൨. വേദനാത്തികവണ്ണനാ

൧. വേദനാരൂപനിബ്ബാനാനി പന തികമുത്തകാനി പടിച്ചാദിനിയമം പച്ചയുപ്പന്നവചനഞ്ച ന ലഭന്തി. പടിച്ചവാരാദീസു പന ഛസു യതോ ഹേതുപച്ചയാദിതോ തികധമ്മാനം ഉപ്പത്തി വുത്താ, തത്ഥ യഥാനുരൂപതോ ആരമ്മണാദിപച്ചയഭാവേന ലബ്ഭന്തീതി വേദിതബ്ബാനീതി.

൧൦. സബ്ബഅരൂപധമ്മപരിഗ്ഗാഹകാ പന സഹജാതാദയോ പച്ചയാതി ഇമിനാ കുസലത്തികേപി പരിഹീനം സഹജാതം രൂപാരൂപധമ്മപരിഗ്ഗാഹകത്താ ആദിമ്ഹി ഠപേത്വാ ആദിസദ്ദേന സബ്ബാരൂപധമ്മപരിഗ്ഗാഹകവചനേന ച പച്ചയുപ്പന്നവസേന സബ്ബഅരൂപധമ്മപരിഗ്ഗാഹകാനം ആരമ്മണാദീനം പരിഹാനിം ദസ്സേതീതി ദട്ഠബ്ബം. തേന കുസലത്തികപരിഹീനാനം സബ്ബട്ഠാനികാനം ചതുന്നം സബ്ബതികാദീസു പരിഹാനി ദസ്സിതാ ഹോതി. പച്ഛാജാതപച്ചയഞ്ച വിനാവ ഉപ്പത്തിതോതി ഏതേന പന പച്ഛാജാതപച്ചയസ്സ അനുലോമേ പരിഹാനിം, പച്ചനീയേ ച ലാഭം ദസ്സേതി. സഹജാതാദയോതി വാ സഹജാതമൂലകാ സഹജാതനിബന്ധനാ പടിച്ചാദിം ഫരന്തേഹി സഹജാതധമ്മേഹി വിനാ പച്ചയാ അഹോന്താതി വുത്തം ഹോതി. കസ്മാ പന സഹജാതനിബന്ധനാ സബ്ബാരൂപധമ്മപരിഗ്ഗാഹകാ ച യേ, തേവ പരിഹായന്തി, ന പന യോ സഹജാതാനിബന്ധനോ സബ്ബാരൂപധമ്മപരിഗ്ഗാഹകോ ച ന ഹോതി, സോ പച്ഛാജാതോതി തത്ഥ കാരണം വദന്തോ ‘‘സഹജാതാദീഹി വിനാ അനുപ്പത്തിതോ പച്ഛാജാതപച്ചയഞ്ച വിനാവ ഉപ്പത്തിതോ’’തി ആഹ. തത്ഥ സഹജാതാദീഹി വിനാതി സഹജാതനിബന്ധനേഹി സബ്ബാരൂപധമ്മപരിഗ്ഗാഹകേഹി ച വിനാതി അത്ഥോ. അഥ വാ സഹജാതനിബന്ധനാനമേവ പരിഹാനി, ന പച്ഛാജാതസ്സ സഹജാതാനിബന്ധനസ്സാതി ഏത്ഥേവ കാരണം വദന്തോ ‘‘സഹജാതാദീഹി വിനാ അനുപ്പത്തിതോ പച്ഛാജാതപച്ചയഞ്ച വിനാവ ഉപ്പത്തിതോ’’തി ആഹ. സഹജാതനിബന്ധനാപി പന സബ്ബഅരൂപധമ്മപരിഗ്ഗാഹകായേവ പരിഹായന്തീതി ദസ്സിതമേതന്തി.

൧൭. നവിപാകേപി ഏസേവ നയോതി നയദസ്സനമേവ കരോതി, ന ച പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നസാമഞ്ഞദസ്സനം. സുഖായ ഹി അദുക്ഖമസുഖായ ച വേദനായ സമ്പയുത്തേ ധമ്മേ പടിച്ച താഹി വേദനാഹി സമ്പയുത്താ അഹേതുകകിരിയധമ്മാ വിചികിച്ഛുദ്ധച്ചസഹജാതമോഹോ ചാതി അയഞ്ഹേത്ഥ നയോതി. നവിപ്പയുത്തേ ഏകന്തി ആരുപ്പേ ആവജ്ജനവസേന വുത്തന്തി ഇദം ആവജ്ജനാഹേതുകമോഹാനം വസേന വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

൨൫-൩൭. അനുലോമപച്ചനീയേ യഥാ കുസലത്തികം, ഏവം ഗണേതബ്ബന്തി ഹേതുമൂലകാദീനം നയാനം ഏകമൂലകദ്വിമൂലകാദിവസേന ച യോജേത്വാ ഗഹേതബ്ബതാസാമഞ്ഞം സന്ധായ വുത്തം, ന ഗണനസാമഞ്ഞം. ഇതോ പരേസുപി ഏവരൂപേസു ഏസേവ നയോ. അഹേതുകസ്സ പന ചിത്തുപ്പാദസ്സാതിആദി നഹേതുമൂലകം സന്ധായ വുത്തം, ‘‘അഹേതുകസ്സ പന ചിത്തുപ്പാദസ്സ മോഹസ്സ ചാ’’തി പനേത്ഥ വത്തബ്ബം. മോഹസ്സ ചാപി ഹി അഹേതുകസ്സ അധിപതിഅഭാവതോ അധിപതിനോ നഹേതുമൂലകേ അനുലോമതോ അട്ഠാനന്തി. പരിവത്തേത്വാപീതി നഹേതുപച്ചയാ നഅധിപതിപച്ചയാ ആരമ്മണേ തീണീതി ഏവം പുരതോ ഠിതമ്പി ആരമ്മണാദിം പച്ഛതോ യോജേത്വാതി അത്ഥോ.

൩൯. പഞ്ഹാവാരേ ദോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതീതി ഏതേന തംസമ്പയുത്തേ ദസ്സേതി. ഉപനിസ്സയവിഭങ്ഗേ ‘‘സദ്ധാപഞ്ചകേസു മാനം ജപ്പേതി ദിട്ഠിം ഗണ്ഹാതീതി കത്തബ്ബം, അവസേസേസു ന കത്തബ്ബ’’ന്തി ഇദം പാഠഗതിദസ്സനത്ഥം വുത്തം, ന പന രാഗാദീഹി മാനദിട്ഠീനം അനുപ്പത്തിതോ. കുസലത്തികേപി ഹി രാഗാദീസു ‘‘മാനം ജപ്പേതി ദിട്ഠിം ഗണ്ഹാതീ’’തി പാളി ന വുത്താ, ‘‘രാഗോ ദോസോ മോഹോ മാനോ ദിട്ഠി പത്ഥനാ രാഗസ്സ ദോസസ്സ മോഹസ്സ മാനസ്സ ദിട്ഠിയാ പത്ഥനായ ഉപനിസ്സയപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൨.൫൩) പന രാഗാദീനം മാനദിട്ഠിഉപനിസ്സയഭാവോ വുത്തോ. തഥാ ഇധാപി ദട്ഠബ്ബന്തി. ‘‘സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്തേന പന ചിത്തേന ഗാമഘാതം നിഗമഘാതം കരോതീ’’തി സോമനസ്സസമ്പയുത്തലോഭസഹഗതചിത്തേന ഗാമനിഗമവിലുപ്പനം സന്ധായ വുത്തം.

൬൨. സുദ്ധാനന്തി പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നപദാനം അനഞ്ഞത്തം ദസ്സേതി. പുരേജാതപച്ഛാജാതാ പനേത്ഥ ന വിജ്ജന്തി.ന ഹി പുരേജാതാ പച്ഛാജാതാ വാ അരൂപധമ്മാ അരൂപധമ്മാനം പച്ചയാ ഹോന്തീതി ഏത്ഥ പുരേജാതാതി ഇമസ്മിം തികേ വുച്ചമാനാ അധികാരപ്പത്താ സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്താദയോവ അരൂപധമ്മാനം പുരേജാതാ ഹുത്വാ പച്ചയാ ന ഹോന്തി പുരേജാതത്താഭാവതോതി അധിപ്പായോ, തഥാ പച്ഛാജാതത്താഭാവതോ പച്ഛാജാതാ വാ ഹുത്വാ ന ഹോന്തീതി.

൬൩-൬൪. സാധിപതിഅമോഹവസേനാതി അധിപതിഭാവസഹിതാമോഹവസേനാതി അത്ഥോ.

൮൩-൮൭. നഹേതുപച്ചയാ…പേ… നഉപനിസ്സയേ അട്ഠാതി നഹേതുപച്ചയാ നാരമ്മണപച്ചയാ നഉപനിസ്സയേ അട്ഠാതി ഏവം സങ്ഖിപിത്വാ ഉദ്ധരതി. നാനാക്ഖണികകമ്മപച്ചയവസേന വേദിതബ്ബാതി ഇദം ‘‘ദുക്ഖായ വേദനായ സമ്പയുത്തോ സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്തസ്സാ’’തി ഏതം വജ്ജേത്വാ അവസേസേസു അട്ഠസുപി നാനാക്ഖണികകമ്മപച്ചയസമ്ഭവം സന്ധായ വുത്തം. ന ഹി സഹജാതപച്ചയോ അട്ഠസുപി ലബ്ഭതി, അഥ ഖോ തീസ്വേവാതി.

വേദനാത്തികവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.