൧൬. ഞാണവിഭങ്ഗോ

൧. ഏകകമാതികാദിവണ്ണനാ

൭൫൧. സമ്പയുത്താനം നിസ്സയപച്ചയതായ, ആരമ്മണസ്സ പവത്തിട്ഠാനതായ ഓകാസട്ഠോ വേദിതബ്ബോ. നഹേതാദീതി ആദി-സദ്ദേന ‘‘അഹേതുകാ’’തിആദികം സബ്ബം ഏകവിധേന ഞാണവത്ഥും സങ്ഗണ്ഹാതി. ഏകം നഹേതൂതി നഹേതുതായ ഏകം പഞ്ചവിഞ്ഞാണം നഹേതൂതി വുത്താ തേസം നഹേതുതാ. ഏകന്താഹേതുഭാവേന ഹി തേ ഏകപ്പകാരാവാതി. അഞ്ഞമ്പീതി അഹേതുകാദി. അവിതഥസാമഞ്ഞയുത്തന്തി തേനേവ അഹേതുകതാദിനാ യഥാഭൂതേന സമാനഭാവേന യുത്തം. ഞാണാരമ്മണന്തി ഞാണസ്സ ആരമ്മണം യഥാവുത്തപഞ്ചവിഞ്ഞാണാദി. വത്ഥുവിഭാവനാതി പഞ്ചവിഞ്ഞാണാദികസ്സ ഞാണവത്ഥുസ്സ യഥാവുത്തവിസേസേന വിഭാവനാ പകാസനാ പഞ്ഞാ.

ഓസാനദുകസ്സാതി ‘‘അത്ഥജാപികാ പഞ്ഞാ, ജാപിതത്ഥാ പഞ്ഞാ’’തി ഇമസ്സ ദുകസ്സ. ദുകമാതികാ ധമ്മസങ്ഗണിയം വുത്തദുകമാതികാതി ആഹ ‘‘ദുകമാതികം അനിസ്സായാ’’തി.

‘‘ചിന്താമയാ പഞ്ഞാ’’തിആദികാ തികമാതികം അനിസ്സായ വുത്താതി ആഹ ‘‘ഏവം തികാനുരൂപേഹീതി ഏത്ഥാപി ദട്ഠബ്ബ’’ന്തി. യദിപി ജാപ-സദ്ദോ ബ്യത്തവചനേ, മാനസേ ച പവത്തതി, ജനനത്ഥേപി പന ദട്ഠബ്ബോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അനേകത്ഥത്താ ധാതുസദ്ദാന’’ന്തിആദി. കുസലപഞ്ഞാ വിപാകസങ്ഖാതസ്സ, കിരിയപഞ്ഞാ പരികമ്മാദിഭൂതാ അത്തനാ നിബ്ബത്തേതബ്ബഫലസങ്ഖാതസ്സ അത്ഥസ്സ നിബ്ബത്തനതോ അത്ഥജാപികാതി വുത്താതി ആഹ ‘‘അത്ഥജാപികാ കാരണഗതാ പഞ്ഞാ’’തി. വിപാകപഞ്ഞാ, കിരിയപഞ്ഞാ ച സഹജാതാദിപച്ചയവസേന തംതംവിപാകാദിഅത്ഥം ജാപേതി ജനേതീതി ആഹ ‘‘ജാപിതോ ജനിതോ അത്ഥോ ഏതിസ്സാതി ജാപിതത്ഥാ’’തി. സതിപി സഹജാതാനം പച്ചയഭാവേ വിപാകകിരിയപഞ്ഞാ ന കുസലാ വിയ വിപാകാനം നിപ്പരിയായേന കാരണവോഹാരം ലഭതീതി ആഹ ‘‘കാരണപഞ്ഞാസദിസീ’’തി. വിഭാവനത്ഥേന പഞ്ഞാ ആരമ്മണം വിയ സമ്പയുത്തേപി പകാസേതിയേവാതി വുത്തം ‘‘ഫലപ്പകാസനഭൂതാ’’തി. യതോ സാ ആലോകോഭാസപജ്ജോതപരിയായേഹി വിഭാവിതാ.

൧൦. ദസകമാതികാവണ്ണനാ

൭൬൦. ‘‘ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണന്തി ഞാണം, അസതി ജാതിയാ നത്ഥി ജരാമരണന്തി ഞാണം. അതീതമ്പി അദ്ധാനം ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണന്തി ഞാണം, അസതി ജാതിയാ നത്ഥി ജരാമരണന്തി ഞാണം. അനാഗതമ്പി അദ്ധാനം ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണന്തി ഞാണം, അസതി ജാതിയാ നത്ഥി ജരാമരണന്തി ഞാണം. യമ്പിസ്സ തം ധമ്മട്ഠിതിഞാണം, തമ്പി ഖയധമ്മം വയധമ്മം വിരാഗധമ്മം നിരോധധമ്മന്തി ഞാണം. ഭവപച്ചയാ…പേ… അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ…പേ… നിരോധധമ്മ’’ന്തി (സം. നി. ൨.൩൪) ഏവമാഗതാനി സത്തസത്തതി ഞാണാനി. ‘‘ജരാമരണേ ഞാണം, ജരാമരണസമുദയേ ഞാണം, ജരാമരണനിരോധേ ഞാണം, ജരാമരണനിരോധഗാമിനിയാ പടിപദായ ഞാണം. ജാതിയാ ഞാണം…പേ… സങ്ഖാരേസു ഞാണം…പേ… പടിപദായ ഞാണ’’ന്തി (സം. നി. ൨.൩൩) ഏവമാഗതാനി ചതുചത്താരീസം ഞാണാനി. സുതമയഞാണാദീനി അനാവരണഞാണപരിയോസാനാനി പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗേ (പടി. മ. മാതികാ ൧.൧ ആദയോ) ആഗതാനി തേസത്തതി ഞാണാനി. തേനാഹ ‘‘തേസത്തതി പന…പേ… ന സംയുത്തകേ’’തി. ‘‘സംയുത്തകേ’’തി വാ ഇദം ‘‘സത്തസത്തതി ഞാണാനീ’’തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം, ന ‘‘തേസത്തതീ’’തി ഇമിനാ. അഞ്ഞത്ഥ നിക്ഖേപകണ്ഡാദീസു. യഥാ സമ്മാപടിവേധാഭാവതോ മിച്ഛാഞാണാദി ഥുസരാസിമ്ഹി നിഖാതഖാണുകോ വിയ ആരമ്മണേ ചഞ്ചലം ഹോതി, ന ഏവം ഹോതി യഥാഭൂതാവബോധകം ഞാണന്തി ആഹ ‘‘യാഥാവപടിവേധതോ സയഞ്ച അകമ്പിയ’’ന്തി. അധിബലകരണം ഉപത്ഥമ്ഭനന്തി തം പുഗ്ഗലേ ആരോപേന്തോ ആഹ ‘‘പുഗ്ഗലഞ്ച…പേ… കരോതീ’’തി. വിസഭാഗധമ്മേസു വാ അകമ്പിയത്ഥോ, സഭാഗധമ്മേസു ഉപത്ഥമ്ഭനത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

അഭിമുഖം ഗച്ഛന്തീതി ‘‘ഉപഗച്ഛന്തീ’’തി പദസ്സ അത്ഥവചനം. ഉപഗമനഞ്ചേത്ഥ സബ്ബഞ്ഞുതായ പടിജാനനമേവാതി വുത്തം ‘‘പടിജാനനവസേനാ’’തി. അട്ഠ വാ പരിസാ ഉപസങ്കമന്തീതി ഏത്ഥാപി പടിജാനനവസേന സബ്ബഞ്ഞുതന്തി യോജേതബ്ബം. അട്ഠസു പരിസാസു ദസ്സിതഅകമ്പിയഞാണയുത്തോതി സമ്ബന്ധോ.

ഫലസമ്പത്തിപവത്തീതി സപ്പുരിസൂപനിസ്സയാദീനം കാരണസമ്പത്തീനം ഫലഭൂതായ പതിരൂപദേസവാസഅത്തസമ്മാപണിധിആദിസമ്പത്തിയാ പവത്തനം. ആദി-സദ്ദേന സുത്തസേസാ സങ്ഗഹിതാ. തത്ഥ സപ്പുരിസൂപനിസ്സയാദികേ. കസ്മാ പനേത്ഥ സമാനേ അത്ഥകിച്ചേ പടിവേധഞാണസ്സ വിയ ദേസനാഞാണസ്സാപി യാവ അരഹത്തമഗ്ഗാ ഉപ്പജ്ജമാനതാ ന വുത്താതി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘പടിവേധനിട്ഠത്താ’’തിആദി. പടിവേധനിട്ഠത്താതി പടിവേധസ്സ പരിയോസാനത്താ. തേനാതി പടിവേധപരിയോസാനഭൂതേന അരഹത്തമഗ്ഗഞാണേന. തദധിഗമേന ഹി സമ്പത്തസകലസബ്ബഞ്ഞുഗുണോ ഭഗവാ അനന്തപടിഭാനോ അനുപമായ ബുദ്ധലീളായ ധമ്മം ദേസേതും സമത്ഥോ അഹോസി. ‘‘പടിലദ്ധസ്സാപീ’’തി ഇമിനാ സബ്ബഥാ ലഭാപകസ്സ പടിവേധാനുരൂപതാ ദേസനാഞാണസ്സ അസക്കുണേയ്യാതി ദീപേതി, തേന ച പടിവേധനമത്തേനേത്ഥ അത്ഥസിദ്ധീതി ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘ദേസനാഞാണസ്സാ’’തിആദി.

ഹാനഭാഗിയധമ്മന്തി വാ ഹാനഭാഗിയഭാവസ്സ കാരണം. കാമസഹഗതസഞ്ഞാദിധമ്മന്തി കാമഗുണാരമ്മണം സഞ്ഞാമനസികാരാദിം. പുബ്ബേവ കതാഭിസങ്ഖാരാദിന്തി ‘‘ചന്ദേ വാ സൂരിയേ വാ ഏത്തകം ഗതേ വുട്ഠഹിസ്സാമീ’’തിആദിനാ സമാപജ്ജനതോ പുബ്ബേ പവത്തചിത്താഭിസങ്ഖാരപരികമ്മാദിം.

തദഭാവഗ്ഗഹണേനാതി കിലേസാവരണാഭാവഗ്ഗഹണേന. ഠിതിന്തി അത്ഥിഭാവം. തബ്ബിപരീതായാതി ‘‘നത്ഥി ദിന്ന’’ന്തിആദികായ മിച്ഛാദിട്ഠിയാ. ഠാനാഭാവന്തി അപ്പവത്തിം, നത്ഥിഭാവം വാ. ഉപരീതി ഇമിസ്സാ ബലാനം അനുക്കമകഥായ ഉപരി അനന്തരമേവ. വിപാകാവരണാഭാവദസ്സനാദികസ്സാതി ആദി-സദ്ദേന കമ്മാവരണാഭാവദസ്സനം സങ്ഗണ്ഹാതി. ഇതരന്തി അധിഗമസ്സ അട്ഠാനദസ്സനം. തംസഹിതാനം ധാതൂനന്തി രാഗാദിസഹിതാനം സഭാവാനം. വേമത്തതാ ച തേസം പച്ചയവിസേസസിദ്ധേന അവത്ഥാദിവിസേസേന വേദിതബ്ബാ. ചരിയാഹേതൂനന്തി രാഗാദിചരിയാകാരണഭൂതാനം ധമ്മാനം.

൧. ഏകകനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൭൬൧. അയം വിസേസോതി സമാനേപി നയദ്വയസ്സ തേസം അഹേതുഭാവാദിദീപനേ ഏകസ്സ ഹേതുഭാവാദിപടിസേധതാ, ഇതരസ്സ രാസന്തരാസങ്ഗഹോതി ഇദം നാനാകരണം. ഏകായ ജാതിയാതി ആദാനനിക്ഖേപപരിച്ഛിന്നസ്സ ഏകസ്സ ഭവസ്സ. തദന്തോഗധതായാതി ഗതിഅന്തോഗധതായ. തത്ഥ തത്ഥാതി തംതംഗതിചുതിഭവേസു.

൭൬൨. തഥാതി അഞ്ഞദ്വാരാരമ്മണതായ. ഖീരാദീനം…പേ… വിലക്ഖണതാതി യഥാ ഖീരസ്സ ദധിഭാവേന, ദധിനോ തക്കഭാവേന വിലക്ഖണതാപത്തി, ന ഏവം പഞ്ചവിഞ്ഞാണാനം നഹേതുഭാവാദിതോ അഞ്ഞസ്സ സഭാവാപത്തി അത്ഥീതി അത്ഥോ.

൭൬൩. മഹത്തേപീതി പുഥുത്തേപി. ബഹുഭാവവാചകോ ഹി അയം മഹാ-സദ്ദോ ‘‘മഹാജനോ’’തിആദീസു വിയ രൂപസങ്ഘാടസ്സ അധിപ്പേതത്താ. അഞ്ഞഥാ സഭാവധമ്മസ്സ കാ മഹന്തതാ, സുഖുമതാ വാ. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ വചനം കത്വാ വുത്തത്താ ആഹ ‘‘ചക്ഖുപസാദേ മമ വത്ഥുമ്ഹീ’’തി. ഇസ്സരിയട്ഠാനന്തി ഇസ്സരിയപവത്തനട്ഠാനം. തഥാ ഹി നം അഞ്ഞത്ഥ ഭാവിതം വിഭാവേന്തമേവ തിട്ഠതി, അഞ്ഞവിഞ്ഞാണാനി ച തേന ദിന്നനയാനേവ തത്ഥ പവത്തന്തി, അപി ദിബ്ബചക്ഖുഞാണം, യതോ തം അന്ധസ്സ ന നിപ്ഫജ്ജതി.

൭൬൪. വവത്ഥിതാനമ്പീതി അഞ്ഞമഞ്ഞം അസംകിണ്ണാനമ്പി. പടിപാടിനിയമോ നിയതാനുപുബ്ബികതാ. തേനാതി ‘‘അബ്ബോകിണ്ണാ’’തി വചനേന.

൭൬൬. ആവട്ടനഭാവോ ആവജ്ജനകിച്ചതാ.

തേസന്തി രൂപാദീനം. ഏതേസഞ്ഹി രൂപാദീനം പഞ്ചഹി വിഞ്ഞാണേഹി സമാഗമോ. അഭിനിപതിതബ്ബാനി ആലമ്ബിതബ്ബാനി, വിജാനിതബ്ബാനീതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ആരമ്മണകരണേന പടിവിജാനിതബ്ബാനീ’’തി. കുസലാകുസലചേതനായ, തംസമ്പയുത്താനഞ്ച യഥാവുത്താനം ‘‘മനോപുബ്ബങ്ഗമാ…പേ… അകുസലം വാ’’തി (വിഭ. അട്ഠ. ൭൬൬) ഏവം വുത്താനം പടിവിജാനിതബ്ബാനം പടിവിജാനനന്തി സമ്ബന്ധോ. കമ്മത്ഥേ ഹി ഏതം സാമിവചനം. സഹജപുബ്ബങ്ഗമധമ്മേനാതി ദസ്സനാദീഹി സഹജാതഫസ്സാദിനാ പുബ്ബങ്ഗമേന ആവജ്ജനാദിനാ. കിച്ചന്തരന്തി ദസ്സനാദികിച്ചതോ അഞ്ഞം സമ്പടിച്ഛനാദികിച്ചം.

അവിപാകഭാവേന കാരണേന, തേന വാ സദ്ധിം. അഞ്ഞന്തി രൂപഭാവാദിം. ഭാസനകരണകരാതി വിഞ്ഞത്തിസമുട്ഠാപനവസേന പവത്തകുസലാകുസലചിത്തുപ്പാദധമ്മാ. തേ ഏവ കായങ്ഗവാചങ്ഗം അചോപേത്വാ പവത്താ തംസദിസാ. പുബ്ബങ്ഗമപടിവിജാനനന്തി പുബ്ബങ്ഗമഭാവേന വിജാനനം മനോദ്വാരികജവനാനം പുരേചരഭാവേന ഗഹണം. തത്ഥാതി പഞ്ചദ്വാരേ. ‘‘ന പടിസിദ്ധ’’ന്തി വത്വാ സ്വായമപ്പടിസേധോ സാമത്ഥിയലദ്ധോതി ദസ്സേതും ‘‘ന കായകമ്മം…പേ… അനുഞ്ഞാതത്താ’’തി വുത്തം. ‘‘തഥാ’’തി ഇദം യഥാ കായവചീകമ്മപട്ഠപനം, ഏവം കുസലാദിധമ്മസമാദാനമ്പി നത്ഥീതി ഉപസംഹരണത്ഥം വേദിതബ്ബം. യദി ന ഭവതോ ചവതി, കഥം പഞ്ചദ്വാരേ ചുതി വുത്താതി ആഹ ‘‘ന പഞ്ചദ്വാരിക…പേ… അതംദ്വാരികത്താ’’തി. തസ്സാ പാളിയാ. ആപാഥമത്തന്തി ആപാഥഗമനമത്തം ആരമ്മണപച്ചയഭാവമത്തം. അഞ്ഞന്തി ‘‘രൂപം നീല’’ന്തി ഏവമാദിധമ്മവിസേസം. തേനാഹ ‘‘ധമ്മസഭാവ’’ന്തി. രൂപന്തി ച ന ഗണ്ഹാതീതി രൂപാരമ്മണമ്പി സമാനം ‘‘രൂപം നാമേത’’ന്തി ന ഗണ്ഹാതി. തഥാ ചാഹു ഏകേ ‘‘ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസമങ്ഗീ നീലം വിജാനാതി, നോ തു നീല’’ന്തി. രൂപനീലാദിആകാരോ രൂപാരമ്മണരൂപാദാനാകാരപഞ്ഞത്തി. തജ്ജാപഞ്ഞത്തി ഹേസാ യഥാ അനിച്ചതാദി. സാതിസയം സവിതക്കസവിചാരത്താ. തതോ അഞ്ഞന്തി സദ്ദാരമ്മണതോ അഞ്ഞം നാമപഞ്ഞത്തിആരമ്മണം, അഞ്ഞഥാ സഹുപ്പത്തിപടിസേധോ ന സമ്ഭവേയ്യാതി അധിപ്പായോ.

മനോദ്വാരേപീതി ന പഞ്ചദ്വാരേയേവ ദുതിയേ മോഘവാരേ, അഥ ഖോ മനോദ്വാരേപി. ആവജ്ജനം ദ്വത്തിക്ഖത്തും…പേ… ദട്ഠബ്ബം ഏകചിത്തക്ഖണികസ്സ ആവജ്ജനസ്സ ഉപ്പത്തിയം തഥാ അസമ്ഭവതോ.

തസ്സാതി യാഥാവകവത്ഥുവിഭാവനായ പഞ്ഞായ.

ഏകകനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ദുകനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൭൬൭. അധികരണേസൂതി പദത്ഥേസു. അഞ്ഞത്ര സഭാവം ഗഹേത്വാതി അത്ഥസദ്ദസ്സ തത്ഥ പവത്തനാകാരദസ്സനം, തേന അത്ഥസദ്ദസ്സ സഭാവത്ഥതം ദസ്സേതി. അധികരണവസേന ലിങ്ഗപരിവത്തിം ഗച്ഛതി. ‘‘അഭിധേയ്യാനുരൂപം ലിങ്ഗവചനാനീ’’തി ഹി സദ്ദവിദൂ വദന്തി.

ദുകനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. തികനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൭൬൮. പരിപാചിതേസൂതി സാധിതേസു. ‘‘വിഹിതേസൂ’’തി ഏത്ഥ ദുദ്ധാദീസു വിയ ഭൂതകാലതാ നാധിപ്പേതാതി ആഹ ‘‘വിസയവിസേസനമത്തമേവാ’’തി. ‘‘കമ്മം, സിപ്പ’’ന്തി പഞ്ഞാ കാരണൂപചാരേന വുത്താതി ആഹ ‘‘പഞ്ഞാ ഏവ വാ…പേ… വേദിതബ്ബാ’’തി.

കുസലം കമ്മം സകം ഏകന്തം ഹിതസുഖാവഹത്താ. തപ്പടിപക്ഖത്താ ഇതരം അകുസലം കമ്മം നോസകം. സച്ചപടിവേധാനുലോമനം സച്ചാനുലോമനം വുത്തന്തി ആഹ ‘‘തപ്പടിവേധപച്ചയഭാവേനാ’’തി. മഗ്ഗസച്ചസ്സ അനുലോമനതോ വാ സച്ചാനുലോമികതാ, തഥാ പരമത്ഥസച്ചസ്സ അനുലോമനതോ. തേനാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘മഗ്ഗസച്ചസ്സാ’’തിആദി. പഞ്ഞാ വുത്താ പഞ്ഞാവിസയേ പഞ്ഞാകിച്ചസ്സ ദസ്സിതത്താ. ‘‘യോഗവിഹിതേസൂ’’തിആദിനാ വുത്തഭൂമിനിദ്ദേസോ, ‘‘കമ്മസ്സകതം സച്ചാനുലോമിക’’ന്തി വുത്തസരൂപനിദ്ദേസോ, ‘‘രൂപം അനിച്ച’’ന്തിആദിനാ വുത്തപ്പകാരനിദ്ദേസോ ച യഥാവുത്താ…പേ… നിദ്ദേസാ. ‘‘യോഗവിഹിതേസു കമ്മായതനേസു ഖന്തിം, കമ്മസ്സകതം ഖന്തിം, ‘രൂപം അനിച്ച’ന്തി ഖന്തി’’ന്തിആദിനാ ഖന്തിആദിപദേഹി യോജേതബ്ബാ. ഓലോകനം പച്ചക്ഖകരണം. ധമ്മാ ഓലോകനം ഖമന്തീതി പഞ്ഞായ തദോലോകനസമത്ഥതമാഹ.

൭൬൯. മുഞ്ചതീതി പജഹതി. ആരബ്ഭ-കിരിയായ അധിട്ഠാനം സമങ്ഗിഭാവോ, അധികരണം പട്ഠപനന്തി ആഹ ‘‘മുഞ്ച…പേ… വത്തും യുത്ത’’ന്തി.

൭൭൦. പഞ്ചസീലദസസീലാനി കമ്മവട്ടേകദേസഭൂതാനി സന്ധായ തേസം ധമ്മട്ഠിതിയം സമവരോധോ വുത്തോ. സതിപി സവനേതി ‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ’’തിആദിനാ (അ. നി. ൮.൩൯; കതാ. ൪൮൦) തഥാഗതതോ സവനേ സതിപി. ഭിക്ഖുആദീനമ്പി തം വുത്തം അധിസീലപഞ്ഞാപനം വിയ ന ബുദ്ധാവേണികന്തി.

അധിപഞ്ഞാനിബ്ബത്തേസൂതി ഠപേത്വാ അധിപഞ്ഞം തദഞ്ഞേസു മഗ്ഗഫലധമ്മേസു. തദധിട്ഠാനേസൂതി തസ്സാ അധിപഞ്ഞായ അധിട്ഠാനേസു വിപസ്സനാധമ്മേസു.

൭൭൧. അപായുപ്പാദനം അവഡ്ഢിനിബ്ബത്തനം. തസ്മിംയേവ ഠാനേതി തസ്മിംയേവ ഖണേ.

തികനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ചതുക്കനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൭൯൩. പരിതസ്സനം പരിത്താസോ, ചിത്തുത്രാസോ ചാതി ‘‘ന പരിതസ്സതീ’’തി പദസ്സ ‘‘ന പത്ഥേതി ന ഉത്തസതീ’’തി അത്ഥമാഹ.

൭൯൬. അരിയസച്ചേസു ധമ്മസദ്ദോ ‘‘ദിട്ഠധമ്മോ’’തിആദീസു വിയ. അരിയമഗ്ഗോ, തസ്സ ച ഫലം ധമ്മോ യഥാനുസിട്ഠം പടിപന്നേ അപായേസു അപതമാനേ ധാരേതീതി. തത്ഥ പഞ്ഞാതി തസ്മിം അരിയമഗ്ഗഫലേ നിസ്സയഭൂതേ പഞ്ഞാ. തേനാഹ ‘‘തംസഹഗതാ’’തി. അവിദിതം വിദിതം വിയ നേതി ഞാപേതീതി നയോ, അനുമാനം, തസ്സ നയനം പവത്തനം, തം പന വിസുംയേവേകം ഞാണുപ്പാദനന്തി ആസങ്കായ നിവത്തനത്ഥമാഹ ‘‘ന അഞ്ഞ…പേ… വിസേസോ’’തി. അത്തനോ ഹി അധിഗമാനുസാരേന പരാധിഗതാനം കാലത്തയേ മഗ്ഗാദീനം പവത്തിആകാരാനുമാനം നയനയനം. അനുമിനനാകാരമേവ ഹിസ്സ സന്ധായ വുത്തം ‘‘ഞാണസ്സേവ പവത്തിവിസേസോ’’തി. കാരണഞ്ച നയനയനസ്സ സച്ചേസു പച്ചക്ഖപവത്തനതോ. ‘‘തഥാ’’തി ഇമിനാ യഥാ മഗ്ഗഞാണതോ അഞ്ഞാപി ‘‘ഇമിനാ ധമ്മേനാ’’തി വത്തും യുത്തം, തഥാ പകാരന്തരേനപി ‘‘ഇമിനാ ധമ്മേന ഞാണേനാ’’തി ഏത്ഥ അത്ഥോ യുജ്ജതീതി ഇമമത്ഥം ഉപസംഹരതി. തേനാതി തസ്മാ ഞാണേന ഞാതതോ സമ്പയോഗേഹി നയനയനതോ. ഞാണവിസയഭാവേനാതി പടിവേധഞാണസ്സ വിസയഭാവേന. ഞാതേന പടിവിദ്ധേന ചതുസച്ചധമ്മേന, ഞാണസമ്പയോഗേന വാ ഞാതേന ജാനിത്വാ ഠിതേന മഗ്ഗഫലധമ്മേന.

സബ്ബേന സബ്ബന്തി സബ്ബപ്പകാരേന സബ്ബം, അനവസേസന്തി അത്ഥോ. അദ്ധത്തയപരിയാപന്നഞ്ഹി സബ്ബം തേഭൂമകസങ്ഖാരഗതം സമ്മസീയതി. നയനതോതി നയഗ്ഗാഹതോ. അനുരൂപത്ഥവാചകോ വാ കാരണസദ്ദോ ‘‘കാരണം വദതീ’’തിആദീസു വിയ.

അന്വയഞാണസ്സപി പരിയോഗാഹേത്വാ പവത്തനതോ സവിസേസോ വിസയാവബോധോതി വുത്തം ‘‘ധമ്മേ ഞാണ…പേ… അഭാവാ’’തി. വിസയോഭാസനമത്തജാനനസാമഞ്ഞേനാതി അസതിപി അഭിസമേച്ച ഗഹണേ വിസയവിഭാവനസങ്ഖാതഅവബോധസാമഞ്ഞമത്തേന. ‘‘ഞാണ’’ന്തി സമ്മതേസൂതി ‘‘ഞാണ’’ന്തി വോഹരിതേസു ലദ്ധഞാണവോഹാരേസു. സമ്മുതിവസേനാതി ധമ്മഞാണാദി വിയ സമുഖേന വിസയേ അപ്പവത്തിത്വാ പഞ്ഞത്തിമുഖേന പവത്തം. അവസേസന്തി സമ്മുതിഞാണമേവാഹ. ഇതരഞാണത്തയവിസഭാഗന്തി ധമ്മഞാണാദിഞാണത്തയവിധുരം.

൭൯൭. കാമഭവധമ്മേതി കാമഭവസങ്ഖാതേ ധമ്മേ.

൭൯൮. സാതി പഠമജ്ഝാനപഞ്ഞാ. വീതരാഗഭാവനാവത്ഥസ്സാതി ‘‘വീതരാഗോ ഹോതീ’’തി ഏവം വുത്തസ്സ. തന്തി ഛട്ഠാഭിഞ്ഞം. മഗ്ഗഞാണഞ്ഹി കിച്ചതോ മഗ്ഗസച്ചമ്പി പടിവിജ്ഝതി. ഇതരാതി ഹേട്ഠിമമഗ്ഗപഞ്ഞാ. തദുപനിസ്സയത്താതി തസ്സാ ഛട്ഠാഭിഞ്ഞായ, തസ്സ വാ പടിവിജ്ഝനസ്സ ഉപനിസ്സയത്താ പടിവിജ്ഝതി നാമ. യഥാനുരൂപന്തി ദിട്ഠാസവാദീനം യഥാനുരൂപം. ആസവക്ഖയേതി ആസവക്ഖയപരിയായേ കാരണൂപചാരേന. തംനിബ്ബത്തനതോതി തസ്സ ആസവക്ഖയസങ്ഖാതസ്സ ഫലസ്സ നിബ്ബത്തനതോ. ഇദഞ്ച ‘‘ആസവാനം ഖയേ ഞാണം ഛട്ഠാഭിഞ്ഞാ’’തി സുത്തേ ആഗതത്താ വുത്തം.

൮൦൧. അഭിവിസിട്ഠേന വാ ഞാണേന പാകടം കരോന്തസ്സാതി അധിഗമവസേന പകാസം വിഭൂതം കരോന്തസ്സ.

൮൦൨. വസിതാപഞ്ചകരഹിതം വസിഭാവം അപാപിതം പടിലദ്ധമത്തം. പടിപദാരമ്മണസഹഗതാ പഞ്ഞാ പടിപദാരമ്മണസമ്ബന്ധിനീതി ആഹ ‘‘പഞ്ഞായ പടിപദാരമ്മണുദ്ദേസേനാ’’തി.

ചതുക്കനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. പഞ്ചകനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൮൦൪. തമേവ പഞ്ഞം ‘‘ദ്വീസു ഝാനേസു പഞ്ഞാ പീതിഫരണേനാ’’തിആദിനാ വിഭജതി. അഭിസന്ദനപരിസന്ദനപരിപൂരണാനിപി പരിപ്ഫരണം വിയ ഫരണാപീതിയാ, തംസഹഗതസുഖസ്സ ച കിച്ചവിസേസഭൂതാനി അധിപ്പേതാനീതി ആഹ ‘‘അഭിസന്ദേതീതി…പേ… വേദിതബ്ബ’’ന്തി. ആദിനാ നയേനാതി ‘‘അഭിസന്ദേതീ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൧.൨൨൬; മ. നി. ൧.൪൨൭) സുത്തേ ആഗതനയേന. ഫരണഞ്ചേത്ഥ പീതിസുഖസമുട്ഠിതപണീതരൂപേഹി കായസ്സ അഭിബ്യാപനം ദട്ഠബ്ബം. ആരമ്മണേതി പീതിഫരണതാസുഖഫരണതാസീസേന വുത്താനം തികദുകഝാനാനം ആരമ്മണേ. താതി പീതിഫരണതാസുഖഫരണതാ.

സമാധിമുഖേനാതി സമാധിം മുഖം പമുഖം കത്വാ, സമാധിസീസേനാതി അത്ഥോ, സമാധിപമുഖേന വാ ഉദ്ദേസനിദ്ദേസേന. അഞ്ഞേ കിലേസാ ദിട്ഠിമാനാദയോ. അപ്പയോഗേനാതി ഝാനവിമോക്ഖാദീനം വിയ ഉപ്പാദനീയപരികമ്മപയോഗേന വിനാ. ആവജ്ജനാസദിസോ ഹി ഫലസമാപത്തിഅത്ഥോ സമ്മസനചാരോ. ഠപിതത്താതി പവത്തിതത്താ. സതിബഹുലതായാതി സതിയാ അഭിണ്ഹുപ്പത്തിയാ. പരിച്ഛിന്ദനസതിയാ കാലസ്സ സതോതി ദസ്സേതീതി യോജനാ.

പഞ്ചകനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ഛക്കനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൮൦൫. വിസുദ്ധിഭാവന്തി വിസുദ്ധിയാ സബ്ഭാവം. ‘‘ദിബ്ബചക്ഖുഞാണേകദേസത്താ’’തി ഇദം തസ്സ പരിഭണ്ഡഞാണത്താ വുത്തം. തഥാ ഹി പാളിയം ‘‘സത്താനം ചുതൂപപാതഞാണായ ചിത്തം അഭിനീഹരതി അഭിനിന്നാമേതീ’’തി (ദീ. നി. ൧.൨൪൭) ആരഭിത്വാ ‘‘സോ ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേനാ’’തിആദി (ദീ. നി. ൧.൨൪൬) വുത്തം. ദിബ്ബസ്സ തിരോഹിതവിപ്പകട്ഠാദിഭേദസ്സ, ഇതരസ്സ ച രൂപായതനസ്സ ദസ്സനസമത്ഥസ്സാപി ദിബ്ബചക്ഖുഞാണസ്സ സിഖാപത്തി ചവമാനോപപജ്ജമാനസത്തദസ്സനന്തി ആഹ ‘‘മുദ്ധപ്പത്തേന ചാ’’തിആദി.

ഛക്കനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. സത്തകനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൮൦൬. ഛബ്ബിധമ്പി പച്ചവേക്ഖണഞാണന്തി ‘‘ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണന്തി ഞാണ’’ന്തിആദിനാ (വിഭ. ൮൦൬) വുത്തം പടിച്ചസമുപ്പാദങ്ഗാനം പച്ചവേക്ഖണവസേന പവത്തഞാണം. സഹ ഗഹേത്വാതി ഏകജ്ഝം ഗഹേത്വാ വിപസ്സനാരമ്മണഭാവസാമഞ്ഞേന ഏകത്തേന ഗഹേത്വാ. സങ്ഖിപിത്വാ വുത്തേനാതി പുബ്ബേ ഛധാ വുത്തം വിയ ദസ്സിതം ധമ്മട്ഠിതിഞാണന്തി ഏവം സങ്ഖിപിത്വാ വുത്തേന. ‘‘ഖയധമ്മ’’ന്തിആദിനാ പകാരേന ദസ്സനന്തി സമ്ബന്ധോ. പവത്തഞാണസ്സാതി ‘‘ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണ’’ന്തിആദിനാ പവത്തസ്സ ഞാണസ്സ, പവത്തേ വാ സംസാരവട്ടേ ഞാണസ്സ. ഞാണാരമ്മണാ വിപസ്സനാ ഞാണവിപസ്സനാ. വിപസ്സനാതി ച ‘‘ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണ’’ന്തിആദിനാ പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നധമ്മേ വിഭാഗേന ദസ്സനതോ ധമ്മട്ഠിതിഞാണം ഇധാധിപ്പേതം. തസ്സ ഖയധമ്മതാദിജാനനം പടിവിപസ്സനാ. തേനാഹ ‘‘വിപസ്സനാപടിവിപസ്സനാദസ്സനമത്ത’’ന്തി.

ഏവമേത്ഥ അട്ഠകഥാധിപ്പായവസേന പാളിയാ അത്ഥം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അത്തനോ അധിപ്പായവസേന ദസ്സേതും ‘‘പാളിയം പനാ’’തിആദിമാഹ. സബ്ബത്ഥാതി അദ്ധത്തയേ പച്ചയവിസേസേന പച്ചയുപ്പന്നവിസേസനിദ്ധാരണേ. ഞാണവചനേനാതി ‘‘ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണ’’ന്തിആദിനാ ഞാണസ്സ ഗഹണേന. അങ്ഗാനന്തി സത്തസത്തതിയാ അങ്ഗാനം. ഇതിസദ്ദേനാതി ‘‘നിരോധധമ്മ’’ന്തി ഏത്ഥ വുത്തഇതിസദ്ദേന. പകാസേത്വാതി ഞാണസ്സ പവത്തിആകാരം ജോതേത്വാ. തേന ധമ്മട്ഠിതിഞാണതോ അഞ്ഞംയേവ പരിയോസാനേ വുത്തം ഞാണന്തി ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘വിപസ്സനാഞാണം സത്തമം ഞാണ’’ന്തി. അയമേവ ചേത്ഥ അത്ഥോ യുത്തോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ന ഹീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ‘‘തമ്പി ഞാണന്തി സമ്ബന്ധോ ന ഹോതീ’’തി ഏവം സമ്ബന്ധോ ന യുത്തോ അങ്ഗന്തരഭാവസ്സ അവിഭാവനതോതി അത്ഥോ. തേന വുത്തം ‘‘തംഞാണ…പേ… അനധിപ്പേതത്താ’’തി. ന ഹി വിസും വിസും വുത്തമേവ ഏകജ്ഝം വചനമത്തേന അത്ഥന്തരം ഹോതീതി. ‘‘ഖയധമ്മം…പേ… ചാ’’തി ഇമിനാ പുരിമസ്മിം പക്ഖേ ഉപചയേന ദോസമാഹ.

സത്തകനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. അട്ഠകനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൮൦൮. പച്ചനീകധമ്മേതി നീവരണാദിപച്ചനീകധമ്മേ. ദുക്ഖന്തി സമാപജ്ജനേ അസതി ഉപ്പജ്ജനകദുക്ഖം.

അട്ഠകനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. ദസകനിദ്ദേസോ

പഠമബലനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൮൦൯. ന ഠാനന്തി അട്ഠാനം, അനുപലബ്ഭനത്ഥോ അയമകാരോതി ആഹ ‘‘അവിജ്ജമാനം ഠാനം അട്ഠാന’’ന്തി. അഭാവത്ഥോ വാ, ന അഞ്ഞപടിപക്ഖാദിഅത്ഥോതി ആഹ ‘‘നത്ഥി ഠാനന്തി വാ അട്ഠാന’’ന്തി. കോ പനേതസ്സ അത്ഥദ്വയസ്സ വിസേസോതി? പഠമോ ഹേതുപച്ചയേഹി അനുപലബ്ഭമാനതം വദതി, ദുതിയോ സബ്ബേന സബ്ബം അഭാവന്തി അയമേതേസം വിസേസോ. തണ്ഹുപാദാനാദീനമ്പി സുഖതോ ഉപഗമനസ്സ ഹേതുഭാവേ ദിട്ഠിവിപല്ലാസസ്സ സോ സാതിസയോ അസുഖേപി ദള്ഹം പവത്താപനതോതി ആഹ ‘‘ദിട്ഠിവിപല്ലാസോവ…പേ… അധിപ്പേത’’ന്തി. ‘‘അത്തദിട്ഠിവസേനാ’’തി കസ്മാ വിസേസേത്വാ വുത്തം, നനു അരിയസാവകസ്സ സബ്ബാപി ദിട്ഠിയോ നത്ഥീതി? സച്ചം നത്ഥി, അത്തദിട്ഠിസന്നിസ്സയാ പന സബ്ബദിട്ഠിയോതി ദസ്സേതും ‘‘അത്തദിട്ഠിവസേനാതി പധാനദിട്ഠിമാഹാ’’തി വുത്തം. ഭേദാനുരൂപസ്സ വത്ഥുനോ. ഭേദാനുരൂപേന ‘‘അധമ്മേ ധമ്മോ’’തിആദിനയപ്പവത്തേന.

സോ ഏവാതി യോ ലിങ്ഗേ അപരിവത്തേ തസ്മിം അത്തഭാവേ ഭവങ്ഗജീവിതിന്ദ്രിയപ്പബന്ധോ, സോ ഏവ. തഞ്ഹി ഉപാദായ ഏകജാതിസമഞ്ഞാ, ന ചേത്ഥ ഭാവകലാപജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ വസേന ചോദനാ കാതബ്ബാ തദഞ്ഞസ്സേവ അധിപ്പേതത്താ. തഞ്ഹി തത്ഥ അവിച്ഛേദവുത്തിയാ പബന്ധവോഹാരം ലഭതി, ഇതരമ്പി വാ ഭാവാനുപാലനതാസാമഞ്ഞേനാതി അനോകാസാവ ചോദനാ.

സപത്തവസേന യോജേതബ്ബന്തി ‘‘സപത്തം മാരേമീതി അഭിസന്ധിനാ സപത്തേന നിപന്നട്ഠാനേ നിപന്നം മനുസ്സഭൂതോ മനുസ്സഭൂതം മാതരം പിതരം വാ മാരേന്തോ’’തിആദിനാ യോജേതബ്ബം. സബ്ബത്ഥാതി ചതൂസുപി വികപ്പേസു. പുരിമം അഭിസന്ധിചിത്തന്തി പുബ്ബഭാഗിയോ മരണാധിപ്പായോ. അപ്പമാണം തേന അത്ഥസിദ്ധിയാ അഭാവതോ. പുഥുജ്ജനസ്സേവ തം ദിന്നം ഹോതീതി ഏത്ഥ യഥാ അരഹത്തം പത്വാ പരിഭുത്തമ്പി പുഥുജ്ജനകാലേ ദിന്നം പുഥുജ്ജനദാനമേവ ഹോതി, ഏവം മരണാധിപ്പായേന പുഥുജ്ജനകാലേ പഹാരേ ദിന്നേ അരഹത്തം പത്വാ തേനേവ പഹാരേന മതേ കസ്മാ അരഹന്തഘാതോയേവ ഹോതി, ന പുഥുജ്ജനഘാതോതി? വിസേസസമ്ഭവതോ. യഥാ ഹി ദാനം ദേയ്യധമ്മസ്സ പരിച്ചാഗമത്തേന ഹോതി, ന ഏവം വധോ. സോ ഹി പാണോ, പാണസഞ്ഞിതാ, വധകചേതനാ, ഉപക്കമോ, തേന മരണന്തി ഇമേസം പഞ്ചന്നം അങ്ഗാനം പാരിപൂരിയാവ ഹോതി, ന അപാരിപൂരിയാ. തസ്മാ അരഹത്തം പത്തസ്സേവ മരണന്തി അരഹന്തഘാതോയേവ ഹോതി, ന പുഥുജ്ജനഘാതോ. യസ്മാ പന ‘‘ഇമം മാരേമീ’’തി യം സന്താനം ആരബ്ഭ മാരണിച്ഛാ, തസ്സ പുഥുജ്ജനഖീണാസവഭാവേന പയോഗമരണക്ഖണാനം വസേന സതിപി സന്താനഭേദേ അഭേദോയേവ. യദാ ച അത്ഥസിദ്ധി, തദാ ഖീണാസവഭാവോ. തസ്മാ അരഹന്തഘാതോവ ഹോതീതി നിച്ഛിതം. കഥം പനേത്ഥ വധകചേതനാ വത്തമാനവിസയാ സിയാതി ആഹ ‘‘വധകചിത്തം പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണമ്പി…പേ… പവത്തതീ’’തി. തത്ഥ പബന്ധവിച്ഛേദവസേനാതി യേന പബന്ധോ വിച്ഛിജ്ജതി, താദിസം പയോഗം നിബ്ബത്തേതീതി അത്ഥോ. തേന യദാ പബന്ധവിച്ഛേദോ, തദാ അരഹാതി യഥാവുത്തം അരഹന്തഘാതം പതിട്ഠാപേതി. ന ഏവന്തി യഥാ കാലന്തരാപേക്ഖകിച്ചസിദ്ധം വധകചിത്തം, ന ഏവം ചാഗചേതനാ. ‘‘സാ ഹീ’’തിആദിനാ ചാഗചേതനായ കാലന്തരാനപേക്ഖകിച്ചസിദ്ധിതംയേവ വിഭാവേതി. അഞ്ഞസകകരണന്തി അത്തതോ വിനിമോചേത്വാ അഞ്ഞസ്സ ദക്ഖിണേയ്യസ്സ സന്തകഭാവകരണം. തസ്സാതി ചജിതബ്ബസ്സ വത്ഥുനോ. യസ്സാതി യസ്സ പുഥുജ്ജനസ്സ. തസ്സേവ തം ദിന്നം ഹോതി, സചേപി അരഹത്തം പത്വാ തേന പരിഭുത്തന്തി അത്ഥോ.

‘‘കപ്പവിനാസേ’’തി ഇദം ‘‘സണ്ഠഹന്തേ കപ്പേ’’തി വുത്തത്താ മഹാകപ്പവിനാസം സന്ധായ വുത്തന്തി ആഹ ‘‘കപ്പട്ഠകഥായ ന സമേതീ’’തി ഏത്ഥ ആയുകപ്പസ്സ അധിപ്പേതത്താ. ആയുകപ്പോ ചേത്ഥ അവീചിയം നിബ്ബത്തസത്താനം അന്തരകപ്പപരിമാണം പരമായു വേദിതബ്ബം. തഞ്ഹി സന്ധായ ‘‘ഏകം കപ്പം അസീതിഭാഗേ കത്വാ തതോ ഏകഭാഗമത്തം കാല’’ന്തി (കഥാ. അട്ഠ. ൬൫൪-൬൫൭) വുത്തം. തയിദം ‘‘ഏകം കപ്പ’’ന്തി യദി ഏകം മഹാകപ്പന്തി അത്ഥോ, തഥാ സതി വീസതിഅന്തരകപ്പപരിമാണോ ഏകോ അസങ്ഖ്യേയ്യകപ്പോതി വുത്തം ഹോതി. അഥ ഏകം അസങ്ഖ്യേയ്യകപ്പന്തി അത്ഥോ, സബ്ബഥാപി ‘‘ചതുസട്ഠി അന്തരകപ്പാ’’തി വചനേന വിരുജ്ഝതീതി വീമംസിതബ്ബം. യഥാ പന കപ്പട്ഠകഥായ അയം അട്ഠകഥാ സമേതി, തം ദസ്സേതും ‘‘കപ്പവിനാസേയേവാതി പനാ’’തിആദിമാഹ.

പകതത്തോ വാ അപാരാജികോ. സമാനസംവാസകോ കമ്മലദ്ധീനം വസേന അനാനാസംവാസകോതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

നിയതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ വിജ്ജമാനതം പടിസേധേത്വാതി യോജനാ. തത്ഥ പടിസേധേത്വാതി ‘‘പുഗ്ഗലോ പന നിയതോ നാമ നത്ഥീ’’തി ഏവം പടിസേധേത്വാ. തത്ഥ കാരണമാഹ ‘‘മിച്ഛത്തസമ്മത്തനിയതധമ്മാനം വിയ സഭാവതോ’’തി. പഞ്ഞത്തിമത്തഞ്ഹേതം മിച്ഛത്തസമ്മത്തനിയതധമ്മനിസ്സയം, യദിദം നിയതോ പുഗ്ഗലോതി. യഥാപുച്ഛിതന്തി ‘‘കിം പുബ്ബഹേതു നിയമേതീ’’തിആദിനാ പുച്ഛിതപ്പകാരം നിയാമകഹേതും. യേനാതി യേന ഉപരിമഗ്ഗത്തയവിപസ്സനാഞാണേന. നിയതാനിയതഭേദന്തി സോതാപന്നാദിനിയതഭേദം, സത്തക്ഖത്തുപരമാദിഅനിയതഭേദഞ്ച. സോതാപന്നോ ഏവ ഹി ഏകോ സത്തക്ഖത്തുപരമോ നാമ ഹോതി, ഏകോ കോലംകോലോ നാമ, ഏകോ ഏകബീജീ നാമാതി സോതാപന്നസ്സ നിയതഭാവോ വുത്തോതി ആഹ ‘‘സോതാപന്നോ ച നിയതോ’’തി. ബ്യതിരേകത്ഥോ ഹി അയം ച-സദ്ദോ. തതോ പുബ്ബേതി സോതാപത്തിമഗ്ഗതോ പുബ്ബേ. ‘‘പുബ്ബഹേതുകിച്ചം നത്ഥീ’’തി ഇദം സോതാപന്നസ്സ നിയതതായ വുത്തത്താ വക്ഖമാനഞ്ച ദോസം ഹദയേ ഠപേത്വാ വുത്തം. ഉപരിമഗ്ഗാനം സഉപനിസ്സയത്തേ പഠമമഗ്ഗസ്സാപി സഉപനിസ്സയതാ സിദ്ധാ ഏവാതി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘യദി ഹീ’’തിആദി. തഞ്ച നിയതത്തം. അസ്സാതി സോതാപത്തിമഗ്ഗസ്സ.

തേനേവ ഖീണാതി സോതാപത്തിമഗ്ഗേനേവ ഖീണാ. കാരണുപച്ഛേദേന ഹി ഫലുപച്ഛേദോ സിയാ. തതോതി സത്തക്ഖത്തുപരമാദിതോ. സാതി സത്തക്ഖത്തുപരമാദിതാ. പവത്തിതോതി വിപാകപ്പബന്ധതോ. തേനാതി സോതാപത്തിമഗ്ഗേന. വുട്ഠാനേതി വുട്ഠാനേ സതി. കാരണേന വിനാ ഫലം നത്ഥീതി ആഹ ‘‘സക്കായ…പേ… ഭവിതബ്ബ’’ന്തി. ‘‘നാമകരണനിമിത്തതോ’’തി ഇമിനാ നാമകരണഹേതുതായ നിയാമകതം വിഭാവേതി ഏകബീജിആദിസമഞ്ഞാനം അന്വത്ഥസഞ്ഞാഭാവതോ. തേനാഹ ‘‘വിപസ്സനാ…പേ… സന്ധായ വുത്ത’’ന്തി.

ആദി-സദ്ദേന ‘‘ഏകോമ്ഹി സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ, സീതീഭൂതോസ്മി നിബ്ബുതോ’’തിആദീനി (മഹാവ. ൧൧; കഥാ. ൪൦൫; മ. നി. ൧.൨൮൫) സങ്ഗയ്ഹന്തി. ഏത്ഥ ച ‘‘സദിസോ മേ ന വിജ്ജതി, ഏകോമ്ഹി സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ (മഹാവ. ൧൧; കഥാ. ൪൦൫; മ. നി. ൧.൨൮൫). ‘അത്ഥേതരഹി അഞ്ഞേ സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ഭഗവതാ സമസമാ സമ്ബോധിയ’ന്തി ഏവം പുട്ഠോ അഹം, ഭന്തേ, ‘നോ’തി വദേയ്യ’’ന്തിആദി (ദീ. നി. ൩.൧൬൧) വചനേഹി ഇമിസ്സാ ലോകധാതുയാ വിയ അഞ്ഞസ്സ ബുദ്ധസ്സ അഞ്ഞിസ്സാ ലോകധാതുയാ ഉപ്പാദോ നിവാരിതോതി ദട്ഠബ്ബം. ന ഹി വിജ്ജമാനേ ‘‘സദിസോ മേ ന വിജ്ജതീ’’തിആദി സക്കാ വത്തും. യം പന വദന്തി ‘‘ലോകധാതുവിസേസാപേക്ഖായ വുത്ത’’ന്തി, തമ്പി നത്ഥി തഥാ വിസേസനസ്സ അഭാവതോ, ബുദ്ധാനുഭാവസ്സ ച അസമത്ഥഭാവവിഭാവനതോ. ആണാഖേത്തകിത്തനഞ്ചേത്ഥ ധമ്മതാദസ്സനത്ഥം. സക്കോതി ഹി ഭഗവാ യത്ഥ യത്ഥ ഇച്ഛതി, തത്ഥ തത്ഥ ആണം വത്തേതും. ‘‘ഏകിസ്സാ ലോകധാതുയാ’’തി ച ഇദം ബുദ്ധഖേത്തഭൂതായ ലോകധാതുയാ ദസ്സനത്ഥം വുത്തം. തത്ഥായമത്ഥോ – ബുദ്ധഖേത്തഭൂതാ ഏകാവായം ലോകധാതു. തത്ഥ ഏകസ്മിം കാലേ ഏകോ ഏവ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഉപ്പജ്ജതീതി. തേനാഹ ‘‘ബുദ്ധഖേത്ത…പേ… അധിപ്പായോ’’തി.

തസ്മാതി യസ്മാ ഉപസമ്പദാധീനം പാതിമോക്ഖം, ഉപസമ്പദാ ച പബ്ബജ്ജാധീനാ, തസ്മാ. പാതിമോക്ഖേ സിദ്ധേ, സിദ്ധാസു താസു പബ്ബജ്ജൂപസമ്പദാസു. തതോ പരം വിനട്ഠം നാമ ഹോതീതി പച്ഛിമപടിവേധതോ പരം പടിവേധസാസനം, പച്ഛിമസീലഭേദതോ ച പരം പടിപത്തിസാസനം വിനട്ഠം നാമ ഹോതീതി സാസനഭാവസാമഞ്ഞേന പന ഉഭയം ഏകജ്ഝം കത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘പച്ഛിമ…പേ… ഏകതോ കത്വാ’’തി ആഹ.

പരിദേവനകാരുഞ്ഞന്തി പരിദേവനേന കരുണായിതബ്ബതാ കരുണായനാ.

ധമ്മാനം സഭാവവിസേസോ ന സക്കാ ധാരേതും, യതോ പാരമീപവിചയാദീസു ഉദകപരിയന്തം കത്വാ മഹാപഥവീകമ്പോ അഹോസി, അഭിസമ്ബോധിദിവസേ ച ഠപേത്വാ പുബ്ബുത്തരദിസാഭാഗേ ബോധിരുക്ഖമൂലേ ഭൂമിഭാഗോ മഹാപുരിസം ധാരേതും നാസക്ഖി, അഞ്ഞദത്ഥു ഏകപസ്സേ പക്ഖിത്തഅതിഭാരഭരിതനാവാ വിയ ചക്കവാളഗബ്ഭോ വിപരിവത്തോ. ‘‘സമുപ്പാദികാ’’തി വത്തബ്ബേ സ-കാരേ അ-കാരസ്സ ആ-കാരോ, ഏകസ്സ ച പ-കാരസ്സ ലോപോ കതോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സമം ഉദ്ധം പജ്ജതീതി സാമുപാദികാ’’തി. സമം ഉപാദിയതീതി വാ സമുപാദാ, സമുപാദാ ഏവ സാമുപാദികാ, സമുപാഹിനീതി അത്ഥോ.

സന്തതിഖണവസേനാതി സന്തതിവസേന ആയൂഹനസമങ്ഗിതാ, സപുബ്ബപച്ഛാഭാഗസ്സ ഗഹണവസേന ചേതനാക്ഖണവസേന ചേതനാസമങ്ഗിതാതി യോജേതബ്ബാ. ഏകസ്മിം ഉപട്ഠിതേ പച്ചയവസേന തദഞ്ഞസ്സ ഉപട്ഠാനം പരിവത്തനം.

പഠമബലനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ദുതിയബലനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൮൧൦. ഭോഗേ ഭുഞ്ജിതും ന ജാനാതി, വിനാസേതീതി യോജനാ.

ലഹുപരിവത്തിതായ ജീവിതസ്സാതി അധിപ്പായോ.

ന അദാസി പയുത്തവാചായ ഉപ്പന്നന്തി അധിപ്പായേന.

സമ്മാപയോഗേനാതി സമ്മാപടിപത്തിയാ.

ദുതിയബലനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പഞ്ചമബലനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൮൧൩. ധാതുസഭാവോതി ഭൂതാദിസങ്ഖാതധാതൂനം സഭാവോ. സഭാഗവസേന ഫലഭൂതേന. അജ്ഝാസയധാതുപരിച്ഛിന്ദനതോതി അജ്ഝാസയസഭാവസ്സ ‘‘ഹീനം, പണീത’’ന്തി വാ പരിച്ഛിജ്ജ ജാനനതോ, വുട്ഠിനിമിത്തേന വിയ മഹോഘേന ഉപരിമേഘവുട്ഠിയാ.

പഞ്ചമബലനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഛട്ഠബലനിദ്ദേസവണ്ണനാ

സദ്ദത്ഥോ സമ്ഭവതി സമാസന്തേനേവ തഥാ സദ്ദസിദ്ധിതോ. തേസന്തി പരോപരാനം വിസദാവിസദാനം സദ്ധാദിഇന്ദ്രിയാനം. ഏവഞ്ച കത്വാതി ആസയാദിതോ ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തസ്സ, ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തതോ ച അധിമുത്തിഭേദസ്സ വിസിട്ഠസഭാവത്താ ഏവ.

൮൧൫. ‘‘കേ പന തേ അരിയാവാസാ’’തി പുച്ഛിത്വാ തേ സുത്തേനേവ ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ’’തിആദിപാളിം ആഹരിത്വാ ‘‘ഏവം വുത്താ’’തി നിഗമേത്വാ പുന മഗ്ഗാധിഗമേനേവ തേസം അധിഗമം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏതേസൂ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഇതരേതി ഛളങ്ഗസമന്നാഗമഏകാരക്ഖാസങ്ഖായപടിസേവനാദയോ.

൮൧൬. ആരമ്മണസന്താനാനുസയനേസൂതി ആരമ്മണാനുസയനം, സന്താനാനുസയനന്തി ദ്വീസു അനുസയനേസു. യഥാ ഹി മഗ്ഗേന അസമുച്ഛിന്നോ രാഗോ കാരണലാഭേ ഉപ്പജ്ജനാരഹോ ഥാമഗതട്ഠേന സന്താനേ അനുസേതീതി വുച്ചതി, ഏവം ഇട്ഠാരമ്മണേപീതി തസ്സ ആരമ്മണാനുസയനം ദട്ഠബ്ബം. തം പനസ്സ അനുസയനം ഉപ്പത്തിയാ പാകടം ഹോതീതി ദസ്സേതും അട്ഠകഥായം ‘‘യഥാ നാമാ’’തിആദി (വിഭ. അട്ഠ. ൮൧൬) വുത്തം. ‘‘ആചിണ്ണസമാചിണ്ണാ’’തി ഏതേന ഇട്ഠാരമ്മണേ രാഗസ്സ ചിരപരിഭാവനം വിഭാവേതി. യസ്മാ പന ഏവം ചിരപരിഭാവിതം പരിവേഠേത്വാ വിയ ഠിതം ഹോതി, തസ്മാ ‘‘സമന്തതോ വേഠേത്വാ വിയ ഠിതഭാവേന അനുസയിതതം ദസ്സേതീ’’തി വുത്തം. തഥാ ഹി ഉദകേ നിമുഗ്ഗസദിസോ ഉദാഹടോ. ‘‘സബ്ബേപി തേഭൂമകാ ധമ്മാ കാമനീയട്ഠേന കാമാ’’തിആദിപാളിവസേന ഭവരാഗസ്സാപി വത്ഥുകാമതാ വേദിതബ്ബാ. രാഗവസേനാതി ആരമ്മണരജ്ജനവസേന.

൮൧൮. ഇന്ദ്രിയവിസേസോ വിനേയ്യാനം ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തം.

൮൧൯. പഹാതബ്ബേന ഉപദ്ദുതനിരോധനത്ഥം പഹായകം പരിയേസതീതി പഠമം പഹാതബ്ബം, പച്ഛാ പഹായകന്തി അയം പഹാതബ്ബപജഹനക്കമോ പഹാനക്കമപദേന വുത്തോ. യസ്സാതി പഹാതബ്ബസ്സ. തന്തി പഹാതബ്ബം. പഠമം വുച്ചതീതി പഹാനവിചാരണാനം പഠമം വുച്ചതി. തതോ പച്ഛാ അപ്പഹാതബ്ബം യഥാ തം ദസ്സനത്തികാദീസു.

൮൨൬. തന്തി ഭവങ്ഗം. തസ്സാതി ലോകുത്തരസ്സ. പാദകന്തി അന്തിമഭവികസ്സ ഭവങ്ഗം സന്ധായാഹ.

ഛട്ഠബലനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സത്തമബലനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൮൨൮. സമാപന്നോമ്ഹീതി മഞ്ഞതീതി അത്ഥോ.

സമാധി വാ തസ്സ ആരമ്മണഭൂതം കമ്മട്ഠാനം വാ ചിത്തമഞ്ജൂസാതി യോജനാ. ഠപേതുന്തി യഥാപരിച്ഛിന്നം കാലം സമാപത്തിചിത്തം പവത്തേതും.

തേഹീതി സഞ്ഞാമനസികാരേഹി. തംസഭാവതാതി കാമാദിദുതിയജ്ഝാനാദിഅനുപക്ഖന്ദനസഭാവതാ. പഗുണവോദാനം പഗുണഭാവസിദ്ധാ ഝാനസ്സ പടിപക്ഖതോ വിസുദ്ധി.

സത്തമബലനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ദസമബലനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൮൩൧. പഞ്ഞാവ വിമുത്തീതി രാഗാദീഹി വിമുത്തിഭൂതാ പഞ്ഞാവ വിമുത്തീതി യോജനാ. കമ്മന്തരസ്സ വിപാകന്തരമേവാതി അത്ഥോ വിപാകന്തരജാനനസ്സേവ ദുതിയബലകിച്ചത്താ, കമ്മന്തരജാനനസ്സ ച തതിയബലകിച്ചത്താ. ബലസദിസതന്തി ഏകച്ചബലസദിസതം. കസ്മാ പനേത്ഥ ബലഞാണകിച്ചേ വുച്ചമാനേ ഝാനാദിഅബലഞാണം ഉദാഹടന്തി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘യദിപീ’’തിആദി. തദന്തോഗധന്തി തസ്മിം ഝാനാദിപച്ചവേക്ഖണാസഭാവേ സത്തമബലഞാണേ അന്തോഗധം. ഏവന്തി ഝാനാദിഞാണം വിയ. അപ്പേതും, വികുബ്ബിതുഞ്ചാതി അത്തനാ വുത്താകാരം സന്ധായാഹ. സമുദയപ്പഹാനാദിഏകച്ചഞാണകിച്ചമ്പി അകരോന്തം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം കഥമപ്പനാദികം ഝാനാദികിച്ചം കരേയ്യ, ബലഞാണേഹി പന ജാനിതബ്ബം, തതോ ഉത്തരിഞ്ച ജാനന്തമ്പി യസ്മാ ഏകച്ചബലകിച്ചം ന കരോതി, തസ്മാ അഞ്ഞാനേവ ബലഞാണാനി, അഞ്ഞം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണന്തി ദസ്സനത്ഥം ‘‘ഏതേസം പന കിച്ചം ന സബ്ബം കരോതീ’’തിആദി (വിഭ. അട്ഠ. ൮൩൧) അട്ഠകഥായം വുത്തം. തത്ഥ യഥാ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം അബലകിച്ചം ഏകച്ചം ന കരോതി, ഏവം ബലകിച്ചമ്പീതി ഉദാഹരണദസ്സനവസേന ‘‘തഞ്ഹി ഝാനം ഹുത്വാ അപ്പേതു’’ന്തിആദി വുത്തന്തി ദസ്സേതും ‘‘അഥ വാ…പേ… ദട്ഠബ്ബ’’ന്തി വുത്തം.

ദസമബലനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഞാണവിഭങ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.