൧. ദുക്ഖസച്ചനിദ്ദേസോ

ജാതിനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൯൦. ‘‘ജാതിആദിനിദ്ദേസേ’’തി ഇമിനാ ‘‘തത്ഥാ’’തി പദസ്സ അത്ഥം വദതി. ദുക്ഖമാതികാതി ദുക്ഖദുക്ഖാദീനം ദുക്ഖവിസേസാനം ഉദ്ദേസോ. പദദ്വയേതി ‘‘പരിയായദുക്ഖം, നിപ്പരിയായദുക്ഖ’’ന്തി ഏതസ്മിം പദദ്വയേ.

ദുക്ഖത്തായേവാതി നിപ്പരിയായദുക്ഖതം വദതി. സഭാവേന നാമം വിസേസേതീതി അന്വത്ഥസഞ്ഞതം ദസ്സേതി. പുരിമേന സഭാവദുക്ഖവാചകേന ദുക്ഖസദ്ദേന. സോ ഹി വിസേസനം അവച്ഛേദകഭാവതോ പച്ഛിമം സങ്ഖാരദുക്ഖട്ഠം വിസേസേതി. സോ ഹി നിവത്തേതബ്ബഗഹേതബ്ബസാധാരണത്താ അവച്ഛിന്ദിതബ്ബോ. തേനാതി വിപരിണാമഅധിട്ഠാനാദിപകാരവിസേസേന.

ദേസേതബ്ബസ്സ അത്ഥസ്സ സങ്ഖിപനം ഇധ സങ്ഖേപോ, സോ ച തബ്ബിഭാഗാനം സാധാരണഭാവോതി ആഹ ‘‘സങ്ഖേപോ സാമഞ്ഞ’’ന്തി. അന്തോകരിത്വാതി അന്തോഗധേ കത്വാ, സങ്ഗഹേത്വാ വാ. ഉഭയഥാപീതി സങ്ഖേപതോപി വിത്ഥാരതോപി. സാധാരണഭാഗാനം വിഭജനം വിഭാഗോ, വിത്ഥാരോതി ആഹ ‘‘വിത്ഥാരോ പന വിസേസോ’’തി. വിസേസന്തരനിവത്തകോതി വിഭാഗന്തരാസങ്ഗാഹകോ.

൧൯൧. അപരത്ഥാതി ഭുമ്മവചനം സാമിഅത്ഥേ യഥാ ‘‘സബ്ബത്ഥ പാദക’’ന്തി ആഹ ‘‘സാമിഅത്ഥേപി ഹി അപരത്ഥസദ്ദോ സിജ്ഝതീ’’തി. സിദ്ധി പന ‘‘ഇതരാഹിപി ദിസ്സതീ’’തി ഇമിനാ വേദിതബ്ബാ. യസ്മാ ച ഏവം സദ്ദോ സമ്ഭവതി, തസ്മാ പാളിയം സാമിവസേന വുത്തം അട്ഠകഥായം ഭുമ്മവസേന ദസ്സിതന്തി ദീപേന്തോ ‘‘തേസം തേസന്തി വാ’’തിആദിമാഹ. അപരസ്സാതി അപരസ്സ സത്തസ്സ. മനുസ്സാദിഭേദോ ഉപപത്തിഭവോ ഗതി, തബ്ബിസേസഭൂതാ ഖത്തിയാദിസാമഞ്ഞാധിട്ഠാനാ ഖന്ധാ ജാതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘പഞ്ചഗതിവസേനാ’’തിആദിമാഹ.

തിണാകാരോതി തിണവികപ്പോ, തിണവിസേസോതി അത്ഥോ. ഏവന്തി നിദസ്സനേ. തേന വുത്തപ്പകാരം പഠമം വിഞ്ഞാണപാതുഭാവം പച്ചാമസതി. തദുപാദായാതി തതോ പട്ഠായ. അരിയഭാവകരണത്താതി അരിയഭാവകാരണത്താ. കരോതീതി ഹി കരണം. അരിയസദിസത്താ വാ അരിയസീലം. പുഥുജ്ജനകല്യാണകാനമ്പി ഹി ചതുപാരിസുദ്ധിസീലം അരിയസീലസദിസം. ആകാരവികാരാതി ഉപ്പജ്ജനാദിആകാരവികതിയോ. സഹുപ്പാദകാതി ഉപ്പാദസഹിതാ ഉപ്പാദാവത്ഥാ ഖന്ധാ. ആയതനവസേനാതി പരിപുണ്ണാപരിപുണ്ണായതനവസേന. യോനിവസേനാതി അണ്ഡജാദിയോനിവസേന. ഏകേകേനേവ പദേനാതി യഥാ ദുതിയനയേ ജാതിആദിപദേസു ദ്വീഹി ദ്വീഹി പദേഹി പരിപുണ്ണാപരിപുണ്ണായതനയോനിവിഭാഗേന സബ്ബസത്തേ പരിയാദിയിത്വാ ജാതി ദസ്സിതാ, ന ഏവമിധ. ഇധ പനേതേസു ഏകേകേനേവ പദേന അവിഭാഗതോ സബ്ബസത്തേ പരിയാദിയിത്വാ. ഉഭയത്ഥാതി പുരിമപച്ഛിമനയേസു ഭാവനിദ്ദേസോവ യുത്തോ. അനഭിഹിതേ വിഭത്തിവിധാനം, നാഭിഹിതേതി. പാകടാ നിബ്ബത്തീതി അഭിബ്യത്താ നിബ്ബത്തി.

ദ്വിന്നം ദ്വിന്നന്തി ഏകവോകാരഭവേ രൂപായതനധമ്മായതനവസേന ദ്വിന്നം, ചതുവോകാരഭവേ മനായതനധമ്മായതനവസേന ദ്വിന്നം. സേസേതി പഞ്ചവോകാരഭവേ. പഞ്ചന്നന്തി ചക്ഖുസോതമനോരൂപധമ്മായതനവസേന പഞ്ചന്നം. താനി ഹി രൂപഭവേ പഞ്ചവോകാരേ ഉപപത്തിക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജന്തി. കാമധാതുയം പടിസന്ധിക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജമാനാനന്തി യോജനാ. വികലാവികലിന്ദ്രിയാനന്തി അപരിപുണ്ണപരിപുണ്ണായതനാനം സത്താനം. ഇന്ദ്രിയവസേനേവ ഹി ആയതനാനം വേകല്ലം ഇച്ഛിതബ്ബം. തത്ഥ വികലിന്ദ്രിയസ്സ സത്തന്നം നവന്നം ദസന്നം പുനപി ദസന്നം, ഇതരസ്സ ഏകാദസന്നം ആയതനാനം വസേന സങ്ഗഹോ വേദിതബ്ബോ. സത്തന്നന്തി കായമനോരൂപഗന്ധരസഫോട്ഠബ്ബധമ്മായതനവസേന സത്തന്നം. ഗബ്ഭസേയ്യകഞ്ഹി സന്ധായേതം വുത്തം. നവന്നന്തി ചക്ഖുസോതസദ്ദായതനവജ്ജാനം നവന്നം. അന്ധബധിരവസേന ഹിദം വുത്തം. ദസന്നന്തി ചക്ഖുസദ്ദവജ്ജാനം. പുന ദസന്നന്തി സോതസദ്ദവജ്ജാനം. അന്ധവസേന, ബധിരവസേന ചേതം ദ്വയം വുത്തം. ഏകാദസന്നന്തി സദ്ദവജ്ജാനം.

തംദുക്ഖഭാവോതി പരിയായദുക്ഖഭാവോ. തത്ഥ നിബ്ബത്തിനിവാരണേനാതി ഉപ്പലപദുമാദീസു ഉപ്പത്തിപടിക്ഖേപേന അഭാവകഥനേന. ദുക്ഖുപ്പത്തികാരണേതി ദുക്ഖുപ്പത്തിയാ ഹേതുഭൂതേ ദുക്ഖുപ്പത്തിട്ഠാനേ.

മരണനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൯൩. ഖന്ധഭേദസ്സാതി ഖന്ധവിനാസസ്സ. സോതി ഖന്ധഭേദോ. പബന്ധസമുച്ഛേദോതി പബന്ധസ്സ അച്ചന്തസമുച്ഛേദോ. തബ്ഭാവതോതി സമ്മുതിമരണഭാവതോ. തദേകദേസഭാവതോതി തദവയവഭാവതോ. തസ്സേവ നാമന്തി അസമ്മോഹത്ഥം വുത്തം സബ്ബസ്സാപി ഏകകമ്മനിബ്ബത്തജീവിതിന്ദ്രിയപ്പബന്ധവിച്ഛേദഭാവതോ. സമ്മുതിമരണമേവ ഹി ജാതിക്ഖയമരണം, തം പന ജാതിക്ഖയമരണം ഉപക്കമമരണം, സരസമരണന്തി ദുവിധം. തത്ഥ സരസമരണമ്പി ആയുക്ഖയമരണം, പുഞ്ഞക്ഖയമരണന്തി ദുവിധം. ഏവമേതേസം തദേകദേസതാ വേദിതബ്ബാ. യഞ്ചേത്ഥ ഉപക്കമമരണം, തം അകാലമരണം. സരസമരണം കാലമരണം. മരണേന സത്താ യഥാലദ്ധഅത്തഭാവേന വിയുജ്ജന്തീതി ആഹ ‘‘സമ്പത്തിഭവക്ഖന്ധേഹി വിയോജേതീ’’തി.

കാരണത്ഥോതി മൂലത്ഥോ. മൂലഞ്ഹി ‘‘ആദീ’’തി വുച്ചതി ‘‘കോ ചാദി കുസലാനം ധമ്മാനം? സീലഞ്ച സുവിസുദ്ധം, ദിട്ഠി ച ഉജുകാ’’തിആദീസു (സം. നി. ൫.൩൬൯). തേനാഹ ‘‘സന്ധിബന്ധനച്ഛേദമൂലകന്തി അത്ഥോ’’തി.

ഫലകിരിയാഗബ്ഭാ ഈദിസീ ഹേതുകിരിയാതി കത്വാ വുത്തം ‘‘അന്തോഗധാ’’തി. ബ്യസനസ്സ ഹി ആപാദകേഹി ആപാദനം ആപാദേതബ്ബആപത്തിയാ സഹേവ സിജ്ഝതീതി.

സോകനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൯൪. സുഖം ഹിനോതി പവത്തതി ഏതേനാതി സുഖകാരണം ഹിതം. ഭോഗബ്യസനാദിപദത്ഥവിസേസന്തി ഭോഗബ്യസനം, സീലബ്യസനന്തി ഏവം ഭോഗസീലപദാനം വസേന അത്ഥവിസേസം. സമാസവിസേസന്തി ‘‘രോഗോയേവ ബ്യസനം, ദിട്ഠി ഏവ ബ്യസന’’ന്തി സമാനാധികരണവസേന സമാസവിസേസം. അന്നപാനവത്ഥയാനാദി പരിഭുഞ്ജിതബ്ബതോ ഭോഗോതി അധിപ്പേതോ, സോ ച ധമ്മസമൂഹഭാവേന. തബ്ബിനാസാതി ഞാതിഭോഗബ്യസനാനി വുത്താനീതി തേ വികാരഭാവേന പഞ്ഞാപേതബ്ബത്താ പണ്ണത്തിമത്താ. പരിനിപ്ഫന്നം നാമ ഖന്ധപഞ്ചകം. അതംസഭാവത്താ പണ്ണത്തി അപരിനിപ്ഫന്നാ, അനിപ്ഫന്നാ ച ഹോതീതി വുത്തം ‘‘അപരിനിപ്ഫന്നതം സന്ധായ അനിപ്ഫന്നാനീതി ആഹാ’’തി. ന ഹി പണ്ണത്തി കേനചി നിപ്ഫാദീയതി. അഞ്ഞത്ഥാപി അപരിനിപ്ഫന്നേ അനിപ്ഫന്നവോഹാരോ ആഗതോതി ദസ്സേതും ‘‘അപരിനിപ്ഫന്നതംയേവാ’’തിആദിമാഹ. കാമഞ്ചേത്ഥ അപരിനിപ്ഫന്നം ‘‘അനിപ്ഫന്ന’’ന്തി വുത്തം, ‘‘നിപ്ഫന്ന’’ന്തി പന ന പരിനിപ്ഫന്നമേവ വുച്ചതി, നാപി സബ്ബോ സഭാവധമ്മോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഖന്ധവിഭങ്ഗേ ചാ’’തിആദിമാഹ. നിപ്ഫന്നതാ വുത്താതി സമ്ബന്ധോ. അനിപ്ഫന്നതാ സഭാവധമ്മത്തേപി കേനചി ന നിപ്ഫാദീയതീതി കത്വാ.

സങ്കുചിതം ചിന്തനന്തി പീതിസോമനസ്സപടിപക്ഖതോ, ദോസസമ്പയോഗതോ ച ആരമ്മണേ അനഭിരതിപ്പവത്തിമാഹ. അന്തോ അത്തനോ നിസ്സയസ്സ നിദ്ദഹനവസേന വാ ഝാനം ചിന്തനം അന്തോനിജ്ഝാനം. സതിപി അനുസോചനഭാവേ അത്തനോ കതാകതകുസലാകുസലവിസയോ മനോവിലേഖഭൂതോ വിപ്പടിസാരോ കുക്കുച്ചം, യഥാവുത്തഅന്തോനിജ്ഝാനം സോകോതി ഉഭിന്നം വിസേസോ വേദിതബ്ബോ.

‘‘മനോദ്വാരജവനക്ഖണേ’’തി പരിബ്യത്തമന്തോനിജ്ഝാനം സന്ധായാഹ, ഇതരം പന പഞ്ചദ്വാരജവനേസുപി ലബ്ഭതേവ. തേനാഹ ‘‘കായവിഞ്ഞാണാദീ’’തിആദി. ദോമനസ്സസ്സാതി അസോചനാകാരസ്സ ദോമനസ്സസ്സ, സോചനാകാരസ്സാപി വാ നാനാവീഥികസ്സ. തമ്പി ഹി ദുക്ഖമേവാതി. അഞ്ഞഥാതി മനോദ്വാരജവനേ ഏവ ഗഹിതേ. തത്ഥാതി കായവത്ഥുകമനോദ്വാരികേസു.

പരിദേവനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൯൫. ആദേവനസദ്ദം കത്വാതി ആദേവിത്വാ, വിലപിത്വാതി അത്ഥോ. പുഗ്ഗലസ്സ സമ്ഭമഭാവോതി യസ്സ സത്തസ്സ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ അനവട്ഠാനഭാവോ. സമ്ഭമം വാ അബ്ഭന്തരഗതം തസ്സ പച്ചുപട്ഠാപേതി പാകടഭാവകരണേനാതി സമ്ഭമപച്ചുപട്ഠാനോ.

മുട്ഠീഹി പോഥനാദീനി മുട്ഠിപോഥനാദീനി.

യേന ദോമനസ്സേന. പുബ്ബേ വുത്തദുക്ഖതോതി ‘‘അത്തനോ ഖന്ധം മുട്ഠീഹി പോഥേതീ’’തിആദിനാ വുത്തദുക്ഖതോ. തംനിദാനന്തി പരിദേവനിദാനം.

ദുക്ഖദോമനസ്സനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൯൬-൭. കായദുക്ഖാഭിഭൂതസ്സ പതികാരാഭിലാസായ താദിസദുക്ഖാവഹപയോഗകാലാദീസു കായികദുക്ഖസ്സ തദുപനിസ്സയതാ വേദിതബ്ബാ. ഏതേന ദുക്ഖേനാതി അനാഥതാഹത്ഥപാദച്ഛേദനാദിദുക്ഖേന.

ഉപായാസനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൯൮. ദുക്ഖട്ഠാനനിസജ്ജാദീനി ദുക്ഖട്ഠാനാദീനി. ദോമനസ്സസ്സ വത്ഥു ഹോതി ഉപായാസോതി സമ്ബന്ധോ.

അപ്പിയസമ്പയോഗനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൯൯. അഞ്ഞസാപേക്ഖസദ്ദോ അസമത്ഥസമാസോതി തം ദസ്സേതി ‘‘യേന സമാസോ, ന തസ്സായം പടിസേധകോ അ-കാരോ’’തി.

പച്ഛിമദ്വയന്തി ‘‘സമോധാനം മിസ്സീഭാവോ’’തി ഇദം പദദ്വയം. തദത്ഥവസേനാതി സമോധാനത്ഥസ്സ, മിസ്സീഭാവത്ഥസ്സ ച വസേന സങ്ഖാരേസു ലബ്ഭതി. ആഗതേഹി ച തേഹി സങ്ഖാരേഹി പുഗ്ഗലസ്സ സംയോഗോ ഹോതീതി യോജനാ.

തംഗഹണമത്തന്തി ആപാഥഗതാരമ്മണഗ്ഗഹണമത്തം.

ഇച്ഛാനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨൦൧. തം കാലന്തി ചുതിചിത്തനിരോധതോ ഉദ്ധം കാലം. ‘‘യമ്പീ’’തി യം-സദ്ദോ കരണത്ഥേ പച്ചത്തന്തി യേനപീതി അത്ഥോ വുത്തോ. ‘‘യം ഇച്ഛ’’ന്തി യം-സദ്ദോ യദാ ഇച്ഛാപേക്ഖോ, തദാ ‘‘ന ലഭതീ’’തി ഏത്ഥ അലാഭപധാനാഭാവതോ ഇച്ഛാ വിസേസീയതീതി ആഹ ‘‘അലാഭവിസിട്ഠാ ഇച്ഛാ വുത്താ ഹോതീ’’തി. ‘‘ഇച്ഛം ന ലഭതി യ’’ന്തി ഏവം കിരിയാപരാമസനഭൂതോ യം-സദ്ദോ യദാ ‘‘ന ലഭതീ’’തി ഏതം അപേക്ഖതി, തത്ഥ ഗുണഭൂതാ ഇച്ഛാ, പധാനഭൂതോ അലാഭോതി ആഹ ‘‘തദാ ഇച്ഛാവിസിട്ഠോ അലാഭോ വുത്തോ ഹോതീ’’തി.

ഹിരോത്തപ്പരഹിതാ ഛിന്നികാ, ധുത്തികാതി വുച്ചന്തീതി ആഹ ‘‘ഛിന്നഭിന്നഗണേനാതി നില്ലജ്ജേന ധുത്തഗണേനാ’’തി. കപ്പടികാ സിബ്ബിതപിലോതികധാരിനോ.

അലബ്ഭനേയ്യഇച്ഛന്തി അലബ്ഭനേയ്യവത്ഥുസ്മിം ഇച്ഛം.

ഉപാദാനക്ഖന്ധനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨൦൨. താദിസസ്സ വത്ഥുനോ സബ്ഭാവാതി സാമഞ്ഞതോ അനവസേസഗ്ഗഹണം സന്ധായാഹ.

അതിപാകടേന അതി വിയ പകാസേന ദുക്ഖേനാതി അത്ഥോ.

ദുക്ഖസച്ചനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.