൧. ഏകകമാതികാദിവണ്ണനാ

൭൫൧. സമ്പയുത്താനം നിസ്സയപച്ചയതായ, ആരമ്മണസ്സ പവത്തിട്ഠാനതായ ഓകാസട്ഠോ വേദിതബ്ബോ. നഹേതാദീതി ആദി-സദ്ദേന ‘‘അഹേതുകാ’’തിആദികം സബ്ബം ഏകവിധേന ഞാണവത്ഥും സങ്ഗണ്ഹാതി. ഏകം നഹേതൂതി നഹേതുതായ ഏകം പഞ്ചവിഞ്ഞാണം നഹേതൂതി വുത്താ തേസം നഹേതുതാ. ഏകന്താഹേതുഭാവേന ഹി തേ ഏകപ്പകാരാവാതി. അഞ്ഞമ്പീതി അഹേതുകാദി. അവിതഥസാമഞ്ഞയുത്തന്തി തേനേവ അഹേതുകതാദിനാ യഥാഭൂതേന സമാനഭാവേന യുത്തം. ഞാണാരമ്മണന്തി ഞാണസ്സ ആരമ്മണം യഥാവുത്തപഞ്ചവിഞ്ഞാണാദി. വത്ഥുവിഭാവനാതി പഞ്ചവിഞ്ഞാണാദികസ്സ ഞാണവത്ഥുസ്സ യഥാവുത്തവിസേസേന വിഭാവനാ പകാസനാ പഞ്ഞാ.

ഓസാനദുകസ്സാതി ‘‘അത്ഥജാപികാ പഞ്ഞാ, ജാപിതത്ഥാ പഞ്ഞാ’’തി ഇമസ്സ ദുകസ്സ. ദുകമാതികാ ധമ്മസങ്ഗണിയം വുത്തദുകമാതികാതി ആഹ ‘‘ദുകമാതികം അനിസ്സായാ’’തി.

‘‘ചിന്താമയാ പഞ്ഞാ’’തിആദികാ തികമാതികം അനിസ്സായ വുത്താതി ആഹ ‘‘ഏവം തികാനുരൂപേഹീതി ഏത്ഥാപി ദട്ഠബ്ബ’’ന്തി. യദിപി ജാപ-സദ്ദോ ബ്യത്തവചനേ, മാനസേ ച പവത്തതി, ജനനത്ഥേപി പന ദട്ഠബ്ബോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അനേകത്ഥത്താ ധാതുസദ്ദാന’’ന്തിആദി. കുസലപഞ്ഞാ വിപാകസങ്ഖാതസ്സ, കിരിയപഞ്ഞാ പരികമ്മാദിഭൂതാ അത്തനാ നിബ്ബത്തേതബ്ബഫലസങ്ഖാതസ്സ അത്ഥസ്സ നിബ്ബത്തനതോ അത്ഥജാപികാതി വുത്താതി ആഹ ‘‘അത്ഥജാപികാ കാരണഗതാ പഞ്ഞാ’’തി. വിപാകപഞ്ഞാ, കിരിയപഞ്ഞാ ച സഹജാതാദിപച്ചയവസേന തംതംവിപാകാദിഅത്ഥം ജാപേതി ജനേതീതി ആഹ ‘‘ജാപിതോ ജനിതോ അത്ഥോ ഏതിസ്സാതി ജാപിതത്ഥാ’’തി. സതിപി സഹജാതാനം പച്ചയഭാവേ വിപാകകിരിയപഞ്ഞാ ന കുസലാ വിയ വിപാകാനം നിപ്പരിയായേന കാരണവോഹാരം ലഭതീതി ആഹ ‘‘കാരണപഞ്ഞാസദിസീ’’തി. വിഭാവനത്ഥേന പഞ്ഞാ ആരമ്മണം വിയ സമ്പയുത്തേപി പകാസേതിയേവാതി വുത്തം ‘‘ഫലപ്പകാസനഭൂതാ’’തി. യതോ സാ ആലോകോഭാസപജ്ജോതപരിയായേഹി വിഭാവിതാ.