൪. മഗ്ഗസച്ചനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨൦൫. തിത്ഥിയേഹി കപ്പിതസ്സ മഗ്ഗസ്സ പകതിപുരിസന്തരഞാണാദികസ്സ. അരിയം ലഭാപേതീതി അരിയം സാമഞ്ഞഫലം ലഭാപേതി.

തബ്ബിപക്ഖവിരതിസഭാവാതി തസ്സാ സമ്മാവാചായ വിപക്ഖതോ മിച്ഛാവാചായ വിരതിസഭാവാ. ഭേദകരമിച്ഛാവാചാ പിസുണവാചാ, സബ്ബാപി വാ മിച്ഛാവാചാ വിസംവാദനാദിവസേന ഭേദകരീതി ആഹ ‘‘ഭേദകരമിച്ഛാവാചാപഹാനേനാ’’തി. വിസംവാദനാദികിച്ചതായ ഹി ലൂഖാനം അപരിഗ്ഗാഹകാനം മുസാവാദാദീനം പടിപക്ഖഭൂതാ സിനിദ്ധഭാവേന പരിഗ്ഗാഹകസഭാവാ സമ്മാവാചാ തപ്പച്ചയസുഭാസിതസമ്പടിഗ്ഗാഹകേ ജനേ, സമ്പയുത്തധമ്മേ ച പരിഗ്ഗണ്ഹന്തീ പവത്തതീതി പരിഗ്ഗഹലക്ഖണാ. തേനാഹ ‘‘ജനേ, സമ്പയുത്തേ ച പരിഗ്ഗണ്ഹനകിച്ചവതീ’’തി. ചീവരകമ്മാദികോ താദിസോ പയോഗോ. കാതബ്ബം ചീവരരജനാദികം. നിരവജ്ജസമുട്ഠാപനകിച്ചവാതി നിരവജ്ജസ്സ കത്തബ്ബസ്സ, നിരവജ്ജാകാരേന വാ സമുട്ഠാപനകിച്ചവാ. സമ്പയുത്തധമ്മേ ച സമുട്ഠാപേന്തോതി ഏത്ഥ സമുട്ഠാപനം മിച്ഛാകമ്മന്തപടിപക്ഖഭൂതസ്സ അത്തനോ കിച്ചസ്സ അനുഗുണഭാവേന സമ്പയുത്താനം പവത്തനമേവ, ഉക്ഖിപനം വാ നേസം കായികകിരിയായ ഭാരുക്ഖിപനം വിയ. സമ്പയുത്തധമ്മാനം, ആജീവസ്സേവ വാ വിസോധനം വോദാപനം.

ദിട്ഠേകട്ഠാതി ദിട്ഠിയാ സഹജപഹാനേകട്ഠാ, പഠമമഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠിവസേനേവ തം വേദിതബ്ബം. ‘‘ദിട്ഠേകട്ഠഅവിജ്ജാദയോ’’തിപി പാഠോ. ഏതസ്മിം പക്ഖേ ചതുമഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠിയാ സങ്ഗഹോ കതോ ഹോതി. ഉപരിമഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠിയാ പന ദിട്ഠിട്ഠാനേ തംതംമഗ്ഗവജ്ഝോ മാനോ ഗഹേതബ്ബോ. സോ ഹി ‘‘അഹ’’ന്തി പവത്തിആകാരതോ ദിട്ഠിട്ഠാനിയോ. പകാസേതീതി കിച്ചപടിവേധേന പടിവിജ്ഝതി. തേനേവ ഹി അങ്ഗേനാതി തേനേവ സമ്മാദിട്ഠിസങ്ഖാതേന മഗ്ഗങ്ഗേന. തഥാപവത്തിതേന കരണഭൂതേന, തേന വാ കാരണേന. അങ്ഗ-സദ്ദോ ഹി കാരണത്ഥോപി ഹോതീതി. തത്ഥാതി മഗ്ഗേ, മഗ്ഗചിത്തുപ്പാദേ വാ.

ഇമസ്സേവാതി അരിയമഗ്ഗപരിയാപന്നസ്സേവ. യദിപി വിരമിതബ്ബതോ വിരമന്തസ്സ ചേതനാപി ലബ്ഭതേവ, വിരതിയാ ഏവ പന തദാ പധാനഭാവോതി ആഹ ‘‘വിരമണകാലേ വാ വിരതിയോ’’തി. സുഭാസിതാദീതി അസമ്ഫപ്പലാപാദി. ആദി-സദ്ദേന അപിസുണാദി സങ്ഗഹിതാ. ഭാസനാദീതി ഏത്ഥ പന കായസുചരിതാദി. അമഗ്ഗങ്ഗത്താതി അമഗ്ഗസഭാവത്താ. തമേവ ചേതനായ അമഗ്ഗസഭാവതം ദസ്സേതും ‘‘ഏകസ്സ ഞാണസ്സാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ സമ്മാവാചാദികിച്ചത്തയം നാമ മിച്ഛാവാചാദീനം തിണ്ണം പാപധമ്മാനം സമുച്ഛിന്ദനം, മഗ്ഗചേതനാ ച തംസഭാവാ ന ഹോതീതി ന തസ്സാ മഗ്ഗക്ഖണേ സമ്മാവാചാദിഭാവസിദ്ധി. തംസിദ്ധിയന്തി കിച്ചത്തയസിദ്ധിയം. യഥാ പനസ്സാ പുബ്ബഭാഗേ സുഭാസിതവാചാദിഭാവോ, ഏവം മഗ്ഗക്ഖണേപി സിയാ. ഏവം സന്തേ യഥാ തത്ഥ ഏകസ്സ സമ്മാസങ്കപ്പസ്സ തികിച്ചതാ, സമ്മാദിട്ഠിആദീനഞ്ച ഏകേകാനം ചതുകിച്ചതാ, ഏവം ഏകാ മഗ്ഗചേതനാ സമ്മാവാചാദികിച്ചത്തയസ്സ സാധികാ ഭവേയ്യ, തഥാ ച സതി മഗ്ഗേ സമ്മാവാചാദീനി തീണി അങ്ഗാനി ന ഭവേയ്യും, ഛളങ്ഗികോ ച അരിയമഗ്ഗോ സിയാതി തയിദമാഹ ‘‘ഏകായ ചേതനായാ’’തിആദിനാ. യസ്മാ പനേതം നത്ഥി, തസ്മാ മഗ്ഗപച്ചയതാവചനതോ ച ന ചേതനായ മഗ്ഗഭാവോതി മഗ്ഗക്ഖണേ വിരതിയോവ സമ്മാവാചാദയോ.

ബ്രൂഹനം സുഖം. സന്തസുഖം ഉപേക്ഖാ. സാ ഹി ‘‘ഉപേക്ഖാ പന സന്തത്താ, സുഖമിച്ചേവ ഭാസിതാ’’തി (വിസുദ്ധി. ൨.൬൪൪; വിഭ. അട്ഠ. ൨൩൨) വുത്താ. വിതക്കാദീനന്തി തേയേവ അഭിനിരോപനാദയോ പാകടപരിയായേന വുത്താ.

വചീസങ്ഖാരഭാവതോ വചീഭേദസ്സ ഉപകാരകോ വിതക്കോ. ‘‘സാവജ്ജാ…പേ… ഉപകാരകോ ഏവാ’’തി ഇമിനാ വചീഭേദതം സമുട്ഠാപകചേതനാനം വിയ വിരതിയാപി വിസേസപച്ചയോ വിതക്കോതി ദസ്സേതി. വചീഭേദനിയാമികാ വാചാതി വചീദുച്ചരിതവിരതിമാഹ. സാ ഹി സമ്മാവാചാഭൂതാ മിച്ഛാവാചാസു സംയമിനീ. തത്ഥ യഥാ വിസംവാദനാദിമിച്ഛാവാചതോ അവിരതോ മിച്ഛാകമ്മന്തതോപി ന വിരമതേവ. യഥാഹ – ‘‘ഏകം ധമ്മം…പേ… അകാരിയ’’ന്തി (ധ. പ. ൧൭൬). തഥാ അവിസംവാദനാദിനാ സമ്മാവാചായ ഠിതോ സമ്മാകമ്മന്തമ്പി പൂരേതിയേവാതി ആഹ ‘‘വചീഭേദ…പേ… ഉപകാരികാ’’തി. ധമ്മാനം പവത്തിനിട്ഠാഭാവതോ യഥാ ഗതീതി നിബ്ബത്തി വുച്ചതി, ഏവം പവത്തിഭാവതോ രസലക്ഖണാനിപീതി ആഹ ‘‘കിച്ചാദിസഭാവേ വാ’’തി.

അഭിനന്ദനന്തി തണ്ഹാദിവസേന അഭിനന്ദനം.

വാചുഗ്ഗതകരണം ഉഗ്ഗഹോ, അത്ഥപരിപുച്ഛനം പരിപുച്ഛാതി തദുഭയം സവനാധീനന്തി ആഹ ‘‘സവനഞാണേ ഏവ അവരോധം ഗച്ഛന്തീ’’തി. ഞാണേന പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ഗഹണം പരിഗ്ഗണ്ഹനം.

തസ്സാതി പയോഗസ്സ.

സോതി കാമവിതക്കപ്പവത്തിയാ കാരണഭൂതോ സുഭനിമിത്തേ അയോനിസോമനസികാരോ. തസ്സാതി കാമവിതക്കസ്സ. ഗതം ഗമനം പവത്തി, തസ്സ ഉപായോതി ഗതമഗ്ഗോ.

പഹാതബ്ബഏകത്തന്തി പഹാതബ്ബതാസാമഞ്ഞം.

മഗ്ഗഭാവേന ചതുബ്ബിധമ്പി ഏകത്തേനാതി സോതാപത്തിമഗ്ഗാദിവസേന ചതുബ്ബിധമ്പി മഗ്ഗഭാവേന ഏകത്തേന സാമഞ്ഞതോ ഗഹേത്വാ ‘‘അസ്സാ’’തി ഏകവചനേന വുത്തന്തി അത്ഥോ. സബ്ബസ്സ മഗ്ഗസ്സ അഞ്ഞമഞ്ഞം സദിസതാ, തഥാ അസദിസതാ ച ഏകച്ചസദിസതാ ച ഝാനങ്ഗവസേന സബ്ബസദിസസബ്ബാസദിസഏകച്ചസദിസതാ, സോ ഏവ വിസേസോതി യോജേതബ്ബം. വിപസ്സനാനിയാമം ധുരം കത്വാ ആഹാതി സമ്ബന്ധോ. ഇധ പനാതി ഇമിസ്സാ സമ്മോഹവിനോദനിയം. സമ്മസി…പേ… നിവത്തനതോതി പഠമത്ഥേരവാദം വദന്തോ തദജ്ഝാസയം പുരക്ഖത്വാ വദതീതി അധിപ്പായേന വുത്തം. ഇതരഥാ ഇതരവാദാപേത്ഥ ദസ്സിതാ ഏവാതി. പാദകജ്ഝാനനിയാമന്തി പാദകജ്ഝാനനിയാമം ധുരം കത്വാ ആഹാതി യോജനാ. ‘‘വിപസ്സനാ …പേ… ദട്ഠബ്ബോ’’തി കസ്മാ വുത്തം. ന ഹി തസ്സാ ഇധ പടിക്ഖേപതാ അത്ഥി. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘കേചി വുട്ഠാനഗാമിനിവിപസ്സനാ നിയാമേതീതി വദന്തീ’’തി? നയിദമേവം. ഇധാപീതി ഇധ പാദകജ്ഝാനനിയാമേപി വിപസ്സനാനിയാമോ ന പടിക്ഖിത്തോതി അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ. തേനേവാഹ ‘‘സാധാരണത്താ’’തി. ‘‘ഇധ പനാ’’തി ഇമിനാപി പഠമത്ഥേരവാദോ സങ്ഗഹിതോതി വേദിതബ്ബോ. യദി ഏവം കസ്മാ വിപസ്സനാനിയാമോ വിസും ഗഹിതോതി? വാദത്തയാവിധുരതാദസ്സനത്ഥം. അഞ്ഞേ ചാചരിയവാദാതി സമ്മസിതജ്ഝാനപുഗ്ഗലജ്ഝാസയവാദാ.

‘‘ആരുപ്പേ തികചതുക്കജ്ഝാനം…പേ… ന ലോകിയ’’ന്തി ഇദം ഥേരവാദേ ആഗതം പോരാണട്ഠകഥായം തന്തിം കത്വാ ഠപിതന്തി അട്ഠസാലിനിയം സങ്ഗഹേത്വാ വുത്തന്തി ആഹ ‘‘വുത്തം അട്ഠസാലിനിയന്തി അധിപ്പായോ’’തി. യേസൂതി പച്ഛിമജ്ഝാനവജ്ജാനി സന്ധായ വദതി. തത്ഥ ഹി അരൂപുപ്പത്തിയം സംസയോ, ന ഇതരസ്മിം. ‘‘ചതുക്കപഞ്ചകജ്ഝാന’’ന്തി വുത്തേ അവിസേസതോ സാസവാനാസവം അപേക്ഖീയതി, നിവത്തേതബ്ബഗഹേതബ്ബസാധാരണവചനേനേത്ഥ സാസവതോ അവച്ഛിന്ദനത്ഥം ‘‘തഞ്ച ലോകുത്തര’’ന്തി വത്വാ നിവത്തിതധമ്മദസ്സനത്ഥം ‘‘ന ലോകിയ’’ന്തി വുത്തന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സമുദായഞ്ച…പേ… ആഹാ’’തി. ഇതരഥാ ബ്യഭിചാരാഭാവതോ ‘‘ലോകുത്തര’’ന്തി വിസേസനം നിരത്ഥകം സിയാ. തയോ മഗ്ഗാതി ദുതിയമഗ്ഗാദയോ. തജ്ഝാനികന്തി തികചതുക്കജ്ഝാനികം സോതാപത്തിഫലാദിം. അഞ്ഞഝാനികാപീതി തികചതുക്കജ്ഝാനതോ അഞ്ഞഝാനികാപി ചതുക്കജ്ഝാനികാപി മഗ്ഗാ ഉപ്പജ്ജന്തി. പി-സദ്ദേന തജ്ഝാനികാപി തികചതുക്കജ്ഝാനികാതി അത്ഥോ. യദി ഏവം ചതുവോകാരഭവേപി പഞ്ചവോകാരഭവേ വിയ മഗ്ഗസ്സ തികചതുക്കജ്ഝാനികഭാവേ കേനസ്സ ഝാനങ്ഗാദിനിയാമോതി ആഹ ‘‘ഝാനങ്ഗാദിനിയാമികാ പുബ്ബാഭിസങ്ഖാരസമാപത്തീ’’തി. പുബ്ബാഭിസങ്ഖാരസമാപത്തീതി ച പാദകഭൂതാ അത്തനാ അതിക്കന്തധമ്മവിരാഗഭാവേന വിപസ്സനായ പുബ്ബാഭിസങ്ഖാരകാരീ അരൂപസമാപത്തി, ഫലസമാപത്തി വാ. തേനാഹ ‘‘പാദക’’ന്തി. ന സമ്മസിതബ്ബാതി ന സമ്മസിതബ്ബാ സമാപത്തി ഝാനങ്ഗാദിനിയാമികാ സമ്മസിതബ്ബാനം തികചതുക്കജ്ഝാനാനം തത്ഥ അനുപ്പജ്ജനതോ, ഇതരത്ഥ ച വിസേസാഭാവതോ. ഫലസ്സപീതി ചതുത്ഥപഞ്ചമജ്ഝാനികഫലസ്സപി.

ദുക്ഖഞാണാദീനന്തി ദുക്ഖസമുദയഞാണാനം. തംതംകുസലാരമ്മണാരമ്മണത്താതി കാമാവചരാദീസു യേന യേന കുസലേന സദ്ധിം നേക്ഖമ്മസങ്കപ്പാദയോ ഉപ്പജ്ജന്തി, തസ്സ തസ്സ കുസലസ്സ ആരമ്മണം ആരമ്മണം ഏതേസന്തി തംതംകുസലാരമ്മണാരമ്മണാ, തബ്ഭാവതോ. തംതംവിരമിതബ്ബാദിആരമ്മണത്താതി വിസംവാദനവത്ഥുആദിആരമ്മണത്താ. വീതിക്കമിതബ്ബതോ ഏവ ഹി വിരതീതി. ‘‘അങ്ഗാന’’ന്തി ഇദം ‘‘നേക്ഖമ്മസങ്കപ്പാദീന’’ന്തി ഏത്ഥാപി യോജേതബ്ബം അവയവേന വിനാ സമുദായാഭാവതോ. വിസേസപച്ചയോതി ഭിന്നസീലസ്സ, അപരിസുദ്ധസീലസ്സ വാ സമ്മപ്പധാനാസമ്ഭവതോ സമാധാനസ്സ വിയ വായാമസ്സ സീലം വിസേസപച്ചയോ. അയഞ്ച അത്ഥോ യദിപി പുരിമസിദ്ധസീലവസേന യുത്തോ, സഹജാതവസേനാപി പന ലബ്ഭതേവാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘സമ്പയുത്തസ്സാപീ’’തി ആഹ. സഹജമേവ ചേത്ഥ അധിപ്പേതന്തി ആഹ ‘‘സമ്പയുത്തസ്സേവ ചാ’’തിആദി. സമ്മോസോ പമാദോ, തപ്പടിപക്ഖോ അസമ്മോസോ അപ്പമാദോ, സോ ചിത്തസ്സ ആരക്ഖാതി ആഹ ‘‘ചേതസോ രക്ഖിതതാ’’തി.

സീലക്ഖന്ധോ ചാതി ച-സദ്ദേന സമാധിക്ഖന്ധോ ച. ഖന്തിപ്പധാനത്താ സീലസ്സ അദോസസാധനതാ, നീവരണജേട്ഠകസ്സ കാമച്ഛന്ദസ്സ ഉജുവിപച്ചനീകഭാവതോ സമാധിസ്സ അലോഭസാധനതാ ദട്ഠബ്ബാ. സാസനന്തി പടിവേധസാസനം, ‘‘സാസനബ്രഹ്മചരിയ’’ന്തി ച വദന്തി.

മഗ്ഗസച്ചനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സുത്തന്തഭാജനീയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.