൪. സച്ചവിഭങ്ഗോ

൧. സുത്തന്തഭാജനീയവണ്ണനാ

ഉദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൮൯. സച്ചവിനിമുത്തം നത്ഥി പവത്തിനിവത്തിതദുഭയഹേതുസന്ദസ്സനവസേന പവത്തനതോ. സച്ചേസു കമതീതി സച്ചേസു വിസയഭൂതേസു പവത്തതി. ദേസേതബ്ബത്ഥവിസയാ ഹി ദേസനാതി. ഏതേസു കമതീതി ഏതേസു അരിയസച്ചേസു പരിഞ്ഞാദികിച്ചസാധനവസേന പവത്തതി. ‘‘സീലസമാധിപഞ്ഞാസങ്ഖാത’’ന്തി വുത്തം അത്ഥസഭാവം കമനകിരിയായ കത്തുഭാവേന ഗഹിതന്തി പാകടതരം കത്വാ ദസ്സേതും ‘‘കിം കമതീ’’തി പുച്ഛതി. തബ്ബോഹാരേനാതി തദുപചാരേന. ഏതേന നിപ്പരിയായേന അത്ഥസഭാവം സാസനം, പരിയായേന വചനസഭാവന്തി ദസ്സേതി.

തംസഭാവാതി ദുക്ഖാദിസഭാവാ. അമുസാസഭാവാതി ബാധനാദിഭാവേന ഭൂതസഭാവാ. അഞ്ഞാകാരരഹിതാതി അബാധനാദിആകാരവിവിത്താ. ദ്വിധാതി ദുക്ഖദുക്ഖതാതന്നിമിത്തതാഹി. രാഗാദികിലേസപരിളാഹോ കിലേസദാഹോ. സന്താനസ്സ അവിപ്ഫാരികതാകരണം പുഗ്ഗലഹിംസനം. അത്തനോ ഏവ തിഖിണഭാവോതി സങ്ഖതധമ്മസ്സ അത്തനോ സഭാവേനേവ രുജാവഹതിക്ഖഭാവോ. സരസേനേവാതി സഭാവേനേവ. സമ്പിണ്ഡകസ്സ സമുദയസ്സ, കിലേസസന്താപരഹിതസ്സ മഗ്ഗസ്സ, അവിപരിണാമസ്സ നിരോധസ്സ ദസ്സനേന യഥാസങ്ഖ്യം ദുക്ഖസ്സ സങ്ഖതസന്താപവിപരിണാമട്ഠാ ആവി ഭവന്തീതി ആഹ ‘‘ഇതരേ യഥാക്കമം സമുദയമഗ്ഗനിരോധദസ്സനേഹി ആവിഭവനാകാരാ’’തി. ബ്യാപേത്വാതി ഭവാദീസു നാനാരമ്മണേസു ച വിസടാ ഹുത്വാ. അനേകത്ഥത്താ ധാതൂനം ‘‘ഊഹനം രാസികരണ’’ന്തി വത്വാ പുന തദത്ഥം വിവരതി ‘‘ദുക്ഖനിബ്ബത്തന’’ന്തി. ഏകവോകാരഭവേപി ഹി രാസിഭൂതമേവ ദുക്ഖം നിബ്ബത്തതി അനേകധമ്മസമൂഹതോ, പഗേവ ചതുപഞ്ചവോകാരഭവേസു. ഏത്ഥ ച ബ്യാപനത്ഥം ആകാരം, തസ്സ ച യ-കാരാഗമം കത്വാ സമ്പിണ്ഡനത്ഥം ആയൂഹനന്തി പദം വേദിതബ്ബം. നിദദാതീതി ദുക്ഖസ്സ ഏകന്തകാരണത്താ തം നിദസ്സേന്തം വിയ ജനേതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇദം തം ദുക്ഖ’’ന്തിആദിമാഹ. ദുക്ഖ…പേ… ആവി ഭവതി രോഗദസ്സനേന വിയ രോഗനിദാനം. സംയോഗ…പേ… ദസ്സനേഹീതി സംയോഗട്ഠോ വിസംയോഗസഭാവസ്സ നിരോധസ്സ, പലിബോധട്ഠോ നിയ്യാനസഭാവസ്സ മഗ്ഗസ്സ ദസ്സനേന ആവി ഭവതീതി അത്ഥോ. തേതി സംയോഗപലിബോധട്ഠാ.

ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം ആരമ്മണഭൂതേ സതി. സമുദയതോ വിവേകോ വിവേകട്ഠോ. നിരോധോ ച തണ്ഹാക്ഖയഭാവതോ സമുദയതോ വിവിത്തോ, തസ്മാ അവിവേകഭൂതസ്സ സമുദയസ്സ ദസ്സനേന നിരോധസ്സ വിവേകട്ഠോ ആവി ഭവതി, നിബ്ബാനാധിഗമഹേതുഭൂതസ്സാപി മഗ്ഗസ്സ സപ്പച്ചയതായ സങ്ഖതഭാവം പസ്സതോ അപ്പച്ചയസ്സ നിരോധസ്സ അസങ്ഖതട്ഠോ ആവി ഭവതി, തഥാ മരണധമ്മതായ ദുക്ഖം വിനസ്സന്തം പസ്സതോ അമരണധമ്മസ്സ നിരോധസ്സ അമതട്ഠോ ആവി ഭവതീതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി ‘‘വിവേകാ’’തിആദിനാ. ഇതരേ സമുദയനിരോധദുക്ഖദസ്സനേഹീതി ഏത്ഥ സമുദയദസ്സനേന ‘‘നായം ഹേതു നിബ്ബാനാധിഗമായ, അയം പന ഹേതൂ’’തി ഹേതുട്ഠോ ആവി ഭവതി. തഥാ പരമഗമ്ഭീരസ്സ നിപുണതരസ്സ ദുദ്ദസസ്സ നിരോധസ്സ ദസ്സനേന ദസ്സനട്ഠോ സുഖുമരൂപദസ്സനേന ചക്ഖുനോ വിയ, ദുക്ഖദസ്സനേന പന അനേകരോഗാതുരകപണജനദസ്സനേന ഇസ്സരജനസ്സ ഉളാരഭാവോ വിയ മഗ്ഗസ്സ ആധിപതേയ്യട്ഠോ ആവി ഭവതി.

തേ പനേതേ ഹേതുട്ഠാദികേ സരൂപതോ ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥ പലിബോധുപച്ഛേദവസേനാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ പലിബോധുപച്ഛേദവസേനാതി സമുദയപ്പഹാനവസേന. ‘‘മഗ്ഗാധിപതിനോ ധമ്മാ’’തി വചനതോതി യസ്മാ സതിപി ഝാനാദീനം ആരമ്മണാധിപതിഭാവേ ‘‘ഝാനാധിപതിനോ ധമ്മാ’’തി ഏവമാദി ന വുത്തം, ‘‘മഗ്ഗാധിപതിനോ ധമ്മാ’’ ഇച്ചേവ പന വുത്തം. തസ്മാ സാതിസയോ മഗ്ഗങ്ഗധമ്മാനം ആരമ്മണാധിപതിഭാവോ. തേനാഹ ‘‘വിസേസതോ വാ ആരമ്മണാധിപതിഭൂതാ മഗ്ഗങ്ഗധമ്മാ ഹോന്തീ’’തി. സോ തേസം ആകാരോതി യോ മഗ്ഗങ്ഗാനം ഗരും കത്വാ പച്ചവേക്ഖണവസേന പവത്തധമ്മാനം ആരമ്മണാധിപതിപച്ചയതാസങ്ഖാതോ ആകാരോ, സോ മഗ്ഗസ്സ ആധിപതേയ്യട്ഠോ. പുരിമോ പന ആധിപതേയ്യട്ഠോ സഹജാതാധിപതിവസേന വുത്തോ. അഭിസമേതബ്ബട്ഠോതി യഥാവുത്തപീളനാദിഅത്ഥമേവ പടിവിജ്ഝിതബ്ബതായ ഏകജ്ഝം കത്വാ വദതി. തേന അഭിസമയസദ്ദം കമ്മത്ഥം ദസ്സേതി. അഭിസമയസ്സാതി ഞാണസ്സ. പവത്തിആകാരോതി പരിജാനനാദിവിസേസാകാരോ. സോ ഹി മഗ്ഗക്ഖണേ അസമ്മോഹതോ സിദ്ധോ, പച്ഛാ പച്ചവേക്ഖണാദിനാ പാകടോ ഹോതി. ആകാരോപി ഞാണേന അരണീയതോ അത്ഥോതി വുച്ചതീതി കത്വാ തതിയനയോ ദസ്സിതോ. പീളനാദിനാ ദസ്സിതോ വിസയവിഭാഗേനപി വിസയിവിഭാഗോ ഹോതി യഥാ ‘‘രൂപസഞ്ഞാ, സദ്ദസഞ്ഞാ’’തി (സം. നി. ൩.൫൭).

കുച്ഛിതം ഖന്തി ഗരഹിതം ഹുത്വാ അസാരം. ‘‘സമാഗമോ’’തിആദിനാ അന്വയതോ ബ്യതിരേകതോ ച സം-സദ്ദസ്സ സംയോഗത്ഥജോതകത്തമാഹ. ‘‘ഉപ്പന്നം ഉദിത’’ന്തിആദീസു കേവലസ്സ പന്ന-സദ്ദസ്സ, ഇത-സദ്ദസ്സ ച പയോഗേ ഉപ്പത്തിഅത്ഥസ്സ അനുപലബ്ഭനതോ, ഉ-സദ്ദസ്സ ച പയോഗേ ഉപലബ്ഭനതോ സോ ഉപ്പത്തിഅത്ഥം ദീപേതീതി ആഹ ‘‘ഏവം ഉപ്പന്നം ഉദിതന്തി ഏത്ഥാപീ’’തി. വിസും പയുജ്ജമാനാതി ആഗമ-ഇത-പദേഹി വിനാ പയുജ്ജമാനാ. സധാതുകന്തി അന്തോനീതേന ധാതുനാ സധാതുകം. തേനേവ തേ ‘‘ഉപസഗ്ഗാ’’തി ച വുത്താ.

ദുക്ഖവിവേകഭാവന്തി ദുക്ഖവിവിത്തതം. നിവത്തിയാതി നിബ്ബാനസ്സ. നിവത്തേത്വാതി അനുപ്പാദസദ്ദേന വിസേസനവസേന നിവത്തേത്വാ. നിരോധപച്ചയതാ നിരോധസ്സ മഗ്ഗസ്സ ആരമ്മണപച്ചയതാ. പുഗ്ഗലസച്ഛികിരിയാധമ്മഭാവേഹീതി പുഗ്ഗലധമ്മഭാവേന സച്ഛികരണധമ്മഭാവേന ച. ഫലന്തി അരിയഫലം. തസ്സാതി നിട്ഠാനഭൂതായ ഫലസങ്ഖാതായ ദുക്ഖനിരോധപ്പത്തിയാ അഭിസമയഭൂതായ ദുക്ഖനിരോധപ്പത്തിയാ പടിപദതാ ദട്ഠബ്ബാ.

പടിവിജ്ഝനകാലേ നിപ്പരിയായേന ബുദ്ധാദിസമഞ്ഞാതി ആഹ ‘‘പടിവിദ്ധകാലേ പവത്ത’’ന്തി. തതോ ഏവാതി തേന പകാസിതത്താ ഏവ.

തന്നിമിത്തഭാവോതി ജാതിആദി വിയ അധിട്ഠാനഭാവേന ദുക്ഖസ്സ കാരണഭാവോ, ന സമുദയസച്ചം വിയ പഭവഭാവേന. ഉദയബ്ബയപീളിതഭാവോ സങ്ഖാരദുക്ഖതാ. പവത്തനമേവാതി പവത്തി ഏവ. കിച്ചം രസോതി രസസ്സ കിച്ചത്ഥതം ദസ്സേതി. പവത്തിനിവത്തീസൂതി നിദ്ധാരണേ ഭുമ്മം. അവികാരതാ വികാരാഭാവോ നിച്ചതാ.

മരീചിമായാഅത്താനന്തി മരീചിയാ മായായ അത്തനോ ച അരിയഞാണസ്സാതി അരിയാനം ഞാണസ്സ. തേന അരിയാനം മഗ്ഗഞാണാനുസാരേന പവത്തനകഞാണമ്പി സങ്ഗഹിതം ഹോതി. തേനാഹ ‘‘അവിതഥഗാഹകസ്സാ’’തിആദി. തേസന്തി പടിവേധപച്ചവേക്ഖണഞാണാനം. തത്ഥ പടിവേധഞാണസ്സ പടിവിജ്ഝിതബ്ബതാ ഗോചരഭാവോ, ഇതരസ്സ ആരമ്മണഭാവോ. പടിവിജ്ഝിതബ്ബതാ, ആരമ്മണഭാവോ വാ പടിവേധഞാണസ്സ ഗോചരഭാവോ, ഇതരസ്സ ആരമ്മണഭാവോവ.

ബാധകപ്പഭവഭാവേനാതി ബാധകസ്സ ഉപ്പാദകഭാവേന വിസും ഗഹിതത്താ ന തണ്ഹാ ബാധകഭാവേന ഗഹിതാ പവത്തിപവത്തിഹേതൂനം അസങ്കരവസേന ബോധനതോ. ഏവഞ്ച കത്വാ അഭിധമ്മഭാജനീയേപി അയമത്ഥവണ്ണനാ യുജ്ജതേവ. യദിപി ഏവം ‘‘ദുക്ഖമേവ ബാധക’’ന്തി നിയമാനുപപത്തി, സമുദയഭാവപ്പസങ്ഗോ ചാതി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘ജാതിആദീനം വിയ വാ’’തിആദി. ബാധകത്തസ്സ ബാധകത്തേ ച നിയമോതി ആഹ ‘‘ദ്വിധാപി ബാധകത്ഥാവധാരണേനാ’’തി. യഥാ ഹി ബാധകത്തസ്സ ദുക്ഖേ നിയതതാ, ഏവം ദുക്ഖസ്സ ച ബാധകത്തേ നിയതതാതി. സുത്തന്തഭാജനീയേ തണ്ഹായ ഏവ സമുദയഭാവസ്സ ദസ്സിതത്താ തണ്ഹാവസേന നിയമം ദസ്സേന്തോ ‘‘ന തണ്ഹായ വിനാ’’തിആദിമാഹ. സുത്തന്തഭാജനീയവണ്ണനാ ഹേസാതി. ‘‘കുസലേഹി വിനാ’’തിആദിനാ ദുക്ഖഹേതുതായ തണ്ഹായ പധാനഭാവമാഹ. തഥാ ഹി സാ കമ്മവിചിത്തതായ ഹേതുഭാവം ഗച്ഛന്തീ വിസേസേന കമ്മസ്സ സഹകാരികാരണം ഹോതീതി. ദ്വിധാപി നിയമേനാതി മഗ്ഗോവ നിയ്യാനം, നിയ്യാനമേവ ച മഗ്ഗോതി ദ്വിപ്പകാരേന നിയമേന.

വചീസച്ചം സച്ചവാചാ, തംസമുട്ഠാപികാ ചേതനാ ചാതി ആഹ ‘‘വിരതിസച്ചേതി മുസാവാദവിരതിയ’’ന്തി. കേചി പന ‘‘വിരതിസച്ചം സമാദാനവിരതീ’’തി വദന്തി, തേസമ്പി ന സമാദാനമത്തം വിരതിസച്ചം, അഥ ഖോ സമാദാനാവിസംവാദനം. തം പന പടിഞ്ഞാസച്ചത്താ മുസാവാദവിരതിയേവ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘ന ഹി അഞ്ഞവിരതീസു സച്ചസദ്ദോ നിരുള്ഹോ’’തി. സതിപി ദുക്ഖസമുദയാവബോധേ യാവദേവ നിരോധമഗ്ഗാധിഗമത്ഥാ പഞ്ഞാഭാവനാതി പച്ഛിമദ്വയസ്സേവ സച്ചത്ഥം സാതിസയം, തദധിഗമസ്സ ച അവിവാദഹേതുകം സുത്തേ വിഭാവിതം ദസ്സേന്തോ ‘‘തസ്സ പനാ’’തിആദിമാഹ.

ഠാനം നത്ഥീതി അത്തനോ വാദപതിട്ഠാപനകാരണം നത്ഥീതി അത്ഥോ. അത്തഭാവപടിലാഭേനേവ സത്താനം ജാതിആദീനം പത്തി സമ്മുഖീഭാവോ ച ജായതീതി ആഹ ‘‘സമ്പത്തതാ, പച്ചക്ഖതാ ച പഠമതാ’’തി. ഭഗവതോ ദേസനാക്കമേനേവ വാ പഠമാദിതാ ദട്ഠബ്ബാ.

പരിജനനാദീഹീതി പരിഞ്ഞാപ്പഹാനസച്ഛികിരിയാഭാവനാഹി, നിസ്സക്കവചനഞ്ചേതം അഞ്ഞസദ്ദപേക്ഖായ. ധമ്മഞാണകിച്ചന്തി സഭാവധമ്മാവബോധകിച്ചം. പരിഞ്ഞേയ്യാദീനി ഏതപ്പരമാനേവാതി ഇതോ പരം നേയ്യം നത്ഥീതി ദസ്സേതി.

ദുക്ഖാദീനം അരിയസച്ചഭാവസ്സ അനുരൂപം യുത്തം, ആചരിയപരമ്പരാഗതം വാ സവനം അനുസ്സവോ. സുതാനുസാരേന, അഞ്ഞഥാ വാ കക്ഖളഫുസനാദിഅനിച്ചാദിസഭാവസാമഞ്ഞാകാരപരിഗ്ഗണ്ഹനം ആകാരപരിവിതക്കോ. യഥാവിതക്കിതാകാരസ്സ ദിട്ഠിസങ്ഖാതായ ദസ്സനഭൂതായ പഞ്ഞായ നിജ്ഝാനക്ഖമനം രോചനം ദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തി. ആദിച്ചോ വിയ പഭായ നിരോധം ഫുസതി സച്ഛികരോതി കിലേസന്ധകാരം വിദ്ധംസേതി. ചത്താരിപി സച്ചാനി പസ്സതീതി വുത്തം ‘‘യോ, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖം പസ്സതീ’’തിആദിനാ.

കാലന്തരദസ്സനന്തി നാനാഭിസമയം വദതി. ഏകദസ്സിനോതി ഏകസച്ചദസ്സിനോ. ന യോജേതബ്ബാ സിയാതി യോജനായഞ്ച സബ്ബദസ്സനം ദസ്സനന്തരപരമന്തി ദസ്സനാനുപരമോ ആപജ്ജേയ്യ, സച്ചാനഞ്ച നാനാഭിസമയേ ദുക്ഖദസ്സനാദീഹി പഠമമഗ്ഗാദിപ്പഹേയ്യാനം സംയോജനത്തയാദീനം ഏകദേസപ്പഹാനം ആപജ്ജതി. തഥാ ച സതി ഏകദേസസോതാപത്തിമഗ്ഗട്ഠതാ, തദനന്തരഞ്ച പത്തബ്ബേന ഫലേന ഏകദേസസോതാപന്നതാ ച ആപജ്ജതി, തസ്മാ ന സച്ചാനം നാനാഭിസമയോ യുത്തോ. യഥാ ച നാനാഭിസമയോ ന യുത്തോ, ഏവം ആരമ്മണാഭിസമയോപി. യദി ഹി ആരമ്മണകരണേന ചതുസച്ചാഭിസമയോ ഇച്ഛിതോ, ന മഗ്ഗോ സയമേവ അത്താനം ആരമ്മണം കരോതീതി അപരിപുണ്ണോ സച്ചാഭിസമയോ സിയാ. അഞ്ഞേന മഗ്ഗേന മഗ്ഗോ ആലമ്ബീയതീതി പരിപുണ്ണോവാതി ചേ? ഏവം സതി യേന മഗ്ഗേന മഗ്ഗോ ആലമ്ബിതോ, സോപി അഞ്ഞേന, സോപി അഞ്ഞേനാതി അനവട്ഠാനം സിയാ, തസ്മാ ന ആരമ്മണപടിവേധതോ ചതുസച്ചാഭിസമയോ യുത്തോ, വുത്തനയേനേവ പന യുത്തോ. കിഞ്ച പരിച്ഛിന്ദിതബ്ബം സമുച്ഛിന്ദിതബ്ബഞ്ച ആലമ്ബിത്വാ പരിച്ഛേദസമുച്ഛേദഭാവനാ മഗ്ഗഞാണസ്സ ന യുത്താ തതോ അനിസ്സടഭാവതോ, സബ്ബസങ്ഖതവിനിസ്സടം നിബ്ബാനമേവ പന ആരമ്മണതാ യുത്താ. അഹേതുകദിട്ഠി അകിരിയദിട്ഠിഗ്ഗഹണേന ഗഹിതാ ഹേതുബ്യാപാരോവ പരമത്ഥതോ കിരിയാതി കത്വാ.

പവത്തേതീതി സജ്ജതി, പവത്തിയാ വാ ഹേതു ഹോതി. നിവത്തേതീതി സംഹരതി പലയം ഗമേതി, പലോകതാദിവസേന വാ മോക്ഖഹേതു ഹോതി. പധാനതോതി പകതിതോ, യം ‘‘അബ്യത്ത’’ന്തിപി വുച്ചതി.

‘‘കാലോ കരോതി ഭൂതാനി, കാലോ സംഹരതീ പജാ;

കാലോ സുത്തേ ജാഗരതി, കാലോ ഹി ദുരതിക്കമോ’’തി. –

ഏവംവാദാ കാലവാദിനോ. ‘‘കണ്ടകസ്സ തിഖിണതാ, കപിട്ഠഫലാദീനം പരിമണ്ഡലതാ, മിഗപക്ഖിസരീസപാദീനം വിചിത്തഭാവോതി ഏവമാദയോ കേന കാരിതാ? സഭാവേനേവ സിദ്ധാ, ഏവം സബ്ബമ്പി, ന ഏത്ഥ കസ്സചി കാമകാരോ’’തി ഏവംവാദാ സഭാവവാദിനോ. ‘‘ലോകോ നിയതോ അച്ഛേജ്ജസുത്താവുതാഭേജ്ജമണിസദിസോ, ന ഏത്ഥ കസ്സചി പുരിസകാരോ’’തി ഏവംപവത്തവാദാ നിയതിവാദിനോ, –

‘‘യദിച്ഛായ പവത്തന്തി, യദിച്ഛായ നിവത്തരേ;

യദിച്ഛായ സുഖദുക്ഖം, തസ്മാ യദിച്ഛതീ പജാ’’തി. –

ഏവംപവത്തവാദാ യദിച്ഛാവാദിസങ്ഖാതാ അധിച്ചസമുപ്പത്തിവാദിനോ ച ഏത്ഥ സഭാവവാദേ ഏവ അന്തോഗധാതി ദട്ഠബ്ബാ. അണൂഹി ലോകോ പവത്തതീതി ആജീവകവാദം സന്ധായാഹ. സോ ഹി അകാരണപരിഗ്ഗഹോ. കണാദവാദോ പന ഇസ്സരിച്ഛാവസേന അണൂനം സംയോഗവിയോഗതോ ലോകസ്സ പവത്തിനിവത്തിം വദതി. പധാനസ്സ അപ്പവത്തീതി മഹതാദിഭാവേന അപരിണാമോ, അനഭിബ്യത്തി വാ. ‘‘അഹമഞ്ഞോ, പകതി അഞ്ഞാ’’തി ഏവം പവത്തപകതിപുരിസന്തരജാനനേന അത്തസുഖദുക്ഖമോഹേസു അവിഭാഗഗ്ഗഹണേ നിവത്തിതേ കിര വുത്തനയേന പധാനം നപ്പവത്തതി, സോ വിമോക്ഖോതി കാപിലാ. ഏവമാദീതി ആദി-സദ്ദേന മഹാബ്രഹ്മുനോ സമീപതാ, സംയോഗോതി ഏവമാദീനമ്പി സങ്ഗഹോ വേദിതബ്ബോ.

ഏകത്താതി ഏകഭാവതോ ഏകോപി വുത്തോ. തയോതി കിച്ചവിഭാഗേന. താനീതി സമ്മാവാചാദിസീലാനി. ഛന്ദസ്സ സദ്ദഹനാനുകൂലാപി ഛന്ദനവസേന പവത്തി ഹോതീതി സദ്ധിന്ദ്രിയസദ്ധാബലേഹി സദ്ധിം ഛന്ദിദ്ധിപാദോ വുത്തോ. താദിസേ കാലേ ഉപേക്ഖാനിമിത്താനുബ്രൂഹനേന ഉപകാരാ സമാധിസ്സ സമവാഹിതാവസേന താദിസകിച്ചാവ ഉപേക്ഖാ വേദിതബ്ബാ.

വിഘാതകത്താതി സംഹരണീയവസേന വിഹന്തഭാവതോ.

അരിയസച്ചദ്വയന്തി സമുദയമഗ്ഗസച്ചദ്വയം. തേനേവാതി യഥാവുത്തദുക്ഖാദിസദ്ദാനം പരിഞ്ഞേയ്യാദിവാചകത്താ ഏവ. ആദിപദസങ്ഗഹോതി ‘‘ദുക്ഖം, ന അരിയസച്ച’’ന്തി ഇമിനാ ചതുക്കേ ആദിപദേ സങ്ഗഹോ. തദപേക്ഖന്തി അരിയസച്ചസദ്ദാപേക്ഖം ദുക്ഖസദ്ദം. ചതുത്ഥപദസങ്ഗഹോതി ‘‘നേവ ദുക്ഖം, ന അരിയസച്ച’’ന്തി ഇമിനാ പദേന സങ്ഗഹോ. അവസേസകിലേസാദയോതി തണ്ഹാവജ്ജകിലേസാ അവസേസാകുസലാ, സാസവാനി കുസലമൂലാനി, സാസവാ ച കുസലധമ്മാ. തേ ഹി അഭിധമ്മഭാജനീയേ സമുദയഭാവേന വുത്താ, ന അരിയസച്ചഭാവേനാതി ആഹ ‘‘സമുദയോ, ന അരിയസച്ച’’ന്തി. അഞ്ഞാനി മഗ്ഗങ്ഗാനീതി ഫലസമ്മാദിട്ഠിആദയോ. ഇമിനാ നയേനാതി ഏത്ഥായം യോജനാ – അത്ഥി സമുദയോ, ന അരിയസച്ചം, അത്ഥി അരിയസച്ചം, ന സമുദയോ, അത്ഥി സമുദയോ ചേവ അരിയസച്ചഞ്ച, അത്ഥി നേവ സമുദയോ, ന അരിയസച്ചം. തത്ഥ പഠമപദം വുത്തത്ഥം. നിരോധോ അരിയസച്ചം, ന സമുദയോ, തണ്ഹാ സമുദയോ ചേവ അരിയസച്ചഞ്ച, മഗ്ഗസമ്പയുത്താ ധമ്മാ സാമഞ്ഞഫലാനി ച യസ്സ പഹാനായ ഭഗവതി ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതി, തദഭാവതോ നേവ സമുദയോ, ന അരിയസച്ചം. ഇതരസച്ചദ്വയം അരിയസച്ചം തസ്സ തസ്സ പഭാവകട്ഠേന സിയാ സമുദയോ, ന പന യസ്സ പഹാനായ ഭഗവതി ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതി തഥത്ഥേന. ഇതരചതുക്കദ്വയേപി ആദിപദം വുത്തത്ഥമേവ. സേസേസു സമുദയോ അരിയസച്ചം, ന നിരോധോ, അസങ്ഖതധാതു നിരോധോ ചേവ അരിയസച്ചഞ്ച, മഗ്ഗസമ്പയുത്താ ധമ്മാ, സാമഞ്ഞഫലാനി ച യസ്സ സച്ഛികിരിയായ ഭഗവതി ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതി തഥത്ഥേന നേവ നിരോധോ, ന അരിയസച്ചം. ഇതരസച്ചദ്വയം അരിയസച്ചം, നിരോധധമ്മതായ സിയാ നിരോധോ, ന പന യസ്സ സച്ഛികിരിയായ ഭഗവതി ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതി തഥത്ഥേന. തഥാ നിരോധോ അരിയസച്ചം, ന മഗ്ഗോ, അരിയമഗ്ഗോ മഗ്ഗോ ചേവ അരിയസച്ചഞ്ച, മഗ്ഗസമ്പയുത്താ ധമ്മാ, സാമഞ്ഞഫലാനി ച യസ്സ ഭാവനായ ഭഗവതി ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതി തഥത്ഥേന നേവ മഗ്ഗോ, ന അരിയസച്ചം. ഇതരസച്ചദ്വയം സിയാ മഗ്ഗോ ഉപപത്തിമഗ്ഗഭാവതോ, ന പന യസ്സ ഭാവനായ ഭഗവതി ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതി തഥത്ഥേന.

സന്തന്തി സമാനം. ഏവം ഇതരേസുപീതി കാതബ്ബാപി കിരിയാ കാരകരഹിതാ കേവലം അത്തനോ പച്ചയേഹി തായ പവത്തമാനായ പച്ചയസാമഗ്ഗീ കിരിയം കരോതീതി വോഹാരമത്തം ഹോതി. നിബ്ബുതിഗമകേസുപി ഏസേവ നയോ.

സാസവതാ അസുഭതാ കിലേസാസുചിപഗ്ഘരണതോ. ദുക്ഖാദീനന്തി ദുക്ഖസമുദയമഗ്ഗാനം. സമുദയാദിഭാവോതി ദുക്ഖസ്സ സമുദയമഗ്ഗഭാവോ, സമുദയസ്സ മഗ്ഗദുക്ഖഭാവോ, മഗ്ഗസ്സ ദുക്ഖസമുദയഭാവോ ച, ന പന നിരോധഭാവോ ദുക്ഖാദീനന്തി സമ്ബന്ധോ. അഞ്ഞമഞ്ഞസമങ്ഗിതാതി ദുക്ഖാദീനം ഇതരീതരസഭാവയോഗോ. തണ്ഹായാതി ആധാരേ ഭുമ്മം. പുനബ്ഭവസ്സാതി പുനഭവസങ്ഖാതസ്സ ആയതിദുക്ഖസ്സ. പകതിവാദീനന്തി കാപിലാനം. വികാരാതി മഹതാദയോ ബ്യത്താ. വിഭാവതോതി അഭിബ്യത്തിതോ, പരിണാമതോ വാ പുബ്ബേ. പടിപ്പലീനാ ചാതി പച്ഛാ പകതിയം പലയം ഗതാ വേസമ്മം മുഞ്ചിത്വാ സത്താദിസമഭാവേന അന്തോ സമോരുദ്ധാ. തേനാഹ ‘‘പകതിഭാവേനേവ തിട്ഠന്തീ’’തി. പകതിഭാവേനേവാതി അബ്യത്തഭാവേനേവ. സമുദയഭാവേനാതി തണ്ഹാസങ്ഖാതപഭവഭാവേന. അഞ്ഞഥാ തംസമ്പയുത്തഅവിജ്ജാദീനമ്പി സമുദയഭാവോ ലബ്ഭതേവാതി. അവിഭത്തേഹീതി വേസമ്മവിരഹേന പകതിഭാവം ഗതേഹി. ‘‘വികാരേഹീ’’തി സാമഞ്ഞതോ വുത്തേ ‘‘മഹന്താ’’തിആദിനാ സരൂപതോ ദസ്സേതി. തത്ഥ മഹന്തോതി മഹാബുദ്ധി. തഞ്ഹി കാപിലാ ‘‘മഹാഅജ്ഝാസയോ’’തി ച വോഹരന്തി. രൂപതമ്മത്താദയോ പഞ്ച തമ്മത്താ, അഹംകാരോ ചാതി ഛ അവിസേസാ. ചക്ഖു സോതം ഘാനം ജിവ്ഹാ കായോ വാചാ പാണി പാദോ പായു ഉപത്ഥം മനോതി ഏകാദസിന്ദ്രിയാനി. പഥവീ ആപോ തേജോ വായോ ആകാസന്തി പഞ്ച ഭൂതവിസേസാ, തേഹി. ‘‘പകതിഭാവേനേവ ഠിതേഹീ’’തി ഇമിനാ ‘‘അവിഭത്തേഹീ’’തി പദസ്സ അത്ഥം വദതി. സഗബ്ഭാതി സബീജാ അസുഞ്ഞതാ. തന്തൂസൂതി സുത്തേസു സമവായികാരണഭൂതേസു. തഥാ കപാലേസു. തിവിധഞ്ഹി തേ കാരണം വദന്തി ഉപാദാനകാരണം നിമിത്തകാരണം സമവായികാരണന്തി. തത്ഥ തുരിവേമസലാകാദയോ ഉപാദാനകാരണം. തന്തവായോ നിമിത്തകാരണം. തന്തവോ സമവായികാരണന്തി. ദ്വീസു അണൂസൂതി പഥവീഭൂതേസു വാ ആപോതേജോവായോഭൂതേസു വാ ദ്വീസു പരമാണൂസു. ഇധബുദ്ധിവോഹാരജനകോതി ‘‘ഇധ തന്തൂസു പടോ, ഇധ കപാലേസു ഘടോ, ഇധ ബീരണേസു ഘടോ’’തിആദിനാ നയേന ഹേതുഫലാനം സമ്ബന്ധഭൂതേന സത്താനം ഇധബുദ്ധിവോഹാരാ ജായന്തി. സോ ഗോവിസാണാനം വിയ അവിസും സഹസിദ്ധാനം സമ്ബന്ധോ സമവായോ. ഖാണുസേനാനം വിയ പന വിസുംസിദ്ധാനം സമ്ബന്ധോ സംയോഗോ. തീസു അണൂസു തിഅണുകം ഫലം സമവേതം ഏകീഭൂതമിവ സമ്ബന്ധന്തി യോജനാ. ‘‘സമവേത’’ന്തി ഏതസ്സ ‘‘ഏകീഭൂതമിവ സമ്ബന്ധ’’ന്തി ഇദം അത്ഥവിവരണം. മഹാപരിമാണന്തി മഹന്തപരിമാണം മഹാപഥവീആദികം ഏകം ഫലം, യം തേ ‘‘കാരിയം ദ്രബ്യ’’ന്തി വദന്തി. യേഹി കാരണേഹി ആരദ്ധം കാരിയദ്രബ്യം, തദന്തോഗധാനി ഏവ താനി കാരണാനി മഞ്ഞന്തീതി ആഹ ‘‘അത്തനോ അന്തോഗധേഹി കാരണേഹീ’’തി. സതി സമവായേ ഹേതുമ്ഹി ഫലം സമവേതന്തി ഫലേ ഹേതു സിയാ, തം നത്ഥീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സമവായാഭാവാ ഫലേ ഹേതു നത്ഥീതി ഹേതുസുഞ്ഞം ഫല’’ന്തി.

ആഹാരഭേദേതി കബളീകാരാദിആഹാരവിസേസേ. തപ്പച്ചയധമ്മഭേദേതി അജ്ഝോഹരണീയവത്ഥുസളായതനഅവിജ്ജാഅഭിസങ്ഖാരസങ്ഖാതേ തേസം പച്ചയഭൂതധമ്മവിസേസേ, ഓജട്ഠമകരൂപവേദനാപടിസന്ധിവിഞ്ഞാണനാമരൂപസങ്ഖാതേ വാ തന്നിബ്ബത്തധമ്മവിസേസേ, തേ പച്ചയാ ഏതേസം ധമ്മവിസേസാനന്തി തപ്പച്ചയധമ്മഭേദാ. രൂപാദിആരമ്മണവസേന വാതി യോജനാ. യാനദ്വയവസേനാതി സമഥവിപസ്സനായാനദ്വയവസേന. കിഞ്ചാപി മഗ്ഗക്ഖണേ സമഥവിപസ്സനാ യുഗനദ്ധാവ, യഥാ പന സുഞ്ഞതാദിസമഞ്ഞാ, ഏവം സമഥവിപസ്സനാസമഞ്ഞാപി ആഗമനതോ മഗ്ഗസ്സ സിയുന്തി ആഹ ‘‘ആഗമനവസേന വുത്തോ’’തി. യസ്സ വാ പഞ്ഞിന്ദ്രിയം അധികം, തസ്സ മഗ്ഗോ വിപസ്സനാ, ഇതരസ്സ സമഥോതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

സമാധിജാതി സമാധാനട്ഠോവ. തതോ ഏവാതി സമാധിഅനുഗുണകിരിയത്താവ.

ആദായ ഊഹിത്വാതി ഗഹേത്വാ വിയ തക്കേത്വാ വിതക്കേത്വാ. ദ്വിന്നന്തി സമ്മാദിട്ഠിസമ്മാസങ്കപ്പാനം. പുരിമകാലസ്സ വിയ നിദ്ദേസോ യഥാ ‘‘ഏകം ഖന്ധം പടിച്ച തയോ ഖന്ധാ’’തി, ‘‘ഏകം മഹാഭൂതം പടിച്ച തയോ മഹാഭൂതാ’’തി ച.

ഓഗാഹിതുന്തി ഞാണേന പടിവിജ്ഝിതും. ഗഹേതും അസക്കുണേയ്യതായ സണ്ഹത്തം. സുഖുമായ പഞ്ഞായ ഗഹേതബ്ബതായ സുഖുമത്തം. ഇതീതി ഇമിനാ കമേനാതി അയമത്ഥോതി അധിപ്പായേനാഹ ‘‘ഇതിസദ്ദേന വിജാനനക്കമം ദസ്സേതീ’’തി. ഏവം പകാരേഹീതി ഏവം-സദ്ദേന ജോതിയമാനോ ഏവ അത്ഥോ പകാര-സദ്ദേന വുച്ചതീതി ‘‘ഏവം-സദ്ദേന വിജാനനകാരണഭൂതേ നയേ ദസ്സേതീ’’തി വുത്തം. ഇതീതി വാ നിദസ്സനത്ഥോ. തേന വുത്തപ്പഭേദേ പച്ചാമസനവസേന നിദസ്സേതി. ഏവം-സദ്ദോ ഇദമത്ഥോ. തേന ഏവം പകാരേഹീതി ഇദംപകാരേഹി, ഈദിസേഹീതി അത്ഥോ.

ഉദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧. ദുക്ഖസച്ചനിദ്ദേസോ

ജാതിനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൯൦. ‘‘ജാതിആദിനിദ്ദേസേ’’തി ഇമിനാ ‘‘തത്ഥാ’’തി പദസ്സ അത്ഥം വദതി. ദുക്ഖമാതികാതി ദുക്ഖദുക്ഖാദീനം ദുക്ഖവിസേസാനം ഉദ്ദേസോ. പദദ്വയേതി ‘‘പരിയായദുക്ഖം, നിപ്പരിയായദുക്ഖ’’ന്തി ഏതസ്മിം പദദ്വയേ.

ദുക്ഖത്തായേവാതി നിപ്പരിയായദുക്ഖതം വദതി. സഭാവേന നാമം വിസേസേതീതി അന്വത്ഥസഞ്ഞതം ദസ്സേതി. പുരിമേന സഭാവദുക്ഖവാചകേന ദുക്ഖസദ്ദേന. സോ ഹി വിസേസനം അവച്ഛേദകഭാവതോ പച്ഛിമം സങ്ഖാരദുക്ഖട്ഠം വിസേസേതി. സോ ഹി നിവത്തേതബ്ബഗഹേതബ്ബസാധാരണത്താ അവച്ഛിന്ദിതബ്ബോ. തേനാതി വിപരിണാമഅധിട്ഠാനാദിപകാരവിസേസേന.

ദേസേതബ്ബസ്സ അത്ഥസ്സ സങ്ഖിപനം ഇധ സങ്ഖേപോ, സോ ച തബ്ബിഭാഗാനം സാധാരണഭാവോതി ആഹ ‘‘സങ്ഖേപോ സാമഞ്ഞ’’ന്തി. അന്തോകരിത്വാതി അന്തോഗധേ കത്വാ, സങ്ഗഹേത്വാ വാ. ഉഭയഥാപീതി സങ്ഖേപതോപി വിത്ഥാരതോപി. സാധാരണഭാഗാനം വിഭജനം വിഭാഗോ, വിത്ഥാരോതി ആഹ ‘‘വിത്ഥാരോ പന വിസേസോ’’തി. വിസേസന്തരനിവത്തകോതി വിഭാഗന്തരാസങ്ഗാഹകോ.

൧൯൧. അപരത്ഥാതി ഭുമ്മവചനം സാമിഅത്ഥേ യഥാ ‘‘സബ്ബത്ഥ പാദക’’ന്തി ആഹ ‘‘സാമിഅത്ഥേപി ഹി അപരത്ഥസദ്ദോ സിജ്ഝതീ’’തി. സിദ്ധി പന ‘‘ഇതരാഹിപി ദിസ്സതീ’’തി ഇമിനാ വേദിതബ്ബാ. യസ്മാ ച ഏവം സദ്ദോ സമ്ഭവതി, തസ്മാ പാളിയം സാമിവസേന വുത്തം അട്ഠകഥായം ഭുമ്മവസേന ദസ്സിതന്തി ദീപേന്തോ ‘‘തേസം തേസന്തി വാ’’തിആദിമാഹ. അപരസ്സാതി അപരസ്സ സത്തസ്സ. മനുസ്സാദിഭേദോ ഉപപത്തിഭവോ ഗതി, തബ്ബിസേസഭൂതാ ഖത്തിയാദിസാമഞ്ഞാധിട്ഠാനാ ഖന്ധാ ജാതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘പഞ്ചഗതിവസേനാ’’തിആദിമാഹ.

തിണാകാരോതി തിണവികപ്പോ, തിണവിസേസോതി അത്ഥോ. ഏവന്തി നിദസ്സനേ. തേന വുത്തപ്പകാരം പഠമം വിഞ്ഞാണപാതുഭാവം പച്ചാമസതി. തദുപാദായാതി തതോ പട്ഠായ. അരിയഭാവകരണത്താതി അരിയഭാവകാരണത്താ. കരോതീതി ഹി കരണം. അരിയസദിസത്താ വാ അരിയസീലം. പുഥുജ്ജനകല്യാണകാനമ്പി ഹി ചതുപാരിസുദ്ധിസീലം അരിയസീലസദിസം. ആകാരവികാരാതി ഉപ്പജ്ജനാദിആകാരവികതിയോ. സഹുപ്പാദകാതി ഉപ്പാദസഹിതാ ഉപ്പാദാവത്ഥാ ഖന്ധാ. ആയതനവസേനാതി പരിപുണ്ണാപരിപുണ്ണായതനവസേന. യോനിവസേനാതി അണ്ഡജാദിയോനിവസേന. ഏകേകേനേവ പദേനാതി യഥാ ദുതിയനയേ ജാതിആദിപദേസു ദ്വീഹി ദ്വീഹി പദേഹി പരിപുണ്ണാപരിപുണ്ണായതനയോനിവിഭാഗേന സബ്ബസത്തേ പരിയാദിയിത്വാ ജാതി ദസ്സിതാ, ന ഏവമിധ. ഇധ പനേതേസു ഏകേകേനേവ പദേന അവിഭാഗതോ സബ്ബസത്തേ പരിയാദിയിത്വാ. ഉഭയത്ഥാതി പുരിമപച്ഛിമനയേസു ഭാവനിദ്ദേസോവ യുത്തോ. അനഭിഹിതേ വിഭത്തിവിധാനം, നാഭിഹിതേതി. പാകടാ നിബ്ബത്തീതി അഭിബ്യത്താ നിബ്ബത്തി.

ദ്വിന്നം ദ്വിന്നന്തി ഏകവോകാരഭവേ രൂപായതനധമ്മായതനവസേന ദ്വിന്നം, ചതുവോകാരഭവേ മനായതനധമ്മായതനവസേന ദ്വിന്നം. സേസേതി പഞ്ചവോകാരഭവേ. പഞ്ചന്നന്തി ചക്ഖുസോതമനോരൂപധമ്മായതനവസേന പഞ്ചന്നം. താനി ഹി രൂപഭവേ പഞ്ചവോകാരേ ഉപപത്തിക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജന്തി. കാമധാതുയം പടിസന്ധിക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജമാനാനന്തി യോജനാ. വികലാവികലിന്ദ്രിയാനന്തി അപരിപുണ്ണപരിപുണ്ണായതനാനം സത്താനം. ഇന്ദ്രിയവസേനേവ ഹി ആയതനാനം വേകല്ലം ഇച്ഛിതബ്ബം. തത്ഥ വികലിന്ദ്രിയസ്സ സത്തന്നം നവന്നം ദസന്നം പുനപി ദസന്നം, ഇതരസ്സ ഏകാദസന്നം ആയതനാനം വസേന സങ്ഗഹോ വേദിതബ്ബോ. സത്തന്നന്തി കായമനോരൂപഗന്ധരസഫോട്ഠബ്ബധമ്മായതനവസേന സത്തന്നം. ഗബ്ഭസേയ്യകഞ്ഹി സന്ധായേതം വുത്തം. നവന്നന്തി ചക്ഖുസോതസദ്ദായതനവജ്ജാനം നവന്നം. അന്ധബധിരവസേന ഹിദം വുത്തം. ദസന്നന്തി ചക്ഖുസദ്ദവജ്ജാനം. പുന ദസന്നന്തി സോതസദ്ദവജ്ജാനം. അന്ധവസേന, ബധിരവസേന ചേതം ദ്വയം വുത്തം. ഏകാദസന്നന്തി സദ്ദവജ്ജാനം.

തംദുക്ഖഭാവോതി പരിയായദുക്ഖഭാവോ. തത്ഥ നിബ്ബത്തിനിവാരണേനാതി ഉപ്പലപദുമാദീസു ഉപ്പത്തിപടിക്ഖേപേന അഭാവകഥനേന. ദുക്ഖുപ്പത്തികാരണേതി ദുക്ഖുപ്പത്തിയാ ഹേതുഭൂതേ ദുക്ഖുപ്പത്തിട്ഠാനേ.

മരണനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൯൩. ഖന്ധഭേദസ്സാതി ഖന്ധവിനാസസ്സ. സോതി ഖന്ധഭേദോ. പബന്ധസമുച്ഛേദോതി പബന്ധസ്സ അച്ചന്തസമുച്ഛേദോ. തബ്ഭാവതോതി സമ്മുതിമരണഭാവതോ. തദേകദേസഭാവതോതി തദവയവഭാവതോ. തസ്സേവ നാമന്തി അസമ്മോഹത്ഥം വുത്തം സബ്ബസ്സാപി ഏകകമ്മനിബ്ബത്തജീവിതിന്ദ്രിയപ്പബന്ധവിച്ഛേദഭാവതോ. സമ്മുതിമരണമേവ ഹി ജാതിക്ഖയമരണം, തം പന ജാതിക്ഖയമരണം ഉപക്കമമരണം, സരസമരണന്തി ദുവിധം. തത്ഥ സരസമരണമ്പി ആയുക്ഖയമരണം, പുഞ്ഞക്ഖയമരണന്തി ദുവിധം. ഏവമേതേസം തദേകദേസതാ വേദിതബ്ബാ. യഞ്ചേത്ഥ ഉപക്കമമരണം, തം അകാലമരണം. സരസമരണം കാലമരണം. മരണേന സത്താ യഥാലദ്ധഅത്തഭാവേന വിയുജ്ജന്തീതി ആഹ ‘‘സമ്പത്തിഭവക്ഖന്ധേഹി വിയോജേതീ’’തി.

കാരണത്ഥോതി മൂലത്ഥോ. മൂലഞ്ഹി ‘‘ആദീ’’തി വുച്ചതി ‘‘കോ ചാദി കുസലാനം ധമ്മാനം? സീലഞ്ച സുവിസുദ്ധം, ദിട്ഠി ച ഉജുകാ’’തിആദീസു (സം. നി. ൫.൩൬൯). തേനാഹ ‘‘സന്ധിബന്ധനച്ഛേദമൂലകന്തി അത്ഥോ’’തി.

ഫലകിരിയാഗബ്ഭാ ഈദിസീ ഹേതുകിരിയാതി കത്വാ വുത്തം ‘‘അന്തോഗധാ’’തി. ബ്യസനസ്സ ഹി ആപാദകേഹി ആപാദനം ആപാദേതബ്ബആപത്തിയാ സഹേവ സിജ്ഝതീതി.

സോകനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൯൪. സുഖം ഹിനോതി പവത്തതി ഏതേനാതി സുഖകാരണം ഹിതം. ഭോഗബ്യസനാദിപദത്ഥവിസേസന്തി ഭോഗബ്യസനം, സീലബ്യസനന്തി ഏവം ഭോഗസീലപദാനം വസേന അത്ഥവിസേസം. സമാസവിസേസന്തി ‘‘രോഗോയേവ ബ്യസനം, ദിട്ഠി ഏവ ബ്യസന’’ന്തി സമാനാധികരണവസേന സമാസവിസേസം. അന്നപാനവത്ഥയാനാദി പരിഭുഞ്ജിതബ്ബതോ ഭോഗോതി അധിപ്പേതോ, സോ ച ധമ്മസമൂഹഭാവേന. തബ്ബിനാസാതി ഞാതിഭോഗബ്യസനാനി വുത്താനീതി തേ വികാരഭാവേന പഞ്ഞാപേതബ്ബത്താ പണ്ണത്തിമത്താ. പരിനിപ്ഫന്നം നാമ ഖന്ധപഞ്ചകം. അതംസഭാവത്താ പണ്ണത്തി അപരിനിപ്ഫന്നാ, അനിപ്ഫന്നാ ച ഹോതീതി വുത്തം ‘‘അപരിനിപ്ഫന്നതം സന്ധായ അനിപ്ഫന്നാനീതി ആഹാ’’തി. ന ഹി പണ്ണത്തി കേനചി നിപ്ഫാദീയതി. അഞ്ഞത്ഥാപി അപരിനിപ്ഫന്നേ അനിപ്ഫന്നവോഹാരോ ആഗതോതി ദസ്സേതും ‘‘അപരിനിപ്ഫന്നതംയേവാ’’തിആദിമാഹ. കാമഞ്ചേത്ഥ അപരിനിപ്ഫന്നം ‘‘അനിപ്ഫന്ന’’ന്തി വുത്തം, ‘‘നിപ്ഫന്ന’’ന്തി പന ന പരിനിപ്ഫന്നമേവ വുച്ചതി, നാപി സബ്ബോ സഭാവധമ്മോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഖന്ധവിഭങ്ഗേ ചാ’’തിആദിമാഹ. നിപ്ഫന്നതാ വുത്താതി സമ്ബന്ധോ. അനിപ്ഫന്നതാ സഭാവധമ്മത്തേപി കേനചി ന നിപ്ഫാദീയതീതി കത്വാ.

സങ്കുചിതം ചിന്തനന്തി പീതിസോമനസ്സപടിപക്ഖതോ, ദോസസമ്പയോഗതോ ച ആരമ്മണേ അനഭിരതിപ്പവത്തിമാഹ. അന്തോ അത്തനോ നിസ്സയസ്സ നിദ്ദഹനവസേന വാ ഝാനം ചിന്തനം അന്തോനിജ്ഝാനം. സതിപി അനുസോചനഭാവേ അത്തനോ കതാകതകുസലാകുസലവിസയോ മനോവിലേഖഭൂതോ വിപ്പടിസാരോ കുക്കുച്ചം, യഥാവുത്തഅന്തോനിജ്ഝാനം സോകോതി ഉഭിന്നം വിസേസോ വേദിതബ്ബോ.

‘‘മനോദ്വാരജവനക്ഖണേ’’തി പരിബ്യത്തമന്തോനിജ്ഝാനം സന്ധായാഹ, ഇതരം പന പഞ്ചദ്വാരജവനേസുപി ലബ്ഭതേവ. തേനാഹ ‘‘കായവിഞ്ഞാണാദീ’’തിആദി. ദോമനസ്സസ്സാതി അസോചനാകാരസ്സ ദോമനസ്സസ്സ, സോചനാകാരസ്സാപി വാ നാനാവീഥികസ്സ. തമ്പി ഹി ദുക്ഖമേവാതി. അഞ്ഞഥാതി മനോദ്വാരജവനേ ഏവ ഗഹിതേ. തത്ഥാതി കായവത്ഥുകമനോദ്വാരികേസു.

പരിദേവനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൯൫. ആദേവനസദ്ദം കത്വാതി ആദേവിത്വാ, വിലപിത്വാതി അത്ഥോ. പുഗ്ഗലസ്സ സമ്ഭമഭാവോതി യസ്സ സത്തസ്സ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ അനവട്ഠാനഭാവോ. സമ്ഭമം വാ അബ്ഭന്തരഗതം തസ്സ പച്ചുപട്ഠാപേതി പാകടഭാവകരണേനാതി സമ്ഭമപച്ചുപട്ഠാനോ.

മുട്ഠീഹി പോഥനാദീനി മുട്ഠിപോഥനാദീനി.

യേന ദോമനസ്സേന. പുബ്ബേ വുത്തദുക്ഖതോതി ‘‘അത്തനോ ഖന്ധം മുട്ഠീഹി പോഥേതീ’’തിആദിനാ വുത്തദുക്ഖതോ. തംനിദാനന്തി പരിദേവനിദാനം.

ദുക്ഖദോമനസ്സനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൯൬-൭. കായദുക്ഖാഭിഭൂതസ്സ പതികാരാഭിലാസായ താദിസദുക്ഖാവഹപയോഗകാലാദീസു കായികദുക്ഖസ്സ തദുപനിസ്സയതാ വേദിതബ്ബാ. ഏതേന ദുക്ഖേനാതി അനാഥതാഹത്ഥപാദച്ഛേദനാദിദുക്ഖേന.

ഉപായാസനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൯൮. ദുക്ഖട്ഠാനനിസജ്ജാദീനി ദുക്ഖട്ഠാനാദീനി. ദോമനസ്സസ്സ വത്ഥു ഹോതി ഉപായാസോതി സമ്ബന്ധോ.

അപ്പിയസമ്പയോഗനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൯൯. അഞ്ഞസാപേക്ഖസദ്ദോ അസമത്ഥസമാസോതി തം ദസ്സേതി ‘‘യേന സമാസോ, ന തസ്സായം പടിസേധകോ അ-കാരോ’’തി.

പച്ഛിമദ്വയന്തി ‘‘സമോധാനം മിസ്സീഭാവോ’’തി ഇദം പദദ്വയം. തദത്ഥവസേനാതി സമോധാനത്ഥസ്സ, മിസ്സീഭാവത്ഥസ്സ ച വസേന സങ്ഖാരേസു ലബ്ഭതി. ആഗതേഹി ച തേഹി സങ്ഖാരേഹി പുഗ്ഗലസ്സ സംയോഗോ ഹോതീതി യോജനാ.

തംഗഹണമത്തന്തി ആപാഥഗതാരമ്മണഗ്ഗഹണമത്തം.

ഇച്ഛാനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨൦൧. തം കാലന്തി ചുതിചിത്തനിരോധതോ ഉദ്ധം കാലം. ‘‘യമ്പീ’’തി യം-സദ്ദോ കരണത്ഥേ പച്ചത്തന്തി യേനപീതി അത്ഥോ വുത്തോ. ‘‘യം ഇച്ഛ’’ന്തി യം-സദ്ദോ യദാ ഇച്ഛാപേക്ഖോ, തദാ ‘‘ന ലഭതീ’’തി ഏത്ഥ അലാഭപധാനാഭാവതോ ഇച്ഛാ വിസേസീയതീതി ആഹ ‘‘അലാഭവിസിട്ഠാ ഇച്ഛാ വുത്താ ഹോതീ’’തി. ‘‘ഇച്ഛം ന ലഭതി യ’’ന്തി ഏവം കിരിയാപരാമസനഭൂതോ യം-സദ്ദോ യദാ ‘‘ന ലഭതീ’’തി ഏതം അപേക്ഖതി, തത്ഥ ഗുണഭൂതാ ഇച്ഛാ, പധാനഭൂതോ അലാഭോതി ആഹ ‘‘തദാ ഇച്ഛാവിസിട്ഠോ അലാഭോ വുത്തോ ഹോതീ’’തി.

ഹിരോത്തപ്പരഹിതാ ഛിന്നികാ, ധുത്തികാതി വുച്ചന്തീതി ആഹ ‘‘ഛിന്നഭിന്നഗണേനാതി നില്ലജ്ജേന ധുത്തഗണേനാ’’തി. കപ്പടികാ സിബ്ബിതപിലോതികധാരിനോ.

അലബ്ഭനേയ്യഇച്ഛന്തി അലബ്ഭനേയ്യവത്ഥുസ്മിം ഇച്ഛം.

ഉപാദാനക്ഖന്ധനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨൦൨. താദിസസ്സ വത്ഥുനോ സബ്ഭാവാതി സാമഞ്ഞതോ അനവസേസഗ്ഗഹണം സന്ധായാഹ.

അതിപാകടേന അതി വിയ പകാസേന ദുക്ഖേനാതി അത്ഥോ.

ദുക്ഖസച്ചനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. സമുദയസച്ചനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨൦൩. മനോ വിയാതി മനോ-സദ്ദസ്സ വിയ. ഇക-സദ്ദേനാതി ‘‘പോനോഭവികാ’’തി ഏത്ഥ ഇക-സദ്ദേന. ഗമിയത്ഥത്താതി ഞാപിതത്ഥത്താ. കരണസീലതാ ഹി ഇധ സീലത്ഥോ, സോ ച ഇക-സദ്ദേന വുച്ചതീതി കിരിയാവാചകസ്സ കരണസദ്ദസ്സ അദസ്സനം അപ്പയോഗോ. വുത്തത്ഥാനഞ്ഹി അപ്പയോഗോ. സതി പച്ചയന്തരസമവായേ പുനബ്ഭവസ്സ ദായികാ, തദഭാവേ അദായികാതി വുത്താതി ആഹ ‘‘അദായികാപി പുനബ്ഭവം ദേതിച്ചേവാ’’തി തംസഭാവാനതിവത്തനതോ. തേനേവാഹ ‘‘സമാനസഭാവത്താ, തദാനുഭാവത്താ ചാ’’തി. തത്ഥ സഭാവോ തണ്ഹായനം. ആനുഭാവോ പച്ചയസമവായേ ഫലനിപ്ഫാദനസമത്ഥതാ. ഇതരേസൂതി അവസിട്ഠകിലേസാദീസു. പവത്തിവിപാകദായിനോ കമ്മസ്സ സഹായഭൂതാ തണ്ഹാ ‘‘ഉപധിവേപക്കാ’’തി അധിപ്പേതാതി ആഹ ‘‘ഉപധിമ്ഹി യഥാനിബ്ബത്തേ’’തിആദി. യഥാനിബ്ബത്തേതി അത്തനോ പച്ചയേഹി നിബ്ബത്തപ്പകാരേ. നന്ദനം സംഉപ്പിലാവനം അഭിതസ്സനം. രഞ്ജനം വത്ഥസ്സ വിയ രങ്ഗജാതേന ചിത്തസ്സ വിപരിണാമനം, രമാപനം വാ. രാഗസമ്ബന്ധേനാതി രാഗപദസമ്ബന്ധേന ‘‘ഉപ്പന്നസ്സാ’’തി പുല്ലിങ്ഗവസേന വുത്തം. രൂപാരൂപഭവരാഗോ വിസും വക്ഖതീതി ഏത്ഥ വക്ഖതി-കിരിയാപദം കമ്മത്ഥേ വേദിതബ്ബം.

‘‘സവത്ഥുകം ചക്ഖു’’ന്തി ഇമിനാ സകലം ചക്ഖുദസകമാഹ, ദുതിയേന സസമ്ഭാരചക്ഖും. ഛിദ്ദന്തി കണ്ണസ്സ ഛിദ്ദപദേസം. കണ്ണബദ്ധന്തി കണ്ണപാളി. വണ്ണസണ്ഠാനതോ രത്തകമ്ബലപടലം വിയ, കിച്ചതോ മുദുസിനിദ്ധമധുരരസദം മഞ്ഞന്തി. സാമഞ്ഞേന ഗഹിതാതി വിസയേന അവിസേസേത്വാ ഗഹിതാ. വിസയവിസിട്ഠാതി ചക്ഖാദിവിസയവിസിട്ഠാ. ഏത്ഥ ഉപ്പജ്ജതീതി സമുദായാവയവേഹി വിയ സാമഞ്ഞവിസേസേഹി ന നാനത്തവോഹാരോ ന ഹോതി യഥാ ‘‘രുക്ഖോ സിംസപാ’’തി. ന ഹി സബ്ബോ രുക്ഖോ സിംസപാ. തസ്മാ കിരിയാഭേദസബ്ഭാവതോ ‘‘സയാനാ ഭുഞ്ജന്തി സധനാ’’തിആദീസു വിയ ‘‘ഉപ്പജ്ജമാനാ’’തി ഏത്ഥ കിരിയായ ലക്ഖണതാ, ഇതരത്ഥ ലക്ഖിതബ്ബതാ ച വുത്താ. യദി ഉപ്പജ്ജമാനാ ഹോതീതി അനിച്ഛിതത്താ സാസങ്കം ഉപ്പാദകിരിയായ അത്ഥിഭാവമാഹ. തേന ഉപ്പാദേ സതീതി അയമേതസ്സ അത്ഥോതി ‘‘ഉപ്പജ്ജമാനാ’’തി ഏത്ഥ ഉപ്പാദോ ഹേതുഭാവേന വുത്തോ, ഇതരോ ച തസ്സ ഫലഭാവേനാതി ആഹ ‘‘സോ ഹി തേന ഉപയോജിതോ വിയ ഹോതീ’’തി. ഉപ്പജ്ജമാനാതി വാ തണ്ഹായ തത്ഥ ഉപ്പജ്ജനസീലതാ ഉപ്പജ്ജനസഭാവോ, ഉപ്പജ്ജനസമത്ഥതാ വാ വുത്താ. തത്ഥേവ ചസ്സാ ഉപ്പജ്ജനസീലതാ സക്കായതോ അഞ്ഞസ്മിം വിസയേ പവത്തിയാ അഭാവതോ, സമത്ഥതാ പച്ചയസമവായേന, അഞ്ഞഥാ അസമത്ഥതാ, യതോ കദാചി ന ഉപ്പജ്ജതി. നിവിസമാനാ നിവിസതീതി ഏത്ഥാപി ഇമിനാ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോതി.

സമുദയസച്ചനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. നിരോധസച്ചനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨൦൪. തണ്ഹായ വിരജ്ജനം ഹലിദ്ദിരാഗസ്സ വിയ പലുജ്ജനന്തി കത്വാ ആഹ ‘‘ഖയഗമനവസേനാ’’തി. വിച്ഛിന്നം നിരുജ്ഝനന്തി വുത്തം ‘‘അപ്പവത്തിഗമനവസേനാ’’തി. ചജനം ഛഡ്ഡനം, ഹാപനം വാതി ആഹ ‘‘അനപേക്ഖതായ ചജനവസേന, ഹാനിവസേന ചാ’’തി.

തദപ്പവത്തി വിയാതി തസ്സാ തിത്തഅലാബുവല്ലിയാ അപ്പവത്തി വിയ. അപ്പവത്തിഹേതുഭൂതമ്പി നിബ്ബാനം തണ്ഹായ അപ്പവത്തി വിയ ഗയ്ഹതീതി ആഹ ‘‘തദപ്പവത്തി വിയാ’’തി യഥാ ‘‘രാഗക്ഖയോ’’തി (സം. നി. ൪.൩൧൫, ൩൩൦). അപ്പവത്തിഭൂതന്തി തണ്ഹായ അപ്പവത്തിയാ പത്തം, പത്തബ്ബന്തി അത്ഥോ. നിബ്ബാനം ആഗമ്മ നിരുദ്ധായപി തണ്ഹായ പിയരൂപസാതരൂപേസു നിരുദ്ധാതി വത്തബ്ബതാദസ്സനത്ഥം വുത്താതി യോജനാ. ഏത്ഥ ച യസ്മാ മഗ്ഗോ, നിബ്ബാനഞ്ച തണ്ഹായ സമുച്ഛേദസാധനം, തസ്മാ ‘‘പുരിമാ വാ ഉപമാ’’തിആദിനാ ഉപമാദ്വയം ഉഭയത്ഥ യഥാക്കമം യോജിതം, ഉഭയട്ഠാനിയം പന ഉഭയത്ഥാപി ലബ്ഭതേവ.

നിരോധസച്ചനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. മഗ്ഗസച്ചനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨൦൫. തിത്ഥിയേഹി കപ്പിതസ്സ മഗ്ഗസ്സ പകതിപുരിസന്തരഞാണാദികസ്സ. അരിയം ലഭാപേതീതി അരിയം സാമഞ്ഞഫലം ലഭാപേതി.

തബ്ബിപക്ഖവിരതിസഭാവാതി തസ്സാ സമ്മാവാചായ വിപക്ഖതോ മിച്ഛാവാചായ വിരതിസഭാവാ. ഭേദകരമിച്ഛാവാചാ പിസുണവാചാ, സബ്ബാപി വാ മിച്ഛാവാചാ വിസംവാദനാദിവസേന ഭേദകരീതി ആഹ ‘‘ഭേദകരമിച്ഛാവാചാപഹാനേനാ’’തി. വിസംവാദനാദികിച്ചതായ ഹി ലൂഖാനം അപരിഗ്ഗാഹകാനം മുസാവാദാദീനം പടിപക്ഖഭൂതാ സിനിദ്ധഭാവേന പരിഗ്ഗാഹകസഭാവാ സമ്മാവാചാ തപ്പച്ചയസുഭാസിതസമ്പടിഗ്ഗാഹകേ ജനേ, സമ്പയുത്തധമ്മേ ച പരിഗ്ഗണ്ഹന്തീ പവത്തതീതി പരിഗ്ഗഹലക്ഖണാ. തേനാഹ ‘‘ജനേ, സമ്പയുത്തേ ച പരിഗ്ഗണ്ഹനകിച്ചവതീ’’തി. ചീവരകമ്മാദികോ താദിസോ പയോഗോ. കാതബ്ബം ചീവരരജനാദികം. നിരവജ്ജസമുട്ഠാപനകിച്ചവാതി നിരവജ്ജസ്സ കത്തബ്ബസ്സ, നിരവജ്ജാകാരേന വാ സമുട്ഠാപനകിച്ചവാ. സമ്പയുത്തധമ്മേ ച സമുട്ഠാപേന്തോതി ഏത്ഥ സമുട്ഠാപനം മിച്ഛാകമ്മന്തപടിപക്ഖഭൂതസ്സ അത്തനോ കിച്ചസ്സ അനുഗുണഭാവേന സമ്പയുത്താനം പവത്തനമേവ, ഉക്ഖിപനം വാ നേസം കായികകിരിയായ ഭാരുക്ഖിപനം വിയ. സമ്പയുത്തധമ്മാനം, ആജീവസ്സേവ വാ വിസോധനം വോദാപനം.

ദിട്ഠേകട്ഠാതി ദിട്ഠിയാ സഹജപഹാനേകട്ഠാ, പഠമമഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠിവസേനേവ തം വേദിതബ്ബം. ‘‘ദിട്ഠേകട്ഠഅവിജ്ജാദയോ’’തിപി പാഠോ. ഏതസ്മിം പക്ഖേ ചതുമഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠിയാ സങ്ഗഹോ കതോ ഹോതി. ഉപരിമഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠിയാ പന ദിട്ഠിട്ഠാനേ തംതംമഗ്ഗവജ്ഝോ മാനോ ഗഹേതബ്ബോ. സോ ഹി ‘‘അഹ’’ന്തി പവത്തിആകാരതോ ദിട്ഠിട്ഠാനിയോ. പകാസേതീതി കിച്ചപടിവേധേന പടിവിജ്ഝതി. തേനേവ ഹി അങ്ഗേനാതി തേനേവ സമ്മാദിട്ഠിസങ്ഖാതേന മഗ്ഗങ്ഗേന. തഥാപവത്തിതേന കരണഭൂതേന, തേന വാ കാരണേന. അങ്ഗ-സദ്ദോ ഹി കാരണത്ഥോപി ഹോതീതി. തത്ഥാതി മഗ്ഗേ, മഗ്ഗചിത്തുപ്പാദേ വാ.

ഇമസ്സേവാതി അരിയമഗ്ഗപരിയാപന്നസ്സേവ. യദിപി വിരമിതബ്ബതോ വിരമന്തസ്സ ചേതനാപി ലബ്ഭതേവ, വിരതിയാ ഏവ പന തദാ പധാനഭാവോതി ആഹ ‘‘വിരമണകാലേ വാ വിരതിയോ’’തി. സുഭാസിതാദീതി അസമ്ഫപ്പലാപാദി. ആദി-സദ്ദേന അപിസുണാദി സങ്ഗഹിതാ. ഭാസനാദീതി ഏത്ഥ പന കായസുചരിതാദി. അമഗ്ഗങ്ഗത്താതി അമഗ്ഗസഭാവത്താ. തമേവ ചേതനായ അമഗ്ഗസഭാവതം ദസ്സേതും ‘‘ഏകസ്സ ഞാണസ്സാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ സമ്മാവാചാദികിച്ചത്തയം നാമ മിച്ഛാവാചാദീനം തിണ്ണം പാപധമ്മാനം സമുച്ഛിന്ദനം, മഗ്ഗചേതനാ ച തംസഭാവാ ന ഹോതീതി ന തസ്സാ മഗ്ഗക്ഖണേ സമ്മാവാചാദിഭാവസിദ്ധി. തംസിദ്ധിയന്തി കിച്ചത്തയസിദ്ധിയം. യഥാ പനസ്സാ പുബ്ബഭാഗേ സുഭാസിതവാചാദിഭാവോ, ഏവം മഗ്ഗക്ഖണേപി സിയാ. ഏവം സന്തേ യഥാ തത്ഥ ഏകസ്സ സമ്മാസങ്കപ്പസ്സ തികിച്ചതാ, സമ്മാദിട്ഠിആദീനഞ്ച ഏകേകാനം ചതുകിച്ചതാ, ഏവം ഏകാ മഗ്ഗചേതനാ സമ്മാവാചാദികിച്ചത്തയസ്സ സാധികാ ഭവേയ്യ, തഥാ ച സതി മഗ്ഗേ സമ്മാവാചാദീനി തീണി അങ്ഗാനി ന ഭവേയ്യും, ഛളങ്ഗികോ ച അരിയമഗ്ഗോ സിയാതി തയിദമാഹ ‘‘ഏകായ ചേതനായാ’’തിആദിനാ. യസ്മാ പനേതം നത്ഥി, തസ്മാ മഗ്ഗപച്ചയതാവചനതോ ച ന ചേതനായ മഗ്ഗഭാവോതി മഗ്ഗക്ഖണേ വിരതിയോവ സമ്മാവാചാദയോ.

ബ്രൂഹനം സുഖം. സന്തസുഖം ഉപേക്ഖാ. സാ ഹി ‘‘ഉപേക്ഖാ പന സന്തത്താ, സുഖമിച്ചേവ ഭാസിതാ’’തി (വിസുദ്ധി. ൨.൬൪൪; വിഭ. അട്ഠ. ൨൩൨) വുത്താ. വിതക്കാദീനന്തി തേയേവ അഭിനിരോപനാദയോ പാകടപരിയായേന വുത്താ.

വചീസങ്ഖാരഭാവതോ വചീഭേദസ്സ ഉപകാരകോ വിതക്കോ. ‘‘സാവജ്ജാ…പേ… ഉപകാരകോ ഏവാ’’തി ഇമിനാ വചീഭേദതം സമുട്ഠാപകചേതനാനം വിയ വിരതിയാപി വിസേസപച്ചയോ വിതക്കോതി ദസ്സേതി. വചീഭേദനിയാമികാ വാചാതി വചീദുച്ചരിതവിരതിമാഹ. സാ ഹി സമ്മാവാചാഭൂതാ മിച്ഛാവാചാസു സംയമിനീ. തത്ഥ യഥാ വിസംവാദനാദിമിച്ഛാവാചതോ അവിരതോ മിച്ഛാകമ്മന്തതോപി ന വിരമതേവ. യഥാഹ – ‘‘ഏകം ധമ്മം…പേ… അകാരിയ’’ന്തി (ധ. പ. ൧൭൬). തഥാ അവിസംവാദനാദിനാ സമ്മാവാചായ ഠിതോ സമ്മാകമ്മന്തമ്പി പൂരേതിയേവാതി ആഹ ‘‘വചീഭേദ…പേ… ഉപകാരികാ’’തി. ധമ്മാനം പവത്തിനിട്ഠാഭാവതോ യഥാ ഗതീതി നിബ്ബത്തി വുച്ചതി, ഏവം പവത്തിഭാവതോ രസലക്ഖണാനിപീതി ആഹ ‘‘കിച്ചാദിസഭാവേ വാ’’തി.

അഭിനന്ദനന്തി തണ്ഹാദിവസേന അഭിനന്ദനം.

വാചുഗ്ഗതകരണം ഉഗ്ഗഹോ, അത്ഥപരിപുച്ഛനം പരിപുച്ഛാതി തദുഭയം സവനാധീനന്തി ആഹ ‘‘സവനഞാണേ ഏവ അവരോധം ഗച്ഛന്തീ’’തി. ഞാണേന പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ഗഹണം പരിഗ്ഗണ്ഹനം.

തസ്സാതി പയോഗസ്സ.

സോതി കാമവിതക്കപ്പവത്തിയാ കാരണഭൂതോ സുഭനിമിത്തേ അയോനിസോമനസികാരോ. തസ്സാതി കാമവിതക്കസ്സ. ഗതം ഗമനം പവത്തി, തസ്സ ഉപായോതി ഗതമഗ്ഗോ.

പഹാതബ്ബഏകത്തന്തി പഹാതബ്ബതാസാമഞ്ഞം.

മഗ്ഗഭാവേന ചതുബ്ബിധമ്പി ഏകത്തേനാതി സോതാപത്തിമഗ്ഗാദിവസേന ചതുബ്ബിധമ്പി മഗ്ഗഭാവേന ഏകത്തേന സാമഞ്ഞതോ ഗഹേത്വാ ‘‘അസ്സാ’’തി ഏകവചനേന വുത്തന്തി അത്ഥോ. സബ്ബസ്സ മഗ്ഗസ്സ അഞ്ഞമഞ്ഞം സദിസതാ, തഥാ അസദിസതാ ച ഏകച്ചസദിസതാ ച ഝാനങ്ഗവസേന സബ്ബസദിസസബ്ബാസദിസഏകച്ചസദിസതാ, സോ ഏവ വിസേസോതി യോജേതബ്ബം. വിപസ്സനാനിയാമം ധുരം കത്വാ ആഹാതി സമ്ബന്ധോ. ഇധ പനാതി ഇമിസ്സാ സമ്മോഹവിനോദനിയം. സമ്മസി…പേ… നിവത്തനതോതി പഠമത്ഥേരവാദം വദന്തോ തദജ്ഝാസയം പുരക്ഖത്വാ വദതീതി അധിപ്പായേന വുത്തം. ഇതരഥാ ഇതരവാദാപേത്ഥ ദസ്സിതാ ഏവാതി. പാദകജ്ഝാനനിയാമന്തി പാദകജ്ഝാനനിയാമം ധുരം കത്വാ ആഹാതി യോജനാ. ‘‘വിപസ്സനാ …പേ… ദട്ഠബ്ബോ’’തി കസ്മാ വുത്തം. ന ഹി തസ്സാ ഇധ പടിക്ഖേപതാ അത്ഥി. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘കേചി വുട്ഠാനഗാമിനിവിപസ്സനാ നിയാമേതീതി വദന്തീ’’തി? നയിദമേവം. ഇധാപീതി ഇധ പാദകജ്ഝാനനിയാമേപി വിപസ്സനാനിയാമോ ന പടിക്ഖിത്തോതി അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ. തേനേവാഹ ‘‘സാധാരണത്താ’’തി. ‘‘ഇധ പനാ’’തി ഇമിനാപി പഠമത്ഥേരവാദോ സങ്ഗഹിതോതി വേദിതബ്ബോ. യദി ഏവം കസ്മാ വിപസ്സനാനിയാമോ വിസും ഗഹിതോതി? വാദത്തയാവിധുരതാദസ്സനത്ഥം. അഞ്ഞേ ചാചരിയവാദാതി സമ്മസിതജ്ഝാനപുഗ്ഗലജ്ഝാസയവാദാ.

‘‘ആരുപ്പേ തികചതുക്കജ്ഝാനം…പേ… ന ലോകിയ’’ന്തി ഇദം ഥേരവാദേ ആഗതം പോരാണട്ഠകഥായം തന്തിം കത്വാ ഠപിതന്തി അട്ഠസാലിനിയം സങ്ഗഹേത്വാ വുത്തന്തി ആഹ ‘‘വുത്തം അട്ഠസാലിനിയന്തി അധിപ്പായോ’’തി. യേസൂതി പച്ഛിമജ്ഝാനവജ്ജാനി സന്ധായ വദതി. തത്ഥ ഹി അരൂപുപ്പത്തിയം സംസയോ, ന ഇതരസ്മിം. ‘‘ചതുക്കപഞ്ചകജ്ഝാന’’ന്തി വുത്തേ അവിസേസതോ സാസവാനാസവം അപേക്ഖീയതി, നിവത്തേതബ്ബഗഹേതബ്ബസാധാരണവചനേനേത്ഥ സാസവതോ അവച്ഛിന്ദനത്ഥം ‘‘തഞ്ച ലോകുത്തര’’ന്തി വത്വാ നിവത്തിതധമ്മദസ്സനത്ഥം ‘‘ന ലോകിയ’’ന്തി വുത്തന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സമുദായഞ്ച…പേ… ആഹാ’’തി. ഇതരഥാ ബ്യഭിചാരാഭാവതോ ‘‘ലോകുത്തര’’ന്തി വിസേസനം നിരത്ഥകം സിയാ. തയോ മഗ്ഗാതി ദുതിയമഗ്ഗാദയോ. തജ്ഝാനികന്തി തികചതുക്കജ്ഝാനികം സോതാപത്തിഫലാദിം. അഞ്ഞഝാനികാപീതി തികചതുക്കജ്ഝാനതോ അഞ്ഞഝാനികാപി ചതുക്കജ്ഝാനികാപി മഗ്ഗാ ഉപ്പജ്ജന്തി. പി-സദ്ദേന തജ്ഝാനികാപി തികചതുക്കജ്ഝാനികാതി അത്ഥോ. യദി ഏവം ചതുവോകാരഭവേപി പഞ്ചവോകാരഭവേ വിയ മഗ്ഗസ്സ തികചതുക്കജ്ഝാനികഭാവേ കേനസ്സ ഝാനങ്ഗാദിനിയാമോതി ആഹ ‘‘ഝാനങ്ഗാദിനിയാമികാ പുബ്ബാഭിസങ്ഖാരസമാപത്തീ’’തി. പുബ്ബാഭിസങ്ഖാരസമാപത്തീതി ച പാദകഭൂതാ അത്തനാ അതിക്കന്തധമ്മവിരാഗഭാവേന വിപസ്സനായ പുബ്ബാഭിസങ്ഖാരകാരീ അരൂപസമാപത്തി, ഫലസമാപത്തി വാ. തേനാഹ ‘‘പാദക’’ന്തി. ന സമ്മസിതബ്ബാതി ന സമ്മസിതബ്ബാ സമാപത്തി ഝാനങ്ഗാദിനിയാമികാ സമ്മസിതബ്ബാനം തികചതുക്കജ്ഝാനാനം തത്ഥ അനുപ്പജ്ജനതോ, ഇതരത്ഥ ച വിസേസാഭാവതോ. ഫലസ്സപീതി ചതുത്ഥപഞ്ചമജ്ഝാനികഫലസ്സപി.

ദുക്ഖഞാണാദീനന്തി ദുക്ഖസമുദയഞാണാനം. തംതംകുസലാരമ്മണാരമ്മണത്താതി കാമാവചരാദീസു യേന യേന കുസലേന സദ്ധിം നേക്ഖമ്മസങ്കപ്പാദയോ ഉപ്പജ്ജന്തി, തസ്സ തസ്സ കുസലസ്സ ആരമ്മണം ആരമ്മണം ഏതേസന്തി തംതംകുസലാരമ്മണാരമ്മണാ, തബ്ഭാവതോ. തംതംവിരമിതബ്ബാദിആരമ്മണത്താതി വിസംവാദനവത്ഥുആദിആരമ്മണത്താ. വീതിക്കമിതബ്ബതോ ഏവ ഹി വിരതീതി. ‘‘അങ്ഗാന’’ന്തി ഇദം ‘‘നേക്ഖമ്മസങ്കപ്പാദീന’’ന്തി ഏത്ഥാപി യോജേതബ്ബം അവയവേന വിനാ സമുദായാഭാവതോ. വിസേസപച്ചയോതി ഭിന്നസീലസ്സ, അപരിസുദ്ധസീലസ്സ വാ സമ്മപ്പധാനാസമ്ഭവതോ സമാധാനസ്സ വിയ വായാമസ്സ സീലം വിസേസപച്ചയോ. അയഞ്ച അത്ഥോ യദിപി പുരിമസിദ്ധസീലവസേന യുത്തോ, സഹജാതവസേനാപി പന ലബ്ഭതേവാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘സമ്പയുത്തസ്സാപീ’’തി ആഹ. സഹജമേവ ചേത്ഥ അധിപ്പേതന്തി ആഹ ‘‘സമ്പയുത്തസ്സേവ ചാ’’തിആദി. സമ്മോസോ പമാദോ, തപ്പടിപക്ഖോ അസമ്മോസോ അപ്പമാദോ, സോ ചിത്തസ്സ ആരക്ഖാതി ആഹ ‘‘ചേതസോ രക്ഖിതതാ’’തി.

സീലക്ഖന്ധോ ചാതി ച-സദ്ദേന സമാധിക്ഖന്ധോ ച. ഖന്തിപ്പധാനത്താ സീലസ്സ അദോസസാധനതാ, നീവരണജേട്ഠകസ്സ കാമച്ഛന്ദസ്സ ഉജുവിപച്ചനീകഭാവതോ സമാധിസ്സ അലോഭസാധനതാ ദട്ഠബ്ബാ. സാസനന്തി പടിവേധസാസനം, ‘‘സാസനബ്രഹ്മചരിയ’’ന്തി ച വദന്തി.

മഗ്ഗസച്ചനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സുത്തന്തഭാജനീയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. അഭിധമ്മഭാജനീയവണ്ണനാ

൨൦൬-൨൧൪. ‘‘പരിഞ്ഞേയ്യഭാവരഹിതേ ഏകന്തപഹാതബ്ബേ’’തി കസ്മാ വുത്തം, നനു തണ്ഹായപി ചക്ഖാദീനം വിയ തണ്ഹാവത്ഥുതാവചനേന പരിഞ്ഞേയ്യതാ വുത്താ. യഥാഹ ‘‘രൂപതണ്ഹാ ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം, ഏത്ഥേസാ തണ്ഹാ ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപ്പജ്ജതി, ഏത്ഥ നിവിസമാനാ നിവിസതീ’’തിആദി (ദീ. നി. ൨.൪൦൦; മ. നി. ൧.൧൩൩; വിഭ. ൨൦൩). തപ്പടിബദ്ധസംകിലേസപ്പഹാനവസേന സമതിക്കമിതബ്ബതാ ഹി പരിഞ്ഞേയ്യതാ. ഏകന്തപഹാതബ്ബതാ ച ന തണ്ഹായ ഏവ, അഥ ഖോ അവസേസാനം സംകിലേസധമ്മാനമ്പി. തഥാ ഹി തേസം സബ്ബസോ അച്ചന്തപ്പഹായികാ ദസ്സനഭാവനാതി? സച്ചമേതം, തഥാപി യഥാ ‘‘ദുക്ഖം അരിയസച്ചം പരിഞ്ഞേയ്യ’’ന്തി (സം. നി. ൫.൧൦൯൯) തണ്ഹാവജ്ജേ ഉപാദാനക്ഖന്ധപഞ്ചകേ പരിഞ്ഞേയ്യഭാവോ നിരുള്ഹോ, ന തഥാ തണ്ഹായ, തണ്ഹായ പന ‘‘യായം തണ്ഹാ പോനോഭവികാ’’തിആദിനാ (വിഭ. ൨൦൩; ദീ. നി. ൨.൪൦൦; മ. നി. ൧.൯൧, ൪൬൦; സം. നി. ൫.൧൦൮൧; മഹാവ. ൧൪; പടി. മ. ൧.൩൪) സമുദയഭാവോ വിയ സാതിസയം പഹാതബ്ബഭാവോ നിരുള്ഹോതി ദസ്സേതും ‘‘പരിഞ്ഞേയ്യഭാവരഹിതേ ഏകന്തപ്പഹാതബ്ബേ’’തി വുത്തം. യസ്സ അസങ്ഗഹിതോ പദേസോ അത്ഥി, സോ സപ്പദേസോ, ഏകദേസോതി അത്ഥോ. തത്ഥാതി അരിയസച്ചസദ്ദേ. സമുദയോതി സമുദയത്ഥോ. ‘‘നിപ്പദേസതോ സമുദയം ദസ്സേതു’’ന്തി സമുദയസ്സേവേത്ഥ ഗഹണേ കാരണം ദസ്സേതും ‘‘ദുക്ഖനിരോധാ പനാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ദുക്ഖനിരോധാതി ദുക്ഖം, നിരോധോ ച. അരിയസച്ചദേസനായന്തി അരിയസച്ചദേസനായമ്പി സച്ചദേസനായം വിയ. ധമ്മതോതി ദേസേതബ്ബധമ്മതോ നിപ്പദേസാ ഏവ. ‘‘അവസേസാ ച കിലേസാ’’തിആദിനാ ദേസനാഭേദോ ഏവ ഹി തത്ഥ വിസേസോ. തേനാഹ ‘‘ന ഹി തതോ അഞ്ഞോ’’തിആദി. അപുബ്ബോ നത്ഥീതി ധമ്മതോ അപുബ്ബോ നത്ഥീതി അത്ഥോ. തസ്സാതി സമുദയസ്സ. സബ്ബത്ഥ തീസുപി വാരേസൂതി അട്ഠങ്ഗികപഞ്ചങ്ഗികസബ്ബസങ്ഗാഹികഭേദേസു മഹാവാരേസു, തദന്തോഗധേസു ച പഞ്ചസു കോട്ഠാസേസു. അപുബ്ബസ്സാതി ‘‘അവസേസാ ച കിലേസാ’’തിആദിനാ തണ്ഹായ അപുബ്ബസ്സ. അവസിട്ഠകിലേസാദീനഞ്ഹി സമുദയതാവചനം ഇധ അപുബ്ബദസ്സനം. തസ്സ യദിപി ദുതിയതതിയവാരേസു വിസേസോ നത്ഥി, പഞ്ചസു പന കോട്ഠാസേസു ഉപരൂപരി അപുബ്ബം ദസ്സിതന്തി കത്വാ ഏവം വുത്തം. തഞ്ഹി സമുദയവിസേസദസ്സനം, ഇതരം പന മഗ്ഗവിസേസദസ്സനം. തസ്സ ച ധമ്മതോ അപുബ്ബാഭാവോ ദസ്സിതോയേവ. യദി ഏവം ദുതിയാദികോട്ഠാസേസു, പഠമകോട്ഠാസേപി വാ കസ്മാ തണ്ഹാ ഗഹിതാതി ആഹ ‘‘അപുബ്ബസമുദയദസ്സനത്ഥായപി ഹീ’’തിആദി. കേവലായാതി തദഞ്ഞകിലേസാദിനിരപേക്ഖായ. ദേസനാവസേന ന വുത്തോതി ന ധമ്മവസേനാതി അധിപ്പായോ. തസ്മാ ദുക്ഖാദീനി തത്ഥ അരിയസച്ചദേസനായം സപ്പദേസാനി ദസ്സിതാനി ഹോന്തി പരിയായേനാതി ദട്ഠബ്ബം. അഭിധമ്മദേസനാ പന നിപ്പരിയായകഥാതി കത്വാ അട്ഠകഥായം ‘‘നിപ്പദേസതോ സമുദയം ദസ്സേതും’’ഇച്ചേവ വുത്തം. പച്ചയസങ്ഖാതന്തി പച്ചയാഭിമതം പച്ചയഭൂതം, പച്ചയകോട്ഠാസം വാ.

തേസന്തി കുസലധമ്മാനം. പച്ചയാനം പഹാനവസേനാതി ഹേതുനിരോധേന ഫലനിരോധം ദസ്സേതി, തപ്പടിബദ്ധകിലേസപ്പഹാനേന വാ കുസലാനം പഹാനം വുത്തം. യഥാ ‘‘ധമ്മാപി വോ, ഭിക്ഖവേ, പഹാതബ്ബാ’’തി (മ. നി. ൧.൨൪൦). ഇതി പരിയായതോ കുസലാനം പഹാനം വുത്തം, ന നിപ്പരിയായതോ തദഭാവതോതി ആഹ ‘‘ന ഹി കുസലാ പഹാതബ്ബാ’’തി. യഥാ ച കുസലധമ്മേസു, അബ്യാകതധമ്മേസുപി ഏസേവ നയോ. നിരോധന്തി അസങ്ഖതധാതും. അപ്പവത്തിഭാവോതി യോ നിരോധസ്സ നിബ്ബാനസ്സ തണ്ഹാദിഅപ്പവത്തിഹേതുഭാവോ, തം പഹാനന്തി വുത്തന്തി അത്ഥോ.

കായകമ്മാദിസുദ്ധിയാതി പുബ്ബഭാഗകായകമ്മവചീകമ്മആജീവസുദ്ധിയാ ദൂരതരൂപനിസ്സയതം അരിയമഗ്ഗസ്സ ദസ്സേതീതി സമ്ബന്ധോ. പഞ്ചങ്ഗികം…പേ… പവത്തതം ദീപേതി, ന പന അരിയമഗ്ഗസ്സ പഞ്ചങ്ഗികത്താതി അധിപ്പായോ. ഞാപകനിദസ്സനന്തി ഞാപകഭാവനിദസ്സനം, ഏതേന ‘‘വചനതോ’’തി ഇദം ഹേതുഅത്ഥേ നിസ്സക്കവചനന്തി ദസ്സേതി. വചനതോതി വാ ഈദിസസ്സ വചനസ്സ സബ്ഭാവതോ. പടിപദായ ഏകദേസോപി പടിപദാ ഏവാതി അത്ഥോ. നിദ്ദിട്ഠോ ധമ്മസങ്ഗാഹകേഹി സങ്ഗായനവസേന.

ഝാനേഹി ദേസനാപവേസോ ‘‘ലോകുത്തരം ഝാനം ഭാവേതീ’’തി (ധ. സ. ൨൭൭) ഝാനസീസേന ദേസനാവ. തഥാ ഭാവനാപവേസോ. പാളിഗമനന്തി പാളിപവത്തി പാഠദേസനാ. യഥാവിജ്ജമാനധമ്മവസേനാതി തസ്മിം ചിത്തുപ്പാദേ ലബ്ഭമാനവിതക്കാദിധമ്മവസേന.

അഭിധമ്മഭാജനീയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. പഞ്ഹപുച്ഛകവണ്ണനാ

൨൧൫. തസ്സാതി സുത്തന്തഭാജനീയസ്സ. ഏവം പനാതി ‘‘അപിചേസാ സമ്മാദിട്ഠി നാമ പുബ്ബഭാഗേ നാനാക്ഖണാ നാനാരമ്മണാ’’തിആദിപ്പകാരേന. ഏവഞ്ച കത്വാതി ലോകുത്തരമഗ്ഗസ്സേവ മഗ്ഗസച്ചഭാവസ്സ അധിപ്പേതത്താ. തേനാതി തേന കാരണേന, അരിയമഗ്ഗസ്സേവ ഉദ്ദിസിത്വാ നിദ്ദിട്ഠത്താതി അത്ഥോ.

പഞ്ഹപുച്ഛകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സച്ചവിഭങ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.