സനേന അനുപ്പത്തിധമ്മതം ആപാദിതോതി തസ്സ ഏകന്തഭാവനായ പഹാതബ്ബതാ വുത്താ. തസ്മാ തസ്സ താദിസസ്സേവ സതി സഹായേ വിപാകുപ്പാദനവചനം, അസതി ച വിപാകാനുപ്പാദനവചനം ന വിരുജ്ഝതീതി.

സാപി വിഞ്ഞാണപച്ചയഭാവേ യദി അപനേതബ്ബാ, കസ്മാ ‘‘സമവീസതി ചേതനാ’’തി വുത്തന്തി തസ്സ കാരണം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ പന സബ്ബാപേതാ ഹോന്തീ’’തി. യദി ഏവം, അഭിഞ്ഞാചേതനായ സഹ ‘‘ഏകവീസതീ’’തി വത്തബ്ബന്തി? ന, അവചനസ്സ വുത്തകാരണത്താ, തം പന ഇതരാവചനസ്സപി കാരണന്തി സമാനചേതനാവചനകാരണവചനേന യം കാരണം അപേക്ഖിത്വാ ഏകാ വുത്താ, തേന കാരണേന ഇതരായപി വത്തബ്ബതം, യഞ്ച കാരണം അപേക്ഖിത്വാ ഇതരാ ന വുത്താ, തേന കാരണേന വുത്തായപി അവത്തബ്ബതം ദസ്സേതി. ആനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരോ ചിത്തസങ്ഖാരോ ഏവാതി ഭേദാഭാവാ പാകടോതി ന തസ്സ സംയോഗോ ദസ്സിതോ.

സുഖസഞ്ഞായ ഗഹേത്വാതി ഏതേന തണ്ഹാപവത്തിം ദസ്സേതി. തണ്ഹാപരിക്ഖാരേതി തണ്ഹായ പരിവാരേ, തണ്ഹായ ‘‘സുഖം സുഭ’’ന്തിആദിനാ സങ്ഖതേ വാ അലങ്കതേതി അത്ഥോ. തണ്ഹാ ഹി ദുക്ഖസ്സ സമുദയോതി അജാനന്തോ ‘‘അഹോ വതാഹം കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ ഖത്തിയമഹാസാലാനം വാ സഹബ്യതം ഉപപജ്ജേയ്യ’’ന്തി സങ്ഖാരേ പരിക്ഖരോതീതി. അമരണത്ഥാതി ഗഹിതാ ദുക്കരകിരിയാ അമരതപോ, ദേവഭാവത്ഥം തപോ വാ, ദുക്ഖത്താ വാ മരോ മാരകോ തപോ അമരതപോ. ദിട്ഠേ അദിട്ഠ-സദ്ദോ വിയ മരേസു അമര-സദ്ദോ ദട്ഠബ്ബോ.

ജാതിആദിപപാതദുക്ഖജനനതോ മരുപപാതസദിസതാ പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരസ്സ വുത്താ. രമണീയഭാവേന ച അസ്സാദഭാവേന ച ഗയ്ഹമാനം പുഞ്ഞഫലം ദീപസിഖാമധുലിത്തസത്ഥധാരാസദിസം, തദത്ഥോ ച പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ തംനിപാതലേഹനസദിസോ.

‘‘സുഖോ ഇമിസ്സാ പരിബ്ബാജികായ തരുണായ മുദുകായ ലോമസായ ബാഹായ സമ്ഫസ്സോ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൪൬൯) സുഖസഞ്ഞായ ബാലോ വിയ ഗൂഥകീളനം കിലേസാഭിഭൂതതായ കോധാരതിഅഭിഭൂതോ അസവസോ മരിതുകാമോ വിയ വിസഖാദനം കരണഫലക്ഖണേസു ജിഗുച്ഛനീയം ദുക്ഖഞ്ച അപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരം ആരഭതി. ലോഭസഹഗതസ്സ വാ ഗൂഥകീളനസദിസതാ, ദോസസഹഗതസ്സ വിസഖാദനസദിസതാ യോജേതബ്ബാ. കാമഗുണസമിദ്ധിയാ സഭയസ്സപി പിസാചനഗരസ്സ സുഖവിപല്ലാസഹേതുഭാവോ വിയ അരൂപവിപാകാനം നിരന്തരതായ അനുപലക്ഖിയമാനഉപ്പാദവയാനം, ദീഘസന്താനതായ അഗയ്ഹമാനവിപരിണാമാനം, സങ്ഖാരവിപരിണാമദുക്ഖഭൂതാനമ്പി നിച്ചാദിവിപല്ലാസഹേതുഭാവോതി തേസം പിസാചനഗരസദിസതാ, തദഭിമുഖഗമനസദിസതാ ച ആനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരസ്സ യോജേതബ്ബാ.

താവാതി വത്തബ്ബന്തരാപേക്ഖോ നിപാതോ, തസ്മാ അവിജ്ജാ സങ്ഖാരാനം പച്ചയോതി ഇദം താവ സിദ്ധം, ഇദം പന അപരം വത്തബ്ബന്തി അത്ഥോ. അവിജ്ജാപച്ചയാ പന സബ്ബാപേതാ ഹോന്തീതി വുത്തന്തി അഭിഞ്ഞാചേതനാനം പച്ചയഭാവം ദസ്സേതി. ചേതോപരിയപുബ്ബേനിവാസഅനാഗതംസഞാണേഹി പരേസം അത്തനോ ച സമോഹചിത്തജാനനകാലേതി യോജേതബ്ബാ.

അവിജ്ജാസമ്മൂള്ഹത്താതി ഭവാദീനവപടിച്ഛാദികായ അവിജ്ജായ സമ്മൂള്ഹത്താ. രാഗാദീനന്തി രാഗദിട്ഠിവിചികിച്ഛുദ്ധച്ചദോമനസ്സാനം അവിജ്ജാസമ്പയുത്തരാഗാദിഅസ്സാദനകാലേസു അവിജ്ജം ആരബ്ഭ ഉപ്പത്തി വേദിതബ്ബാ. ഗരും കത്വാ അസ്സാദനം രാഗദിട്ഠിസമ്പയുത്തായ ഏവ അവിജ്ജായ യോജേതബ്ബം, അസ്സാദനഞ്ച രാഗോ, തദവിപ്പയുത്താ ച ദിട്ഠീതി അസ്സാദനവചനേനേവ യഥാവുത്തം അവിജ്ജം ഗരും കരോന്തീ ദിട്ഠി ച വുത്താതി വേദിതബ്ബാ. രാഗാദീഹി ച പാളിയം സരൂപേന വുത്തേഹി തംസമ്പയുത്തസങ്ഖാരസ്സ അവിജ്ജാരമ്മണാദിതം ദസ്സേതി. അനവിജ്ജാരമ്മണസ്സ പഠമജവനസ്സ ആരമ്മണാധിപതിഅനന്തരാദിപച്ചയവചനേസു അവുത്തസ്സ വുത്തസ്സ ച സബ്ബസ്സ സങ്ഗണ്ഹനത്ഥം ‘‘യം കിഞ്ചീ’’തി ആഹ. വുത്തനയേനാതി സമതിക്കമഭവപത്ഥനാവസേന വുത്തനയേന.

ഏകകാരണവാദോ ആപജ്ജതീതി ദോസപ്പസങ്ഗോ വുത്തോ. അനിട്ഠോ ഹി ഏകകാരണവാദോ സബ്ബസ്സ സബ്ബകാലേ സമ്ഭവാപത്തിതോ ഏകസദിസസഭാവാപത്തിതോ ച. യസ്മാ തീസു പകാരേസു അവിജ്ജമാനേസു പാരിസേസേന ചതുത്ഥേ ഏവ ച വിജ്ജമാനേ ഏകഹേതുഫലദീപനേ അത്ഥോ അത്ഥി, തസ്മാ ന നുപപജ്ജതി.

യഥാഫസ്സം വേദനാവവത്ഥാനതോതി ‘‘സുഖവേദനീയം, ഭിക്ഖവേ, ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സുഖാ വേദനാ’’തിആദിനാ (സം. നി. ൨.൬൨), ‘‘ചക്ഖുഞ്ച പടിച്ച…പേ… തിണ്ണം സങ്ഗതി ഫസ്സോ, ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ’’തിആദിനാ (സം. നി. ൨.൪൩) ച സുഖവേദനീയാദിചക്ഖുസമ്ഫസ്സാദിഅനുരൂപേന സുഖവേദനാദിചക്ഖുസമ്ഫസ്സജാവേദനാദീനം വവത്ഥാനതോ, സമാനേസു ചക്ഖുരൂപാദീസു ഫസ്സവസേന സുഖാദിവിപരിയായാഭാവതോ, സമാനേസു ച രൂപമനസികാരാദീസു ചക്ഖാദിസങ്ഘട്ടനവസേന ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജാദിവിപരിയായാഭാവതോ, അഞ്ഞപച്ചയസാമഞ്ഞേപി ഫസ്സവസേന സുഖാദിചക്ഖുസമ്ഫസ്സജാദീനം ഓളാരികസുഖുമാദിസങ്കരാഭാവതോ ചാതി അത്ഥോ. സുഖാദീനം യഥാവുത്തസമ്ഫസ്സസ്സ അവിപരീതോ പച്ചയഭാവോ ഏവ യഥാവേദനം ഫസ്സവവത്ഥാനം, കാരണഫലവിസേസേന വാ ഫലകാരണവിസേസനിച്ഛയോ ഹോതീതി ഉഭയത്ഥാപി നിച്ഛയോ വവത്ഥാനന്തി വുത്തോ. കമ്മാദയോതി കമ്മാഹാരഉതുആദയോ അപാകടാ സേമ്ഹപടികാരേന രോഗവൂപസമതോ.

‘‘അസ്സാദാനുപസ്സിനോ തണ്ഹാ പവഡ്ഢതീ’’തി വചനതോതി ‘‘സംയോജനീയേസു, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേസു അസ്സാദാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ തണ്ഹാ പവഡ്ഢതി, തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാനം, ഉപാദാനപച്ചയാ ഭവോ’’തി (സം. നി. ൨.൫൩-൫൪) ഇമിനാ സുത്തേന തണ്ഹായ സങ്ഖാരകാരണഭാവസ്സ വുത്തത്താതി അത്ഥോ. പുന തസ്സാപി അവിജ്ജാ കാരണന്തി ദസ്സനത്ഥം ‘‘അവിജ്ജാസമുദയാ ആസവസമുദയോതി വചനതോ’’തി ആഹ. തണ്ഹാ വാ ചതുരുപാദാനഭൂതാ കാമഭവദിട്ഠാസവാ ച സങ്ഖാരസ്സ കാരണന്തി പാകടാതി സുത്തദ്വയേനപി അവിജ്ജായ സങ്ഖാരകാരണഭാവമേവ ദസ്സേതി. അസ്സാദാനുപസ്സിനോതി ഹി വചനേന ആദീനവപടിച്ഛാദനകിച്ചാ അവിജ്ജാ തണ്ഹായ കാരണന്തി ദസ്സിതാ ഹോതീതി. യസ്മാ അവിദ്വാ, തസ്മാ പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരാദികേ അഭിസങ്ഖരോതീതി അവിജ്ജായ സങ്ഖാരകാരണഭാവസ്സ പാകടത്താ അവിദ്ദസുഭാവോ സങ്ഖാരകാരണഭാവേന വുത്തോ ഖീണാസവസ്സ സങ്ഖാരാഭാവതോ അസാധാരണത്താ ച. പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരാദീനം സാധാരണാനി വത്ഥാരമ്മണാദീനീതി പുഞ്ഞഭവാദിആദീനവപടിച്ഛാദികാ അവിജ്ജാ പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരാദീനം അസാധാരണം കാരണന്തി വാ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ഠാനവിരുദ്ധോതി അത്ഥിതാവിരുദ്ധോ. കേചി പന ‘‘പടിസന്ധിആദീനി ഠാനാനീ’’തി വദന്തി, ഏവം സതി പുരിമചിത്തം പച്ഛിമചിത്തസ്സ ഠാനവിരുദ്ധോ പച്ചയോതി ന ഇദം ഏകന്തികം സിയാ. ഭവങ്ഗമ്പി ഹി ഭവങ്ഗസ്സ അനന്തരപച്ചയോ, ജവനം ജവനസ്സാതി, ന ച സിപ്പാദീനം പടിസന്ധിആദിഠാനം അത്ഥീതി ന തം ഇധ അധിപ്പേതം. കമ്മം രൂപസ്സ നമനരുപ്പനവിരോധാ സാരമ്മണാനാരമ്മണവിരോധാ ച സഭാവവിരുദ്ധോ പച്ചയോ, ഖീരാദീനി ദധിആദീനം മധുരമ്ബിലരസാദിസഭാവവിരോധാ. അവിജാനനകിച്ചോ ആലോകോ വിജാനനകിച്ചസ്സ വിഞ്ഞാണസ്സ, അമദനകിച്ചാ ച ഗുളാദയോ മദനകിച്ചസ്സ ആസവസ്സ.

ഗോലോമാവിലോമാനി ദബ്ബായ പച്ചയോ, ദധിആദീനി ഭൂതിണകസ്സ. ഏത്ഥ ച അവീതി രത്താ ഏളകാ വുച്ചന്തി. വിപാകായേവ തേ ച ന, തസ്മാ ദുക്ഖവിപാകായപി അവിജ്ജായ തദവിപാകാനം പുഞ്ഞാനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരാനം പച്ചയത്തം ന ന യുജ്ജതീതി അത്ഥോ. തദവിപാകത്തേപി സാവജ്ജതായ തദവിരുദ്ധാനം തംസദിസാനഞ്ച അപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരാനമേവ പച്ചയോ, ന ഇതരേസന്തി ഏതസ്സ പസങ്ഗസ്സ നിവാരണത്ഥം ‘‘വിരുദ്ധോ ചാവിരുദ്ധോ ച, സദിസാസദിസോ തഥാ. ധമ്മാനം പച്ചയോ സിദ്ധോ’’തി വുത്തം, തസ്മാ തമത്ഥം പാകടം കരോന്തോ ‘‘ഇതി അയം അവിജ്ജാ’’തിആദിമാഹ.

അച്ഛേജ്ജസുത്താവുതാഭേജ്ജമണീനം വിയ പുബ്ബാപരിയവവത്ഥാനം നിയതി, നിയതിയാ, നിയതി ഏവ വാ സങ്ഗതി സമാഗമോ നിയതിസങ്ഗതി, തായ ഭാവേസു പരിണതാ മനുസ്സദേവവിഹങ്ഗാദിഭാവം പത്താ നിയതിസങ്ഗതിഭാവപരിണതാ. നിയതിയാ സങ്ഗതിയാ ഭാവേന ച പരിണതാ നാനപ്പകാരതം പത്താ നിയതിസങ്ഗതിഭാവപരിണതാതി ച അത്ഥം വദന്തി. ഏതേഹി ച വികപ്പനേഹി അവിജ്ജാ അകുസലം ചിത്തം കത്വാ പുഞ്ഞാദീസു യത്ഥ കത്ഥചി പവത്തതീതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സോ ഏവം അവിജ്ജായാ’’തിആദി.

അപരിണായകോ ബാലോതി അരഹത്തമഗ്ഗസമ്പടിപാദകകല്യാണമിത്തരഹിതോതി അത്ഥോ. അരഹത്തമഗ്ഗാവസാനം വാ ഞാണം സമവിസമം ദസ്സേത്വാ നിബ്ബാനം നയതീതി പരിണായകന്തി വുത്തം, തേന രഹിതോ അപരിണായകോ. ധമ്മം ഞത്വാതി സപ്പുരിസൂപനിസ്സയേന ചതുസച്ചപ്പകാസകസുത്താദിധമ്മം ഞത്വാ, മഗ്ഗഞാണേനേവ വാ സബ്ബധമ്മപവരം നിബ്ബാനം ഞത്വാ, തംജാനനായത്തത്താ പന സേസസച്ചാഭിസമയസ്സ സമാനകാലമ്പി തം പുരിമകാലം വിയ കത്വാ വുത്തം.

സങ്ഖാരപദനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

വിഞ്ഞാണപദനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨൨൭. യഥാവുത്തസങ്ഖാരപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജമാനം തംകമ്മനിബ്ബത്തമേവ വിഞ്ഞാണം ഭവിതും അരഹതീതി ‘‘ബാത്തിംസ ലോകിയവിപാകവിഞ്ഞാണാനി സങ്ഗഹിതാനി ഹോന്തീ’’തി ആഹ. ധാതുകഥായം (ധാതു. ൪൬൬) പന വിപ്പയുത്തേനസങ്ഗഹിതാസങ്ഗഹിതപദനിദ്ദേസേ –

‘‘സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണേന യേ ധമ്മാ…പേ… സളായതനപച്ചയാ ഫസ്സേന, ഫസ്സപച്ചയാ വേദനായ യേ ധമ്മാ വിപ്പയുത്താ, തേ ധമ്മാ കതിഹി ഖന്ധേഹി…പേ… സങ്ഗഹിതാ? തേ ധമ്മാ അസങ്ഖതം ഖന്ധതോ ഠപേത്വാ ഏകേന ഖന്ധേന ഏകാദസഹായതനേഹി ഏകാദസഹി ധാതൂഹി സങ്ഗഹിതാ. കതിഹി അസങ്ഗഹിതാ? ചതൂഹി ഖന്ധേഹി ഏകേനായതനേന സത്തഹി ധാതൂഹി അസങ്ഗഹിതാ’’തി –

വചനതോ സബ്ബവിഞ്ഞാണഫസ്സവേദനാപരിഗ്ഗഹോ കതോ. യദി ഹി ഏത്ഥ വിഞ്ഞാണഫസ്സവേദനാ സപ്പദേസാ സിയും, ‘‘വിപാകാ ധമ്മാ’’തി ഇമസ്സ വിയ വിസ്സജ്ജനം സിയാ, തസ്മാ തത്ഥ അഭിധമ്മഭാജനീയവസേന സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണാദയോ ഗഹിതാതി വേദിതബ്ബാ. അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ ച അഭിധമ്മഭാജനീയേ ചതുഭൂമകകുസലസങ്ഖാരോ അകുസലസങ്ഖാരോ ച വുത്തോതി സോ ഏവ ധാതുകഥായം ഗഹിതോതി ദട്ഠബ്ബോ. ഭവോ പന ധാതുകഥായം കമ്മുപപത്തിഭവവിസേസദസ്സനത്ഥം ന അഭിധമ്മഭാജനീയവസേന ഗഹിതോ. ഏവഞ്ച കത്വാ തത്ഥ ‘‘ഉപാദാനപച്ചയാ ഭവോ’’തി അനുദ്ധരിത്വാ ‘‘കമ്മഭവോ’’തിആദിനാവ നയേന ഭവോ ഉദ്ധടോ. വിപാകഞ്ഹേതന്തി വിഞ്ഞാണസ്സ വിപാകത്താ സങ്ഖാരപച്ചയത്തം സാധേതി, തസ്സ പന സാധനത്ഥം ‘‘ഉപചിതകമ്മാഭാവേ വിപാകാഭാവതോ’’തി വുത്തന്തി തം വിവരന്തോ ‘‘വിപാകഞ്ചാ’’തിആദിമാഹ.

യേഭുയ്യേന ലോഭസമ്പയുത്തജവനാവസാനേതി ജവനേന തദാരമ്മണനിയമേ സോമനസ്സസഹഗതാനന്തരം സോമനസ്സസഹഗതതദാരമ്മണസ്സ വുത്തത്താ സോമനസ്സസഹഗതാനേവ സന്ധായ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. യസ്മാ പന തിഹേതുകജവനാവസാനേ ച കദാചി അഹേതുകം തദാരമ്മണം ഹോതി, തസ്മാ ‘‘യേഭുയ്യേനാ’’തി ആഹ. സകിം വാതി ‘‘ദിരത്തതിരത്താ’’ദീസു വിയ വേദിതബ്ബം. ദ്വിക്ഖത്തുമേവ പന ഉപ്പജ്ജന്തീതി വദന്തി. ‘‘ദിരത്തതിരത്ത’’ന്തി ഏത്ഥ പന വാ-സദ്ദസ്സ അഭാവാ വചനസിലിട്ഠതാമത്തേന ദിരത്തഗ്ഗഹണം കതന്തി യുജ്ജതി, ‘‘നിരന്തരതിരത്തദസ്സനത്ഥം വാ’’തി. ഇധ പന വാ-സദ്ദോ വികപ്പനത്ഥോ വുത്തോതി സകിം ഏവ ച കദാചി പവത്തിം സന്ധായ ‘‘സകിം വാ’’തി വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. തേനേവ ഹി സകിം തദാരമ്മണപ്പവത്തിയാ വിചാരേതബ്ബതം ദസ്സേന്തോ ‘‘ചിത്തപ്പവത്തിഗണനായം പനാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ചിത്തപ്പവത്തിഗണനായന്തി വിപാകകഥായം ബലവരൂപാദികേ ആരമ്മണേ വുത്തം ചിത്തപ്പവത്തിഗണനം സന്ധായാഹ. തത്ഥ ഹി ദ്വേവ തദാരമ്മണുപ്പത്തിവാരാ ആഗതാ. ജവനവിസയാനുഭവനഞ്ഹി തദാരമ്മണം ആസന്നഭേദേ തസ്മിം വിസയേ ഏകചിത്തക്ഖണാവസിട്ഠായുകേ ന ഉപ്പജ്ജേയ്യാതി അധിപ്പായോ. അനുരൂപായ പടിസന്ധിയാതി അകുസലവിപാകസ്സ അപായപടിസന്ധി, കാമാവചരാദികുസലവിപാകാനം കാമരൂപാരൂപസുഗതിപടിസന്ധിയോ യഥാകമ്മം അനുരൂപാ.

പടിസന്ധികഥാ മഹാവിസയാതി കത്വാ പവത്തിമേവ താവ ദസ്സേന്തോ ‘‘പവത്തിയം പനാ’’തിആദിമാഹ. അഹേതുകദ്വയാദീനം ദ്വാരനിയമാനിയമാവചനം ഭവങ്ഗഭൂതാനം സയമേവ ദ്വാരത്താ ചുതിപടിസന്ധിഭൂതാനഞ്ച ഭവങ്ഗസങ്ഖാതേന അഞ്ഞേന ച ദ്വാരേന അനുപ്പത്തിതോ നിയതം അനിയതം വാ ദ്വാരം ഏതേസന്തി വത്തും അസക്കുണേയ്യത്താ. ഏകസ്സ സത്തസ്സ പവത്തരൂപാവചരവിപാകോ പഥവീകസിണാദീസു യസ്മിം ആരമ്മണേ പവത്തോ, തതോ അഞ്ഞസ്മിം തസ്സ പവത്തി നത്ഥീതി രൂപാവചരാനം നിയതാരമ്മണതാ വുത്താ. തത്രസ്സാതി പവത്തിയം ബാത്തിംസവിധസ്സ.

ഇന്ദ്രിയപ്പവത്തിആനുഭാവതോ ഏവ ചക്ഖുസോതദ്വാരഭേദേന, തസ്സ ച വിഞ്ഞാണവീഥിഭേദായത്തത്താ വീഥിഭേദേന ച ഭവിതബ്ബം, തസ്മിഞ്ച സതി ‘‘ആവജ്ജനാനന്തരം ദസ്സനം സവനം വാ തദനന്തരം സമ്പടിച്ഛന’’ന്തിആദിനാ ചിത്തനിയമേന ഭവിതബ്ബം. തഥാ ച സതി സമ്പടിച്ഛനസന്തീരണാനമ്പി ഭാവോ സിദ്ധോ ഹോതി, ന ഇന്ദ്രിയപ്പവത്തിആനുഭാവേന ദസ്സനസവനമത്തസ്സേവ, നാപി ഇന്ദ്രിയാനം ഏവ ദസ്സനസവനകിച്ചതാതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ദ്വാരവീഥിഭേദേ ചിത്തനിയമതോ ചാ’’തി. പഠമകുസലേന ചേ തദാരമ്മണസ്സ ഉപ്പത്തി ഹോതി, തം പഠമകുസലാനന്തരം ഉപ്പജ്ജമാനം ജനകം അനുബന്ധതി നാമ, ദുതിയകുസലാദിഅനന്തരം ഉപ്പജ്ജമാനം ജനകസദിസം അനുബന്ധതി നാമ, അകുസലാനന്തരം ഉപ്പജ്ജമാനഞ്ച കാമാവചരതായ ജനകസദിസന്തി.

ഏകാദസ തദാരമ്മണചിത്താനി…പേ… തദാരമ്മണം ന ഗണ്ഹന്തീതി തദാരമ്മണഭാവതായ ‘‘തദാരമ്മണ’’ന്തി ലദ്ധനാമാനി തദാരമ്മണഭാവം ന ഗണ്ഹന്തി, തദാരമ്മണഭാവേന നപ്പവത്തന്തീതി അത്ഥോ. അഥ വാ നാമഗോത്തം ആരബ്ഭ ജവനേ ജവിതേ തദാരമ്മണം തസ്സ ജവനസ്സ ആരമ്മണം ന ഗണ്ഹന്തി, നാലമ്ബന്തീതി അത്ഥോ. രൂപാരൂപധമ്മേതി രൂപാരൂപാവചരേ ധമ്മേ. ഇദം പന വത്വാ ‘‘അഭിഞ്ഞാഞാണം ആരബ്ഭാ’’തി വിസേസനം പരിത്താദിആരമ്മണതായ കാമാവചരസദിസേസു ചേവ തദാരമ്മണാനുപ്പത്തിദസ്സനത്ഥം. മിച്ഛത്തനിയതാ ധമ്മാ മഗ്ഗോ വിയ ഭാവനായ സിദ്ധാ മഹാബലാ ചാതി തത്ഥ ജവനേന പവത്തമാനേന സാനുബന്ധനേന ന ഭവിതബ്ബന്തി തേസു തദാരമ്മണം പടിക്ഖിത്തം. ലോകുത്തരധമ്മേ ആരബ്ഭാതി ഏതേനേവ സിദ്ധേ ‘‘സമ്മത്തനിയതധമ്മേസൂ’’തി വിസും ഉദ്ധരണം സമ്മത്തമിച്ഛത്തനിയതധമ്മാനം അഞ്ഞമഞ്ഞപടിപക്ഖാതി ബലവഭാവേന തദാരമ്മണസ്സ അവത്ഥുഭാവദസ്സനത്ഥം.

ഏവം പവത്തിയം വിഞ്ഞാണപ്പവത്തിം ദസ്സേത്വാ പടിസന്ധിയം ദസ്സേതും ‘‘യം പന വുത്ത’’ന്തിആദിമാഹ. കേന കത്ഥാതി കേന ചിത്തേന കസ്മിം ഭവേ. ഏകൂനവീസതി പടിസന്ധിയോ തേന തേന ചിത്തേന പവത്തമാനാ പടിസന്ധിക്ഖണേ രൂപാരൂപധമ്മാതി തേന തേന ചിത്തേന സാ സാ തത്ഥ തത്ഥ പടിസന്ധി ഹോതീതി വുത്താ. തസ്സാതി ചിത്തസ്സ.

ആഗന്ത്വാതി ആഗതം വിയ ഹുത്വാ. ഗോപകസീവലീതി രഞ്ഞോ ഹിതാരക്ഖേ ഗോപകകുലേ ജാതോ സീവലിനാമകോ. കമ്മാദിഅനുസ്സരണബ്യാപാരരഹിതത്താ ‘‘സമ്മൂള്ഹകാലകിരിയാ’’തി വുത്താ. അബ്യാപാരേനേവ ഹി തത്ഥ കമ്മാദിഉപട്ഠാനം ഹോതീതി. ‘‘പിസിയമാനായ മക്ഖികായ പഠമം കായദ്വാരാവജ്ജനം ഭവങ്ഗം നാവട്ടേതി അത്തനാ ചിന്തിയമാനസ്സ കസ്സചി അത്ഥിതായാ’’തി കേചി കാരണം വദന്തി, തദേതം അകാരണം ഭവങ്ഗവിസയതോ അഞ്ഞസ്സ ചിന്തിയമാനസ്സ അഭാവാ അഞ്ഞചിത്തപ്പവത്തകാലേ ച ഭവങ്ഗാവട്ടനസ്സേവ അസമ്ഭവതോ. ഇദം പനേത്ഥ കാരണം സിയാ – ‘‘താനിസ്സ തമ്ഹി സമയേ ഓലമ്ബന്തി അജ്ഝോലമ്ബന്തി അഭിപ്പലമ്ബന്തീ’’തി (മ. നി. ൩.൨൪൮) വചനതോ തീസു ജവനവാരേസു അപ്പവത്തേസ്വേവ കമ്മാദിഉപട്ഠാനേന ഭവിതബ്ബം. അനേകജവനവാരപ്പവത്തിയാ ഹി അജ്ഝോലമ്ബനം അഭിപ്പലമ്ബനഞ്ച ഹോതീതി. തസ്മാ കായദ്വാരാവജ്ജനം അനാവട്ടേത്വാ മനോദ്വാരാവജ്ജനമേവ കമ്മാദിആലമ്ബണം പഠമം ഭവങ്ഗം ആവട്ടേതി, തതോ ഫോട്ഠബ്ബസ്സ ബലവത്താ ദുതിയവാരേ കായവിഞ്ഞാണവീഥി പച്ചുപ്പന്നേ ഫോട്ഠബ്ബേ പവത്തതി, തതോ പുരിമജവനവാരഗഹിതേസ്വേവ കമ്മാദീസു കമേന മനോദ്വാരജവനം ജവിത്വാ മൂലഭവങ്ഗസങ്ഖാതം ആഗന്തുകഭവങ്ഗസങ്ഖാതം വാ തദാരമ്മണം ഭവങ്ഗം ഓതരതി, തദാരമ്മണാഭാവേ വാ ഭവങ്ഗമേവ. ഏതസ്മിം ഠാനേ കാലം കരോതീതി തദാരമ്മണാനന്തരേന ചുതിചിത്തേന, തദാരമ്മണാഭാവേ വാ ഭവങ്ഗസങ്ഖാതേനേവ ചുതിചിത്തേന ചവതീതി അത്ഥോ. ഭവങ്ഗമേവ ഹി ചുതിചിത്തം ഹുത്വാ പവത്തതീതി ചുതിചിത്തം ഇധ ‘‘ഭവങ്ഗ’’ന്തി വുത്തന്തി. മനോദ്വാരവിസയോ ലഹുകോതി ലഹുകപച്ചുപട്ഠാനം സന്ധായ വുത്തം ‘‘അരൂപധമ്മാനം…പേ… ലഹുകോ’’തി. അരൂപധമ്മസ്സ ഹി മനോദ്വാരസ്സ വിസയോ ലഹുകപച്ചുപട്ഠാനോതി. ബലവതി ച രൂപധമ്മസ്സ കായദ്വാരസ്സ വിസയേ അപ്പവത്തിത്വാ മനോദ്വാരവിസയേ കമ്മാദിമ്ഹി പഠമം ചിത്തപ്പവത്തിദസ്സനേന അരൂപധമ്മാനം വിസയസ്സ ലഹുകതാ ദീപിതാതി. രൂപാനം വിസയാഭാവേപി വാ ‘‘അരൂപധമ്മാന’’ന്തി വചനം യേസം വിസയോ അത്ഥി, തംദസ്സനത്ഥമേവാതി ദട്ഠബ്ബം. തേന ലഹുകമ്മാദീസു ചിത്തപ്പവത്തിതോ ലഹുഗഹണീയതാ വിസയസ്സ ലഹുകതാ.

കമ്മാദീനം ഭൂമിചിത്തുപാദാദിവസേന വിത്ഥാരതോ അനന്തോ പഭേദോതി ‘‘സങ്ഖേപതോ’’തി ആഹ.

അവിജ്ജാതണ്ഹാദികിലേസേസു അനുപച്ഛിന്നേസ്വേവ കമ്മാദിനോ ഉപട്ഠാനം, തഞ്ചാരബ്ഭ ചിത്തസന്താനസ്സ ഭവന്തരനിന്നപോണപബ്ഭാരതാ ഹോതീതി ആഹ ‘‘അനുപച്ഛിന്നകിലേസബലവിനാമിത’’ന്തി. സന്താനേ ഹി വിനാമിതേ തദേകദേസഭൂതം പടിസന്ധിചിത്തഞ്ച വിനാമിതമേവ ഹോതി, ന ച ഏകദേസവിനാമിതഭാവേന വിനാ സന്താനവിനാമിതതാ അത്ഥീതി. സബ്ബത്ഥ പന ‘‘ദുഗ്ഗതിപടിസന്ധിനിന്നായ ചുതിയാ പുരിമജവനാനി അകുസലാനി, ഇതരായ ച കുസലാനീ’’തി നിച്ഛിനന്തി. ‘‘നിമിത്തസ്സാദഗധിതം വാ, ഭിക്ഖവേ, വിഞ്ഞാണം തിട്ഠമാനം തിട്ഠതി അനുബ്യഞ്ജനസ്സാദഗധിതം വാ. തസ്മിം ചേ സമയേ കാലം കരോതി, ഠാനമേതം വിജ്ജതി, യം ദ്വിന്നം ഗതീനം അഞ്ഞതരം ഗതിം ഉപപജ്ജേയ്യ നിരയം വാ തിരച്ഛാനയോനിം വാ’’തി (സം. നി. ൪.൨൩൫) വുത്തം. തസ്മാ ആസന്നം അകുസലം ദുഗ്ഗതിയം, കുസലഞ്ച സുഗതിയം പടിസന്ധിയാ ഉപനിസ്സയോ ഹോതീതി.

രാഗാദിഹേതുഭൂതം ഹീനമാരമ്മണന്തി അകുസലവിപാകസ്സ ആരമ്മണം ഭവിതും യുത്തം അനിട്ഠാരമ്മണം ആഹ. തമ്പി ഹി സങ്കപ്പവസേന രാഗസ്സപി ഹേതു ഹോതീതി. അകുസലവിപാകജനകകമ്മസഹജാതാനം വാ തംസദിസാസന്നചുതിജവനചേതനാസഹജാതാനഞ്ച രാഗാദീനം ഹേതുഭാവോ ഏവ ഹീനതാ. തഞ്ഹി പച്ഛാനുതാപജനകകമ്മാനമാരമ്മണം കമ്മവസേന അനിട്ഠം അകുസലവിപാകസ്സ ആരമ്മണം ഭവേയ്യ, അഞ്ഞഥാ ച ഇട്ഠാരമ്മണേ പവത്തസ്സ അകുസലകമ്മസ്സ വിപാകോ കമ്മനിമിത്താരമ്മണോ ന ഭവേയ്യ. ന ഹി അകുസലവിപാകോ ഇട്ഠാരമ്മണോ ഭവിതുമരഹതീതി. പഞ്ചദ്വാരേ ച ആപാഥമാഗച്ഛന്തം പച്ചുപ്പന്നം കമ്മനിമിത്തം ആസന്നകതകമ്മാരമ്മണസന്തതിയം ഉപ്പന്നം തംസദിസഞ്ച ദട്ഠബ്ബം, അഞ്ഞഥാ തദേവ പടിസന്ധിആരമ്മണൂപട്ഠാപകം തദേവ ച പടിസന്ധിജനകം ഭവേയ്യ, ന ച പടിസന്ധിയാ ഉപചാരഭൂതാനി വിയ ‘‘ഏതസ്മിം തയാ പവത്തിതബ്ബ’’ന്തി പടിസന്ധിയാ ആരമ്മണം അനുപാദേന്താനി വിയ ച പവത്താനി ചുതിആസന്നാനി ജവനാനി പടിസന്ധിജനകാനി ഭവേയ്യും. ‘‘കതത്താ ഉപചിതത്താ’’തി (ധ. സ. ൪൩൧) ഹി വുത്തം. തദാ ച തംസമാനവീഥിയം വിയ പവത്തമാനാനി കഥം കതൂപചിതാനി സിയും, ന ച അസ്സാദിതാനി തദാ, ന ച ലോകിയാനി ലോകുത്തരാനി വിയ സമാനവീഥിഫലാനി ഹോന്തി.

‘‘പുബ്ബേ വാസ്സ തം കതം ഹോതി പാപകമ്മം ദുക്ഖവേദനീയം, പച്ഛാ വാസ്സ തം കതം ഹോതി പാപകമ്മം ദുക്ഖവേദനീയം, മരണകാലേ വാസ്സ ഹോതി മിച്ഛാദിട്ഠി സമത്താ സമാദിന്നാ, തേന സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതീ’’തി (മ. നി. ൩.൩൦൩) –

ആദിനാ സുത്തേ മരണകാലേ സമത്തായ സമാദിന്നായ മിച്ഛാദിട്ഠിയാ സമ്മാദിട്ഠിയാ ച സഹജാതചേതനായ പടിസന്ധിദാനം വുത്തം, ന ച ദുബ്ബലേഹി പഞ്ചദ്വാരികജവനേഹി മിച്ഛാദിട്ഠി സമ്മാദിട്ഠി വാ സമത്താ ഹോതി സമാദിന്നാ. വക്ഖതി ച –

‘‘സബ്ബമ്പി ഹേതം കുസലാകുസലധമ്മപടിവിജാനനാദിചവനപരിയോസാനം കിച്ചം മനോദ്വാരികചിത്തേനേവ ഹോതി, ന പഞ്ചദ്വാരികേനാതി സബ്ബസ്സപേതസ്സ കിച്ചസ്സ കരണേ സഹജവനകാനി വീഥിചിത്താനി പടിക്ഖിത്താനീ’’തി (വിഭ. അട്ഠ. ൭൬൬).

തത്ഥ ഹി ‘‘ന കിഞ്ചി ധമ്മം പടിവിജാനാതീതി ‘മനോപുബ്ബങ്ഗമാ ധമ്മാ’തി (ധ. പ. ൧-൨) ഏവം വുത്തം ഏകമ്പി കുസലം വാ അകുസലം വാ ന പടിവിജാനാതീ’’തി (വിഭ. അട്ഠ. ൭൬൬) ച വുത്തം. യേസം പടിവിഭാവനപ്പവത്തിയാ സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അന്വേതി, തേസം സാ പവത്തി പഞ്ചദ്വാരേ പടിക്ഖിത്താ, കുസലാകുസലകമ്മസമാദാനഞ്ച താദിസമേവാതി. തദാരമ്മണാനന്തരം പന ചവനം, തദനന്തരാ ച ഉപപത്തി മനോദ്വാരികാ ഏവ ഹോതി, ന സഹജവനകവീഥിചിത്തേ പരിയാപന്നാതി ഇമിനാ അധിപ്പായേന ഇധ പഞ്ചദ്വാരികതദാരമ്മണാനന്തരം ചുതി, തദനന്തരം പടിസന്ധി ച വുത്താതി ദട്ഠബ്ബം. തത്ഥ അവസേസപഞ്ചചിത്തക്ഖണായുകേ രൂപാദിമ്ഹി ഉപ്പന്നം പടിസന്ധിം സന്ധായേവ ‘‘പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണം ഉപപത്തിചിത്തം പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണസ്സ ഭവങ്ഗസ്സ അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി, അവസേസേകചിത്തക്ഖണായുകേ ച ഉപ്പന്നം സന്ധായ ‘‘പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണം ഉപപത്തിചിത്തം അതീതാരമ്മണസ്സ ഭവങ്ഗസ്സ അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൨.൧൯.൨൮) വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

സുദ്ധായ വാതി മഹഗ്ഗതകമ്മനിമിത്താരമ്മണായ ജവനവീഥിയാ തദാരമ്മണരഹിതായാതി അത്ഥോ. സാ പന ജവനവീഥി മഹഗ്ഗതവിപാകസ്സ ഉപചാരോ വിയ ദട്ഠബ്ബാ. കേചി പന തം വീഥിം മഹഗ്ഗതാവസാനം വദന്തി. അതീതാരമ്മണാ ഏകാദസവിധാ, നവത്തബ്ബാരമ്മണാ സത്തവിധാ.

ഏതേനാനുസാരേന ആരുപ്പചുതിയാപി അനന്തരാ പടിസന്ധി വേദിതബ്ബാതി ഇദം കസ്മാ വുത്തം, നനു ‘‘പഥവീകസിണജ്ഝാനാദിവസേന പടിലദ്ധമഹഗ്ഗതസുഗതിയം ഠിതസ്സാ’’തി ഏവമാദികേ ഏവ നയേ അയമ്പി പടിസന്ധി അവരുദ്ധാതി? ന, തത്ഥ രൂപാവചരചുതിഅനന്തരായ ഏവ പടിസന്ധിയാ വുത്തത്താ. തത്ഥ ഹി ‘‘പഥവീകസിണാദികം വാ നിമിത്തം മഹഗ്ഗതചിത്തം വാ മനോദ്വാരേ ആപാഥമാഗച്ഛതി. ചക്ഖുസോതാനം വാ’’തിആദികേന രൂപാവചരചുതിയാ ഏവ അനന്തരാ പടിസന്ധി വുത്താതി വിഞ്ഞായതി. അഥാപി യഥാസമ്ഭവയോജനായ അയമ്പി പടിസന്ധി തത്ഥേവ അവരുദ്ധാ, അരൂപാവചരചുതിഅനന്തരാ പന രൂപാവചരപടിസന്ധി നത്ഥി, അരൂപാവചരേ ച ഉപരൂപരിചുതിയാ ഹേട്ഠിമാ ഹേട്ഠിമാ പടിസന്ധീതി ചതുത്ഥാരുപ്പചുതിയാ നവത്തബ്ബാരമ്മണാ പടിസന്ധി നത്ഥി. തേന തതോ തത്ഥേവ അതീതാരമ്മണാ കാമാവചരേ ച അതീതപച്ചുപ്പന്നാരമ്മണാ പടിസന്ധി ഇതരാഹി ച യഥാസമ്ഭവം അതീതനവത്തബ്ബാരമ്മണാ ആരുപ്പപടിസന്ധി, അതീതപച്ചുപ്പന്നാരമ്മണാ ച കാമാവചരപടിസന്ധി യോജേതബ്ബാതി ഇമസ്സ വിസേസസ്സ ദസ്സനത്ഥം വിസും ഉദ്ധരണം കതം.

ഏവം ആരമ്മണവസേന ഏകവിധായ കാമാവചരസുഗതിചുതിയാ ദുവിധാ ദുഗ്ഗതിപടിസന്ധി, ദുഗ്ഗതിചുതിയാ ദുവിധാ സുഗതിപടിസന്ധി, കാമാവചരസുഗതിചുതിയാ ദ്വിഏകദ്വിപ്പകാരാനം കാമരൂപാരുപ്പാനം വസേന പഞ്ചവിധാ സുഗതിപടിസന്ധി, രൂപാവചരചുതിയാ ച തഥേവ പഞ്ചവിധാ, ദുവിധായ ആരുപ്പചുതിയാ പച്ചേകം ദ്വിന്നം ദ്വിന്നം കാമാരുപ്പാനം വസേന അട്ഠവിധാ ച പടിസന്ധി ദസ്സിതാ, ദുഗ്ഗതിചുതിയാ പന ഏകവിധായ ദുഗ്ഗതിപടിസന്ധി ദുവിധാ ന ദസ്സിതാ, തം ദസ്സേതും ‘‘ദുഗ്ഗതിയം ഠിതസ്സ പനാ’’തിആദിമാഹ. യഥാവുത്താ പന –

ദ്വിദ്വിപഞ്ചപ്പകാരാ ച, പഞ്ചാട്ഠദുവിധാപി ച;

ചതുവീസതി സബ്ബാപി, താ ഹോന്തി പടിസന്ധിയോ.

‘‘കാമാവചരസ്സ കുസലസ്സ കമ്മസ്സ കതത്താ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൪൩൧, ൪൫൫, ൪൯൮) നാനാക്ഖണികകമ്മപച്ചയഭാവോ ദസ്സിതപ്പകാരോതി ഉപനിസ്സയപച്ചയഭാവമേവ ദസ്സേന്തോ ‘‘വുത്തഞ്ഹേത’’ന്തിആദിമാഹ.

ആദിനാ സഹാതിആദിനാ വിമിസ്സവിഞ്ഞാണേന സഹ. ഓമതോ ദ്വേ വാ തയോ വാ ദസകാ ഉപ്പജ്ജന്തീതി ഗബ്ഭസേയ്യകാനം വസേന വുത്തം. അഞ്ഞത്ഥ ഹി അനേകേ കലാപാ സഹ ഉപ്പജ്ജന്തി. ബ്രഹ്മത്തഭാവേപി ഹി അനേകഗാവുതപ്പമാണേ അനേകേ കലാപാ സഹുപ്പജ്ജന്തീതി തിംസതോ അധികാനേവ രൂപാനി ഹോന്തി ഗന്ധരസാഹാരാനം പടിക്ഖിത്തത്താ ചക്ഖുസോതവത്ഥുസത്തകജീവിതഛക്കഭാവേപി തേസം ബഹുത്താ. അട്ഠകഥായം പന തത്ഥപി ചക്ഖുസോതവത്ഥുദസകാനം ജീവിതനവകസ്സ ച ഉപ്പത്തി വുത്താ, പാളിയം പന ‘‘രൂപധാതുയാ ഉപപത്തിക്ഖണേ ഠപേത്വാ അസഞ്ഞസത്താനം ദേവാനം പഞ്ചായതനാനി പാതുഭവന്തി, പഞ്ച ധാതുയോ പാതുഭവന്തീ’’തി വുത്തം, തഥാ ‘‘രൂപധാതുയാ ഛ ആയതനാനി നവ ധാതുയോ’’തി സബ്ബസങ്ഗഹവസേന തത്ഥ വിജ്ജമാനായതനധാതുയോ ദസ്സേതും വുത്തം. കഥാവത്ഥുമ്ഹി ച ഘാനായതനാദീനം വിയ ഗന്ധായതനാദീനഞ്ച തത്ഥ ഭാവോ പടിക്ഖിത്തോ ‘‘അത്ഥി തത്ഥ ഘാനായതനന്തി? ആമന്താ, അത്ഥി തത്ഥ ഗന്ധായതനന്തി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ’’തിആദിനാ (കഥാ. ൫൧൯), ന ച അഫോട്ഠബ്ബായതനാനം പഥവീധാതുആദീനം വിയ അഗന്ധരസായതനാനം ഗന്ധരസാനം തത്ഥ ഭാവോ സക്കാ വത്തും ഫുസിതും അസക്കുണേയ്യതാവിനിമുത്തസ്സ പഥവീആദിസഭാവസ്സ വിയ ഗന്ധരസഭാവവിനിമുത്തസ്സ ഗന്ധരസസഭാവസ്സ അഭാവാ.

യദി ച ഘാനസമ്ഫസ്സാദീനം കാരണഭാവോ നത്ഥീതി ആയതനാനീതി തേന വുച്ചേയ്യും, ധാതു-സദ്ദോ പന നിസ്സത്തനിജ്ജീവവാചകോതി ഗന്ധധാതുരസധാതൂതി അവചനേ നത്ഥി കാരണം, ധമ്മഭാവോ ച തേസം ഏകന്തേന ഇച്ഛിതബ്ബോ സഭാവധാരണാദിലക്ഖണതോ അഞ്ഞസ്സ അഭാവാ, ധമ്മാനഞ്ച ആയതനഭാവോ ഏകന്തതോ യമകേ (യമ. ൧. ആയതനയമക.൧൩) വുത്തോ ‘‘ധമ്മോ ആയതനന്തി? ആമന്താ’’തി. തസ്മാ തേസം ഗന്ധരസായതനഭാവാഭാവേപി കോചി ആയതനസഭാവോ വത്തബ്ബോ. യദി ച ഫോട്ഠബ്ബഭാവതോ അഞ്ഞോ പഥവീധാതുആദിഭാവോ വിയ ഗന്ധരസഭാവതോ അഞ്ഞോ തേസം കോചി സഭാവോ സിയാ, തേസം ധമ്മായതനേ സങ്ഗഹോ. ഗന്ധരസഭാവേ പന ആയതനഭാവേ ച സതി ഗന്ധോ ച സോ ആയതനഞ്ച ഗന്ധായതനം, രസോ ച സോ ആയതനഞ്ച രസായതനന്തി ഇദമാപന്നമേവാതി ഗന്ധരസായതനഭാവോ ച ന സക്കാ നിവാരേതും, ‘‘തയോ ആഹാരാ’’തി (വിഭ. ൯൯൩) ച വചനതോ കബളീകാരാഹാരസ്സ തത്ഥ അഭാവോ വിഞ്ഞായതി. തസ്മാ യഥാ പാളിയാ അവിരോധോ ഹോതി, തഥാ രൂപഗണനാ കാതബ്ബാ. ഏവഞ്ഹി ധമ്മതാ ന വിലോമിതാ ഹോതീതി.

ജാതിഉണ്ണായാതി ഗബ്ഭം ഫാലേത്വാ ഗഹിതഉണ്ണായാതിപി വദന്തി. സമ്ഭവഭേദോതി അത്ഥിതാഭേദോ. നിജ്ഝാമതണ്ഹികാ കിര നിച്ചം ദുക്ഖാതുരതായ കാമം സേവിത്വാ ഗബ്ഭം ന ഗണ്ഹന്തി.

രൂപീബ്രഹ്മേസു താവ ഓപപാതികയോനികേസൂതി ഓപപാതികയോനികേഹി രൂപീബ്രഹ്മേ നിദ്ധാരേതി. ‘‘സംസേദജോപപാതീസു അവകംസതോ തിംസാ’’തി ഏതം വിവരന്തോ ആഹ ‘‘അവകംസതോ പനാ’’തിആദി, തം പനേതം പാളിയാ ന സമേതി. ന ഹി പാളിയം കാമാവചരാനം സംസേദജോപപാതികാനം അഘാനകാനം ഉപപത്തി വുത്താ. ധമ്മഹദയവിഭങ്ഗേ (വിഭ. ൧൦൦൭) ഹി –

‘‘കാമധാതുയാ ഉപപത്തിക്ഖണേ കസ്സചി ഏകാദസായതനാനി പാതുഭവന്തി, കസ്സചി ദസായതനാനി, കസ്സചി അപരാനി ദസായതനാനി, കസ്സചി നവായതനാനി, കസ്സചി സത്തായതനാനി പാതുഭവന്തീ’’തി –

വുത്തം, ന വുത്തം ‘‘അട്ഠായതനാനി പാതുഭവന്തീ’’തി. തഥാ ‘‘ദസായതനാനി പാതുഭവന്തീ’’തി തിക്ഖത്തും വത്തബ്ബം സിയാ, അഘാനകഉപപത്തിയാ വിജ്ജമാനായ തിക്ഖത്തുഞ്ച ‘‘നവായതനാനി പാതുഭവന്തീ’’തി, ന ച തം വുത്തം. ഏവം ധാതുപാതുഭാവാദിപഞ്ഹേസു യമകേപി ഘാനജിവ്ഹാകായാനം സഹചാരിതാ വുത്താതി.

ചുതിപടിസന്ധീനം ഖന്ധാദീഹി അഞ്ഞമഞ്ഞം സമാനതാ അഭേദോ, അസമാനതാ ഭേദോ. നയമുഖമത്തം ദസ്സേത്വാ വുത്തം അവുത്തഞ്ച സബ്ബം സങ്ഗണ്ഹിത്വാ ആഹ ‘‘അയം താവ അരൂപഭൂമീസുയേവ നയോ’’തി. രൂപാരൂപാവചരാനം ഉപചാരസ്സ ബലവതായ തതോ ചവിത്വാ ദുഗ്ഗതിയം ഉപപത്തി നത്ഥീതി ‘‘ഏകച്ചസുഗതിചുതിയാ’’തി ആഹ. ഏകച്ചദുഗ്ഗതിപടിസന്ധീതി ഏത്ഥ ഏകച്ചഗ്ഗഹണസ്സ പയോജനം മഗ്ഗിതബ്ബം. അയം പനേത്ഥാധിപ്പായോ സിയാ – നാനത്തകായനാനത്തസഞ്ഞീസു വുത്താ ഏകച്ചേ വിനിപാതികാ തിഹേതുകാദിപടിസന്ധികാ, തേസം തം പടിസന്ധിം വിനിപാതഭാവേന ദുഗ്ഗതിപടിസന്ധീതി ഗഹേത്വാ സബ്ബസുഗതിചുതിയാവ സാ പടിസന്ധി ഹോതി, ന ഏകച്ചസുഗതിചുതിയാ ഏവാതി തംനിവത്തനത്ഥം ഏകച്ചദുഗ്ഗതിഗ്ഗഹണം കതം. അപായപടിസന്ധി ഏവ ഹി ഏകച്ചസുഗതിചുതിയാ ഹോതി, ന സബ്ബസുഗതിചുതിയാ. അഥ വാ ദുഗ്ഗതിപടിസന്ധി ദുവിധാ ഏകച്ചസുഗതിചുതിയാ അനന്തരാ ദുഗ്ഗതിചുതിയാ ചാതി. തത്ഥ പച്ഛിമം വജ്ജേത്വാ പുരിമം ഏവ ഗണ്ഹിതും ആഹ ‘‘ഏകച്ചദുഗ്ഗതിപടിസന്ധീ’’തി. അഹേതുകചുതിയാ സഹേതുകപടിസന്ധീതി ദുഹേതുകാ തിഹേതുകാ ച യോജേതബ്ബാ. മണ്ഡൂകദേവപുത്താദീനം വിയ ഹി അഹേതുകചുതിയാ തിഹേതുകപടിസന്ധിപി ഹോതീതി.

തസ്സ തസ്സ വിപരീതതോ ച യഥായോഗം യോജേതബ്ബന്തി ‘‘ഏകച്ചസുഗതിചുതിയാ ഏകച്ചദുഗ്ഗതിപടിസന്ധീ’’തിആദീസു ഭേദവിസേസേസു ‘‘ഏകച്ചദുഗ്ഗതിചുതിയാ ഏകച്ചസുഗതിപടിസന്ധീ’’തിആദിനാ യം യം യുജ്ജതി, തം തം യോജേതബ്ബന്തി അത്ഥോ. യുജ്ജമാനമത്താപേക്ഖനവസേന നപുംസകനിദ്ദേസോ കതോ, യോജേതബ്ബന്തി വാ ഭാവത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. അമഹഗ്ഗതബഹിദ്ധാരമ്മണായ മഹഗ്ഗതഅജ്ഝത്താരമ്മണാതിആദീസു പന വിപരീതയോജനാ ന കാതബ്ബാ. ന ഹി മഹഗ്ഗതഅജ്ഝത്താരമ്മണായ ചുതിയാ അരൂപഭൂമീസു അമഹഗ്ഗതബഹിദ്ധാരമ്മണാ പടിസന്ധി അത്ഥി. ചതുക്ഖന്ധായ അരൂപചുതിയാ പഞ്ചക്ഖന്ധാ കാമാവചരപടിസന്ധീതി ഏതസ്സ വിപരിയായോ സയമേവ യോജിതോ. അതീതാരമ്മണചുതിയാ പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണാ പടിസന്ധീതി ഏതസ്സ ച വിപരിയായോ നത്ഥി ഏവാതി. ഭേദവിസേസോ ഏവ ച ഏവം വിത്ഥാരേന ദസ്സിതോ, അഭേദവിസേസോ പന ഏകേകസ്മിം ഭേദേ തത്ഥ തത്ഥേവ ചുതിപടിസന്ധിയോജനാവസേന യോജേതബ്ബോ ‘‘പഞ്ചക്ഖന്ധായ കാമാവചരായ പഞ്ചക്ഖന്ധാ കാമാവചരാ…പേ… അവിതക്കഅവിചാരായ അവിതക്കഅവിചാരാ’’തി, ചതുക്ഖന്ധായ പന ചതുക്ഖന്ധാ സയമേവ യോജിതാ. ഏതേനേവ നയേന സക്കാ ഞാതുന്തി പഞ്ചക്ഖന്ധാദീസു അഭേദവിസേസോ ന ദസ്സിതോതി. തതോ ഹേതും വിനാതി തത്ഥ ഹേതും വിനാ.

അങ്ഗപച്ചങ്ഗസന്ധീനം ബന്ധനാനി അങ്ഗപച്ചങ്ഗസന്ധിബന്ധനാനി, തേസം ഛേദകാനം. നിരുദ്ധേസു ചക്ഖാദീസൂതി അതിമന്ദഭാവൂപഗമനം സന്ധായ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. പഞ്ചദ്വാരികവിഞ്ഞാണാനന്തരമ്പി ഹി പുബ്ബേ ചുതി ദസ്സിതാ. യമകേ ച (യമ. ൧.ആയതനയമക.൧൨൦) –

‘‘യസ്സ ചക്ഖായതനം നിരുജ്ഝതി, തസ്സ മനായതനം നിരുജ്ഝതീതി? ആമന്താ. യസ്സ വാ പന മനായതനം നിരുജ്ഝതി, തസ്സ ചക്ഖായതനം നിരുജ്ഝതീതി? സചിത്തകാനം അചക്ഖുകാനം ചവന്താനം തേസം മനായതനം നിരുജ്ഝതി, നോ ച തേസം ചക്ഖായതനം നിരുജ്ഝതി. സചക്ഖുകാനം ചവന്താനം തേസം മനായതനഞ്ച നിരുജ്ഝതി, ചക്ഖായതനഞ്ച നിരുജ്ഝതീ’’തി –

ആദിനാ ചക്ഖായതനാദീനം ചുതിചിത്തേന സഹ നിരോധോ വുത്തോതി. ലദ്ധോ അവസേസോ അവിജ്ജാദികോ വിഞ്ഞാണസ്സ പച്ചയോ ഏതേനാതി ലദ്ധാവസേസപച്ചയോ, സങ്ഖാരോ. അവിജ്ജാപടിച്ഛാദിതാദീനവേ തസ്മിം കമ്മാദിവിസയേ പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണസ്സ ആരമ്മണഭാവേന ഉപ്പത്തിട്ഠാനഭൂതേ തണ്ഹായ അപ്പഹീനത്താ ഏവ പുരിമുപ്പന്നായ ച സന്തതിയാ പരിണതത്താ പടിസന്ധിട്ഠാനാഭിമുഖം വിഞ്ഞാണം നിന്നപോണപബ്ഭാരം ഹുത്വാ പവത്തതീതി ആഹ ‘‘തണ്ഹാ നാമേതീ’’തി. സഹജാതസങ്ഖാരാതി ചുതിആസന്നജവനവിഞ്ഞാണസഹജാതചേതനാ, സബ്ബേപി വാ ഫസ്സാദയോ. തസ്മിം പടിസന്ധിട്ഠാനേ കമ്മാദിവിസയേ വിഞ്ഞാണം ഖിപന്തി, ഖിപന്താ വിയ തസ്മിം വിസയേ പടിസന്ധിവസേന വിഞ്ഞാണപതിട്ഠാനസ്സ ഹേതുഭാവേന പവത്തന്തീതി അത്ഥോ.

തന്തി തം വിഞ്ഞാണം, ചുതിപടിസന്ധിതദാസന്നവിഞ്ഞാണാനം സന്തതിവസേന വിഞ്ഞാണന്തി ഉപനീതേകത്തം. തണ്ഹായ നാമിയമാനം…പേ… പവത്തതീതി നമനഖിപനപുരിമനിസ്സയജഹനാപരനിസ്സയസ്സാദനനിസ്സയരഹിതപവത്തനാനി സന്തതിവസേന തസ്സേവേകസ്സ വിഞ്ഞാണസ്സ ഹോന്തി, ന അഞ്ഞസ്സാതി ദസ്സേതി. സന്തതിവസേനാതി ച വദന്തോ ‘‘തദേവിദം വിഞ്ഞാണം സന്ധാവതി സംസരതി അനഞ്ഞ’’ന്തി (മ. നി. ൧.൩൯൬) ഇദഞ്ച മിച്ഛാഗാഹം പടിക്ഖിപതി. സതി ഹി നാനത്തനയേ സന്തതിവസേന ഏകത്തനയോ ഹോതീതി. ഓരിമതീരരുക്ഖവിനിബദ്ധരജ്ജു വിയ പുരിമഭവത്തഭാവവിനിബന്ധം കമ്മാദിആരമ്മണം ദട്ഠബ്ബം, പുരിസോ വിയ വിഞ്ഞാണം, തസ്സ മാതികാതിക്കമനിച്ഛാ വിയ തണ്ഹാ, അതിക്കമനപയോഗോ വിയ ഖിപനകസങ്ഖാരാ. യഥാ ച സോ പുരിസോ പരതീരേ പതിട്ഠഹമാനോ പരതീരരുക്ഖവിനിബദ്ധം കിഞ്ചി അസ്സാദയമാനോ അനസ്സാദയമാനോ വാ കേവലം പഥവിയം സബലപയോഗേഹേവ പതിട്ഠാതി, ഏവമിദമ്പി ഭവന്തരത്തഭാവവിനിബദ്ധം ഹദയവത്ഥുനിസ്സയം പഞ്ചവോകാരഭവേ അസ്സാദയമാനം ചതുവോകാരഭവേ അനസ്സാദയമാനം വാ കേവലം ആരമ്മണസമ്പയുത്തകമ്മേഹേവ പവത്തതി. തത്ഥ അസ്സാദയമാനന്തി പാപുണന്തം, പടിലഭമാനന്തി അത്ഥോ.

ഭവന്തരാദിപടിസന്ധാനതോതി ഭവന്തരസ്സ ആദിസമ്ബന്ധനതോ, ഭവന്തരാദയോ വാ ഭവയോനിഗതിവിഞ്ഞാണട്ഠിതിസത്താവാസന്തരാ, തേസം പടിസന്ധാനതോതി അത്ഥോ. കമ്മന്തി പടിസന്ധിജനകം കമ്മം. സങ്ഖാരാതി ചുതിആസന്നജവനവിഞ്ഞാണസഹഗതാ ഖിപനകസങ്ഖാരാ.

സദ്ദാദിഹേതുകാതി ഏത്ഥ പടിഘോസോ സദ്ദഹേതുകോ, പദീപോ പദീപന്തരാദിഹേതുകോ, മുദ്ദാ ലഞ്ഛനഹേതുകാ, ഛായാ ആദാസാദിഗതമുഖാദിഹേതുകാ. അഞ്ഞത്ര അഗന്ത്വാ ഹോന്തീതി സദ്ദാദിപച്ചയദേസം അഗന്ത്വാ സദ്ദാദിഹേതുകാ ഹോന്തി തതോ പുബ്ബേ അഭാവാ, ഏവമിദമ്പി പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണം ന ഹേതുദേസം ഗന്ത്വാ തംഹേതുകം ഹോതി തതോ പുബ്ബേ അഭാവാ, തസ്മാ ന ഇദം ഹേതുദേസതോ പുരിമഭവതോ ആഗതം പടിഘോസാദയോ വിയ സദ്ദാദിദേസതോ, നാപി തത്ഥ ഹേതുനാ വിനാ ഉപ്പന്നം സദ്ദാദീഹി വിനാ പടിഘോസാദയോ വിയാതി അത്ഥോ. അഥ വാ അഞ്ഞത്ര അഗന്ത്വാ ഹോന്തീതി പുബ്ബേ പച്ചയദേസേ സന്നിഹിതാ ഹുത്വാ തതോ അഞ്ഞത്ര ഗന്ത്വാ തപ്പച്ചയാ ന ഹോന്തി ഉപ്പത്തിതോ പുബ്ബേ അഭാവാ, നാപി സദ്ദാദിപച്ചയാ ന ഹോന്തി, ഏവമിദമ്പീതി വുത്തനയേന യോജേതബ്ബം. ഏസ നയോതി ബീജങ്കുരാദീസു സബ്ബഹേതുഹേതുസമുപ്പന്നേസു യഥാസമ്ഭവം യോജനാ കാതബ്ബാതി ദസ്സേതി. ഇധാപി ഹി ഹേതുഹേതുസമുപ്പന്നവിഞ്ഞാണാനം ഏകന്തമേകത്തേ സതി ന മനുസ്സഗതികോ ദേവഗതിഭൂതോ സിയാ, ഏകന്തനാനത്തേ ന കമ്മവതോ ഫലം സിയാ. തതോ ‘‘രത്തസ്സ ബീജം, രത്തസ്സ ഫല’’ന്തിആദികസ്സ വിയ ‘‘ഭൂതപുബ്ബാഹം, ഭന്തേ, രോഹിതസ്സോ നാമ ഇസീ’’തിആദികസ്സ (സം. നി. ൧.൧൦൭) വോഹാരസ്സ ലോപോ സിയാ, തസ്മാ ഏത്ഥ സന്താനബന്ധേ സതി ഹേതുഹേതുസമുപ്പന്നേസു ന ഏകന്തമേവ ഏകതാ വാ നാനതാ വാ ഉപഗന്തബ്ബാ. ഏത്ഥ ച ഏകന്തഏകതാപടിസേധേന ‘‘സയംകതം സുഖം ദുക്ഖ’’ന്തി ഇമം ദിട്ഠിം നിവാരേതി, ഏകന്തനാനതാപടിസേധേന ‘‘പരംകതം സുഖം ദുക്ഖ’’ന്തി, ഹേതുഹേതുസമുപ്പന്നഭാവവചനേന ‘‘അധിച്ചസമുപ്പന്ന’’ന്തി. ഏത്ഥാതി ഏകസന്താനേ.

ചതുമധുരഅലത്തകരസാദിഭാവനാ അമ്ബമാതുലുങ്ഗാദിബീജാനം അഭിസങ്ഖാരോ. ഏത്ഥ ബീജം വിയ കമ്മവാ സത്തോ, അഭിസങ്ഖാരോ വിയ കമ്മം, ബീജസ്സ അങ്കുരാദിപ്പബന്ധോ വിയ സത്തസ്സ പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണാദിപ്പബന്ധോ, തത്ഥുപ്പന്നസ്സ മധുരസ്സ രത്തകേസരസ്സ വാ ഫലസ്സ വാ തസ്സേവ ബീജസ്സ, തതോ ഏവ ച അഭിസങ്ഖാരതോ ഭാവോ വിയ കമ്മകാരകസ്സേവ സത്തസ്സ, തംകമ്മതോ ഏവ ച ഫലസ്സ ഭാവോ വേദിതബ്ബോ. ബാലസരീരേ കതം വിജ്ജാപരിയാപുണനം സിപ്പസിക്ഖനം ഓസധപ്പയോഗോ ച ന വുഡ്ഢസരീരം ഗച്ഛന്തി. അഥ ച തംനിമിത്തം വിജ്ജാപാടവം സിപ്പജാനനം അനാമയതാ ച വുഡ്ഢസരീരേ ഹോതി, ന ച തം അഞ്ഞസ്സ ഹോതി തംസന്തതിപരിയാപന്നേ ഏവ വുഡ്ഢസരീരേ ഉപ്പജ്ജനതോ, ന ച യഥാപയുത്തേന വിജ്ജാപരിയാപുണനാദിനാ വിനാ അഞ്ഞതോ ഹോതി തദഭാവേ അഭാവതോ. ഏവമിധാപി സന്താനേ യം ഫലം, ഏതം നാഞ്ഞസ്സ, ന ച അഞ്ഞതോതി യോജേതബ്ബം. ന അഞ്ഞതോതി ഏതേന ച സങ്ഖാരാഭാവേ ഫലാഭാവമേവ ദസ്സേതി, നാഞ്ഞപച്ചയനിവാരണം കരോതി.

യമ്പി വുത്തം, തത്ഥ വദാമാതി വചനസേസോ. തത്ഥ വാ ഉപഭുഞ്ജകേ അസതി സിദ്ധാ ഭുഞ്ജകസമ്മുതീതി സമ്ബന്ധോ. ഫലതീതി സമ്മുതി ഫലതിസമ്മുതി.

ഏവം സന്തേപീതി അസങ്കന്തിപാതുഭാവേ, തത്ഥ ച യഥാവുത്തദോസപരിഹരണേ സതി സിദ്ധേതി അത്ഥോ. പവത്തിതോ പുബ്ബേതി കമ്മായൂഹനക്ഖണതോ പുബ്ബേ. പച്ഛാ ചാതി വിപച്ചനപവത്തിതോ പച്ഛാ ച. അവിപക്കവിപാകാ കതത്താ ചേ പച്ചയാ, വിപക്കവിപാകാനമ്പി കതത്തം സമാനന്തി തേസമ്പി ഫലാവഹതാ സിയാതി ആസങ്കാനിവത്തനത്ഥം ആഹ ‘‘ന ച നിച്ചം ഫലാവഹാ’’തി. ന വിജ്ജമാനത്താ വാ അവിജ്ജമാനത്താ വാതി ഏതേന വിജ്ജമാനത്തം അവിജ്ജമാനത്തഞ്ച നിസ്സായ വുത്തദോസേവ പരിഹരതി.

തസ്സാ പാടിഭോഗകിരിയായ, ഭണ്ഡകീണനകിരിയായ, ഇണഗഹണാദികിരിയായ വാ കരണമത്തം തംകിരിയാകരണമത്തം. തദേവ തദത്ഥനിയ്യാതനേ പടിഭണ്ഡദാനേ ഇണദാനേ ച പച്ചയോ ഹോതി, അഫലിതനിയ്യാതനാദിഫലന്തി അത്ഥോ.

അവിസേസേനാതി ‘‘തിഹേതുകോ തിഹേതുകസ്സാ’’തിആദികം ഭേദം അകത്വാവ സാമഞ്ഞതോ, പിണ്ഡവസേനാതി അത്ഥോ. സബ്ബത്ഥ ഉപനിസ്സയപച്ചയോ ബലവകമ്മസ്സ വസേന യോജേതബ്ബോ. ‘‘ദുബ്ബലഞ്ഹി ഉപനിസ്സയപച്ചയോ ന ഹോതീ’’തി വക്ഖമാനമേവേതം പട്ഠാനവണ്ണനായന്തി. അവിസേസേനാതി സബ്ബപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരം സഹ സങ്ഗണ്ഹാതി. ദ്വാദസാകുസലചേതനാഭേദോതി ഏത്ഥ ഉദ്ധച്ചസഹഗതാ കസ്മാ ഗഹിതാതി വിചാരേതബ്ബമേതം. ഏകസ്സ വിഞ്ഞാണസ്സ തഥേവ പച്ചയോ പടിസന്ധിയം, നോ പവത്തേതി ഏകസ്സേവ പച്ചയഭാവനിയമോ പടിസന്ധിയം, നോ പവത്തേ. പവത്തേ ഹി സത്തന്നമ്പി പച്ചയോതി അധിപ്പായോ. ‘‘തഥാ കാമാവചരദേവലോകേപി അനിട്ഠാ രൂപാദയോ നത്ഥീ’’തി വുത്തം, ദേവാനം പന പുബ്ബനിമിത്തപാതുഭാവകാലേ മിലാതമാലാദീനം അനിട്ഠതാ കഥം ന സിയാ.

സ്വേവ ദ്വീസു ഭവേസൂതി ഏത്ഥ ഏകൂനതിംസചേതനാഭേദമ്പി ചിത്തസങ്ഖാരം ചിത്തസങ്ഖാരഭാവേന ഏകത്തം ഉപനേത്വാ ‘‘സ്വേവാ’’തി വുത്തം. തദേകദേസോ പന കാമാവചരചിത്തസങ്ഖാരോവ തേരസന്നം നവന്നഞ്ച പച്ചയോ ദട്ഠബ്ബോ. ഏകദേസപച്ചയഭാവേന ഹി സമുദായോ വുത്തോതി.

യത്ഥ ച വിത്ഥാരപ്പകാസനം കതം, തതോ ഭവതോ പട്ഠായ മുഖമത്തപ്പകാസനം കാതുകാമോ ആഹ ‘‘ആദിതോ പട്ഠായാ’’തി. തേന ‘‘ദ്വീസു ഭവേസൂ’’തിആദി വുത്തം. തതിയജ്ഝാനഭൂമിവസേനാതി ഏതേന ഏകത്തകായഏകത്തസഞ്ഞീസാമഞ്ഞേന ചതുത്ഥജ്ഝാനഭൂമി ച അസഞ്ഞാരുപ്പവജ്ജാ ഗഹിതാതി വേദിതബ്ബാ. യഥാസമ്ഭവന്തി ഏകവീസതിയാ കാമാവചരരൂപാവചരകുസലവിപാകേസു ചുദ്ദസന്നം പടിസന്ധിയം പവത്തേ ച, സത്തന്നം പവത്തേ ഏവ. അയം യഥാസമ്ഭവോ.

ചതുന്നം വിഞ്ഞാണാനന്തി ഭവാദയോ അപേക്ഖിത്വാ വുത്തം, ചതൂസു അന്തോഗധാനം പന തിണ്ണം വിഞ്ഞാണാനം തീസു വിഞ്ഞാണട്ഠിതീസു ച പച്ചയഭാവോ യോജേതബ്ബോ, അവിഞ്ഞാണകേ സത്താവാസേ സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണേ അവിജ്ജമാനേപി തസ്സ സങ്ഖാരഹേതുകത്തം ദസ്സേതും ‘‘അപിചാ’’തിആദിമാഹ. ഏതസ്മിഞ്ച മുഖമത്തപ്പകാസനേ പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരാദീനം ദുഗ്ഗതിആദീസു പവത്തിയം കുസലവിപാകാദിവിഞ്ഞാണാനം പച്ചയഭാവോ ഭവേസു വുത്തനയേനേവ വിഞ്ഞായതീതി ന വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ.

വിഞ്ഞാണപദനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നാമരൂപപദനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨൨൮. സുത്തന്താഭിധമ്മേസു നാമരൂപദേസനാവിസേസോ ദേസനാഭേദോ. തയോ ഖന്ധാതി ഏതം യദിപി പാളിയം നത്ഥി, അത്ഥതോ പന വുത്തമേവ ഹോതീതി കത്വാ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

അണ്ഡജാനഞ്ച അഭാവകാനന്തി യോജേതബ്ബം. സന്തതിസീസാനീതി കലാപസന്താനമൂലാനി. യദിപി വികാരരൂപാനി പടിസന്ധിക്ഖണേ ന സന്തി, ലക്ഖണപരിച്ഛേദരൂപാനി പന സന്തീതി താനി അപരിനിപ്ഫന്നാനി പരമത്ഥതോ വിവജ്ജേന്തോ ആഹ ‘‘രൂപരൂപതോ’’തി.

കാമഭവേ പന യസ്മാ സേസഓപപാതികാനന്തി ഏത്ഥ കിഞ്ചാപി കാമഭവേ ‘‘ഓപപാതികാ’’തി വുത്താ ന സന്തി, യേന സേസഗ്ഗഹണം സാത്ഥകം ഭവേയ്യ, അണ്ഡജഗബ്ഭസേയ്യകേഹി പന ഓപപാതികസംസേദജാ സേസാ ഹോന്തീതി സേസഗ്ഗഹണം കതന്തി വേദിതബ്ബം. അഥ വാ ബ്രഹ്മകായികാദികേഹി ഓപപാതികേഹി വുത്തേഹി സേസേ സന്ധായ ‘‘സേസഓപപാതികാന’’ന്തി ആഹ. തേ പന അരൂപിനോപി സന്തീതി ‘‘കാമഭവേ’’തി വുത്തം, അപരിപുണ്ണായതനാനം പന നാമരൂപം യഥാസമ്ഭവം രൂപമിസ്സകവിഞ്ഞാണനിദ്ദേസേ വുത്തനയേന സക്കാ ധമ്മഗണനാതോ വിഞ്ഞാതുന്തി ന വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

അവകംസതോ ദ്വേ അട്ഠകാനേവ ഉതുചിത്തസമുട്ഠാനാനി ഹോന്തീതി സസദ്ദകാലം സന്ധായ ‘‘ഉക്കംസതോ ദ്വിന്നം നവകാന’’ന്തി വുത്തം. പുബ്ബേതി ഖന്ധവിഭങ്ഗേതി വദന്തി. തത്ഥ ഹി ‘‘ഏകേകചിത്തക്ഖണേ തിക്ഖത്തും ഉപ്പജ്ജമാന’’ന്തി വുത്തം. ഇധേവ വാ വുത്തം സന്തതിദ്വയാദികം സത്തകപരിയോസാനം സന്ധായാഹ ‘‘പുബ്ബേ വുത്തം കമ്മസമുട്ഠാനം സത്തതിവിധ’’ന്തി, തം പനുപ്പജ്ജമാനം ഏകേകചിത്തക്ഖണേ തിക്ഖത്തും ഉപ്പജ്ജതീതി ഇമിനാധിപ്പായേന വുത്തം ‘‘ഏകേകചിത്തക്ഖണേ തിക്ഖത്തും ഉപ്പജ്ജമാന’’ന്തി. ചതുദ്ദിസാ വവത്ഥാപിതാതി അഞ്ഞമഞ്ഞസംസട്ഠസീസാ മൂലേന ചതൂസു ദിസാസു വവത്ഥാപിതാ അഞ്ഞമഞ്ഞം ആലിങ്ഗേത്വാ ഠിതാ ഭിന്നവാഹനികാ വിയ.

പഞ്ചവോകാരഭവേ ച പവത്തിയന്തി രൂപാജനകകമ്മജം പഞ്ചവിഞ്ഞാണപ്പവത്തികാലം സഹജാതവിഞ്ഞാണപച്ചയഞ്ച സന്ധായാഹ. തദാ ഹി തതോ നാമമേവ ഹോതീതി, കമ്മവിഞ്ഞാണപച്ചയാ പന സദാപി ഉഭയം ഹോതീതി സക്കാ വത്തും, പച്ഛാജാതവിഞ്ഞാണപച്ചയാ ച രൂപം ഉപത്ഥദ്ധം ഹോതീതി. അസഞ്ഞേസൂതിആദി കമ്മവിഞ്ഞാണപച്ചയം സന്ധായ വുത്തം, പഞ്ചവോകാരഭവേ ച പവത്തിയന്തി ഭവങ്ഗാദിജനകകമ്മതോ അഞ്ഞേന രൂപുപ്പത്തികാലം നിരോധസമാപത്തികാലം ഭവങ്ഗാദിഉപ്പത്തികാലതോ അഞ്ഞകാലഞ്ച സന്ധായ വുത്തന്തി യുത്തം. ഭവങ്ഗാദിഉപ്പത്തികാലേ ഹി തംജനകേനേവ കമ്മുനാ ഉപ്പജ്ജമാനം രൂപം, സോ ച വിപാകോ കമ്മവിഞ്ഞാണപച്ചയോ ഹോതീതി സക്കാ വത്തും. സഹജാതവിഞ്ഞാണപച്ചയാനപേക്ഖമ്പി ഹി പവത്തിയം കമ്മേന പവത്തമാനം രൂപം നാമഞ്ച ന കമ്മവിഞ്ഞാണാനപേക്ഖം ഹോതീതി. സബ്ബത്ഥാതി പടിസന്ധിയം പവത്തേ ച. സഹജാതവിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപം, കമ്മവിഞ്ഞാണപച്ചയാ ച നാമരൂപഞ്ച യഥാസമ്ഭവം യോജേതബ്ബം. നാമഞ്ച രൂപഞ്ച നാമരൂപഞ്ച നാമരൂപന്തി ഏത്ഥ നാമരൂപ-സദ്ദോ അത്തനോ ഏകദേസേന നാമ-സദ്ദേന നാമ-സദ്ദസ്സ സരൂപോ, രൂപ-സദ്ദേന ച രൂപ-സദ്ദസ്സ, തസ്മാ ‘‘സരൂപാനം ഏകസേസോ’’തി നാമരൂപ-സദ്ദസ്സ ഠാനം ഇതരേസഞ്ച നാമരൂപ-സദ്ദാനം അദസ്സനം ദട്ഠബ്ബം.

വിപാകതോ അഞ്ഞം അവിപാകം. യതോ ദ്വിധാ മതം, തതോ യുത്തമേവ ഇദന്തി യോജേതബ്ബം. കുസലാദിചിത്തക്ഖണേതി ആദി-സദ്ദേന അകുസലകിരിയചിത്തക്ഖണേ വിയ വിപാകചിത്തക്ഖണേപി വിപാകാജനകകമ്മസമുട്ഠാനം സങ്ഗഹിതന്തി വേദിതബ്ബം. വിപാകചിത്തക്ഖണേ പന അഭിസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണപച്ചയാ പുബ്ബേ വുത്തനയേന ഉഭയഞ്ച ഉപലബ്ഭതീതി താദിസവിപാകചിത്തക്ഖണവജ്ജനത്ഥം ‘‘കുസലാദിചിത്തക്ഖണേ’’തി വുത്തം.

സുത്തന്തികപരിയായേനാതി പട്ഠാനേ രൂപാനം ഉപനിസ്സയപച്ചയസ്സ അവുത്തത്താ വുത്തം, സുത്തന്തേ പന ‘‘യസ്മിം സതി യം ഹോതി, അസതി ച ന ഹോതി, സോ തസ്സ ഉപനിസ്സയോ നിദാനം ഹേതു പഭവോ’’തി കത്വാ ‘‘വിഞ്ഞാണൂപനിസം നാമരൂപ’’ന്തി രൂപസ്സ ച വിഞ്ഞാണൂപനിസ്സയതാ വുത്താ. വനപത്ഥപരിയായേ ച വനസണ്ഡഗാമനിഗമനഗരജനപദപുഗ്ഗലൂപനിസ്സയോ ഇരിയാപഥവിഹാരോ, തതോ ച ചീവരാദീനം ജീവിതപരിക്ഖാരാനം കസിരേന ച അപ്പകസിരേന ച സമുദാഗമനം വുത്തം, ന ച വനസണ്ഡാദയോ ആരമ്മണൂപനിസ്സയാദിഭാവം ഇരിയാപഥാനം ചീവരാദിസമുദാഗമനസ്സ ച ഭജന്തി, തസ്മാ വിനാ അഭാവോ ഏവ ച സുത്തന്തപരിയായതോ ഉപനിസ്സയഭാവോ ദട്ഠബ്ബോ. നാമസ്സ അഭിസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണം കമ്മാരമ്മണപടിസന്ധിആദികാലേ ആരമ്മണപച്ചയോവ ഹോതീതി വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീതി രൂപസ്സേവ സുത്തന്തികപരിയായതോ ഏകധാ പച്ചയഭാവോ വുത്തോ. സസംസയസ്സ ഹി രൂപസ്സ തംപച്ചയോ ഹോതീതി വുത്തേ നാമസ്സ ഹോതീതി വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീതി.

പവത്തസ്സ പാകടത്താ അപാകടം പടിസന്ധിം ഗഹേത്വാ പുച്ഛതി ‘‘കഥം പനേത’’ന്തിആദിനാ. സുത്തതോ നാമം, യുത്തിതോ രൂപം വിഞ്ഞാണപച്ചയാ ഹോതീതി ജാനിതബ്ബം. യുത്തിതോ സാധേത്വാ സുത്തേന തം ദള്ഹം കരോന്തോ ‘‘കമ്മസമുട്ഠാനസ്സപി ഹീ’’തിആദിമാഹ. ചിത്തസമുട്ഠാനസ്സേവാതി ചിത്തസമുട്ഠാനസ്സ വിയ. യസ്മാ നാമരൂപമേവ പവത്തമാനം ദിസ്സതി, തസ്മാ തദേവ വദന്തേന അനുത്തരം ധമ്മചക്കം പവത്തിതം. സുഞ്ഞതാപകാസനഞ്ഹി ധമ്മചക്കപ്പവത്തനന്തി അധിപ്പായോ. നാമരൂപമത്തതാവചനേനേവ വാ പവത്തിയാ ദുക്ഖസച്ചമത്തതാ വുത്താ, ദുക്ഖസച്ചപ്പകാസനേന ച തസ്സ സമുദയോ, തസ്സ ച നിരോധോ, നിരോധഗാമീ ച മഗ്ഗോ പകാസിതോ ഏവ ഹോതി. അഹേതുകസ്സ ദുക്ഖസ്സ ഹേതുനിരോധാ, അനിരുജ്ഝനകസ്സ ച അഭാവാ, നിരോധസ്സ ച ഉപായേന വിനാ അനധിഗന്തബ്ബത്താതി ചതുസച്ചപ്പകാസനം ധമ്മചക്കപ്പവത്തനം യോജേതബ്ബം.

നാമരൂപപദനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സളായതനപദനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨൨൯. നിയമതോതി ച ഇദം ചതുന്നം ഭൂതാനം, ഛന്നം വത്ഥൂനം, ജീവിതസ്സ ച യഥാസമ്ഭവം സഹജാതനിസ്സയപുരേജാതഇന്ദ്രിയാദിനാ ഏകന്തേന സളായതനസ്സ പവത്തമാനസ്സ പച്ചയഭാവം സന്ധായ വുത്തം. രൂപായതനാദീനം പന സഹജാതനിസ്സയാനുപാലനഭാവോ നത്ഥീതി അഗ്ഗഹണം വേദിതബ്ബം. ആരമ്മണാരമ്മണപുരേജാതാദിഭാവോ ച തേസം ന സന്തതിപരിയാപന്നാനമേവ, ന ച ചക്ഖാദീനം വിയ ഏകപ്പകാരേനേവാതി അനിയമതോ പച്ചയഭാവോ. നിയമതോ…പേ… ജീവിതിന്ദ്രിയന്തി ഏവന്തി ഏത്ഥ ഏവം-സദ്ദേന വാ രൂപായതനാദീനമ്പി സങ്ഗഹോ വേദിതബ്ബോ. ഛട്ഠായതനഞ്ച സളായതനഞ്ച സളായതനന്തി ഏത്ഥ യദിപി ഛട്ഠായതനസളായതന-സദ്ദാനം സദ്ദതോ സരൂപതാ നത്ഥി, അത്ഥതോ പന സളായതനേകദേസോവ ഛട്ഠായതനന്തി ഏകദേസസരൂപതാ അത്ഥീതി ഏകദേസസരൂപേകസേസോ കതോതി വേദിതബ്ബോ. അത്ഥതോപി ഹി സരൂപാനം ഏകദേസസരൂപേകസേസം ഇച്ഛന്തി ‘‘വങ്കോ ച കുടിലോ ച കുടിലാ’’തി, തസ്മാ അത്ഥതോ ഏകദേസസരൂപാനഞ്ച ഏകസേസേന ഭവിതബ്ബന്തി.

അഥ വാ ഛട്ഠായതനഞ്ച മനായതനഞ്ച ഛട്ഠായതനന്തി വാ, മനായതനന്തി വാ, ഛട്ഠായതനഞ്ച ഛട്ഠായതനഞ്ച ഛട്ഠായതനന്തി വാ, മനായതനഞ്ച മനായതനഞ്ച മനായതനന്തി വാ ഏകസേസം കത്വാ ചക്ഖാദീഹി സഹ ‘‘സളായതന’’ന്തി വുത്തന്തി തമേവ ഏകസേസം നാമമത്തപച്ചയസ്സ, നാമരൂപപച്ചയസ്സ ച മനായതനസ്സ വസേന കതം അത്ഥതോ ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഛട്ഠായതനഞ്ച സളായതനഞ്ച സളായതനന്തി ഏവം കതേകസേസസ്സാ’’തി. യഥാവുത്തോപി ഹി ഏകസേസോ അത്ഥതോ ഛട്ഠായതനഞ്ച സളായതനഞ്ചാതി ഏവം കതോ നാമ ഹോതീതി. സബ്ബത്ഥ ച ഏകസേസേ കതേ ഏകവചനനിദ്ദേസോ കതേകസേസാനം സളായതനാദിസദ്ദവചനീയതാസാമഞ്ഞവസേന കതോതി ദട്ഠബ്ബോ. അബ്യാകതവാരേ വക്ഖതീതി കിഞ്ചാപി അകുസലവാരേ കുസലവാരേ ച ‘‘നാമപച്ചയാ ഛട്ഠായതന’’ന്തി വുത്തം, സുത്തന്തഭാജനീയേ പന വിപാകഛട്ഠായതനമേവ ഗഹിതന്തി അധിപ്പായേന അബ്യാകതവാരമേവ സാധകഭാവേന ഉദാഹടന്തി ദട്ഠബ്ബം. പച്ചയനയേ പന ‘‘ഛട്ഠാ ഹോതി തം അവകംസതോ’’തിആദിനാ അവിപാകസ്സപി പച്ചയോ ഉദ്ധടോ, സോ നിരവസേസം വത്തുകാമതായ ഉദ്ധടോതി വേദിതബ്ബോ. ഇധ സങ്ഗഹിതന്തി ഇധ ഏകസേസനയേന സങ്ഗഹിതം, തത്ഥ അബ്യാകതവാരേ ലോകിയവിപാകഭാജനീയേ വിഭത്തന്തി വേദിതബ്ബന്തി അധിപ്പായോ.

നേയ്യന്തി ഞേയ്യം. ഉക്കംസാവകംസോതി ഏത്ഥ സത്തധാ പച്ചയഭാവതോ ഉക്കംസോ അട്ഠധാ പച്ചയഭാവോ, തതോ പന നവധാ തതോ വാ ദസധാതി അയം ഉക്കംസോ, അവകംസോ പന ദസധാ പച്ചയഭാവതോ നവധാ പച്ചയഭാവോ, തതോ അട്ഠധാ, തതോ സത്തധാതി ഏവം വേദിതബ്ബോ, ന പന സത്തധാ പച്ചയഭാവതോ ഏവ ദ്വേപി ഉക്കംസാവകംസാ യോജേതബ്ബാ തതോ അവകംസാഭാവതോതി.

ഹദയവത്ഥുനോ സഹായം ഹുത്വാതി ഏതേന അരൂപേ വിയ അസഹായം നാമം ന ഹോതി, ഹദയവത്ഥു ച നാമേന സഹ ഛട്ഠായതനസ്സ പച്ചയോ ഹോതീതി ഏത്തകമേവ ദസ്സേതി, ന പന യഥാ ഹദയവത്ഥു പച്ചയോ ഹോതി, തഥാ നാമമ്പീതി അയമത്ഥോ അധിപ്പേതോ. വത്ഥു ഹി വിപ്പയുത്തപച്ചയോ ഹോതി, ന നാമം, നാമഞ്ച വിപാകഹേതാദിപച്ചയോ ഹോതി, ന വത്ഥൂതി. പവത്തേ അരൂപധമ്മാ കമ്മജരൂപസ്സ ഠിതിപ്പത്തസ്സേവ പച്ചയാ ഹോന്തി, ന ഉപ്പജ്ജമാനസ്സാതി വിപ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതാ ച പച്ഛാജാതവിപ്പയുത്താദയോ ഏവ ചക്ഖാദീനം യോജേതബ്ബാ.

അവസേസമനായതനസ്സാതി ഏത്ഥ ‘‘പഞ്ചക്ഖന്ധഭവേ പനാ’’തി ഏതസ്സ അനുവത്തമാനത്താ പഞ്ചവോകാരഭവേ ഏവ പവത്തമാനം പഞ്ചവിഞ്ഞാണേഹി അവസേസമനായതനം വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. നാമരൂപസ്സ സഹജാതാദിസാധാരണപച്ചയഭാവോ സമ്പയുത്താദിഅസാധാരണപച്ചയഭാവോ ച യഥാസമ്ഭവം യോജേതബ്ബോ.

സളായതനപദനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഫസ്സപദനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨൩൦. ‘‘ഛട്ഠായതനപച്ചയാ ഫസ്സോ’’തി അഭിധമ്മഭാജനീയപാളി ആരുപ്പം സന്ധായ വുത്താതി ‘‘ഛട്ഠായതനപച്ചയാ ഫസ്സോതി പാളിഅനുസാരതോ’’തി ആഹ. അജ്ഝത്തന്തി സസന്തതിപരിയാപന്നമേവ ഗണ്ഹാതി. തഞ്ഹി സസന്തതിപരിയാപന്നകമ്മനിബ്ബത്തം താദിസസ്സ ഫസ്സസ്സ പച്ചയോ ഹോതി, രൂപാദീനി പന ബഹിദ്ധാ അനുപാദിന്നാനി ച ഫസ്സസ്സ ആരമ്മണം ഹോന്തി, ന താനി ചക്ഖാദീനി വിയ സസന്തതിപരിയാപന്നകമ്മകിലേസനിമിത്തപവത്തിഭാവേന ഫസ്സസ്സ പച്ചയോതി പഠമാചരിയവാദേ ന ഗഹിതാനി, ദുതിയാചരിയവാദേ പന യഥാ തഥാ വാ പച്ചയഭാവേ സതി ന സക്കാ വജ്ജേതുന്തി ഗഹിതാനീതി.

യദി സബ്ബായതനേഹി ഏകോ ഫസ്സോ സമ്ഭവേയ്യ, ‘‘സളായതനപച്ചയാ ഫസ്സോ’’തി ഏകസ്സ വചനം യുജ്ജേയ്യ. അഥാപി ഏകമ്ഹാ ആയതനാ സബ്ബേ ഫസ്സാ സമ്ഭവേയ്യും, തഥാപി സബ്ബായതനേഹി സബ്ബഫസ്സസമ്ഭവതോ ആയതനഭേദേന ഫസ്സഭേദോ നത്ഥീതി തദഭേദവസേന ഏകസ്സ വചനം യുജ്ജേയ്യ, തഥാ പന അസമ്ഭവതോ ന യുത്തന്തി ചോദേതി ‘‘ന സബ്ബായതനേഹീ’’തിആദിനാ. അഞ്ഞസ്സപി വാ അസമ്ഭവന്തസ്സ വിധാനസ്സ ബോധനത്ഥമേവ ‘‘നാപി ഏകമ്ഹാ ആയതനാ സബ്ബേ ഫസ്സാ’’തി വുത്തം, ‘‘ന സബ്ബായതനേഹി ഏകോ ഫസ്സോ സമ്ഭോതീ’’തി ഇദമേവ പന ഏകഫസ്സവചനസ്സ അയുത്തദീപകം കാരണന്തി വേദിതബ്ബം. നിദസ്സനവസേന വാ ഏതം വുത്തം, നാപി ഏകമ്ഹാ ആയതനാ സബ്ബേ ഫസ്സാ സമ്ഭോന്തി, ഏവം ന സബ്ബായതനേഹി ഏകോ ഫസ്സോ സമ്ഭോതി, തസ്മാ ഏകസ്സ വചനം അയുത്തന്തി. പരിഹാരം പന അനേകായതനേഹി ഏകഫസ്സസ്സ സമ്ഭവതോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘തത്രിദം വിസ്സജ്ജന’’ന്തിആദിമാഹ. ഏകോപി അനേകായതനപ്പഭവോ ഏകോപനേകായതനപ്പഭവോ. ഛധാപച്ചയത്തേ പഞ്ചവിഭാവയേതി ഏവം സേസേസുപി യോജനാ. തഥാ ചാതി പച്ചുപ്പന്നാനി രൂപാദീനി പച്ചുപ്പന്നഞ്ച ധമ്മായതനപരിയാപന്നം രൂപരൂപം സന്ധായ വുത്തം. ആരമ്മണപച്ചയമത്തേനാതി തം സബ്ബം അപച്ചുപ്പന്നം അഞ്ഞഞ്ച ധമ്മായതനം സന്ധായ വുത്തം.

ഫസ്സപദനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

വേദനാപദനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨൩൧. ‘‘സേസാന’’ന്തി ഏത്ഥ സമ്പടിച്ഛനസ്സ ചക്ഖുസമ്ഫസ്സാദയോ പഞ്ച യദിപി അനന്തരാദീഹിപി പച്ചയാ ഹോന്തി, അനന്തരാദീനം പന ഉപനിസ്സയേ അന്തോഗധത്താ സന്തീരണതദാരമ്മണാനഞ്ച സാധാരണസ്സ തസ്സ വസേന ‘‘ഏകധാ’’തി വുത്തം.

തേഭൂമകവിപാകവേദനാനമ്പി സഹജാതമനോസമ്ഫസ്സസങ്ഖാതോ സോ ഫസ്സോ അട്ഠധാ പച്ചയോ ഹോതീതി യോജേതബ്ബം. പച്ചയം അനുപാദിന്നമ്പി കേചി ഇച്ഛന്തീതി ‘‘യാ പനാ’’തിആദിനാ മനോദ്വാരാവജ്ജനഫസ്സസ്സ പച്ചയഭാവോ വുത്തോ, തഞ്ച മുഖമത്തദസ്സനത്ഥം ദട്ഠബ്ബം. ഏതേന നയേന സബ്ബസ്സ അനന്തരസ്സ അനാനന്തരസ്സ ച ഫസ്സസ്സ തസ്സാ തസ്സാ വിപാകവേദനായ ഉപനിസ്സയതാ യോജേതബ്ബാതി.

വേദനാപദനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

തണ്ഹാപദനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨൩൨. മമത്തേനാതി സമ്പിയായമാനേന, അസ്സാദനതണ്ഹായാതി വുത്തം ഹോതി. തത്ഥ പുത്തോ വിയ വേദനാ ദട്ഠബ്ബാ, ഖീരാദയോ വിയ വേദനായ പച്ചയഭൂതാ രൂപാദയോ, ഖീരാദിദായികാ ധാതി വിയ രൂപാദിഛളാരമ്മണദായകാ ചിത്തകാരാദയോ ഛ. തത്ഥ വേജ്ജോ രസായനോജാവസേന തദുപത്ഥമ്ഭിതജീവിതവസേന ച ധമ്മാരമ്മണസ്സ ദായകോതി ദട്ഠബ്ബോ. ആരമ്മണപച്ചയോ ഉപ്പജ്ജമാനസ്സ ആരമ്മണമത്തമേവ ഹോതി, ന ഉപനിസ്സയോ വിയ ഉപ്പാദകോതി ഉപ്പാദകസ്സ ഉപനിസ്സയസ്സേവ വസേന ‘‘ഏകധാവാ’’തി വുത്തം. ഉപനിസ്സയേന വാ ആരമ്മണൂപനിസ്സയോ സങ്ഗഹിതോ, തേന ച ആരമ്മണഭാവേന തംസഭാവോ അഞ്ഞോപി ആരമ്മണഭാവോ ദീപിതോ ഹോതീതി ഉപനിസ്സയവസേനേവ പച്ചയഭാവോ വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ.

യസ്മാ വാതിആദിനാ ന കേവലം വിപാകസുഖവേദനാ ഏവ, തിസ്സോപി പന വേദനാ വിപാകാ വിസേസേന തണ്ഹായ ഉപനിസ്സയപച്ചയോ, അവിസേസേന ഇതരാ ചാതി ദസ്സേതി. ഉപേക്ഖാ പന സന്തത്താ, സുഖമിച്ചേവ ഭാസിതാതി തസ്മാ സാപി ഭിയ്യോ ഇച്ഛനവസേന തണ്ഹായ ഉപനിസ്സയോതി അധിപ്പായോ. ഉപേക്ഖാ പന അകുസലവിപാകഭൂതാ അനിട്ഠത്താ ദുക്ഖേ അവരോധേതബ്ബാ, ഇതരാ ഇട്ഠത്താ സുഖേതി സാ ദുക്ഖം വിയ സുഖം വിയ ച ഉപനിസ്സയോ ഹോതീതി സക്കാ വത്തുന്തി. ‘‘വേദനാപച്ചയാ തണ്ഹാ’’തി വചനേന സബ്ബസ്സ വേദനാവതോ പച്ചയസ്സ അത്ഥിതായ തണ്ഹുപ്പത്തിപ്പസങ്ഗേ തംനിവാരണത്ഥമാഹ ‘‘വേദനാപച്ചയാ ചാപീ’’തിആദി.

നനു ‘‘അനുസയസഹായാ വേദനാ തണ്ഹായ പച്ചയോ ഹോതീ’’തി വചനസ്സ അഭാവാ അതിപ്പസങ്ഗനിവത്തനം ന സക്കാ കാതുന്തി? ന, വട്ടകഥായ പവത്തത്താ. വട്ടസ്സ ഹി അനുസയവിരഹേ അഭാവതോ അനുസയസഹിതായേവ പച്ചയോതി അത്ഥതോ വുത്തമേതം ഹോതീതി. അഥ വാ ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ’’തി അനുവത്തമാനത്താ അനുസയസഹിതാവ പച്ചയോതി വിഞ്ഞായതി. ‘‘വേദനാപച്ചയാ തണ്ഹാ’’തി ച ഏത്ഥ വേദനാപച്ചയാ ഏവ തണ്ഹാ, ന വേദനായ വിനാതി അയം നിയമോ വിഞ്ഞായതി, ന വേദനാപച്ചയാ തണ്ഹാ ഹോതി ഏവാതി, തസ്മാ അതിപ്പസങ്ഗോ നത്ഥി ഏവാതി.

വുസീമതോതി വുസിതവതോ, വുസിതബ്രഹ്മചരിയവാസസ്സാതി അത്ഥോ. വുസ്സതീതി വാ ‘‘വുസീ’’തി മഗ്ഗോ വുച്ചതി, സോ ഏതസ്സ വുത്ഥോ അത്ഥീതി വുസീമാ. അഗ്ഗഫലം വാ പരിനിട്ഠിതവാസത്താ ‘‘വുസീ’’തി വുച്ചതി, തം ഏതസ്സ അത്ഥീതി വുസീമാ.

തണ്ഹാപദനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഉപാദാനപദനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨൩൩. സസ്സതോ അത്താതി ഇദം പുരിമദിട്ഠിം ഉപാദിയമാനം ഉത്തരദിട്ഠിം നിദസ്സേതും വുത്തം. യഥാ ഹി ഏസാ ദിട്ഠി ദള്ഹീകരണവസേന പുരിമം ഉത്തരാ ഉപാദിയതി, ഏവം ‘‘നത്ഥി ദിന്ന’’ന്തിആദികാപീതി. അത്തഗ്ഗഹണം പന അത്തവാദുപാദാനന്തി ന ഇദം ദിട്ഠുപാദാനദസ്സനന്തി ദട്ഠബ്ബം. ലോകോ ചാതി വാ അത്തഗ്ഗഹണവിനിമുത്തം ഗഹണം ദിട്ഠുപാദാനഭൂതം ഇധ പുരിമദിട്ഠിഉത്തരദിട്ഠിവചനേഹി വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ‘‘ധമ്മസങ്ഖേപവിത്ഥാരേ പന സങ്ഖേപതോ തണ്ഹാദള്ഹത്തം, സങ്ഖേപതോ ദിട്ഠിമത്തമേവ, വിത്ഥാരതോ പനാ’’തി ഏവം ധമ്മസങ്ഖേപവിത്ഥാരതോ സങ്ഖേപം വിത്ഥാരഞ്ച നിദ്ധാരേതീതി. ധമ്മസങ്ഖേപവിത്ഥാരേതി നിദ്ധാരണേ ഭുമ്മം ദട്ഠബ്ബം.

പകതിഅണുആദീനം സസ്സതഗാഹപുബ്ബങ്ഗമോ, സരീരസ്സ ഉച്ഛേദഗ്ഗാഹപുബ്ബങ്ഗമോ ച തേസം സാമിഭൂതോ കോചി സസ്സതോ ഉച്ഛിജ്ജമാനോ വാ അത്താ അത്ഥീതി അത്തഗ്ഗാഹോ കദാചി ഹോതീതി ‘‘യേഭുയ്യേനാ’’തി വുത്തം. യേഭുയ്യേന പഠമം അത്തവാദുപാദാനന്തിആദിനാ വാ സമ്ബന്ധോ.

യദിപി ഭവരാഗജവനവീഥി സബ്ബപഠമം പവത്തതി ഗഹിതപ്പടിസന്ധികസ്സ ഭവനികന്തിയാ പവത്തിതബ്ബത്താ, സോ പന ഭവരാഗോ തണ്ഹാദള്ഹത്തം ന ഹോതീതി മഞ്ഞമാനോ ന കാമുപാദാനസ്സ പഠമുപ്പത്തിമാഹ. തണ്ഹാ കാമുപാദാനന്തി പന വിഭാഗസ്സ അകരണേ സബ്ബാപി തണ്ഹാ കാമുപാദാനന്തി, കരണേപി കാമരാഗതോ അഞ്ഞാപി തണ്ഹാ ദള്ഹഭാവം പത്താ കാമുപാദാനന്തി തസ്സ അരഹത്തമഗ്ഗവജ്ഝതാ വുത്താ.

ഉപ്പത്തിട്ഠാനഭൂതാ ചിത്തുപ്പാദാ വിസയോ. പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ ആലയോ, തത്ഥ രമതീതി ആലയരാമാ, പജാ. തേനേവ സാ ആലയരാമതാ ച സകസന്താനേ പരസന്താനേ ച പാകടാ ഹോതീതി. ഉപനിസ്സയവചനേന ആരമ്മണാനന്തരപകതൂപനിസ്സയാ വുത്താതി അനന്തരപച്ചയാദീനമ്പി സങ്ഗഹോ കതോ ഹോതി.

ഉപാദാനപദനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഭവപദനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨൩൪. ഫലവോഹാരേന കമ്മഭവോ ഭവോതി വുത്തോതി ഉപപത്തിഭവനിബ്ബചനമേവ ദ്വയസ്സപി സാധാരണം കത്വാ വദന്തോ ആഹ ‘‘ഭവതീതി ഭവോ’’തി. ഭവം ഗച്ഛതീതി നിപ്ഫാദനഫലവസേന അത്തനോ പവത്തികാലേ ഭവാഭിമുഖം ഹുത്വാ പവത്തതീതി അത്ഥോ, നിബ്ബത്തനമേവ വാ ഏത്ഥ ഗമനം അധിപ്പേതം.