൫. ഇന്ദ്രിയവിഭങ്ഗോ

൧. അഭിധമ്മഭാജനീയവണ്ണനാ

൨൧൯. ചക്ഖുദ്വാരഭാവേതി ചക്ഖുദ്വാരഭാവഹേതു. തംദ്വാരികേഹീതി തസ്മിം ദ്വാരേ പവത്തനകേഹി ചിത്തചേതസികേഹി. തേ ഹി ‘‘തം ദ്വാരം പവത്തിഓകാസഭൂതം ഏതേസം അത്ഥീ’’തി തംദ്വാരികാ. നനു ച തബ്ബത്ഥുകേഹിപി തം ഇന്ദട്ഠം കാരേതി. തേനാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘തിക്ഖേ തിക്ഖത്താ, മന്ദേ ച മന്ദത്താ’’തി? സച്ചം കാരേതി, തബ്ബത്ഥുകാപി പന ഇധ ‘‘തംദ്വാരികാ’’ഇച്ചേവ വുത്താ. അപരിച്ചത്തദ്വാരഭാവംയേവ ഹി ചക്ഖു നിസ്സയട്ഠേന ‘‘വത്ഥൂ’’തി വുച്ചതി. അഥ വാ തംദ്വാരികേസു തസ്സ ഇന്ദട്ഠോ പാകടോതി ‘‘തംദ്വാരികേഹീ’’തി വുത്തം. ഇന്ദട്ഠോ പരേഹി അനുവത്തനീയതാ പരമിസ്സരഭാവോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘തഞ്ഹി…പേ… അനുവത്തന്തീ’’തി ആഹ. തത്ഥ തന്തി ചക്ഖും. തേതി തംദ്വാരികേ. കിരിയാനിട്ഠാനവാചീ ആവീ-സദ്ദോ ‘‘വിജിതാവീ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൨൫൮; ൨.൩൩; ൩.൧൯൯) വിയാതി ആഹ ‘‘പരിനിട്ഠിതകിച്ചജാനന’’ന്തി.

‘‘ഛ ഇമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദ്രിയാനി. കതമാനി ഛ? ചക്ഖുന്ദ്രിയം…പേ… മനിന്ദ്രിയ’’ന്തി (സം. നി. ൫.൪൯൫-൪൯൯) ഏവം കത്ഥചി ഛപിന്ദ്രിയാനി ആഗതാനി, കസ്മാ പന സുത്തന്തേ ഖന്ധാദയോ വിയ ഇന്ദ്രിയാനി ഏകജ്ഝം ന വുത്താനി, അഭിധമ്മേ ച വുത്താനീതി ആഹ ‘‘തത്ഥ സുത്തന്തേ’’തിആദി. നിസ്സരണൂപായാദിഭാവതോതി ഏത്ഥ ലോകുത്തരേസു മഗ്ഗപരിയാപന്നാനി നിസ്സരണം, ഇതരാനി നിസ്സരണഫലം, വിവട്ടസന്നിസ്സിതേന നിബ്ബത്തിതാനി സദ്ധിന്ദ്രിയാദീനി നിസ്സരണൂപായോ, ഇതരേസു കാനിചി പവത്തിഭൂതാനി, കാനിചി പവത്തിഉപായോതി വേദിതബ്ബാനി.

ഖീണാസവസ്സ ഭാവഭൂതോതി ഛളങ്ഗുപേക്ഖാ വിയ ഖീണാസവസ്സേവ ധമ്മഭൂതോ.

ദ്വേ അത്ഥാതി ഇന്ദലിങ്ഗഇന്ദസിട്ഠട്ഠാ. അത്തനോ പച്ചയവസേനാതി യഥാസകം കമ്മാദിപച്ചയവസേന. തംസഹിതസന്താനേതി ഇത്ഥിന്ദ്രിയസഹിതേ, പുരിസിന്ദ്രിയസഹിതേ ച സന്താനേ. അഞ്ഞാകാരേനാതി ഇത്ഥിആദിതോ അഞ്ഞേന ആകാരേന. അനുവത്തനീയഭാവോ ഇത്ഥിപുരിസിന്ദ്രിയാനം ആധിപച്ചന്തി യോജനാ. ഇമസ്മിഞ്ചത്ഥേതി ആധിപച്ചത്ഥേ.

തേസന്തി അനഞ്ഞാതഞ്ഞസ്സാമീതിന്ദ്രിയാദീനം തിണ്ണം. യാ സുഖദുക്ഖിന്ദ്രിയാനം ഇട്ഠാനിട്ഠാകാരസമ്ഭോഗരസതാ വുത്താ, സാ ആരമ്മണസഭാവേനേവ വേദിതബ്ബാ, ന ഏകച്ചസോമനസ്സിന്ദ്രിയാദീനം വിയ പരികപ്പവസേനാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏത്ഥ ചാ’’തിആദിമാഹ.

യദിപി പുരിസിന്ദ്രിയാനന്തരം ജീവിതിന്ദ്രിയം രൂപകണ്ഡേപി (ധ. സ. ൫൮൪) ദേസിതം, തം പന രൂപജീവിതിന്ദ്രിയം, ന ച തത്ഥ മനിന്ദ്രിയം വത്വാ ഇത്ഥിപുരിസിന്ദ്രിയാനി വുത്താനി. ഇധ പന അട്ഠകഥായം ഇന്ദ്രിയാനുക്കമോ വുത്തോ സബ്ബാകാരേന യമകദേസനായ സംസന്ദതീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സോ ഇന്ദ്രിയയമകദേസനായ സമേതീ’’തി. പുരിമപച്ഛിമാനം അജ്ഝത്തികബാഹിരാനന്തി ചക്ഖാദീനം പുരിമാനം അജ്ഝത്തികാനം, ഇത്ഥിന്ദ്രിയാദീനം പച്ഛിമാനം ബാഹിരാനം. തേസം മജ്ഝേ വുത്തം ഉഭയേസം ഉപകാരകതാദീപനത്ഥന്തി അധിപ്പായോ. തേന ഏവമ്പി ദേസനന്തരാനുരോധേന ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ അനുക്കമം വത്തും വട്ടതീതി ദസ്സേതി. കാമഞ്ചേത്ഥ ഏവം വുത്തം, പരതോ പന കിച്ചവിനിച്ഛയേ ഇധ പാളിയം ആഗതനിയാമേനേവ മനിന്ദ്രിയാനന്തരം ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ, തദനന്തരഞ്ച ഇത്ഥിപുരിസിന്ദ്രിയാനം കിച്ചവിനിച്ഛയം ദസ്സേസ്സതി. സബ്ബം തം ദുക്ഖം സങ്ഖാരദുക്ഖഭാവേന, യഥാരഹം വാ ദുക്ഖദുക്ഖതാദിഭാവേന. ദുവിധത്തഭാവാനുപാലകസ്സാതി രൂപാരൂപവസേന ദുവിധസ്സ അത്തഭാവസ്സ അനുപാലകസ്സ. രൂപാരൂപവസേന ദുവിധമ്പി ഹി ജീവിതിന്ദ്രിയം ഇധ ഗഹിതം. ‘‘പവത്തീ’’തി ഏതേന സഹജാതധമ്മാനം പവത്തനരസേന ജീവിതിന്ദ്രിയേന വേദയിതാനം പവത്തേതബ്ബതം ദീപേതി. ‘‘ഭാവനാമഗ്ഗസമ്പയുത്ത’’ന്തി ഇമിനാ ഫലഭൂതം അഞ്ഞിന്ദ്രിയം നിവത്തേതി. ഭാവനാഗഹണഞ്ചേത്ഥ സക്കാ അവത്തും. ‘‘ഭാവേതബ്ബത്താ’’തി വുത്തത്താ ഭാവനാഭാവോ പാകടോവ. ദസ്സനാനന്തരാതി സമാനജാതിഭൂമികേന അബ്യവഹിതതം സന്ധായാഹ, ന അനന്തരപച്ചയം.

തസ്സാതി ഇന്ദ്രിയപച്ചയഭാവസ്സ. അനഞ്ഞസാധാരണത്താതി അഞ്ഞേഹി അനിന്ദ്രിയേഹി അസാധാരണത്താ. ഏവം സാമത്ഥിയതോ കിച്ചവിസേസം വവത്ഥപേത്വാ പകരണതോപി തം ദസ്സേതി ‘‘ഇന്ദ്രിയകഥായ ച പവത്തത്താ’’തി. അഞ്ഞേസന്തി അഞ്ഞേസം ഇന്ദ്രിയസഭാവാനമ്പി സഹജാതധമ്മാനം. യേഹി തേ ഇന്ദട്ഠം കാരേന്തി, തേസം വസവത്താപനം നത്ഥി, യഥാ മനിന്ദ്രിയസ്സ പുബ്ബങ്ഗമസഭാവാഭാവതോ സയഞ്ച തേ അഞ്ഞദത്ഥു മനിന്ദ്രിയസ്സേവ വസേ വത്തന്തി. തേനാഹ ‘‘തംസമ്പയുത്താനിപി ഹീ’’തിആദി. യദി ഏവം കഥം തേസം ഇന്ദട്ഠോതി? ‘‘സുഖനാദിലക്ഖണേ സമ്പയുത്താനം അത്താകാരാനുവിധാപനമത്ത’’ന്തി വുത്തോവായമത്ഥോ. ‘‘ചേതസികത്താ’’തി ഇമിനാ സമ്പയുത്തധമ്മാനം ചിത്തസ്സ പധാനതം ദസ്സേതി. തതോ ഹി ‘‘ചേതസികാ’’തി വുച്ചന്തി. സബ്ബത്ഥാതി വസവത്താപനം സഹജാതധമ്മാനുപാലനന്തി ഏവം യാവ അമതാഭിമുഖഭാവപച്ചയതാ ച സമ്പയുത്താനന്തി തംകിച്ചനിദ്ദേസേ. ‘‘അനുപ്പാദനേ, അനുപത്ഥമ്ഭേ ച സതീ’’തി പദം ആഹരിത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. ന ഹി പദത്ഥോ സബ്ഭാവം ബ്യഭിചരതീതി ജനകുപത്ഥമ്ഭകത്താഭാവേപീതി വുത്തം ഹോതി. തപ്പച്ചയാനന്തി ഇത്ഥിപുരിസനിമിത്താദിപച്ചയാനം കമ്മാദീനം. തപ്പവത്തനേ നിമിത്തഭാവോതി ഇത്ഥിനിമിത്താദിആകാരരൂപനിബ്ബത്തനേ കാരണഭാവോ. സ്വായം ഇത്ഥിന്ദ്രിയാദീനം തത്ഥ അത്ഥിഭാവോയേവാതി ദട്ഠബ്ബം. യസ്മിഞ്ഹി സതി യം ഹോതി, അസതി ച ന ഹോതി, തം തസ്സ കാരണന്തി. ‘‘നിമിത്തഭാവോ അനുവിധാന’’ന്തി ഇമിനാ അനുവിധാനസദ്ദസ്സ കമ്മത്ഥതം ദസ്സേതി. സുഖദുക്ഖഭാവപ്പത്താ വിയാതി സയം സുഖദുക്ഖസഭാവപ്പത്താ വിയ, സുഖന്താ ദുക്ഖന്താ ച വിയാതി അത്ഥോ. അസന്തസ്സ…പേ… മജ്ഝത്താകാരാനുപാപനം അഞ്ഞാണുപേക്ഖനാദിവസേന വേദിതബ്ബം. സമാനജാതിയന്തി അകുസലേഹി സുഖദുക്ഖേഹി അകുസലൂപേക്ഖായ, അബ്യാകതേഹി അബ്യാകതൂപേക്ഖായ, കുസലസുഖതോ കുസലൂപേക്ഖായ. തത്ഥാപി ഭൂമിവിഭാഗേനായമത്ഥോ ഭിന്ദിത്വാ യോജേതബ്ബോ. തം സബ്ബം ഖന്ധവിഭങ്ഗേ വുത്തഓളാരികസുഖുമവിഭാഗേന ദീപേതബ്ബം. ആദിസദ്ദേനാതി ‘‘കാമരാഗബ്യാപാദാദീ’’തി ഏത്ഥ വുത്തആദിസദ്ദേന. സംയോജനസമുച്ഛിന്ദനതദുപനിസ്സയതാ ഏവ സന്ധായ അഞ്ഞാതാവിന്ദ്രിയസ്സ കിച്ചന്തരാപസുതതാ വുത്താ, തസ്സാപി ഉദ്ധമ്ഭാഗിയസംയോജനപടിപ്പസ്സദ്ധിപ്പഹാനകിച്ചതാ ലബ്ഭതേവ. അബ്യാപീഭാവതോ വാ അഞ്ഞാതാവിന്ദ്രിയസ്സ പടിപ്പസ്സദ്ധിപ്പഹാനകിച്ചം ന വത്തബ്ബം, തതോ അഞ്ഞിന്ദ്രിയസ്സാപി തം അട്ഠകഥായം അനുദ്ധടം. മഗ്ഗാനന്തരഞ്ഹി ഫലം ‘‘തായ സദ്ധായ അവൂപസന്തായാ’’തിആദിവചനതോ (ധ. സ. അട്ഠ. ൫൦൫) കിലേസാനം പടിപ്പസ്സമ്ഭനവസേന പവത്തതി, ന ഇതരം. അഞ്ഞഥാ അരിയാ സബ്ബകാലം അപ്പടിപ്പസ്സദ്ധകിലേസദരഥാ സിയും. ഇതരസ്സ പന നിച്ഛന്ദരാഗേസു സത്തവോഹാരോ വിയ രുള്ഹിവസേന പടിപ്പസ്സദ്ധികിച്ചതാ വേദിതബ്ബാ.

ഏത്ഥാഹ – കസ്മാ പന ഏത്തകാനേവ ഇന്ദ്രിയാനി വുത്താനി, ഏതാനി ഏവ ച വുത്താനീതി? ആധിപച്ചത്ഥസമ്ഭവതോതി ചേ. ആധിപച്ചം നാമ ഇസ്സരിയന്തി വുത്തമേതം. തയിദം ആധിപച്ചം അത്തനോ കിച്ചേ ബലവന്തി അഞ്ഞേസമ്പി സഭാവധമ്മാനം ലബ്ഭതേവ. പച്ചയാധീനവുത്തികാ ഹി പച്ചയുപ്പന്നാ. തസ്മാ തേ തേഹി അനുവത്തീയന്തി, തേ ച തേ അനുവത്തന്തീതി? സച്ചമേതം, തഥാപി അത്ഥി തേസം വിസേസോ. സ്വായം വിസേസോ ‘‘ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദിപ്പവത്തിയഞ്ഹി ചക്ഖാദീനം സിദ്ധമാധിപച്ച’’ന്തിആദിനാ (വിഭ. അട്ഠ. ൨൧൯) അട്ഠകഥായം ദസ്സിതോയേവ.

അപിച ഖന്ധപഞ്ചകേ യായം സത്തപഞ്ഞത്തി, തസ്സാ വിസേസനിസ്സയോ ഛ അജ്ഝത്തികാനി ആയതനാനീതി താനി താവ ആധിപച്ചത്ഥം ഉപാദായ ‘‘ചക്ഖുന്ദ്രിയം…പേ… മനിന്ദ്രിയ’’ന്തിആദിതോ വുത്താനി. താനി പന യേന ധമ്മേന പവത്തന്തി, അയം സോ ധമ്മോ തേസം ഠിതിഹേതൂതി ദസ്സനത്ഥം ജീവിതം. തയിമേ ഇന്ദ്രിയപടിബദ്ധാ ധമ്മാ ഇമേസം വസേന ‘‘ഇത്ഥീ, പുരിസോ’’തി വോഹരീയന്തീതി ദസ്സനത്ഥം ഭാവദ്വയം. സ്വായം സത്തസഞ്ഞിതോ ധമ്മപുഞ്ജോ പബന്ധവസേന പവത്തമാനോ ഇമാഹി വേദനാഹി സംകിലിസ്സതീതി ദസ്സനത്ഥം വേദനാപഞ്ചകം. തതോ വിസുദ്ധത്ഥികാനം വോദാനസമ്ഭാരദസ്സനത്ഥം സദ്ധാദിപഞ്ചകം. തതോ വോദാനസമ്ഭാരാ ഇമേഹി വിസുജ്ഝന്തി, വിസുദ്ധിപ്പത്താ, നിട്ഠിതകിച്ചാ ച ഹോന്തീതി ദസ്സനത്ഥം അന്തേ അനഞ്ഞാതഞ്ഞസ്സാമീതിന്ദ്രിയാദീനി തീണി വുത്താനി. സബ്ബത്ഥ ‘‘ആധിപച്ചത്ഥം ഉപാദായാ’’തി പദം യോജേതബ്ബം. ഏത്താവതാ അധിപ്പേതത്ഥസിദ്ധീതി അഞ്ഞേസം അഗ്ഗഹണം.

അഥ വാ പവത്തിനിവത്തീനം നിസ്സയാദിദസ്സനത്ഥമ്പി ഏതാനി ഏവ വുത്താനി. പവത്തിയാ ഹി വിസേസതോ മൂലനിസ്സയഭൂതാനി ഛ അജ്ഝത്തികാനി ആയതനാനി. യഥാഹ ‘‘ഛസു ലോകോ സമുപ്പന്നോ’’തിആദി (സു. നി. ൧൭൧). തസ്സാ ഉപ്പത്തി ഇത്ഥിപുരിസിന്ദ്രിയേഹി. വിസഭാഗവത്ഥുസരാഗനിമിത്താ ഹി യേഭുയ്യേന സത്തകായസ്സ അഭിനിബ്ബത്തി. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘തിണ്ണം ഖോ പന, മഹാരാജ, സന്നിപാതാ ഗബ്ഭസ്സാവക്കന്തി ഹോതി, ഇധ മാതാപിതരോ ച സന്നിപതിതാ ഹോന്തി, മാതാ ച ഉതുനീ ഹോതി, ഗബ്ഭോ ച പച്ചുപട്ഠിതോ ഹോതീ’’തി (മ. നി. ൧.൪൦൮; ൨.൪൧൧; മി. പ. ൪.൧.൬). അവട്ഠാനം ജീവിതിന്ദ്രിയേന തേന അനുപാലേതബ്ബതോ. തേനാഹ ‘‘ആയു ഠിതി യപനാ യാപനാ’’തിആദി. ഉപഭോഗോ വേദനാഹി. വേദനാവസേന ഹി ഇട്ഠാദിസബ്ബവിസയുപഭോഗോ. യഥാഹ – ‘‘വേദയതി വേദയതീതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തസ്മാ വേദനാതി വുച്ചതീ’’തി (സം. നി. ൩.൭൯). ഏവം പവത്തിയാ നിസ്സയസമുപ്പാദട്ഠിതിസമ്ഭോഗദസ്സനത്ഥം ചക്ഖുന്ദ്രിയം യാവ ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയന്തി ചുദ്ദസിന്ദ്രിയാനി ദേസിതാനി. യഥാ ചേതാനി പവത്തിയാ, ഏവം ഇതരാനി നിവത്തിയാ. വിവട്ടസന്നിസ്സിതേന ഹി നിബ്ബത്തിതാനി സദ്ധാദീനി പഞ്ച ഇന്ദ്രിയാനി നിവത്തിയാ നിസ്സയോ. ഉപ്പാദോ അനഞ്ഞാതഞ്ഞസ്സാമീതിന്ദ്രിയേന തസ്സ പഠമം ഉപ്പജ്ജനതോ. അവട്ഠാനം അഞ്ഞിന്ദ്രിയേന. ഉപഭോഗോ അഞ്ഞാതാവിന്ദ്രിയേന അഗ്ഗഫലസമുപഭോഗതോ. ഏവമ്പി ഏതാനി ഏവ ഇന്ദ്രിയാനി ദേസിതാനി. ഏത്താവതാ യഥാധിപ്പേതത്ഥസിദ്ധിതോ അഞ്ഞേസം അഗ്ഗഹണം. ഏതേനാപി നേസം ദേസനാനുക്കമോപി സംവണ്ണിതോ വേദിതബ്ബോ.

൨൨൦. കുസലാകുസലവീരിയാദീനീതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന കുസലസമാധിആദീനം, അബ്യാകതവീരിയാദീനഞ്ച സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. പച്ചയാദീതി ആദി-സദ്ദേന ദേസാരമ്മണാദയോ ഗഹിതാ, യഥാവുത്തവീരിയാദീനി, ചക്ഖാദീനി ച സങ്ഗണ്ഹാതി. ഇച്ചേവം സബ്ബസങ്ഗാഹികാനി വീരിയിന്ദ്രിയാദിപദാനി, ചക്ഖുന്ദ്രിയാദിപദാനി ച. തേനാതി ‘‘ഏവം സന്തേപീ’’തിആദിനാ ഭൂമിവിഭാഗകഥനേന. തന്നിവത്തനേനാതി സബ്ബേസം സബ്ബഭൂമികത്തനിവത്തനേന. അവിജ്ജമാനസങ്ഗാഹകത്തന്തി തസ്സം തസ്സം ഭൂമിയം അനുപലബ്ഭമാനസ്സ ഇന്ദ്രിയസ്സ സങ്ഗാഹകതാ.

അഭിധമ്മഭാജനീയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. പഞ്ഹപുച്ഛകവണ്ണനാ

ഇധ ഇമസ്മിം ‘‘സത്തിന്ദ്രിയാ അനാരമ്മണാ’’തി ഏവം ഏകന്താനാരമ്മണത്തേ വുച്ചമാനേ ന ആഭട്ഠം ജീവിതിന്ദ്രിയം ന ഭാസിതം. ടീകായം പന അനാഭട്ഠന്തി കതസമാസം കത്വാ വുത്തം. രൂപധമ്മേസു സങ്ഗഹിതതന്തി ‘‘രൂപ’’ന്തി ഗണിതതം. അരൂപകോട്ഠാസേന അരൂപഭാവേന സിയാപക്ഖേ സങ്ഗഹിതം. കസ്മാ? തസ്സ പരിത്താരമ്മണാദിതാ അത്ഥീതി. യസ്മാ പന രൂപാരൂപമിസ്സകസ്സേവ വസേന സിയാപക്ഖസങ്ഗഹോ യുത്തോ, ന ഏകദേസസ്സ, തസ്മാ ഏകദേസസ്സ തം അനിച്ഛന്തോ ആഹ ‘‘അധിപ്പായോ’’തി. ഇദാനി തമത്ഥം പകാസേതും ‘‘അരൂപകോട്ഠാസേന പനാ’’തിആദി വുത്തം. നവത്തബ്ബതാതി പരിത്താരമ്മണാദിഭാവേന നവത്തബ്ബതാ. കഥം പന രൂപകോട്ഠാസേനസ്സാനാരമ്മണസ്സ നവത്തബ്ബതാതി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘ന ഹി അനാരമ്മണ’’ന്തിആദി. ‘‘അവിജ്ജമാനാരമ്മണാനാരമ്മണേസൂ’’തി ഇമിനാ ‘‘അനാരമ്മണാ’’തി ബാഹിരത്ഥസമാസോ അയന്തി ദസ്സേതി. നവത്തബ്ബേസൂതി സാരമ്മണഭാവേന നവത്തബ്ബേസു. അനാരമ്മണത്താതി ആരമ്മണരഹിതത്താ. ‘‘നവിന്ദ്രിയാ സിയാ പരിത്താരമ്മണാ, സിയാ മഹഗ്ഗതാരമ്മണാ, സിയാ അപ്പമാണാരമ്മണാ, സിയാ ന വത്തബ്ബാ ‘പരിത്താരമ്മണാ’തിപി ‘മഹഗ്ഗതാരമ്മണാ’തിപി ‘അപ്പമാണാരമ്മണാ’തിപീ’’തിആദീസു (വിഭ. ൨൨൩) വിയ ന സാരമ്മണസ്സേവ നവത്തബ്ബതം ദസ്സേതി. യഥാ ച ന സാരമ്മണസ്സേവ നവത്തബ്ബതാപരിയായോ, അഥ ഖോ അനാരമ്മണസ്സാപീതി സാരമ്മണേ നിയമാഭാവോ. ഏവം നവത്തബ്ബം സാരമ്മണമേവാതി അയമ്പി നിയമോ നത്ഥീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘നവത്തബ്ബസ്സ വാ സാരമ്മണത’’ന്തി ആഹ. തസ്സ ന ദസ്സേതീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ന ഹീ’’തിആദിനാ തമേവത്ഥം വിവരതി.

തത്ഥ രൂപനിബ്ബാനാനം സുഖാദിസമ്പയുത്തഭാവേന നവത്തബ്ബതാ, ന പരിത്താരമ്മണാദിഭാവേനാതി ചോദനം മനസി കത്വാ ആഹ ‘‘അഥാപീ’’തിആദി. തത്ഥ അഥാപി വത്തതീതി സമ്ബന്ധോ. സിയാ അനാരമ്മണന്തിപി വത്തബ്ബം സിയാതി അനാരമ്മണം ധമ്മായതനം സാരമ്മണേഹി വിസും കത്വാ ഏവം വത്തബ്ബം സിയാ. നവത്തബ്ബ-സദ്ദോ യദി സാരമ്മണേസ്വേവ വത്തേയ്യ, ന ചേവം വുത്തം, അവചനേ ച അഞ്ഞം കാരണം നത്ഥീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ന ഹി പഞ്ഹപുച്ഛകേ സാവസേസാ ദേസനാ അത്ഥീ’’തി. തസ്മാ നവത്തബ്ബ-സദ്ദോ അനാരമ്മണേസുപി വത്തതേവാതി അധിപ്പായോ. യാപി ‘‘അട്ഠിന്ദ്രിയാ സിയാ അജ്ഝത്താരമ്മണാ’’തി അജ്ഝത്താരമ്മണാദിഭാവേന നവത്തബ്ബതാ വുത്താ, സാ ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനകാലേ പഠമാരുപ്പവിഞ്ഞാണാഭാവമത്താരമ്മണതം സന്ധായ വുത്താ, ന സാരമ്മണസ്സേവ നവത്തബ്ബതാദസ്സനത്ഥം, നാപി അനാരമ്മണസ്സ പരിത്താരമ്മണാദിഭാവേന നവത്തബ്ബതാഭാവദസ്സനത്ഥന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘അട്ഠിന്ദ്രിയാ സിയാ അജ്ഝത്താരമ്മണാതി ഏത്ഥ ചാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സിയാ അജ്ഝത്താരമ്മണാതീതി ഇതി-സദ്ദോ ആദിഅത്ഥോ. തേന അവസിട്ഠപാളിസങ്ഗണ്ഹനേന ‘‘സിയാ ന വത്തബ്ബാ ‘അജ്ഝത്താരമ്മണാ’തിപി ‘ബഹിദ്ധാരമ്മണാ’തിപി ‘അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാരമ്മണാ’തിപീ’’തി ഇമായ പാളിയാ വുത്തമത്ഥം ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ ദസ്സേന്തോ ‘‘ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ…പേ… നവത്തബ്ബതാ വേദിതബ്ബാ’’തി ആഹ, തം വുത്തത്ഥമേവ.

പഞ്ഹപുച്ഛകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഇന്ദ്രിയവിഭങ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.