൧൭. ഖുദ്ദകവത്ഥുവിഭങ്ഗോ

൧. ഏകകനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൮൪൩-൪. അത്ഥിപടിച്ചം നാമാതി അത്ഥിതാ പടിച്ചത്ഥോ നാമ, അസതിപി സഹജാതപുരേജാതാദിഭാവേ യസ്മിം സതി യം ഹോതി, സോ തസ്സ പച്ചയോതി കത്വാ യഥാ തഥാ അത്ഥിതാമത്തം ഇധ പടിച്ചത്ഥോതി അത്ഥോ. തം പന പടിച്ചത്ഥം ബ്യതിരേകമുഖേന പാകടതരം കാതും ‘‘യഥാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ നിസ്സയാദിപച്ചയഭാവേന പടിച്ചാതി വുത്തന്തി നിസ്സയാദിപച്ചയഭാവതോ പച്ചയഭൂതം ചക്ഖാദി ‘‘പടിച്ചാ’’തി വുത്തം. ഏകിസ്സാ സേണിയാതി അട്ഠാരസസു സേണീസു മയം അമുകായ സേണിയാ ജാതാമ്ഹ, ന അഞ്ഞേ വിയ അപ്പഞ്ഞാതാതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥം വദന്തി.

പുരതോ കരണം പമുഖഭാവകരണം. നിധാനരാസീതി നിദഹിത്വാ ഠപിതധനനിചയോ. യസോതി ഇസ്സരിയം. തം പന യേസു വത്തതി, തേസു പട്ഠാപകആണാകരണേഹി പാകടോ ഹോതീതി ‘‘പട്ഠാപകമദോ, ആണാകരണമദോ’’തി ച വുത്തം.

൮൪൫. വത്ഥുനാതി ജാതിആദിപവത്തിഹേതുനാ.

൮൪൬. പതിട്ഠാഭാവോതി കുസലകമ്മേസു പതിട്ഠാനാഭാവോ, സോ പന യസ്മാ കുസലകിരിയായ ഠാനം ന ഹോതി, തസ്മാ ‘‘കുസലകരണേ അട്ഠാന’’ന്തി ആഹ. പമാദസങ്ഖാതസ്സ അത്ഥസ്സ ഏവമാദികോ പരിയായോതി യോജനാ. ആദി-സദ്ദേന ‘‘വചീദുച്ചരിതേ, മനോദുച്ചരിതേ ചിത്തസ്സ വോസ്സഗ്ഗോ, മക്ഖോ, പളാസോ’’തി ച ഏവമാദികസ്സ സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. ‘‘പമാദോ പമജ്ജനാദീ’’തിആദികോ തദത്ഥപ്പകാസകോ, ‘‘ചിത്തസ്സ വോസ്സഗ്ഗോ വോസ്സഗ്ഗാനുപ്പാദന’’ന്തിആദികോ തപ്പരിയായപ്പകാസകോ ബ്യഞ്ജനപരിയായോ ച അപരിയന്തോതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ചത്താരോ ഖന്ധേ ദസ്സേതീ’’തി ഇമിനാ സതിവോസ്സഗ്ഗാകാരപ്പവത്താ ചത്താരോ അകുസലക്ഖന്ധാ പമാദോതി വദതി.

൮൪൭. അനിവാതവുത്തിതായ ഹേതുഭൂതോ ചിത്തസമ്പഗ്ഗഹോ മാനവിസേസോ.

൮൪൮. ഉത്തരഭാവോ ഉത്തരിയം, കരണേന ഉത്തരിയം കരണുത്തരിയം, സാരമ്ഭേന പരസ്സ കിരിയതോ ഉത്തരികിരിയാ.

൮൪൯. നേരുത്തികവിധാനേനാതി ഇ-കാരച്ച-കാരാനഞ്ച ര-കാരതാപാദനേന.

അത്തഹിതം അത്താതി ഉത്തരപദലോപേന നിദ്ദേസമാഹ യഥാ ‘‘രൂപഭവോ രൂപം, ഭീമസേനോ ഭീമോ’’തി ച. ആദിന്നോ, പത്തോ വാ അത്ഥോ അത്താതി നിരുത്തിനയേന പദസിദ്ധി വേദിതബ്ബാ.

മുദ്ദിതസ്സാതി അങ്കിതസ്സ.

൮൫൦. ജാനന്തസ്സേവ മഹാജനസ്സ. ഉപാദാനാദിപച്ചയേതി ഇന്ധനുദകചീവരാദികേ പാരിപൂരിഹേതുകേ.

൮൫൧. ഗണ്ഠികാ സയം ഗണ്ഠികരണതോ. പതിരൂപവചനതോ, അഞ്ഞേസം ഗണ്ഠിഭേദതോ ച ഗണ്ഠിഭൂതാ.

൮൫൨. അഭേജ്ജന്തരതായ സമാസേവിതതായ സുട്ഠു ആസേവിതതായ.

൮൫൩. ചിരകാലപരിഭാവിതത്തേന തേമനകരണം അല്ലഭാവകരണം, ലോഭവസേന അവസ്സവനന്തി അത്ഥോ.

ഏവം സന്തേ കഥം ഖീയനന്തി നിദ്ദേസോതി ആഹ ‘‘ഖീയനന്തി ചാ’’തിആദി.

൮൫൪. ചീവരമണ്ഡനാദീനന്തി ചീവരമണ്ഡനാ പത്തമണ്ഡനാ സേനാസനമണ്ഡനാതി ഇമേസം. ഇദാനി തം വിസേസനഭാവം യോജേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘ചീവരേന ഹീ’’തിആദി വുത്തം.

൮൫൫. സഭാഗരഹിതോ, സഭാഗപടിപക്ഖോ വാ അസഭാഗോ, അനനുകൂലാനം പടിക്കൂലതാ വാ. തേനാഹ ‘‘മാനഥദ്ധതാ, വിരോധോ വാ’’തി.

൮൫൬. സങ്കമ്പനാ ഉക്കണ്ഠനാവസേന അനവട്ഠാനം, അനവധാനം വാ. തസ്സ തസ്സ ആരമ്മണസ്സ തണ്ഹായനാ.

൮൫൭. കായസ്സാതി നാമകായസ്സ. തസ്മിഞ്ഹി അവിപ്ഫാരികേ രൂപകായോപി അവിപ്ഫാരികോ ഹോതി.

൮൬൦. രാഗാദീനന്തി രാഗമോഹഅഹിരികാനോത്തപ്പവിചികിച്ഛാദീനം.

൮൬൧. തിവിധമ്പി കുഹനവത്ഥും ദസ്സേതുന്തി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥാതി മഹാനിദ്ദേസേ. ‘‘തത്ഥ കതമാ കുഹനാ ലാഭസക്കാരസിലോകസന്നിസ്സിതസ്സാ’’തിആദിനാ (വിഭ. ൮൬൧) ഇധ ഖുദ്ദകവിഭങ്ഗേ ആഗതം ദേസനാനയം നിസ്സായ മഹാനിദ്ദേസദേസനാ പവത്താതി ആഹ ‘‘നിസ്സയഭൂതായ ഇമായ പാളിയാ’’തി.

അന്തരഹിതാനീതി അന്തവികലാനി ഛിന്ദന്താനി.

ലാഭസക്കാരസിലോകഹേതു സമ്ഭാവനാധിപ്പായേന സംയതാകാരദസ്സനം കോഹഞ്ഞന്തി ആഹ ‘‘പാപിച്ഛതായ നിരത്ഥകകായവചീവിപ്ഫന്ദനിഗ്ഗഹണം കോരജ’’ന്തി. യോ സംവേഗബഹുലോ കുക്കുച്ചകോ പുബ്ബേനാപരം അത്തനോപി കിരിയം പരിസങ്കന്തോ പച്ചവേക്ഖമാനോ തിട്ഠതി, താദിസം വിയ അത്താനം ദസ്സേന്തോ ‘‘അതിപരിസങ്കിതോ’’തി വുത്തോ.

൮൬൪. പസംസാമുഖേന നിന്ദനന്തി പസംസാവത്ഥുതോ ഖിപനം ബഹി ഛഡ്ഡനം യഥാ ‘‘അദായകം അഹോ ദാനപതീ’’തി.

൮൬൫. ഗവേസനകമ്മന്തി അപ്പകേന ലാഭേന മഹന്തസ്സ പരിയേസനകബ്യാപാരോ.

൮൬൬. പോക്ഖരം വുച്ചതി സുന്ദരം, വണ്ണസ്സ സുന്ദരഭാവോ വണ്ണപാരിപൂരീ ഹോതീതി ആഹ ‘‘വണ്ണപാരിപൂരീ വാ വണ്ണപോക്ഖരതാ’’തി.

൮൭൯. സേയ്യമാനാദിനിദ്ദേസേസൂതി ‘‘തത്ഥ കതമോ സേയ്യസ്സ ‘സേയ്യോഹമസ്മീ’തി മാനോ’’തിആദിനാ (വിഭ. ൮൬൯) നിദ്ദിട്ഠേസു നവസു മാനനിദ്ദേസേസു. ‘‘സേയ്യാദിപുഗ്ഗലോ’’തി ഇദം തത്ഥ പാളിയം സേയ്യാദീനം നവന്നം പുഗ്ഗലാനം ആമട്ഠത്താ വുത്തം. ഇധ പന പുഗ്ഗലാമസനേ സതി സേയ്യപുഗ്ഗലോ ച ആമസിതബ്ബോ സിയാ. തേനേവാഹ ‘‘സേയ്യമാനഭാവേപീ’’തി. സേയ്യമാനഭാവേപീതി പി-സദ്ദോ ആകഡ്ഢകോ അസേയ്യമാനനിദ്ദേസേപി പുഗ്ഗലാമസനസ്സ കതത്താ. യസ്സ കസ്സചീതി സേയ്യാദീസു യസ്സ കസ്സചി പുഗ്ഗലസ്സ.

൮൮൦. പുരിമമാനസ്സാതി പുബ്ബേ പവത്തസ്സ സദിസമാനസ്സ, ഹീനമാനസ്സ വാ, സദിസമാനവസേനേവ പന പാളി ആഗതാ.

൮൮൧. ‘‘മിഗാനം കോത്ഥുകോ അന്തോ, പക്ഖീനം പന വായസോ’’തി (ജാ. ൧.൩.൧൩൫) വചനതോ ആഹ ‘‘പക്ഖിജാതീസു വായസോ അന്തോ ലാമകോ’’തി.

൮൮൨. വിരാഗന്തി അരഹത്തം.

൮൮൩. മാനസമ്പയുത്തച്ഛന്ദോ തണ്ഹാഛന്ദോ. മാനസഭാവം അനുഗതോ സേയ്യാദിതോ സമ്പഗ്ഗണ്ഹനവസേന പവത്തോ മാനസമ്പയുത്തകത്തുകമ്യതാഛന്ദോ വാ മാനച്ഛന്ദോ.

൮൮൪. തത്ഥാതി തസ്മിം വിലമ്ബനേ നിപ്ഫാദേതബ്ബേ. യുത്തം അനുച്ഛവികം. മുത്തം വിസ്സട്ഠം. സിലിട്ഠം സഹിതം, അത്ഥദ്വയവിഭാവകം വാ.

൮൮൮. അനുദ്ദയസ്സേവാതി മേത്തായന്തസ്സ വിയ അനുകമ്പന്തസ്സ വിയ വികപ്പനാതി ആഹ ‘‘സഹനന്ദിതാദികസ്സാ’’തി, മേത്താദിപതിരൂപേന പവത്തഗേഹസിതസിനേഹസ്സാതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘താദിസോ രാഗോ’’തി. അത്ഥോ യുജ്ജതീതി ഏവമ്പി ‘‘തത്ഥാ’’തി പാളിപദസ്സ അത്ഥോ യുജ്ജതി. പരാനുദ്ദയതാഹേതുകോ ഹി പരാനുദ്ദയതാസഹിതോ സോ വിതക്കോതി.

൮൯൦. കാമഗുണപാരിപൂരിയാ യേഭുയ്യേന ലോകോ സമ്ഭാവേതീതി ആഹ ‘‘അനവഞ്ഞത്തത്ഥമേവ കാമഗുണേ ച പത്ഥേതീ’’തി.

ഏകകനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ദുകനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൮൯൧. ബന്ധതീതി കുജ്ഝനാകാരം ബന്ധതി ഘടേതി. ഉപനാഹോ ഹി ആഘാതവത്ഥുനാ ചിത്തം ബന്ധന്തോ വിയ ഹോതി, യതോ അഞ്ഞഥാ പവത്തിത്വാപി അവിദിതേ ഉപനാഹേ ആഘാതവത്ഥുസന്നിസ്സിതോവ ഹോതി.

൮൯൨. ദന്തേഹി ഛിന്ദിത്വാതി ദന്തേഹി ഛിന്ദിത്വാ വിയ ഏകദേസം അപനേത്വാ ഏകദേസം ഗഹേത്വാതി അധിപ്പായോ.

൮൯൪. അച്ചയം കത്വാതി വീതിക്കമം കത്വാ. പടിച്ഛാദനേതി അത്തനാ കതസ്സ അച്ചയസ്സ പടിച്ഛാദനേ. വോച്ഛിന്ദനം വീതിക്കമകിരിയായ അപ്പടിജാനവസേന ഉപച്ഛിന്ദനം, വോച്ഛിന്ദനേന ഛാദനാ വോച്ഛിന്ദനഛാദനാ.

അസമ്മാഭാസനേ സഠ-സദ്ദോ ലോകേ നിരുള്ഹോതി ആഹ ‘‘യോ ന സമ്മാ ഭാസതി, സോ സഠോ’’തി. സഠസ്സ യക്ഖസൂകരസദിസതം ദസ്സേന്തോ ‘‘കുച്ഛി വാ പിഠി വാ ജാനിതും ന സക്കാ’’തി ആഹ, ഇന്ദജാലസദിസോ വാ ഏസോ ദട്ഠബ്ബോ.

യോ സബ്ബഥാ വിപന്നജ്ഝാസയോപി സമാനോ കായവചീഭേദമത്തേന അത്താനം സമ്പന്നം വിയ ദസ്സേത്വാ ലോകം വഞ്ചേന്തോ അഞ്ഞഥാ സന്തം അഞ്ഞഥാ പവേദേതി. തേനാഹ ‘‘തേനേതം സാഠേയ്യം മായാതോ ബലവതരാ വഞ്ചനാതി ദട്ഠബ്ബ’’ന്തി. സന്തദോസപടിച്ഛാദനമേവ ഹി മായാ. തേനേവാതി ബലവതരവഞ്ചനാഭാവേനേവ. ദള്ഹകേരാടിയഞ്ഹി ‘‘പരിക്ഖതതാ’’തി വുത്തം.

൯൦൮. അഭാവേപീതി പി-സദ്ദേന ‘‘കോ പന വാദോ ഭാവേ’’തി ദസ്സേതി. യദിപി ഹി പുഥുജ്ജനാനം, ഏകച്ചാനഞ്ച സേക്ഖാനം യഥാരഹം അത്താഭിനിവേസാദീഹി കതൂപകാരം രൂപരാഗാദിസംയോജനകിച്ചം സാധേതി, ഏകച്ചാനം പന വിനാ ഏവ തേഹീതി കസ്സചിപി കിലേസസ്സ അവിക്ഖമ്ഭിതത്താ കഥഞ്ചിപി അവിമുത്തോ കാമഭവോ അജ്ഝത്തഗ്ഗഹണസ്സ വിസേസപച്ചയോതി ‘‘അജ്ഝത്ത’’ന്തി വുച്ചതി, തദഭാവതോ ‘‘ബഹിദ്ധാ’’തി ലദ്ധവോഹാരേ രൂപാരൂപഭവേ കേവലമ്പി സംയോജനകിച്ചം സാധേന്തം പവത്തതീതി, തതോ ഏവ രൂപാരൂപാവചരസത്താനം ബഹിദ്ധാസംയോജനഭാവഹേതജാതന്തി ച ‘‘ബഹിദ്ധാസംയോജന’’ന്തി വുച്ചതീതി ഇമമത്ഥമാഹ ‘‘സക്കായദിട്ഠാദീനം…പേ… യോജനം നാമാ’’തി.

ദുകനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. തികനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൯൦൯. അവിജ്ജാഭവതണ്ഹാഹി വിയ ഇസ്സാമച്ഛരിയദോമനസ്സാദിസഹായഭൂതേന ദോസേനപി ഭവാഭിസങ്ഖരണം ഹോതീതി ‘‘അകുസലമൂലാനേവ വട്ടമൂലാനീ’’തി. തേനാഹ ‘‘തീഹി…പേ… കഥിതോ’’തി.

൯൧൯. രൂപാരൂപാവചരവിപാകാനം സന്തപണീതഭാവേന ഉളാരതമത്താ തത്ഥ സാതിസയോ ഭവരാഗോ വുത്തോ.

൯൨൦. മാനേന ഠപനാതി മാനേന സേയ്യാദിവസേന അത്തനോ ഠപനാ. ഠപനാതി ച ദഹനാ, പഗ്ഗണ്ഹനാ വാ.

൯൨൧. തംസമ്പയുത്താതി ദോസസമ്പയുത്താ.

൯൨൨. തേസം വണ്ണഭേദന്തി തേസം ജീവാനം വണ്ണവിസേസം, തേസം വാ തഥാ കഥേന്താനം സുത്വാ. ബ്യാപീതി സകലലോകബ്യാപീ, സകലസരീരബ്യാപീ വാ. പരിമണ്ഡലോതി പരമാണുപ്പമാണോ ഹുത്വാ പരിമണ്ഡലോ. ആദി-സദ്ദേന അങ്ഗുട്ഠപ്പമാണോ വയപ്പമാണോതിആദികം സങ്ഗണ്ഹാതി.

൯൨൩. ഉതുവിപരിണാമജോ സീതാദിഉതുവിപരിവത്തജാതോ. ഓപക്കമികോ അത്തനോ, പരസ്സ വാ താദിസഉപക്കമനിബ്ബത്തോ. വിസമപരിഹാരജോ ചിരാസനചിരട്ഠാനാദിനാ കായസ്സ വിസമപരിഹരണതോ ജാതോ. സന്നിപാതജോ സഞ്ചയതോ പട്ഠായ പച്ചേകം വിസമാകാരതോ ദോസത്തയസമോധാനതോ ജാതോ. കമ്മസമുട്ഠാനോ ഉതുവിപരിണാമാദീഹി വിനാ കമ്മതോ സമുട്ഠിതോ. പിത്തസേമ്ഹവാതസമുട്ഠാനാ പന പിത്താദീനം അധികഭാവേനേവ വുത്താ. സബ്ബസ്സാപി ഹി രോഗസ്സ ദോസത്തയം ആസന്നകാരണം ദോസപ്പകോപേന വിനാ അഭാവതോ. കമ്മം പധാനകാരണം കതോകാസേ ഏവ തസ്മിം ഉപ്പജ്ജനതോ, ഇതരം പന തസ്സ സഹകാരികാരണം ദട്ഠബ്ബം. തയിദം പുബ്ബേകതഹേതുവാദിനോ പടിക്ഖിപന്തി. ഉപപജ്ജവേദനീയഫലമ്പി പുബ്ബേകതഹേതുകപക്ഖികമേവ അതീതദ്ധികത്താ കമ്മസ്സാതി അരുചിസൂചനത്ഥം കിര-സദ്ദഗ്ഗഹണം കരോതി ‘‘ഉപപജ്ജവേദനീയഞ്ച കിര പടിക്ഖിപന്തീ’’തി.

൯൨൪. ദാഹകാരണതായാതി രാഗാദിദസവിധഗ്ഗിദാഹസ്സ, നരകഗ്ഗിദാഹസ്സ ച കാരണതായ.

൯൨൬. പുഥുനിമിത്തസഭാവേസൂതി പുഥു നാനാകിലേസാദീനം കാരണസഭാവേസു.

൯൩൧. അദ്ദനം അദ്ദാ മദ്ദവോ, അനേകത്ഥത്താ ധാതൂനം തപ്പടിക്ഖേപേന അനദ്ദാതി ആഹ ‘‘അമുദുതാ വാ അനദ്ദാ’’തി.

൯൩൬. അയോനിസോമനസികാരഹേതുകത്താ ആവജ്ജനായ അകുസലാനുകൂലകിച്ചതാ ദട്ഠബ്ബാ.

തികനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ചതുക്കനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൯൩൯. ഏവം-സദ്ദേനാതി നിദസ്സനത്ഥേന ഏവം-സദ്ദേനാതി അധിപ്പായോ. ഭവോ ഏവ അഭിവുദ്ധോ അഭവോ യഥാ ‘‘അസേക്ഖാ ധമ്മാ’’തി (ധ. സ. തികമാതികാ ൧൧). ദുതിയസ്മിം പക്ഖേ ഭവാഭവസദ്ദേന സമ്പത്തിവിപത്തിയോ, വുദ്ധിഹാനിയോ വാ വുത്താതി വേദിതബ്ബാ.

അഗതിയാതി അയുത്തഗതിയാ, അപ്പതിരൂപകിരിയായാതി അത്ഥോ.

കോധൂപായാസ…പേ… മാതുഗാമാ വാ ഊമിആദിഭയന്തി യോജനാ. പഞ്ചകാമഗുണമാതുഗാമഗ്ഗഹണേതി പഞ്ചകാമഗുണഗ്ഗഹണേ, മാതുഗാമഗ്ഗഹണേ ച.

‘‘സയംകതം സുഖദുക്ഖ’’ന്തിആദികാ ദിട്ഠി യദിപി അഞ്ഞേസമ്പി ദിട്ഠിഗതികാനം അത്ഥേവ, തിമ്ബരുകോ പന തഥാദിട്ഠികോ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛീതി സാ ദിട്ഠി ‘‘തിമ്ബരുകദിട്ഠീ’’തി (സം. നി. ൨.൧൮) വുത്താ. തേനാഹ ‘‘തിമ്ബരുകോ…പേ… ആഗതത്താ’’തി.

ചതുക്കനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. പഞ്ചകനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൯൪൦. ആഗമനസ്സ പടിസന്ധിഗ്ഗഹണവസേനാതി അധിപ്പായോ.

൯൪൧. ഉപചയനതോതി വഡ്ഢനതോ. അഞ്ഞഥാതി ലാഭതോ തക്കനതോ ച അഞ്ഞപ്പകാരോ ഗഹിതോതി തം ദസ്സേന്തോ ‘‘സദ്ധാരുചിആദീഹീ’’തി ആഹ. അനുസ്സവതോ ഹി സദ്ദഹനം, രുച്ചനം പന ജാതിസ്സരഞാണതോപി ഹോതി. ആദി-സദ്ദേന ഖന്തിആദീനം സങ്ഗഹോ.

൯൪൨. അക്ഖന്തി മൂലം ഏതേസന്തി അക്ഖന്തിമൂലകാ. ദുക്കടദുബ്ഭാസിതതാദിദോസാ താദിസാനി കായവചീമനോദുച്ചരിതാനി.

൯൪൩. ഉദഗ്ഗതാസങ്ഖാതോ അവൂപസമോ ന ഉദ്ധച്ചസങ്ഖാതോതി പീതിയാ ഏവ സവിപ്ഫാരികതാസങ്ഖാതം അസന്തസഭാവം ആഹ. അവൂപസമഹേതുഭൂതോതി വിക്ഖേപഹേതുഭൂതോ. പീതിയാ ആകാരോതി പീതിയാ പവത്തിആകാരോ.

പഞ്ചകനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ഛക്കനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൯൪൪. തേനാതി കോധാദീനംയേവ വിവാദമൂലത്താ.

൯൪൫. കുസലാനുയോഗേ സാതച്ചം കുസലാനുയോഗസാതച്ചം.

ഗണേന സത്തസമൂഹേന സങ്ഗണി സന്നിപതനം യേന സദ്ധിം, തേന സങ്ഗതി ഗണസങ്ഗണികാ. കസ്സചി ഘാസച്ഛാദനാദികസ്സ.

൯൪൬. ഉപവിതക്കേതീതി ആരമ്മണം ഉപേച്ച തക്കേതി.

൯൪൮. അധിച്ചസമുപ്പന്നികോതി ‘‘അധിച്ചസമുപ്പന്നോ അത്താ ച ലോകോ ചാ’’തി ഏവംവാദീ.

ഛക്കനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. അട്ഠകനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൯൫൨. ഓസീദനാകാരേനാതി കത്തബ്ബകമ്മേ അനുസ്സഹനാകാരേന.

൯൫൮. തേ അഭിനിവേസാ അസഞ്ഞീവാദാ വദന്തി ഏതേഹീതി.

അട്ഠകനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. നവകനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൯൬൦-൯൬൩. ദസമസ്സാതി അട്ഠാനഘാതസ്സ.

അജ്ഝത്തന്തി ഗോചരജ്ഝത്തം അധിപ്പേതം. ഏതസ്സ ഗാഥാവചനസ്സ. നിട്ഠപേത്വാതി അഭിനിവിസ്സ.

൯൬൪. അഞ്ഞേസം ഫസ്സാദീനം സങ്ഖതഭാവേ യഥാസകംപച്ചയേഹി. യേനാകാരേന മാനസ്സ സാതിസയാ പവത്തി, തം ദസ്സേതും ‘‘അഹന്തി, അസ്മീതി ചാ’’തി വുത്തം. അത്തനോതി ദിട്ഠിഗതപരികപ്പിതസ്സ അത്തനോ. യഥാ മാനസ്സ സമ്പഗ്ഗഹവസേന, ഏവം തണ്ഹായ മമത്തവസേന, ദിട്ഠിയാ നിച്ചാദിവസേന പവത്തി വിസേസവതീ സമാനേപി അനാഗതകാലാമസനേതി ആഹ ‘‘ഭവിസ്സന്തീ…പേ… വുത്തോ’’തി. ‘‘അഹമസ്മീ’’തി പന പവത്തമാനസ്സേവ ഭവതീതി സബ്ബപദസാധാരണസ്സ മാനസ്സേവ വസേന ഇഞ്ജിതാദിതാ അട്ഠകഥായം വുത്താ.

നവകനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. ദസകനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൯൭൦. സങ്കപ്പനന്തി ‘‘കുസലതാ’’തി വുത്തപദസ്സ അത്ഥവചനം. തസ്സാ ഉപായചിന്തായ. മിച്ഛാഭാവോ സാവജ്ജഭാവോ. തദാകാരോ മോഹോതി യഥാവുത്താകാരേന പവത്തേ ചിത്തുപ്പാദേ മോഹോ. തസ്സാപി യഥാവുത്തപച്ചവേക്ഖണായപി യഥാകതപാപേപി. അധിമാനസമ്പയുത്തം സഞ്ജാനനം പകതിപുരിസന്തരദസ്സനാദിവസേന പവത്തം ദിട്ഠിസമ്പയുത്തചിത്തം ഫലം വിയ വിമുത്തന്തി ഗഹിതം ദട്ഠബ്ബം.

ദസകനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

തണ്ഹാവിചരിതനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൯൭൩. വിസേസം അകത്വാതി അനുപനിധാനം, സമതോ ച അസമതോ ച ഉപനിധാനന്തി ഇമം വിഭാഗം അകത്വാ, യോ ‘‘ഇത്ഥം, ഏവം, അഞ്ഞഥാ’’തി പദേഹി പകാസിതോ.

വിസേസസ്സാതി ‘‘ഇത്ഥം, ഏവം, അഞ്ഞഥാ’’തി യഥാവുത്തസ്സേവ വിസേസസ്സ. ദിട്ഠിയാതി ദിട്ഠിയാ ഗഹിതായ തദവിനാഭാവിനീ തണ്ഹാ ദസ്സിതാ. സീസസീസമൂലകേഹീതി ചതൂഹി സീസേഹി, ദ്വാദസഹി ച സീസമൂലകേഹി. സയമേവ ച തണ്ഹാ ദസ്സിതാതി യോജനാ. യദി ദിട്ഠിമാനഗാഹോപി ഇധാധിപ്പേതോ, യതോ ‘‘തണ്ഹാമാനദിട്ഠിവസേന സമൂഹഗാഹതോ’’തി (വിഭ. അട്ഠ. ൯൭൩) അട്ഠകഥായം വുത്തം, കഥം ‘‘തണ്ഹാവിചരിതാനീ’’തി വചനന്തി ആഹ ‘‘ദിട്ഠിമാനേസൂ’’തിആദി. തംമൂലകത്താതി തണ്ഹാമൂലകത്താ.

൯൭൪. ന അവക്കരീയതീതി അനവകാരീ, തം അനവകാരിം കത്വാ, തം പദന്തരേന വിഭാവേന്തോ ‘‘അനവക്കരി, തം കത്വാ’’തി ആഹ. വിക്ഖേപനം അവയവതോ വിഭാഗോ. അത്തതോ അവിനിബ്ഭുജിത്വാതി യ്വായം ദിട്ഠിഗതികപരികപ്പിതോ അത്താ, തതോ അവിസും കത്വാ.

൯൭൬. ബഹികതാനി രൂപാദീനി ഉപഗന്ത്വാ പവത്താ തണ്ഹാ ഉപാദായാതി വുത്താതി യോജനാ.

ഏകച്ചസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഏകസ്മിം അത്തഭാവേ കസ്സചി തണ്ഹാവിചരിതസ്സ അസമ്ഭവോ, കസ്സചിദേവ സമ്ഭവോതി ആഹ ‘‘കസ്സചി സമ്ഭവദസ്സനത്ഥം വുത്ത’’ന്തി.

തണ്ഹാവിചരിതനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഖുദ്ദകവത്ഥുവിഭങ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.