൧൮. ധമ്മഹദയവിഭങ്ഗോ

൧. സബ്ബസങ്ഗാഹികവാരവണ്ണനാ

൯൭൮. ധാതുസമ്ഭവ…പേ… സങ്ഗഹിതത്താതി ഏത്ഥ ഖന്ധാദീനം കാമധാതുആദിധാതൂസു സമ്ഭവഭേദഭിന്നാനം നിരവസേസതോ സങ്ഗഹിതത്താതി വിഭാഗേന യോജനാ, തഥാ സേസേസുപി പരിയാപന്നപഭേദഭിന്നാനന്തിആദിനാ. തത്ഥ ‘‘നിരവസേസതോ സങ്ഗഹിതത്താ’’തി ഇമിനാ ‘‘സബ്ബസങ്ഗാഹികവാരോ’’തി അയമസ്സ അത്ഥാനുഗതാ സമഞ്ഞാതി ദസ്സേതി. യസ്മാ ചേത്ഥ ഖന്ധാദീനം ദ്വാദസന്നം കോട്ഠാസാനം അനവസേസസങ്ഗഹോ, തസ്മാ ഏവം ദുതിയവാരാദീനഞ്ചേത്ഥ അനുപ്പവേസോ വേദിതബ്ബോ. ഖന്ധാദീനമേവ ഹി തേസം സമ്ഭവാദിവിചാരോ ഉപ്പത്താനുപ്പത്തിദസ്സനവാരോതി വത്തും യുത്തോതി യോജനാ. അനുപ്പത്തിദസ്സനഞ്ചേത്ഥ അത്ഥാപത്തിസിദ്ധം വേദിതബ്ബം. ന ഹി തത്ഥ ‘‘കതി ഖന്ധാ ന പാതുഭവന്തീ’’തിആദിപാളി അത്ഥി.

൯൭൯. പുച്ഛാനുരൂപന്തി യേനാധിപ്പായേന പുച്ഛാ കതാ, തദനുരൂപം. അവിതഥബ്യാകരണം നാമ ബുദ്ധാനം ഏവ ആവേണികം, അഞ്ഞേസം തം യാദിച്ഛികം സുതക്ഖരസദിസന്തി ആഹ ‘‘സബ്ബഞ്ഞുവചനം വിഞ്ഞായ കതത്താ’’തി.

സബ്ബസങ്ഗാഹികവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ഉപ്പത്താനുപ്പത്തിവാരവണ്ണനാ

൯൯൧. ‘‘കാമഭവേ’’തി ഇദം ഓകാസവസേന വത്വാ പുന സത്തസന്താനവസേന വത്തും ‘‘കാമധാതുസമ്ഭൂതാനഞ്ചാ’’തി വുത്തന്തി തമത്ഥവിസേസം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇദ്ധിയാ…പേ… അത്ഥോ’’തി ആഹ. ‘‘ന വത്തബ്ബം സിയാ’’തി കസ്മാ വുത്തം, യദിപി അസഞ്ഞസത്താനം അചക്ഖുകത്താ രൂപായതനം അച്ചന്തസുഖുമത്താ ഹേട്ഠിമഭൂമികാനഞ്ച അഗോചരോ, സമാനഭൂമികാനം പന വേഹപ്ഫലാനം, ഉപരിഭൂമികാനഞ്ച സുദ്ധാവാസാനം ചക്ഖായതനസ്സ ഗോചരോ ഹോതീതി ആയതനാദികിച്ചം കരോതിയേവാതി സക്കാ വത്തും. യം പനേത്ഥ വിത്ഥാരതോ വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ. ‘‘ഹേട്ഠതോ അവീചിനിരയം പരിയന്തം കത്വാ ഉപരിതോ പരനിമ്മിതവസവത്തിദേവേ അന്തോകരിത്വാ യം ഏതസ്മി’’ന്തിആദിനാ (ധ. സ. ൧൨൮൭) വുത്തപദേസാ കാമാവചരാദിഓകാസാ. തേ സത്തനികായാ ച ധാതൂതി വുച്ചന്തി സമുദായസ്സ അവയവാധാരഭാവതോ യഥാ ‘‘മാസപുഞ്ജോ മാസോ’’തി. സത്താ ഉപ്പജ്ജന്തി ഏത്ഥാതി സത്തുപ്പത്തി, ഉപ്പജ്ജനട്ഠേന സത്താവ ഉപ്പത്തി സത്തുപ്പത്തീതി ഏവം ഓകാസസത്തലോകദ്വയസ്സ സത്തുപ്പത്തിപരിയായോ വേദിതബ്ബോ. സത്തഭാവേന ഉപ്പത്തി, ന അനുപാദിന്നക്ഖന്ധാ വിയ സങ്ഖാരഭാവേനേവാതി അധിപ്പായോ. കേ പന തേതി ആഹ ‘‘സത്താവാസവസേന…പേ… ഉപാദിന്നകക്ഖന്ധാ’’തി. തംതംപരിയാപന്നാനന്തി തംതംസത്താവാസപരിയാപന്നാനം സത്താനം, സങ്ഖാരാനമേവ വാ. സദിസാധിട്ഠാനഭാവേനാതി സദിസാകാരേന പവത്തമാനാനം ഖന്ധാനം പതിട്ഠാനഭാവേന. യേഭുയ്യേന ഹി തസ്മിം സത്താവാസേ ധമ്മാ സമാനാകാരേന പവത്തന്തി.

ഉപ്പത്താനുപ്പത്തിവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. പരിയാപന്നാപരിയാപന്നവാരവണ്ണനാ

൯൯൯. തത്ഥ, അഞ്ഞത്ഥ ചാതി തസ്മിം, അഞ്ഞസ്മിഞ്ച ഭവേ, ഓകാസേ ച. പരിച്ഛേദകാരികായ കാമാദിതണ്ഹായ പരിച്ഛിജ്ജ ആപന്നാ ഗഹിതാതി പരിയാപന്നാതി തംതംഭവാദിഅന്തോഗധാ തംതംപരിയാപന്നാ.

പരിയാപന്നാപരിയാപന്നവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ഉപ്പാദകകമ്മആയുപ്പമാണവാരോ

൧. ഉപ്പാദകകമ്മവണ്ണനാ

൧൦൨൧. ധാതുത്തയഭൂതദേവവസേനാതി കാമാദിധാതുത്തയേ നിബ്ബത്തദേവാനം വസേന.

ഉപ്പാദകകമ്മവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ആയുപ്പമാണവണ്ണനാ

൧൦൨൬. സുപരിമജ്ജിതകഞ്ചനാദാസം വിയ സോഭതി വിജ്ജോതതീതി സുഭോ, സരീരോഭാസോ, തേന സുഭേന കിണ്ണാ വികിണ്ണാതി സുഭകിണ്ണാ.

൧൦൨൭. തംതംമനസികാരന്തി പരിത്തപഥവീകസിണാദിഗതമനസികാരം. അപ്പനാക്ഖണേപീതി പി-സദ്ദേന പുബ്ബഭാഗം സമ്പിണ്ഡേതി. ഛന്ദനം ആരമ്മണപരിയേസനം ഛന്ദോ, കത്തുകമ്യതാഛന്ദോ. പണിധാനം ചിത്തട്ഠപനാ പണിധി, സഞ്ഞാവിരാഗാദീഹി ആരമ്മണസ്സ വിസേസനം തഥാപവത്തായ ഭാവനായ ആരമ്മണകരണമേവ.

വിപുലം വുച്ചതി മഹന്തം, സന്തഭാവോപി മഹനീയതായ മഹന്തമേവാതി ആഹ ‘‘വിപുലാ ഫലാതി വിപുലസന്തസുഖായുവണ്ണാദിഫലാ’’തി.

൧൦൨൮. യം ചാതുമഹാരാജികാനം ആയുപ്പമാണം, സഞ്ജീവേ ഏസോ ഏകോ രത്തിദിവോ, തായ രത്തിയാ തിംസ രത്തിയോ മാസോ, തേന മാസേന ദ്വാദസമാസികോ സംവച്ഛരോ, തേന സംവച്ഛരേന പഞ്ച വസ്സസതാനി സഞ്ജീവേ ആയുപ്പമാണം. യം താവതിംസാനം ആയുപ്പമാണം, ഏസോ കാളസുത്തേ ഏകോ രത്തിദിവോ…പേ… തേന സംവച്ഛരേന വസ്സസഹസ്സം കാളസുത്തേ ആയുപ്പമാണം. യം യാമാനം ആയുപ്പമാണം, ഏസോ സങ്ഘാതേ ഏകോ രത്തിദിവോ…പേ… തേന സംവച്ഛരേന ദ്വേ വസ്സസഹസ്സാനി സങ്ഘാതേ ആയുപ്പമാണം. യം തുസിതാനം ആയുപ്പമാണം, രോരുവേ ഏസോ ഏകോ രത്തിദിവോ…പേ… തേന സംവച്ഛരേന ചത്താരി വസ്സസഹസ്സാനി രോരുവേ ആയുപ്പമാണം. യം നിമ്മാനരതീനം ആയുപ്പമാണം, മഹാരോരുവേ ഏസോ ഏകോ രത്തിദിവോ…പേ… തേന സംവച്ഛരേന അട്ഠ വസ്സസഹസ്സാനി മഹാരോരുവേ ആയുപ്പമാണം. യം പരനിമ്മിതവസവത്തീനം ദേവാനം ആയുപ്പമാണം, താപനേ ഏസോ ഏകോ രത്തിദിവോ…പേ… തേന സംവച്ഛരേന സോളസ വസ്സസഹസ്സാനി താപനേ ആയുപ്പമാണം. മഹാതാപനേ ഉപഡ്ഢന്തരകപ്പോ. അവീചിയം ഏകോ അന്തരകപ്പോ ച ആയുപ്പമാണന്തി വദന്തി. ദേവാനം അധിമുത്തകാലകിരിയാ വിയ താദിസേന പുഞ്ഞബലേന അന്തരാപി മരണം ഹോതീതി ‘‘കമ്മമേവ പമാണ’’ന്തി വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ഏവഞ്ച കത്വാ അബ്ബുദാദിആയുപരിച്ഛേദോപി യുത്തതരോ ഹോതീതി.

കിം ഝാനന്തി അട്ഠസു ഝാനേസു കതരം ഝാനം. ഭവസീസാനീതി ഭവഗ്ഗാനി, പുഥുജ്ജനഭവഗ്ഗം അരിയഭവഗ്ഗം സബ്ബഭവഗ്ഗന്തി വേഹപ്ഫലാദീനം സമഞ്ഞാ. കസ്സചി സത്താതി പുഥുജ്ജനസ്സ, കസ്സചി പഞ്ചാതി സോതാപന്നസ്സ, സകദാഗാമിനോ ച, കസ്സചി തയോതി അനാഗാമിനോ വസേന വുത്തം. തസ്മാ സോ ബ്രഹ്മകായികാദീഹി ചുതോ അരൂപം ഉപപജ്ജന്തോ വേദിതബ്ബോ. ‘‘നവസു ബ്രഹ്മലോകേസു നിബ്ബത്തഅരിയസാവകാനം തത്രൂപപത്തിയേവ ഹോതി, ന ഹേട്ഠൂപപത്തീ’’തി (വിഭ. അട്ഠ. ൧൦൨൮) അയം അട്ഠകഥാപാഠോതി അധിപ്പായേന ‘‘യം പനാ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘തത്രൂപപത്തിപി ഹോതി ഉപരൂപപത്തിപി, ന ഹേട്ഠൂപപത്തീ’’തി പന പാഠോതി തേന ‘‘ഹേട്ഠൂപപത്തിയേവ നിവാരിതാ’’തിആദിവചനേന പയോജനം നത്ഥി. അരൂപധാതൂപപത്തി ച ന നിവാരിതാതി സമ്ബന്ധോ. അരൂപധാതൂപപത്തി ന നിവാരിതാ ‘‘മത്ഥകേ ഠിതോവ പരിനിബ്ബാതീ’’തി നിയമസ്സ അനിച്ഛിതത്താ.

അഞ്ഞത്ഥാതി കാമലോകേ. തത്ഥാതി രൂപലോകേ. അയം അട്ഠകഥാതി ‘‘പഠമജ്ഝാനഭൂമിയം നിബ്ബത്തോ…പേ… പരിനിബ്ബാതീ’’തി ഏവം പവത്താ അട്ഠകഥാ. തേനേവാതി യസ്മാ രൂപധാതുയം ഉപപന്നോ അധിപ്പേതോ, ന ഉപപജ്ജനാരഹോ, തേനേവ കാരണേന. തസ്സാതി യഥാവുത്തസ്സ രൂപധാതുയം ഉപപന്നസ്സ അരിയസാവകസ്സ. യേന രൂപരാഗേന തത്ഥ രൂപഭവേ ഉപപന്നോ, തസ്മിം അരൂപജ്ഝാനേന വിക്ഖമ്ഭിതേ സമ്മദേവ ദിട്ഠാദീനവേസു യഥാ കാമരൂപഭവേസു ആയതിം ഭവാഭിലാസോ ന ഭവിസ്സതി, ഏവം അരൂപഭവേപീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പുന…പേ… ഭവിസ്സതിയേവാ’’തി. തത്ഥ നിബ്ബത്തോതി രൂപധാതുയം ഉപപന്നോ. അരിയമഗ്ഗം ഭാവേത്വാതി ഹേട്ഠിമം അരിയമഗ്ഗം സമ്പാദേത്വാ. നിബ്ബത്തഭവാദീനവദസ്സനവസേനാതി തസ്മിം രൂപഭവേ നിബ്ബത്തോപി തത്ഥേവ ആദീനവദസ്സനവസേന. അനിവത്തിതഭവാഭിലാസോതി ഉപരി അരൂപഭവേ അവിസ്സട്ഠഭവപത്ഥനോ, യതോ അരൂപധാതുയം ഉപപജ്ജനാരഹോ. തസ്സ വസേനാതി താദിസസ്സ അരിയസാവകസ്സ വസേന. ‘‘കസ്സചി പഞ്ച, കസ്സചി തയോ അനുസയാ അനുസേന്തീ’’തി അയം യമകപാളി (യമ. ൨.അനുസയയമക.൩൧൨) പവത്താ.

ആയുപ്പമാണവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. അഭിഞ്ഞേയ്യാദിവാരവണ്ണനാ

൧൦൩൦. ‘‘രുപ്പനലക്ഖണം രൂപം, അനുഭവനലക്ഖണാ വേദനാ’’തിആദിനാ സാമഞ്ഞലക്ഖണപരിഗ്ഗാഹികാ. ‘‘ഫുസനലക്ഖണോ ഫസ്സോ, സാതലക്ഖണം സുഖ’’ന്തിആദിനാ വിസേസലക്ഖണപരിഗ്ഗാഹികാ.

‘‘ചത്താരോ ഖന്ധാ സിയാ കുസലാ’’തിആദീസു ഇധ യം വത്തബ്ബം, തം ഖന്ധവിഭങ്ഗാദീസു വുത്തം, തസ്മാ തത്ഥ വുത്തനയേനേവ ഗഹേതബ്ബന്തി അധിപ്പായോ. സേസം യദേത്ഥ ന വുത്തം, തം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവാതി.

അഭിഞ്ഞേയ്യാദിവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ധമ്മഹദയവിഭങ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഇതി സമ്മോഹവിനോദനിയാ ടീകായ ലീനത്ഥവണ്ണനാ

വിഭങ്ഗ-അനുടീകാ സമത്താ.