പട്ഠാനപകരണ-മൂലടീകാ

ഗന്ഥാരമ്ഭവണ്ണനാ

ദിബ്ബന്തി കാമഗുണാദീഹി കീളന്തി ലളന്തി, തേസു വാ വിഹരന്തി, വിജയസമത്ഥതായോഗേന പച്ചത്ഥികേ വിജേതും ഇച്ഛന്തി, ഇസ്സരിയട്ഠാനാദിസക്കാരദാനഗ്ഗഹണം തംതംഅത്ഥാനുസാസനഞ്ച കരോന്താ വോഹരന്തി, പുഞ്ഞയോഗാനുഭാവപ്പത്തായ ജുതിയാ ജോതന്തി, യഥാഭിലാസിതഞ്ച വിസയം അപ്പടിഘാതേന ഗച്ഛന്തി, യഥിച്ഛിതനിപ്ഫാദനേ സക്കോന്തീതി വാ ദേവാ, ദേവനീയാ വാ തംതംബ്യസനനിത്ഥരണത്ഥികേഹി സരണം പരായണന്തി ഗമനീയാ, അഭിത്ഥവനീയാ വാ. സോഭാവിസേസയോഗേന കമനീയാതി വാ ദേവാ. തേ തിവിധാ – സമ്മുതിദേവാ ഉപപത്തിദേവാ വിസുദ്ധിദേവാതി. ഭഗവാ പന നിരതിസയായ അഭിഞ്ഞാകീളായ, ഉത്തമേഹി ദിബ്ബബ്രഹ്മഅരിയവിഹാരേഹി, സപരസന്താനസിദ്ധായ പഞ്ചവിധമാരവിജയിച്ഛാനിപ്ഫത്തിയാ, ചിത്തിസ്സരിയസത്തധനാദിസമ്മാപടിപത്തിഅവേച്ചപ്പസാദസക്കാരദാനഗ്ഗഹണസങ്ഖാതേന ധമ്മസഭാവപുഗ്ഗലജ്ഝാസയാനുരൂപാനുസാസനീസങ്ഖാതേന ച വോഹാരാതിസയേന, പരമായ പഞ്ഞാസരീരപ്പഭാസങ്ഖാതായ ജുതിയാ, അനോപമായ ച ഞാണസരീരഗതിയാ, മാരവിജയസബ്ബഞ്ഞുഗുണപരഹിതനിപ്ഫാദനേസു അപ്പടിഹതായ സത്തിയാ ച സമന്നാഗതത്താ സദേവകേന ലോകേന സരണന്തി ഗമനീയതോ, അഭിത്ഥവനീയതോ, ഭത്തിവസേന കമനീയതോ ച സബ്ബേ തേ ദേവേ തേഹി ഗുണേഹി അതിക്കന്തോ അതിസയോ വാ ദേവോതി ദേവാതിദേവോ. സബ്ബദേവേഹി പൂജനീയതരോ ദേവോതി വാ ദേവാതിദേവോ, വിസുദ്ധിദേവഭാവം വാ സബ്ബഞ്ഞുഗുണാലങ്കാരം പത്തത്താ അഞ്ഞദേവേഹി അതിരേകതരോ വാ ദേവോ ദേവാതിദേവോ. ദേവാനന്തി ഉപപത്തിദേവാനം തദാ ധമ്മപടിഗ്ഗാഹകാനം. സക്കാദീഹി ദേവേഹി പഹാരാദഅസുരിന്ദാദീഹി ദാനവേഹി ച പൂജിതോ. കായവചീസംയമസ്സ സീലസ്സ ഇന്ദ്രിയസംവരസ്സ ചിത്തസംയമസ്സ സമാധിസ്സ ച പടിപക്ഖാനം അച്ചന്തപടിപ്പസ്സദ്ധിയാ സുദ്ധസംയമോ.

ഇസിസത്തമോതി ചതുസച്ചാവബോധഗതിയാ ഇസയോതി സങ്ഖ്യം ഗതാനം സതം പസത്ഥാനം ഇസീനം അതിസയേന സന്തോ പസത്ഥോതി അത്ഥോ. വിപസ്സീആദയോ ച ഉപാദായ ഭഗവാ ‘‘സത്തമോ’’തി വുത്തോ. യതോ വിഞ്ഞാണം പച്ചുദാവത്തതി, തം നാമരൂപം സമുദയനിരോധനേന നിരോധേസീതി നാമരൂപനിരോധനോ. അതിഗമ്ഭീരനയമണ്ഡിതദേസനം പട്ഠാനം നാമ ദേസേസി പകരണന്തി സമ്ബന്ധോ.

ഗന്ഥാരമ്ഭവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പച്ചയുദ്ദേസവണ്ണനാ

‘‘കേ പന തേ നയാ, കിഞ്ച തം പട്ഠാനം നാമാ’’തി നയിദം പുച്ഛിതബ്ബം. കസ്മാ? നിദാനകഥായം പട്ഠാനസമാനനേ അനുലോമാദീനം നയാനം പട്ഠാനസ്സ ച ദസ്സിതത്താതി ഇമമത്ഥം വിഭാവേന്തോ ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ഹി…പേ… നാമാതി ഹി വുത്ത’’ന്തി തത്ഥ വുത്തം അട്ഠകഥാപാളിം ആഹരി. തത്ഥ ഗാഥാത്ഥം അട്ഠകഥാധിപ്പായഞ്ച പരതോ വണ്ണയിസ്സാമാതി.

പട്ഠാനനാമത്ഥോ പന തികപട്ഠാനാദീനം തികപട്ഠാനാദിനാമത്ഥോ, ഇമസ്സ പകരണസ്സ ചതുവീസതിസമന്തപട്ഠാനസമോധാനതാ ചേത്ഥ വത്തബ്ബാ. ഏവഞ്ഹി സങ്ഖേപതോ പട്ഠാനേ ഞാതേ വിത്ഥാരോ സുഖവിഞ്ഞേയ്യോ ഹോതീതി. തത്ഥ ച നാമത്ഥോ പഠമം വത്തബ്ബോതി ‘‘തത്ഥ യേസം…പേ… നാമത്ഥോ താവ ഏവം വേദിതബ്ബോ’’തി വത്വാ സബ്ബസാധാരണസ്സ പട്ഠാനനാമസ്സേവ താവ അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘കേനട്ഠേന പട്ഠാന’’ന്തിആദിമാഹ. പ-കാരോ ഹീതി ഉപസഗ്ഗപദം ദസ്സേതി. സോ ‘‘പവിഭത്തേസു ധമ്മേസു, യം സേട്ഠം തദുപാഗമുന്തിആദീസു വിയ നാനപ്പകാരത്ഥം ദീപേതി. നനു പകാരേഹി വിഭത്താ പവിഭത്താതി പ-ഇതി ഉപസഗ്ഗോ പകാരത്ഥമേവ ദീപേതി, ന നാനപ്പകാരത്ഥന്തി? ന, തേസം പകാരാനം നാനാവിധഭാവതോ. അത്ഥതോ ഹി ആപന്നം നാനാവിധഭാവം ദസ്സേതും നാനാ-സദ്ദോ വുത്തോതി. തത്ഥ ഏകസ്സപി ധമ്മസ്സ ഹേതുആദീഹി അനേകപച്ചയഭാവതോ ച ഏകേകസ്സ പച്ചയസ്സ അനേകധമ്മഭാവതോ ച നാനപ്പകാരപച്ചയതാ വേദിതബ്ബാ.

ഹേതുപച്ചയാദിവസേന വിഭത്തത്താതി ഏതേന ധമ്മസങ്ഗഹാദീസു വുത്തതോ കുസലാദിവിഭാഗതോ സാതിസയവിഭാഗതം പട്ഠാനനാമലാഭസ്സ കാരണം ദസ്സേതി. ഗോട്ഠാതി വജാ. പട്ഠിതഗാവോതി ഗതഗാവോ. ആഗതട്ഠാനസ്മിന്തി മഹാസീഹനാദസുത്തം വദതി. പവത്തഗമനത്താ ഏത്ഥാതി വചനസേസോ. അഥ വാ ഗച്ഛതി ഏത്ഥാതി ഗമനം, സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ നിസ്സങ്ഗവസേന പവത്തസ്സ ഗമനത്താ ഗമനദേസഭാവതോ ഏകേകം പട്ഠാനം നാമാതി അത്ഥോ. തത്ഥ അഞ്ഞേഹി ഗതിമന്തേഹി അതിസയയുത്തസ്സ ഗതിമതോ ഗമനട്ഠാനഭാവദസ്സനത്ഥം ‘‘സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സാ’’തി വുത്തം. തസ്സ മഹാവേഗസ്സ പുരിസസ്സ പപാതട്ഠാനം വിയ ധമ്മസങ്ഗണീആദീനം സാസങ്ഗഗമനട്ഠാനഭാവം ഇമസ്സ ച മഹാപഥോ വിയ നിരാസങ്ഗഗമനട്ഠാനഭാവം ദസ്സേന്തോ അതിസയയുത്തഗമനട്ഠാനഭാവോ പട്ഠാനനാമലാഭസ്സ കാരണന്തി ദസ്സേതി.

തികാനന്തി തികവസേന വുത്തധമ്മാനം. സമന്താതി അനുലോമാദീഹി സബ്ബാകാരേഹിപി ഗതാനി ചതുവീസതി ഹോന്തീതി അത്ഥോ. ഏതസ്മിം അത്ഥേ ചതുവീസതിസമന്തപട്ഠാനാനീതി ‘‘സമന്തചതുവീസതിപട്ഠാനാനീ’’തി വത്തബ്ബേ സമന്തസദ്ദസ്സ പരയോഗം കത്വാ വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. അഥ വാ സമന്താ ഛ ഛ ഹുത്വാതി ഏതേന അനുലോമാദിസബ്ബകോട്ഠാസതോ തികാദിഛഛഭാവം ദസ്സേതി. തേന സമന്തസദ്ദോ തികാദിഛഛപട്ഠാനവിസേസനം ഹോതി, ന ചതുവീസതിവിസേസനം, തസ്മാ സമന്തതോ പട്ഠാനാനി താനി ചതുവീസതീതി കത്വാ ‘‘ചതുവീസതിസമന്തപട്ഠാനാനീ’’തി വുത്തം. സമന്തതോ വാ ധമ്മാനുലോമാദിതികാദിപടിച്ചവാരാദിപച്ചയാനുലോമാദിഹേതുമൂലകാദിപ്പകാരേഹി പവത്താനി പട്ഠാനാനി സമന്തപട്ഠാനാനി, അനൂനേഹി നയേഹി പവത്താനീതി വുത്തം ഹോതി. താനി പന ചതുവീസതി ഹോന്തി. തേനേവാഹ ‘‘ഇമേസം ചതുവീസതിയാ ഖുദ്ദകപട്ഠാനസങ്ഖാതാനം സമന്തപട്ഠാനാനം സമോധാനവസേനാ’’തി.

ഹേതു ച സോ പച്ചയോ ചാതി ഇമിനാ വചനേന ഹേതുനോ അധിപതിപച്ചയാദിഭൂതസ്സ ച ഗഹണം സിയാതി തം നിവാരേന്തോ ആഹ ‘‘ഹേതു ഹുത്വാ പച്ചയോ’’തി. ഏതേനപി സോ ഏവ ദോസോ ആപജ്ജതീതി പുനാഹ ‘‘ഹേതുഭാവേന പച്ചയോതി വുത്തം ഹോതീ’’തി. തേന ഇധ ഹേതു-സദ്ദേന ധമ്മഗ്ഗഹണം ന കതം, അഥ ഖോ ധമ്മസത്തിവിസേസോ ഗഹിതോതി ദസ്സേതി. തസ്സ ഹി പച്ചയസദ്ദസ്സ ച സമാനാധികരണതം സന്ധായ ‘‘ഹേതു ച സോ പച്ചയോ ചാ’’തി, ‘‘ഹേതു ഹുത്വാ പച്ചയോ’’തി ച വുത്തം. ഏവഞ്ച കത്വാ പരതോ പാളിയം ‘‘ഹേതൂ ഹേതുസമ്പയുത്ത…പേ… ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിആദിനാ (പട്ഠാ. ൧.൧.൧) തേന തേന ഹേതുഭാവാദിഉപകാരേന തസ്സ തസ്സ ധമ്മസ്സ ഉപകാരത്തം വുത്തം. അട്ഠകഥായം പന ‘‘യോ ഹി ധമ്മോ യം ധമ്മം അപ്പച്ചക്ഖായ തിട്ഠതി വാ ഉപ്പജ്ജതി വാ, സോ തസ്സ പച്ചയോ’’തി ‘‘മൂലട്ഠേന ഉപകാരകോ ധമ്മോ ഹേതുപച്ചയോ’’തിച്ചേവമാദിനാ ധമ്മപ്പധാനനിദ്ദേസേന ധമ്മതോ അഞ്ഞാ ധമ്മസത്തി നാമ നത്ഥീതി ധമ്മേഹേവ ധമ്മസത്തിവിഭാവനം കതന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഇധാപി വാ ഹേതു ച സോ പച്ചയോ ചാതി ധമ്മേനേവ ധമ്മസത്തിം ദസ്സേതി. ന ഹി ഹേതുപച്ചയോതിആദികോ ഉദ്ദേസോ കുസലാദിഉദ്ദേസോ വിയ ധമ്മപ്പധാനോ, അഥ ഖോ ധമ്മാനം ഉപകാരപ്പധാനോതി. ഏതീതി ഏതസ്സ അത്ഥോ വത്തതീതി, തഞ്ച ഉപ്പത്തിട്ഠിതീനം സാധാരണവചനം. തേനേവാഹ – ‘‘തിട്ഠതി വാ ഉപ്പജ്ജതി വാ’’തി. കോചി ഹി പച്ചയോ ഠിതിയാ ഏവ ഹോതി യഥാ പച്ഛാജാതപച്ചയോ, കോചി ഉപ്പത്തിയായേവ യഥാ അനന്തരാദയോ, കോചി ഉഭയസ്സ യഥാ ഹേതുആദയോതി.

ഉപകാരകലക്ഖണോതി ച ധമ്മേന ധമ്മസത്തിഉപകാരം ദസ്സേതീതി ദട്ഠബ്ബം. ഹിനോതി പതിട്ഠാതി ഏത്ഥാതി ഹേതു. അനേകത്ഥത്താ ധാതുസദ്ദാനം ഹി-സദ്ദോ മൂല-സദ്ദോ വിയ പതിട്ഠത്ഥോതി ദട്ഠബ്ബോതി. ഹിനോതി വാ ഏതേന കമ്മനിദാനഭൂതേന ഉദ്ധം ഓജം അഭിഹരന്തേന മൂലേന വിയ പാദപോ തപ്പച്ചയം ഫലം ഗച്ഛതി പവത്തതി വുഡ്ഢിം വിരൂള്ഹിം ആപജ്ജതീതി ഹേതു. ആചരിയാനന്തി രേവതത്ഥേരം വദതി.

‘‘യോനിസോ, ഭിക്ഖവേ, മനസികരോതോ അനുപ്പന്നാ ചേവ കുസലാ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി, ഉപ്പന്നാ ച കുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തീ’’തിആദീഹി (അ. നി. ൧.൬൬-൬൭) കുസലഭാവസ്സ യോനിസോമനസികാരപടിബദ്ധതാ സിദ്ധാ ഹോതീതി ആഹ ‘‘യോനിസോമനസികാരപടിബദ്ധോ കുസലഭാവോ’’തി. ഏതേനേവ അകുസലാബ്യാകതഭാവാ കുസലഭാവോ വിയ ന ഹേതുപടിബദ്ധാതി ദസ്സിതം ഹോതി. യം പനേകേ മഞ്ഞേയ്യും ‘‘അഹേതുകഹേതുസ്സ അകുസലഭാവോ വിയ സഹേതുകഹേതൂനം സഭാവതോവ കുസലാദിഭാവോ അഞ്ഞേസം തംസമ്പയുത്താനം ഹേതുപടിബദ്ധോ’’തി, തസ്സ ഉത്തരം വത്തും ‘‘യദി ചാ’’തിആദിമാഹ. അലോഭോ കുസലോ വാ സിയാ അബ്യാകതോ വാ, യദി അലോഭോ സഭാവതോ കുസലോ, കുസലത്താ അബ്യാകതോ ന സിയാ. അഥ അബ്യാകതോ, തംസഭാവത്താ കുസലോ ന സിയാ അലോഭസഭാവസ്സ അദോസത്താഭാവോ വിയ. യസ്മാ പന ഉഭയഥാപി സോ ഹോതി, തസ്മാ യഥാ ഉഭയഥാ ഹോന്തേസു ഫസ്സാദീസു സമ്പയുത്തേസു ഹേതുപടിബദ്ധകുസലാദിഭാവം പരിയേസഥ, ന സഭാവതോ, ഏവം ഹേതൂസുപി കുസലാദിതാ അഞ്ഞപടിബദ്ധാ പരിയേസിതബ്ബാ, ന സഭാവതോതി. യം വുത്തം ‘‘സമ്പയുത്തഹേതൂസു സഭാവതോവ കുസലാദിഭാവോ’’തി, തം ന യുജ്ജതി, സാ പന പരിയേസിയമാനാ യോനിസോമനസികാരാദിപടിബദ്ധാ ഹോതീതി ഹേതൂസു വിയ സമ്പയുത്തേസുപി യോനിസോമനസികാരാദിപടിബദ്ധോ കുസലാദിഭാവോ, ന ഹേതുപടിബദ്ധോതി സിദ്ധം ഹോതീതി അധിപ്പായോ.

ആരഭിത്വാപീതി ഏത്ഥ പി-സദ്ദേന ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി – രൂപായതനാദിമത്തേ യസ്മിം കിസ്മിഞ്ചി ഏകസ്മിം അട്ഠത്വാ ‘‘യം യം ധമ്മം ആരബ്ഭാ’’തി അനിയമേന സബ്ബരൂപായതന…പേ… ധമ്മായതനാനഞ്ച ആരമ്മണപച്ചയഭാവസ്സ വുത്തത്താ ന കോചി ധമ്മോ ന ഹോതീതി.

‘‘ഛന്ദവതോ കിം നാമ ന സിജ്ഝതീ’’തിആദികം പുരിമാഭിസങ്ഖാരൂപനിസ്സയം ലഭിത്വാ ഉപ്പജ്ജമാനേ ചിത്തേ ഛന്ദാദയോ ധുരഭൂതാ ജേട്ഠകഭൂതാ സയം സമ്പയുത്തധമ്മേ സാധയമാനാ ഹുത്വാ പവത്തന്തി, തംസമ്പയുത്തധമ്മാ ച തേസം വസേ വത്തന്തി ഹീനാദിഭാവേന തദനുവത്തനതോ, തേന തേ അധിപതിപച്ചയാ ഹോന്തി. ഗരുകാതബ്ബമ്പി ആരമ്മണം തന്നിന്നപോണപബ്ഭാരാനം പച്ചവേക്ഖണഅസ്സാദമഗ്ഗഫലാനം അത്തനോ വസേ വത്തയമാനം വിയ പച്ചയോ ഹോതി, തസ്മായം അത്താധീനാനം പതിഭാവേന ഉപകാരകതാ അധിപതിപച്ചയതാതി ദട്ഠബ്ബാ.

മനോവിഞ്ഞാണധാതൂതിആദി ചിത്തനിയമോതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന സന്തീരണാനന്തരം വോട്ഠബ്ബനം, ചുതിഅനന്തരാ പടിസന്ധീതി യസ്സ യസ്സ ചിത്തസ്സ അനന്തരാ യം യം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ തസ്സ തദനന്തരുപ്പാദനിയമോ തംതംസഹകാരീപച്ചയവിസിട്ഠസ്സ പുരിമപുരിമചിത്തസ്സേവ വസേന ഇജ്ഝതീതി ദസ്സേതി. ഭാവനാബലേന പന വാരിതത്താതി ഏത്ഥ യഥാ രുക്ഖസ്സ വേഖേ ദിന്നേ പുപ്ഫിതും സമത്ഥസ്സേവ പുപ്ഫനം ന ഹോതി, അഗദവേഖേ പന അപനീതേ തായയേവ സമത്ഥതായ പുപ്ഫനം ഹോതി, ഏവമിധാപി ഭാവനാബലേന വാരിതത്താ സമുട്ഠാപനസമത്ഥസ്സേവ അസമുട്ഠാപനം, തസ്മിഞ്ച അപഗതേ തായയേവ സമത്ഥതായ സമുട്ഠാപനം ഹോതീതി അധിപ്പായോ.

ബ്യഞ്ജനമത്തതോവേത്ഥ നാനാകരണം പച്ചേതബ്ബം, ന അത്ഥതോതി ഉപചയസന്തതിഅധിവചനനിരുത്തിപദാനം വിയ സദ്ദത്ഥമത്തതോ നാനാകരണം, ന വചനീയത്ഥതോതി അധിപ്പായോ. തേനേവ സദ്ദത്ഥവിസേസം ദസ്സേതും ‘‘കഥ’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ പുരിമപച്ഛിമാനം നിരോധുപ്പാദന്തരാഭാവതോ നിരന്തരുപ്പാദനസമത്ഥതാ അനന്തരപച്ചയഭാവോ. രൂപധമ്മാനം വിയ സണ്ഠാനാഭാവതോ പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നാനം സഹാവട്ഠാനാഭാവതോ ച ‘‘ഇദമിതോ ഹേട്ഠാ ഉദ്ധം തിരിയ’’ന്തി വിഭാഗാഭാവാ അത്തനാ ഏകത്തമിവ ഉപനേത്വാ സുട്ഠു അനന്തരഭാവേന ഉപ്പാദനസമത്ഥതാ സമനന്തരപച്ചയതാ.

ഉപ്പാദനസമത്ഥതാതി ച അബ്യാപാരത്താ ധമ്മാനം യസ്മിം യദാകാരേ നിരുദ്ധേ വത്തമാനേ വാ സതി തംതംവിസേസവന്താ ധമ്മാ ഹോന്തി, തസ്സ സോവ ആകാരോ വുച്ചതീതി ദട്ഠബ്ബോ. ധമ്മാനം പവത്തിമേവ ച ഉപാദായ കാലവോഹാരോതി നിരോധാ വുട്ഠഹന്തസ്സ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനഫലസമാപത്തീനം അസഞ്ഞസത്താ ചവന്തസ്സ പുരിമചുതിപച്ഛിമപടിസന്ധീനഞ്ച നിരോധുപ്പാദനിരന്തരതായ കാലന്തരതാ നത്ഥീതി ദട്ഠബ്ബാ. ന ഹി തേസം അന്തരാ അരൂപധമ്മാനം പവത്തി അത്ഥി, യം ഉപാദായ കാലന്തരതാ വുച്ചേയ്യ, ന ച രൂപധമ്മപ്പവത്തി അരൂപധമ്മപ്പവത്തിയാ അന്തരം കരോതി അഞ്ഞസന്താനത്താ. രൂപാരൂപധമ്മസന്തതിയോ ഹി ദ്വേ അഞ്ഞമഞ്ഞം വിസദിസസഭാവത്താ അഞ്ഞമഞ്ഞോപകാരഭാവേന വത്തമാനാപി വിസുംയേവ ഹോന്തി. ഏകസന്തതിയഞ്ച പുരിമപച്ഛിമാനം മജ്ഝേ വത്തമാനം തംസന്തതിപരിയാപന്നതായ അന്തരകാരകം ഹോതി. താദിസഞ്ച കഞ്ചി നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനഫലസമാപത്തീനം മജ്ഝേ നത്ഥി, ന ച അഭാവോ അന്തരകാരകോ ഹോതി അഭാവത്തായേവ, തസ്മാ ജവനാനന്തരസ്സ ജവനസ്സ വിയ, ഭവങ്ഗാനന്തരസ്സ ഭവങ്ഗസ്സ വിയ ച നിരന്തരതാ സുട്ഠു ച അനന്തരതാ ഹോതീതി തഥാ ഉപ്പാദനസമത്ഥതാ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനചുതീനമ്പി ദട്ഠബ്ബാ. ഉപ്പത്തിയാ പച്ചയഭാവോ ചേത്ഥ അനന്തരപച്ചയാദീനം പാകടോതി ഉപ്പാദനസമത്ഥതാവ വുത്താ. പച്ചുപ്പന്നാനം പന ധമ്മാനം പുബ്ബന്താപരന്തപരിച്ഛേദേന ഗഹിതാനം ‘‘ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വചനം അലഭന്താനം ‘‘അതീതോ ധമ്മോ പച്ചുപ്പന്നസ്സ ധമ്മസ്സ അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിആദിനാ (പട്ഠാ. ൨.൧൮.൫) അനന്തരാദിപച്ചയഭാവോ വുത്തോതി ന സോ ഉപ്പത്തിയംയേവാതി വിഞ്ഞായതി. ന ഹി കുസലാദിഗ്ഗഹണം വിയ പച്ചുപ്പന്നഗ്ഗഹണം അപരിച്ഛേദം, യതോ ഉപ്പത്തിമത്തസമങ്ഗിനോയേവ ച ഗഹണം സിയാ, തേനേവ ച അതീതത്തികേ പടിച്ചവാരാദയോ ന സന്തീതി.

ഉപ്പജ്ജമാനോവ സഹുപ്പാദഭാവേനാതി ഏത്ഥാപി ഉപ്പത്തിയാ പച്ചയഭാവേന പാകടേന ഠിതിയാപി പച്ചയഭാവം നിദസ്സേതീതി ദട്ഠബ്ബം, പച്ചയുപ്പന്നാനം പന സഹജാതഭാവേന ഉപകാരകതാ സഹജാതപച്ചയതാതി.

അത്തനോ ഉപകാരകസ്സ ഉപകാരകതാ അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയതാ, ഉപകാരകതാ ച അഞ്ഞമഞ്ഞതാവസേനേവ ദട്ഠബ്ബാ, ന സഹജാതാദിവസേന. സഹജാതാദിപച്ചയോ ഹോന്തോയേവ ഹി കോചി അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയോ ന ഹോതി, ന ച പുരേജാതപച്ഛാജാതഭാവേഹി ഉപകാരകസ്സ ഉപകാരകാ വത്ഥുഖന്ധാ അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയാ ഹോന്തീതി.

തരുആദീനം പഥവീ വിയ അധിട്ഠാനാകാരേന പഥവീധാതു സേസധാതൂനം, ചക്ഖാദയോ ച ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം ഉപകാരകാ ചിത്തകമ്മസ്സ പടാദയോ വിയ നിസ്സയാകാരേന ഖന്ധാദയോ തംതംനിസ്സയാനം ഖന്ധാദീനം.

തദധീനവുത്തിതായ അത്തനോ ഫലേന നിസ്സിതോതി യം കിഞ്ചി കാരണം നിസ്സയോതി വദതി. തത്ഥ യോ ഭുസോ, തം ഉപനിസ്സയോതി നിദ്ധാരേതി.

പകതോതി ഏത്ഥ പ-കാരോ ഉപസഗ്ഗോ, സോ അത്തനോ ഫലസ്സ ഉപ്പാദനേ സമത്ഥഭാവേന സുട്ഠുകതതം ദീപേതി. തഥാ ച കതം അത്തനോ സന്താനേ കതം ഹോതീതി ആഹ ‘‘അത്തനോ സന്താനേ’’തി. കരണഞ്ച ദുവിധം നിപ്ഫാദനം ഉപസേവനഞ്ചാതി ദസ്സേതും ‘‘നിപ്ഫാദിതോ വാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഉപസേവിതോ വാതി ഏതേന കായഅല്ലീയാപനവസേന ഉപഭോഗൂപസേവനം വിജാനനാദിവസേന ആരമ്മണൂപസേവനഞ്ച ദസ്സേതീതി ദട്ഠബ്ബം. തേന അനാഗതാനമ്പി ചക്ഖുസമ്പദാദീനം ആരമ്മണൂപസേവനേന യഥാപടിസേവിതാനം പകതൂപനിസ്സയതാ വുത്താ ഹോതി.

യഥാ പച്ഛാജാതേന വിനാ സന്താനാവിച്ഛേദഹേതുഭാവം അഗച്ഛന്താനം ധമ്മാനം യേ പച്ഛാജാതാകാരേന ഉപകാരകാ, തേസം സാ വിപ്പയുത്താകാരാദീഹി വിസിട്ഠാ ഉപകാരകതാ പച്ഛാജാതപച്ചയതാ, തഥാ നിസ്സയാരമ്മണാകാരാദീഹി വിസിട്ഠാ പുരേജാതഭാവേന വിനാ ഉപകാരകഭാവം അഗച്ഛന്താനം വത്ഥാരമ്മണാനം പുരേജാതാകാരേന ഉപകാരകതാ പുരേജാതപച്ചയതാ, ഏവം സബ്ബത്ഥ പച്ചയാനം പച്ചയന്തരാകാരവിസിട്ഠാ ഉപകാരകതാ യോജേതബ്ബാ.

ഗിജ്ഝപോതകസരീരാനം ആഹാരാസാചേതനാ വിയാതി ഏതേന മനോസഞ്ചേതനാഹാരവസേന പവത്തമാനേഹി അരൂപധമ്മേഹി രൂപകായസ്സ ഉപത്ഥമ്ഭിതഭാവം ദസ്സേതി. തേനേവ ‘‘ആഹാരാസാ വിയാ’’തി അവത്വാ ചേതനാഗഹണം കരോതി.

കുസലാദിഭാവേന അത്തനാ സദിസസ്സ പയോഗേന കരണീയസ്സ പുനപ്പുനം കരണം പവത്തനം ആസേവനട്ഠോ, അത്തസദിസസഭാവതാപാദനം വാസനം വാ. ഗന്ഥാദീസു പുരിമാപുരിമാഭിയോഗോ വിയാതി പുരിമാ പുരിമാ ആസേവനാ വിയാതി അധിപ്പായോ.

ചിത്തപ്പയോഗോ ചിത്തകിരിയാ, ആയൂഹനന്തി അത്ഥോ. യഥാ ഹി കായവചീപയോഗോ വിഞ്ഞത്തി, ഏവം ചിത്തപ്പയോഗോ ചേതനാ. സാ തായ ഉപ്പന്നകിരിയതാവിസിട്ഠേ സന്താനേ സേസപച്ചയസമാഗമേ പവത്തമാനാനം വിപാകകടത്താരൂപാനമ്പി തേനേവ കിരിയഭാവേന ഉപകാരികാ ഹോതി. തസ്സ ഹി കിരിയഭാവസ്സ പവത്തത്താ തേസം പവത്തി, ന അഞ്ഞഥാതി. സഹജാതാനം പന തേന ഉപകാരികാതി കിം വത്തബ്ബന്തി.

നിരുസ്സാഹസന്തഭാവേനാതി ഏതേന സഉസ്സാഹേഹി വിപാകധമ്മധമ്മേഹി കുസലാകുസലേഹി സാരമ്മണാദിഭാവേന സദിസവിപാകഭാവം ദസ്സേതി. സോ ഹി വിപാകാനം പയോഗേന അസാധേതബ്ബതായ പയോഗേന അഞ്ഞഥാ വാ സേസപച്ചയേസു സിദ്ധേസു കമ്മസ്സ കടത്തായേവ സിദ്ധിതോ നിരുസ്സാഹോ സന്തഭാവോ ഹോതി, ന കിലേസവൂപസമസന്തഭാവോ, തഥാസന്തസഭാവതോയേവ ഭവങ്ഗാദയോ ദുവിഞ്ഞേയ്യാ. പഞ്ചദ്വാരേപി ഹി ജവനപ്പവത്തിയാ രൂപാദീനം ഗഹിതതാ വിഞ്ഞായതി, അഭിനിപാതസമ്പടിച്ഛനസന്തീരണമത്താ പന വിപാകാ ദുവിഞ്ഞേയ്യായേവ. നിരുസ്സാഹസന്തഭാവായാതി നിരുസ്സാഹസന്തഭാവത്ഥായ. ഏതേന തപ്പച്ചയവതം അവിപാകാനമ്പി വിപാകാനുകുലം പവത്തിം ദസ്സേതി.

സതിപി ജനകത്തേ ഉപത്ഥമ്ഭകത്തം ആഹാരാനം പധാനകിച്ചന്തി ആഹ ‘‘രൂപാരൂപാനം ഉപത്ഥമ്ഭകത്തേനാ’’തി. ഉപത്ഥമ്ഭകത്തഞ്ഹി സതിപി ജനകത്തേ അരൂപീനം ആഹാരാനം ആഹാരജരൂപസമുട്ഠാപകരൂപാഹാരസ്സ ച ഹോതി, അസതിപി ചതുസമുട്ഠാനികരൂപൂപത്ഥമ്ഭകരൂപാഹാരസ്സ, അസതി പന ഉപത്ഥമ്ഭകത്തേ ആഹാരാനം ജനകത്തം നത്ഥീതി ഉപത്ഥമ്ഭകത്തം പധാനം. ജനയമാനോപി ഹി ആഹാരോ അവിച്ഛേദവസേന ഉപത്ഥമ്ഭയമാനോയേവ ജനേതീതി ഉപത്ഥമ്ഭനഭാവോ ആഹാരഭാവോതി.

അധിപതിയട്ഠേനാതി ഏത്ഥ ന അധിപതിപച്ചയധമ്മാനം വിയ പവത്തിനിവാരകേ അഭിഭവിത്വാ പവത്തനേന ഗരുഭാവോ അധിപതിയട്ഠോ, അഥ ഖോ ദസ്സനാദികിച്ചേസു ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീഹി ജീവനേ ജീവന്തേഹി സുഖിതാദിഭാവേ സുഖിതാദീഹി അധിമോക്ഖപഗ്ഗഹുപട്ഠാനാവിക്ഖേപജാനനേസു അനഞ്ഞാതഞ്ഞസ്സാമീതി പവത്തിയം ആജാനനേ അഞ്ഞാതാവീഭാവേ ച സദ്ധാദിസഹജാതേഹീതി ഏവം തംതംകിച്ചേസു ചക്ഖാദിപച്ചയേഹി ചക്ഖാദീനം അനുവത്തനീയതാ. തേസു തേസു ഹി കിച്ചേസു ചക്ഖാദീനം ഇസ്സരിയം തപ്പച്ചയാനഞ്ച തദനുവത്തനേന തത്ഥ പവത്തീതി. ഇത്ഥിപുരിസിന്ദ്രിയാനം പന യദിപി ലിങ്ഗാദീഹി അനുവത്തനീയതാ അത്ഥി, സാ പന ന പച്ചയഭാവതോ. യഥാ ഹി ജീവിതാഹാരാ യേസം പച്ചയാ ഹോന്തി, തേ തേസം അനുപാലകഉപത്ഥമ്ഭകാ അത്ഥി, അവിഗതപച്ചയഭൂതാ ച ഹോന്തി, ന ഏവം ഇത്ഥിപുരിസഭാവാ ലിങ്ഗാദീനം കേനചി പകാരേന ഉപകാരകാ ഹോന്തി, കേവലം പന യഥാസകേഹേവ പച്ചയേഹി പവത്തമാനാനം ലിങ്ഗാദീനം യഥാ ഇത്ഥാദിഗ്ഗഹണസ്സ പച്ചയഭാവോ ഹോതി, തതോ അഞ്ഞേനാകാരേന തംസഹിതസന്താനേ അപ്പവത്തിതോ ലിങ്ഗാദീഹി അനുവത്തനീയതാ ഇന്ദ്രിയതാ ച തേസം വുച്ചതി, തസ്മാ ന തേസം ഇന്ദ്രിയപച്ചയഭാവോ വുത്തോ. ചക്ഖാദയോ അരൂപധമ്മാനംയേവാതി ഏത്ഥ സുഖദുക്ഖിന്ദ്രിയാനിപി ചക്ഖാദിഗ്ഗഹണേന ഗഹിതാനീതി ദട്ഠബ്ബാനി.

ലക്ഖണാരമ്മണൂപനിജ്ഝാനഭൂതാനം വിതക്കാദീനം വിതക്കനാദിവസേന ആരമ്മണം ഉപഗന്ത്വാ നിജ്ഝാനം പേക്ഖനം, ചിന്തനം വാ വിതക്കാദീനംയേവ സാധാരണോ ബ്യാപാരോ ഉപനിജ്ഝായനട്ഠോ. ഠപേത്വാ സുഖദുക്ഖവേദനാദ്വയന്തി സുഖിന്ദ്രിയദുക്ഖിന്ദ്രിയദ്വയം ഠപേത്വാതി അധിപ്പായോ. ‘‘സബ്ബാനിപീ’’തി വത്വാ ‘‘സത്തഝാനങ്ഗാനീ’’തി വചനേന അഝാനങ്ഗാനം ഉപേക്ഖാചിത്തേകഗ്ഗതാനം നിവത്തനം കതന്തി ദട്ഠബ്ബം. യദി ഏവം ‘‘സത്ത ഝാനങ്ഗാനീ’’തി ഏതേനേവ സിദ്ധേ ‘‘ഠപേത്വാ സുഖദുക്ഖവേദനാദ്വയ’’ന്തി കസ്മാ വുത്തം? വേദനാഭേദേസു പഞ്ചസു സുഖദുക്ഖദ്വയസ്സ ഏകന്തേന അഝാനങ്ഗത്തദസ്സനത്ഥം ഝാനങ്ഗട്ഠാനേ നിദ്ദിട്ഠത്താ. സതിപി വാ ഝാനങ്ഗവോഹാരേ വേദനാഭേദദ്വയസ്സ ഏകന്തേന ഝാനപച്ചയത്താഭാവദസ്സനത്ഥം. ഉപേക്ഖാചിത്തേകഗ്ഗതാനം പന യദിപി ഝാനപച്ചയത്താഭാവോ അത്ഥി, ഝാനപച്ചയഭാവോ പന ന നത്ഥീതി ‘‘സബ്ബാനിപി സത്ത ഝാനങ്ഗാനീ’’തി ഏത്ഥ ഗഹണം കതം. തത്ഥ ‘‘സബ്ബാനിപീ’’തി വചനം സബ്ബകുസലാദിഭേദസങ്ഗണ്ഹനത്ഥം, ന പന സബ്ബചിത്തുപ്പാദഗതസങ്ഗണ്ഹനത്ഥന്തി ദട്ഠബ്ബം.

യതോ തതോ വാതി സമ്മാ വാ മിച്ഛാ വാതി അത്ഥോ. ഏതേ പന ദ്വേപി ഝാനമഗ്ഗപച്ചയാ അഹേതുകചിത്തേസു ന ലബ്ഭന്തീതി ഇദം അഹേതുകചിത്തേസു ന ലബ്ഭന്തി, ന സഹേതുകചിത്തേസൂതി സഹേതുകചിത്തേസു അലാഭാഭാവദസ്സനത്ഥം വുത്തം, ന അഹേതുകചിത്തേസു ലാഭാഭാവദസ്സനത്ഥന്തി. ഏവം അത്ഥേ ഗയ്ഹമാനേ അഹേതുകചിത്തേസു കത്ഥചി കസ്സചി ലാഭോ ന വാരിതോതി ഏത്തകമേവ വിഞ്ഞായേയ്യ, ന സവിതക്കാഹേതുകചിത്തേസു ഝാനപച്ചയസ്സേവ അലാഭാഭാവദസ്സനത്ഥം കതന്തി. അഹേതുകചിത്തേസു വാ ലാഭാഭാവദസ്സനത്ഥേ പന ഇമസ്മിം വചനേ സവിതക്കാഹേതുകചിത്തേസു ഝാനപച്ചയസ്സ ലാഭാഭാവോ ആപജ്ജതി, തസ്മാ യേന അലാഭേന ധമ്മസങ്ഗണിയം മനോധാതുആദീനം സങ്ഗഹസുഞ്ഞതവാരേസു ഝാനം ന ഉദ്ധടം, തം അലാഭം സന്ധായ ഏസ ഝാനപച്ചയസ്സപി അഹേതുകചിത്തേസു അലാഭോ വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ. യഥാ ഹി സഹേതുകേസു വിതക്കാദീനം സഹജാതേ സംകഡ്ഢിത്വാ ഏകത്തഗതഭാവകരണം ഉപനിജ്ഝായനബ്യാപാരോ ബലവാ, ന തഥാ അഹേതുകചിത്തേസു ഹോതി. ഇമസ്മിം പന പകരണേ ദുബ്ബലമ്പി ഉപനിജ്ഝായനം യദിപി കിഞ്ചിമത്തമ്പി അത്ഥി, തേന ഉപകാരകതാ ഹോതീതി സവിതക്കാഹേതുകചിത്തേസുപി ഝാനപച്ചയോ വുത്തോവ, തസ്മാ യേ ഏവം പഠന്തി ‘‘ന ഏതേ പന ദ്വേപി ഝാനമഗ്ഗപച്ചയാ യഥാസങ്ഖ്യം ദ്വിപഞ്ചവിഞ്ഞാണഅഹേതുകചിത്തേസു ലബ്ഭന്തീ’’തി, തേസം സോ പാഠോ സുന്ദരതരോ, ഇമസ്സ പകരണസ്സായം അത്ഥവണ്ണനാ, ന ധമ്മസങ്ഗണിയാതി.

സമം പകാരേഹി യുത്തതായ ഏകീഭാവോപഗമേന വിയ ഉപകാരകതാ സമ്പയുത്തപച്ചയതാ.

യുത്താനമ്പി സതം വിപ്പയുത്തഭാവേന നാനത്തൂപഗമേന ഉപകാരകതാ വിപ്പയുത്തപച്ചയതാ. ന ഹി വത്ഥുസഹജാതപച്ഛാജാതവസേന അയുത്താനം രൂപാദീനം ആരമ്മണാദിഭാവേന ഉപകാരകാനം വിപ്പയുത്താനം വിപ്പയുത്തപച്ചയതാ അത്ഥീതി. രൂപാനം പന രൂപേഹി സതിപി അവിനിബ്ഭോഗേ വിപ്പയോഗോയേവ നത്ഥീതി ന തേസം വിപ്പയുത്തപച്ചയതാ. വുത്തഞ്ഹി ‘‘ചതൂഹി സമ്പയോഗോ ചതൂഹി വിപ്പയോഗോ’’തി (ധാതു. ൩).

പച്ചുപ്പന്നലക്ഖണേനാതി പച്ചുപ്പന്നസഭാവേന. തേന ‘‘അത്ഥി മേ പാപകമ്മം കത’’ന്തി (പാരാ. ൩൮), ‘‘അത്ഥേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ അത്തഹിതായ പടിപന്നോ’’തി (പു. പ. മാതികാ ൪.൨൪) ച ഏവമാദീസു വുത്തം നിബ്ബത്തഉപലബ്ഭമാനതാലക്ഖണം അത്ഥിഭാവം നിവാരേതി. സതിപി ജനകത്തേ ഉപത്ഥമ്ഭകപ്പധാനാ അത്ഥിഭാവേന ഉപകാരകതാതി ആഹ ‘‘ഉപത്ഥമ്ഭകത്തേനാ’’തി. ഇദഞ്ച ഉപത്ഥമ്ഭകത്തം വത്ഥാരമ്മണസഹജാതാദീനം സാധാരണം അത്ഥിഭാവേന ഉപകാരകത്തം ദട്ഠബ്ബം.

ആരമ്മണേ ഫുസനാദിവസേന വത്തമാനാനം ഫസ്സാദീനം അനേകേസം സഹഭാവോ നത്ഥീതി ഏകസ്മിം ഫസ്സാദിസമുദായേ സതി ദുതിയോ ന ഹോതി, അസതി പന ഹോതി, തേന നത്ഥിഭാവേന ഉപകാരകതാ നത്ഥിപച്ചയതാ. സതിപി പുരിമതരചിത്താനം നത്ഥിഭാവേ ന താനി നത്ഥിഭാവേന ഉപകാരകാനി, അനന്തരമേവ പന അത്തനോ അത്ഥിഭാവേന പവത്തിഓകാസം അലഭമാനാനം നത്ഥിഭാവേന പവത്തിഓകാസം ദദമാനം വിയ ഉപകാരകം ഹോതീതി ‘‘പവത്തിഓകാസദാനേന ഉപകാരകതാ’’തി ആഹ.

ഏത്ഥ ച അഭാവമത്തേന ഉപകാരകതാ ഓകാസദാനം നത്ഥിപച്ചയതാ, സഭാവാവിഗമേന അപ്പവത്തമാനാനം സഭാവവിഗമേന ഉപകാരകതാ വിഗതപച്ചയതാ, നത്ഥിതാ ച നിരോധാനന്തരസുഞ്ഞതാ, വിഗതതാ നിരോധപ്പത്തതാ, അയമേതേസം വിസേസോ, തഥാ അത്ഥിതായ സസഭാവതോ ഉപകാരകതാ അത്ഥിപച്ചയതാ, സഭാവാവിഗമേന നിരോധസ്സ അപ്പത്തിയാ ഉപകാരകതാ അവിഗതപച്ചയതാതി പച്ചയഭാവവിസേസോ ധമ്മാവിസേസേപി വേദിതബ്ബോ. ധമ്മാനഞ്ഹി സത്തിവിസേസം സബ്ബം യാഥാവതോ അഭിസമ്ബുജ്ഝിത്വാ തഥാഗതേന ചതുവീസതിപച്ചയവിസേസാ വുത്താതി ഭഗവതി സദ്ധായ ‘‘ഏവംവിസേസാ ഏതേ ധമ്മാ’’തി സുതമയഞാണം ഉപ്പാദേത്വാ ചിന്താഭാവനാമയേഹി തദഭിസമയായ യോഗോ കാതബ്ബോ.

ചതൂസു ഖന്ധേസു ഏകസ്സപി അസങ്ഗഹിതത്താഭാവതോ നാമധമ്മേകദേസതാ അനന്തരാദീനം നത്ഥീതി ‘‘നാമധമ്മാവാ’’തി വത്വാ ന കേവലം പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നഭാവേ ഭജന്താനം ചതുന്നംയേവ ഖന്ധാനം നാമതാ, അഥ ഖോ നിബ്ബാനഞ്ച നാമമേവാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘നിബ്ബാനസ്സ അസങ്ഗഹിതത്താ’’തിആദിമാഹ. പുരേജാതപച്ചയോ രൂപേകദേസോതി ഏത്ഥ ഏകദേസവചനേന രൂപരൂപതോ അഞ്ഞം വജ്ജേതി, രൂപരൂപം പന കുസലത്തികേ അനാഗതമ്പി പുരേജാതപച്ചയഭാവേന അഞ്ഞത്ഥ ആഗതമേവ. വുത്തഞ്ഹി ‘‘അനിദസ്സനഅപ്പടിഘോ ധമ്മോ അനിദസ്സനഅപ്പടിഘസ്സ ധമ്മസ്സ പുരേജാതപച്ചയേന പച്ചയോ – ആരമ്മണപുരേജാതം, വത്ഥുപുരേജാതം. ആരമ്മണപുരേജാതം വത്ഥും ഇത്ഥിന്ദ്രിയം പുരിസിന്ദ്രിയം ആപോധാതും കബളീകാരം ആഹാരം അനിച്ചതോ…പേ… ദോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതീ’’തി (പട്ഠാ. ൨.൨൨.൩൯).

പച്ചയുദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പച്ചയനിദ്ദേസോ

൧. ഹേതുപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧. യോ ഹേതുപച്ചയോതി ഉദ്ദിട്ഠോ, സോ ഏവം വേദിതബ്ബോതി ഏതേന ഹേതുസങ്ഖാതസ്സ പച്ചയധമ്മസ്സ ഹേതുസമ്പയുത്തകതംസമുട്ഠാനരൂപസങ്ഖാതാനം പച്ചയുപ്പന്നാനം ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയഭാവോ ഹേതുപച്ചയോതി ഉദ്ദിട്ഠോതി. യോ പന ഹേതുഭാവേന യഥാവുത്തോ പച്ചയധമ്മോ യഥാവുത്താനം പച്ചയുപ്പന്നാനം പച്ചയോ ഹോതി, സോ ഹേതുപച്ചയോതി ഉദ്ദിട്ഠോതി വേദിതബ്ബോതി ദസ്സേതി. ഉഭയഥാപി ഹേതുഭാവേന ഉപകാരകതാ ഹേതുപച്ചയോതി ഉദ്ദിട്ഠോതി ദസ്സിതം ഹോതി. ഏസ നയോ സേസപച്ചയേസുപി. ഉപകാരകതാ പന ധമ്മസഭാവോ ഏവ, ന ധമ്മതോ അഞ്ഞാ അത്ഥീതി. തഥാ തഥാ ഉപകാരകം തം തം ധമ്മം ദസ്സേന്തോ ഹി ഭഗവാ തം തം ഉപകാരകതം ദസ്സേതീതി.

ഹേതൂ ഹേതുസമ്പയുത്തകാനന്തി ഏത്ഥ പഠമോ ഹേതു-സദ്ദോ പച്ചത്തനിദ്ദിട്ഠോ പച്ചയനിദ്ദേസോ. തേന ഏതസ്സ ഹേതുഭാവേന ഉപകാരകതാ ഹേതുപച്ചയതാതി ദസ്സേതി. ദുതിയോ പച്ചയുപ്പന്നവിസേസനം. തേന ന യേസം കേസഞ്ചി സമ്പയുത്തകാനം ഹേതുപച്ചയഭാവേന പച്ചയോ ഹോതി, അഥ ഖോ ഹേതുനാ സമ്പയുത്താനമേവാതി ദസ്സേതി. നനു ച സമ്പയുത്തസദ്ദസ്സ സാപേക്ഖത്താ ദുതിയേ ഹേതുസദ്ദേ അവിജ്ജമാനേപി അഞ്ഞസ്സ അപേക്ഖിതബ്ബസ്സ അനിദ്ദിട്ഠത്താ അത്തനാവ സമ്പയുത്തകാനം ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോതി അയമത്ഥോ വിഞ്ഞായതീതി? നായം ഏകന്തോ. ഹേതുസദ്ദോ ഹി പച്ചത്തനിദ്ദിട്ഠോ ‘‘ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി ഏത്ഥേവ ബ്യാവടോ യദാ ഗയ്ഹതി, തദാ സമ്പയുത്തവിസേസനം ന ഹോതീതി സമ്പയുത്താ അവിസിട്ഠാ യേ കേചി ഗഹിതാ ഭവേയ്യുന്തി ഏവം സമ്പയുത്തസദ്ദേന അത്തനി ഏവ ബ്യാവടേന ഹേതുസദ്ദേന വിസേസനേന വിനാ യേസം കേസഞ്ചി സമ്പയുത്താനം ഗഹണം ഹോതീതി തം സന്ധായ ‘‘അഥാപി…പേ… അത്ഥോ ഭവേയ്യാ’’തി ആഹ. നനു യഥാ ‘‘അരൂപിനോ ആഹാരാ സമ്പയുത്തകാനം ധമ്മാന’’ന്തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൧൫), ‘‘അരൂപിനോ ഇന്ദ്രിയാ സമ്പയുത്തകാന’’ന്തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൧൬) ച വുത്തേ ദുതിയേന ആഹാരഗ്ഗഹണേന ഇന്ദ്രിയഗ്ഗഹണേന ച വിനാപി ആഹാരിന്ദ്രിയസമ്പയുത്തകാവ ഗയ്ഹന്തി, ഏവമിധാപി സിയാതി? ന, ആഹാരിന്ദ്രിയാസമ്പയുത്തസ്സ അഭാവതോ. വജ്ജേതബ്ബാഭാവതോ ഹി തത്ഥ ദുതിയആഹാരിന്ദ്രിയഗ്ഗഹണേ അസതിപി തംസമ്പയുത്തകാവ ഗയ്ഹന്തീതി തം ന കതം, ഇധ പന വജ്ജേതബ്ബം അത്ഥീതി വത്തബ്ബം ദുതിയം ഹേതുഗ്ഗഹണന്തി.

ഏവമ്പി ഹേതൂ ഹേതുസമ്പയുത്തകാനന്തി ഏത്ഥ ഹേതുസമ്പയുത്തകാനം സോ ഏവ സമ്പയുത്തകഹേതൂതി വിസേസനസ്സ അകതത്താ യോ കോചി ഹേതു യസ്സ കസ്സചി ഹേതുസമ്പയുത്തകസ്സ ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോതി ആപജ്ജതീതി? നാപജ്ജതി, പച്ചത്തനിദ്ദിട്ഠസ്സേവ ഹേതുസ്സ പുന സമ്പയുത്തവിസേസനഭാവേന വുത്തത്താ, ഏതദത്ഥമേവ ച വിനാപി ദുതിയേന ഹേതുസദ്ദേന ഹേതുസമ്പയുത്തഭാവേ സിദ്ധേപി തസ്സ ഗഹണം കതം. അഥ വാ അസതി ദുതിയേ ഹേതുസദ്ദേ ഹേതുസമ്പയുത്തകാനം ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോ, ന പന ഹേതൂനന്തി ഏവമ്പി ഗഹണം സിയാതി തന്നിവാരണത്ഥം സോ വുത്തോ, തേന ഹേതുസമ്പയുത്തഭാവം യേ ലഭന്തി, തേസം സബ്ബേസം ഹേതൂനം അഞ്ഞേസമ്പി ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോതി ദസ്സിതം ഹോതി. യസ്മാ പന ഹേതുഝാനമഗ്ഗാ പതിട്ഠാമത്താദിഭാവേന നിരപേക്ഖാ, ന ആഹാരിന്ദ്രിയാ വിയ സാപേക്ഖാ ഏവ, തസ്മാ ഏതേസ്വേവ ദുതിയം ഹേതാദിഗ്ഗഹണം കതം. ആഹാരിന്ദ്രിയാ പന ആഹരിതബ്ബഇസിതബ്ബാപേക്ഖാ ഏവ, തസ്മാ തേ വിനാപി ദുതിയേന ആഹാരിന്ദ്രിയഗ്ഗഹണേന അത്തനാ ഏവ ആഹരിതബ്ബേ ച ഇസിതബ്ബേ ച ആഹാരിന്ദ്രിയഭൂതേ അഞ്ഞേ ച സമ്പയുത്തകേ പരിച്ഛിന്ദന്തീതി തം തത്ഥ ന കതം, ഇധ ച ദുതിയേന ഹേതുഗ്ഗഹണേന പച്ചയുപ്പന്നാനം ഹേതുനാ പച്ചയഭൂതേനേവ സമ്പയുത്താനം ഹേതൂനം അഞ്ഞേസഞ്ച പരിച്ഛിന്നത്താ പുന വിസേസനകിച്ചം നത്ഥീതി പഞ്ഹാവാരേ ‘‘കുസലാ ഹേതൂ സമ്പയുത്തകാനം ഖന്ധാന’’ന്തിആദീസു (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൦൧) ദുതിയം ഹേതുഗ്ഗഹണം ന കതന്തി ദട്ഠബ്ബം.

നിദ്ദിസിതബ്ബസ്സ അപാകടത്താതി തം-സദ്ദോ പുരിമവചനാപേക്ഖോ വുത്തസ്സേവ നിദ്ദേസോ ‘‘രൂപായതനം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതുയാ തംസമ്പയുത്തകാന’’ന്തിആദീസു (പട്ഠാ. ൧.൧.൨) പുരിമവചനേന നിദ്ദിസിതബ്ബേ പാകടീഭൂതേ ഏവ പവത്തതി. ഏത്ഥ ച പച്ചത്തനിദ്ദിട്ഠോ ഹേതുസദ്ദോ ‘‘ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി ഏത്ഥ ബ്യാവടോ സമ്പയുത്തസദ്ദേന വിയ തം-സദ്ദേനപി അനപേക്ഖനീയോ അഞ്ഞോ ച കോചി നിദ്ദിസിതബ്ബപ്പകാസകോ വുത്തോ നത്ഥി, തസ്മാ ‘‘തംസമ്പയുത്തകാന’’ന്തി ച ന വുത്തന്തി അധിപ്പായോ.

‘‘ഹേതുസമ്പയുത്തകാന’’ന്തി ഇമിനാ പന പച്ചയുപ്പന്നവചനേന അസമത്തേന പച്ചയുപ്പന്നവചനന്തരാപേക്ഖേന പുബ്ബേ വുത്തേന തം-സദ്ദേന നിദ്ദിസിതബ്ബം പാകടീകതം, തേന ‘‘തംസമുട്ഠാനാന’’ന്തി ഏത്ഥ തംഗഹണം കതന്തി. കിം പന തസ്മിം ഹേതുസമ്പയുത്തകസദ്ദേ തം-സദ്ദേന നിദ്ദിസിതബ്ബം പാകടീഭൂതന്തി? യേഹി ഹേതൂഹി സമ്പയുത്താ ‘‘ഹേതുസമ്പയുത്തകാ’’തി വുത്താ, തേ ഹേതൂ ചേവ സമ്പയുത്തകവിസേസനഭൂതാ തബ്ബിസേസിതാ ച ഹേതുസമ്പയുത്തകാ. തേനാഹ ‘‘തേ ഹേതൂ ചേവാ’’തിആദി. അഞ്ഞഥാ ‘‘തേ ഹേതൂ ചേവാ’’തി ഏതസ്സ പച്ചത്തനിദ്ദിട്ഠേന ഹേതുസദ്ദേന സമ്ബന്ധേ സതി യഥാ ഇധ തേനേവ തം-സദ്ദേന നിദ്ദിസിതബ്ബാ പാകടാ, ഏവം പുബ്ബേപി ഭവിതും അരഹന്തീതി ‘‘നിദ്ദിസിതബ്ബസ്സ അപാകടത്താ ‘തംസമ്പയുത്തകാന’ന്തി ന വുത്ത’’ന്തി ഇദം ന യുജ്ജേയ്യാതി. ദുവിധമ്പി വാ ഹേതുഗ്ഗഹണം അപനേത്വാ തംസദ്ദവചനീയതം ചോദേതി പരിഹരതി ച. തംസമുട്ഠാനാനന്തി ച ഹേതുസമുട്ഠാനാനന്തി യുത്തം. ഹേതൂ ഹി പച്ചയാതി.

ചിത്തജരൂപം അജനയമാനാപീതി പി-സദ്ദേന ജനയമാനാപി. യദി ‘‘ചിത്തസമുട്ഠാനാന’’ന്തി വചനേന പടിസന്ധിക്ഖണേ കടത്താരൂപസ്സ അഗ്ഗഹണതോ തം ന വുത്തം, സഹജാതപച്ചയവിഭങ്ഗേ ചിത്തചേതസികാനം തസ്സ കടത്താരൂപസ്സ പച്ചയഭാവോ ന വുത്തോ ഭവേയ്യ. യദി ച തത്ഥ ചിത്തസമുട്ഠാനാനം പച്ചയഭാവേന തംസമാനലക്ഖണാനം കടത്താരൂപാനമ്പി പച്ചയഭാവോ നിദസ്സിതോ, ഏവമിധാപി ഭവിതബ്ബം. ‘‘ചിത്തസമുട്ഠാനാന’’ന്തി പന അവത്വാ ‘‘തംസമുട്ഠാനാന’’ന്തി വചനം ചിത്തസമുട്ഠാനാനം സബ്ബചിത്തചേതസികസമുട്ഠാനതാദസ്സനത്ഥം. ഏവംപകാരേന ഹി തംസമുട്ഠാനവചനേന തത്ഥ തത്ഥ വുത്തം സമുട്ഠാനവചനം വിസേസിതം ഹോതി. നനു ‘‘ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ ചിത്തസമുട്ഠാനാന’’ന്തി വചനേന ചിത്തസമുട്ഠാനാനം ചിത്തചേതസികസമുട്ഠാനതാ വുത്താതി? ന വുത്താ. ചിത്തചേതസികാനം പച്ചയഭാവോ ഏവ ഹി തത്ഥ വുത്തോതി.

ചിത്തപടിബദ്ധവുത്തിതായാതി ഏതേനേവ ഹേതുആദിപടിബദ്ധതഞ്ച ദസ്സേതി. ‘‘യഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ചേതേതി, യഞ്ച പകപ്പേതി, യഞ്ച അനുസേതി, ആരമ്മണമേതം ഹോതി, വിഞ്ഞാണസ്സ ഠിതിയാ ആരമ്മണേ സതി പതിട്ഠാ വിഞ്ഞാണസ്സ ഹോതി, തസ്മിം പതിട്ഠിതേ വിഞ്ഞാണേ വിരുള്ഹേ നാമരൂപസ്സ അവക്കന്തി ഹോതി, നാമരൂപപച്ചയാ സളായതന’’ന്തി (സം. നി. ൨.൩൯) ഇമസ്മിമ്പി സുത്തേ പടിസന്ധിനാമരൂപസ്സ വിഞ്ഞാണപച്ചയതാ വുത്താതി ആഹ ‘‘തസ്മിം പതിട്ഠിതേ’’തിആദി.

പുരിമതരസിദ്ധായ പഥവിയാ ബീജപതിട്ഠാനം വിയ പുരിമതരസിദ്ധേ കമ്മേ തന്നിബ്ബത്തസ്സേവ വിഞ്ഞാണബീജസ്സ പതിട്ഠാനം കമ്മസ്സ കടത്താ ഉപ്പത്തീതി വുത്തം ഹോതി. തേനാഹ – ‘‘കമ്മം ഖേത്തം, വിഞ്ഞാണം ബീജ’’ന്തി. കസ്സ പന തം ഖേത്തം ബീജഞ്ചാതി? നാമരൂപങ്കുരസ്സ.

അയഞ്ച പനത്ഥോതി പടിസന്ധിയം കമ്മജരൂപാനം ചിത്തപടിബദ്ധവുത്തിതാ. ഓകാസവസേനേവാതി നാമരൂപോകാസവസേനേവ. സോ ഹി തസ്സ അത്ഥസ്സ ഓകാസോതി. വത്ഥുരൂപമത്തമ്പീതി വദന്തോ വത്ഥുരൂപസ്സ ഉപത്ഥമ്ഭകാനം സേസരൂപാനമ്പി തദുപത്ഥമ്ഭകഭാവേനേവ അരൂപധമ്മാനം പച്ചയഭാവം ദസ്സേതി, സഹഭവനമത്തം വാ. തത്ഥ കായഭാവാദികലാപാനം കത്ഥചി അഭാവതോ കത്ഥചി അഭാവാഭാവതോ ‘‘വത്ഥുരൂപമത്തമ്പി വിനാ’’തി ആഹ. സസ്സാമികേതി ഏതസ്സേവ വിസേസനത്ഥം ‘‘സരാജകേ’’തി വുത്തം.

പവത്തിയം കടത്താരൂപാദീനം പച്ചയഭാവപടിബാഹനതോതി ഇദം കസ്മാ വുത്തം, നനു തേസം പച്ചയഭാവപ്പസങ്ഗോയേവ നത്ഥി ‘‘ഹേതൂ സഹജാതാന’’ന്തി (പട്ഠാ. അട്ഠ. ൧.൧) വചനതോ. ന ഹി യേസം ഹേതൂ സഹജാതപച്ചയോ ന ഹോന്തി, താനി ഹേതുസഹജാതാനി നാമ ഹോന്തി. യദി സിയും, ‘‘കുസലം ധമ്മം സഹജാതോ അബ്യാകതോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി ന ഹേതുപച്ചയാ’’തിആദി ച ലബ്ഭേയ്യ, ന പന ലബ്ഭതി, തസ്മാ ന താനി ഹേതുസഹജാതാനീതി? സച്ചമേതം, യോ പന ഹേതൂഹി സമാനകാലുപ്പത്തിമത്തം ഗഹേത്വാ ഹേതുസഹജാതഭാവം മഞ്ഞേയ്യ, തസ്സായം പസങ്ഗോ അത്ഥീതി ഇദം വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഭഗവാ പന വചനാനം ലഹുഗരുഭാവം ന ഗണേതി, ബോധനേയ്യാനം പന അജ്ഝാസയാനുരൂപതോ ധമ്മസഭാവം അവിലോമേന്തോ തഥാ തഥാ ദേസനം നിയാമേതീതി ന കത്ഥചി അക്ഖരാനം ബഹുതാ വാ അപ്പതാ വാ ചോദേതബ്ബാതി.

ഹേതുപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ആരമ്മണപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨. ഉപ്പജ്ജനക്ഖണേയേവാതി ഏതേന വത്തമാനക്ഖണേകദേസേന സബ്ബം വത്തമാനക്ഖണം ഗയ്ഹതീതി ദട്ഠബ്ബം. ന ഹി ഉപ്പജ്ജനക്ഖണേയേവ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം രൂപാദീനി ആരമ്മണപച്ചയോ, അഥ ഖോ സബ്ബസ്മിം വത്തമാനക്ഖണേതി. തേന ആലമ്ബിയമാനാനമ്പി രൂപാദീനം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദിവത്തമാനതായ പുരേ പച്ഛാ ച വിജ്ജമാനാനം ആരമ്മണപച്ചയത്താഭാവം ദസ്സേതി, കോ പന വാദോ അനാലമ്ബിയമാനാനം. ന ഏകതോ ഹോന്തീതി നീലാദീനി സബ്ബരൂപാനി സഹ ന ഹോന്തി, തഥാ സദ്ദാദയോപീതി അത്ഥോ. ‘‘യം യ’’ന്തി ഹി വചനം രൂപാദീനി ഭിന്ദതീതി. തത്ഥ പുരിമേനത്ഥേന ‘‘ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തി വചനേന ആരമ്മണപച്ചയഭാവലക്ഖണദീപനത്ഥം ‘‘യം യം ധമ്മ’’ന്തിആദി വുത്തന്തി ദസ്സേതി, പച്ഛിമേന ‘‘യം യ’’ന്തി വചനേന രൂപാദിഭേദദീപനത്ഥന്തി. ‘‘യം യം വാ പനാരബ്ഭാ’’തി ഏതസ്സ വണ്ണനായം ദസ്സിതസബ്ബാരമ്മണാദിവസേന വാ ഇധാപി അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോതി.

ഏവം വുത്തന്തി യഥാ നദീപബ്ബതാനം സന്ദനം ഠാനഞ്ച പവത്തം അവിരതം അവിച്ഛിന്നന്തി സന്ദന്തി തിട്ഠന്തീതി വത്തമാനവചനം വുത്തം, ഏവം ‘‘യേ യേ ധമ്മാ’’തി അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നാനം സബ്ബസങ്ഗഹസമുദായവസേന ഗഹിതത്താ തേസം ഉപ്പജ്ജനം പവത്തനം അവിരതന്തി ഉപ്പജ്ജന്തീതി വത്തമാനവചനം വുത്തന്തി അധിപ്പായോ. ഇമേ പന ന ഹേതാദിപച്ചയാ സബ്ബേപി അതീതാനാഗതാനം ഹോന്തി. ന ഹി അതീതോ ച അനാഗതോ ച അത്ഥി, യസ്സേതേ പച്ചയാ സിയും. ഏവഞ്ച കത്വാ അതീതത്തികേ അതീതാനാഗതാനം ന കോചി പച്ചയോ വുത്തോ, തസ്മാ ഇധാപി ‘‘ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തി വചനേന യേസം രൂപാദയോ ആരമ്മണധമ്മാ ആരമ്മണപച്ചയാ ഹോന്തി, തേ പച്ചുപ്പന്നാവ ദസ്സിതാതി ദട്ഠബ്ബാ. തേസു ഹി ദസ്സിതേസു അതീതാനാഗതേസു തംതംപച്ചയാ അഹേസും ഭവിസ്സന്തി ചാതി അയമത്ഥോ ദസ്സിതോ ഹോതി, ന പന തംതംപച്ചയവന്തതാ. പച്ചയവന്തോ ഹി പച്ചുപ്പന്നായേവാതി.

ഏത്ഥ ച ‘‘യം യം ധമ്മം ആരബ്ഭാ’’തി ഏകവചനനിദ്ദേസം കത്വാ പുന ‘‘തേ തേ ധമ്മാ’’തി ബഹുവചനനിദ്ദേസോ ‘‘യം യ’’ന്തി വുത്തസ്സ ആരമ്മണധമ്മസ്സ അനേകഭാവോപി അത്ഥീതി ദസ്സനത്ഥോ. ചത്താരോ ഹി ഖന്ധാ സഹേവ ആരമ്മണപച്ചയാ ഹോന്തി, തേ സബ്ബേപി ആരബ്ഭ ഉപ്പജ്ജമാനമ്പി തേസു ഏകേകം ആരബ്ഭ ഉപ്പജ്ജമാനം ന ന ഹോതി, തസ്മാ വേദനാദീസു ഫസ്സാദീസു ച ഏകേകസ്സപി ആരമ്മണപച്ചയഭാവദസ്സനത്ഥം ‘‘യം യ’’ന്തി വുത്തം, സബ്ബേസം ഏകചിത്തുപ്പാദപരിയാപന്നാനം ആരമ്മണപച്ചയഭാവദസ്സനത്ഥം ‘‘തേ തേ’’തി. തത്ഥ യോ ച രൂപാദികോ ഏകേകോവ യംയം-സദ്ദേന വുത്തോ, യേ ച അനേകേ ഫസ്സാദയോ ഏകേകവസേന യംയം-സദ്ദേന വുത്താ, തേ സബ്ബേ ഗഹേത്വാ ‘‘തേ തേ’’തി വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. അഥ വാ യസ്മിം കാലേ ആരബ്ഭ ഉപ്പജ്ജന്തി, തസ്മിം കാലേ നീലാദീസു ചിത്തുപ്പാദേസു ച ഏകേകമേവ ആരബ്ഭ ഉപ്പജ്ജന്തീതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘യം യ’’ന്തി വുത്തം, തേ പന ആലമ്ബിയമാനാ രൂപാരമ്മണധമ്മാ ച അനേകേ, തഥാ സദ്ദാദിആരമ്മണധമ്മാ ചാതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘തേ തേ’’തി.

നിബ്ബാനാരമ്മണം കാമാവചരരൂപാവചരകുസലസ്സ അപരിയാപന്നതോ കുസലവിപാകസ്സ കാമാവചരരൂപാവചരകിരിയസ്സ ചാതി ഇമേസം ഛന്നം രാസീനം ആരമ്മണപച്ചയോ ഹോതീതി ഇദം പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണേന ഖന്ധപടിബദ്ധാനുസ്സരണകാലേ നിബ്ബാനമ്പി രൂപാവചരകുസലകിരിയാനം ആരമ്മണം ഹോതീതി ഇമിനാ അധിപ്പായേന വുത്തം. ഏവം സതി യഥാ ‘‘അപ്പമാണാ ഖന്ധാ പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണസ്സ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൨.൧൨.൫൮) വുത്തം, ഏവം ‘‘നിബ്ബാന’’ന്തി ച വത്തബ്ബം സിയാ, ന ച തം വുത്തം. ന ഹി നിബ്ബാനം പുബ്ബേ നിവുട്ഠം അസങ്ഖതത്താ, ന ച പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണേന പുബ്ബേ നിവുട്ഠേസു അപ്പമാണക്ഖന്ധേസു ഞാതേസു നിബ്ബാനജാനനേ ന തേന പയോജനം അത്ഥി. യഥാ ഹി ചേതോപരിയഞാണം ചിത്തം വിഭാവേന്തമേവ ചിത്താരമ്മണജാനനസ്സ കാമാവചരസ്സ പച്ചയോ ഹോതി, ഏവമിദമ്പി അപ്പമാണക്ഖന്ധേ വിഭാവേന്തമേവ തദാരമ്മണജാനനസ്സ കാമാവചരസ്സ പച്ചയോ ഹോതീതി. ദിട്ഠനിബ്ബാനോയേവ ച പുബ്ബേ നിവുട്ഠേ അപ്പമാണക്ഖന്ധേ അനുസ്സരതി, തേന യഥാദിട്ഠമേവ നിബ്ബാനം തേസം ഖന്ധാനം ആരമ്മണന്തി ദട്ഠബ്ബം, ന പന പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണേന തദാരമ്മണവിഭാവനം കാതബ്ബം. വിഭൂതമേവ ഹി തം തസ്സാതി. ഏവം അനാഗതംസഞാണേപി യഥാരഹം യോജേതബ്ബം, തസ്മാ നിബ്ബാനം ന കസ്സചി രൂപാവചരസ്സ ആരമ്മണന്തി ‘‘ചതുന്നം രാസീന’’ന്തി വത്തും യുത്തം.

ആരമ്മണപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. അധിപതിപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൩. ധുരന്തി ധുരഗ്ഗാഹം. ജേട്ഠകന്തി സേട്ഠം. ഛന്ദാധിപതി ഛന്ദസമ്പയുത്തകാനന്തി ഏത്ഥ പുരിമഛന്ദസ്സ സമാനരൂപേന തദനന്തരം നിദ്ദിട്ഠേന തംസമ്ബന്ധേന ഛന്ദസദ്ദേനേവ പച്ചയഭൂതസ്സ ഛന്ദസ്സ സമ്പയുത്തകവിസേസനഭാവോ ദസ്സിതോ ഹോതീതി ‘‘ഛന്ദാധിപതി സമ്പയുത്തകാന’’ന്തി അവത്വാ ‘‘ഛന്ദസമ്പയുത്തകാന’’ന്തി വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഏസ നയോ ഇതരേസുപി.

ഗരുകാരചിത്തീകാരവസേന വാതി കുസലാബ്യാകതാനം പവത്തിം ദസ്സേതി. അലദ്ധം ലദ്ധബ്ബം, ലദ്ധം അവിജഹിതബ്ബം. യേന വാ വിനാ ന ഭവിതബ്ബം, തം ലദ്ധബ്ബം, തസ്സേവത്ഥോ അവിജഹിതബ്ബന്തി. അനവഞ്ഞാതന്തി അവഞ്ഞാതമ്പി അദോസദസ്സിതായ അസ്സാദനേന അനവഞ്ഞാതം കത്വാ.

മിച്ഛത്തനിയതാ അപ്പനാസദിസാ മഹാബലാ വിനാ അധിപതിനാ നുപ്പജ്ജന്തീതി ‘‘ഏകന്തേനേവാ’’തി ആഹ. കമ്മകിലേസാവരണഭൂതാ ച തേ സഗ്ഗാവരണാ ച മഗ്ഗാവരണാ ച പച്ചക്ഖസഗ്ഗാനം കാമാവചരദേവാനമ്പി ഉപ്പജ്ജിതും ന അരഹന്തി, കോ പന വാദോ രൂപാരൂപീനന്തി.

കാമാവചരാദിഭേദതോ പന തിവിധോ കിരിയാരമ്മണാധിപതി ലോഭസഹഗതാകുസലസ്സേവ ആരമ്മണാധിപതിപച്ചയോ ഹോതീതി ഇദം പരസന്താനഗതാനം സാരമ്മണധമ്മാനം ‘‘അജ്ഝത്താരമ്മണോ ധമ്മോ ബഹിദ്ധാരമ്മണസ്സ ധമ്മസ്സ അധിപതിപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി ഏതസ്സ അഭാവതോ ‘‘ബഹിദ്ധാരമ്മണോ ധമ്മോ ബഹിദ്ധാരമ്മണസ്സാ’’തി ഏത്ഥ ച ആരമ്മണാധിപതിനോ അനുദ്ധടത്താ അധിപതിപച്ചയതാ നത്ഥീതി വിഞ്ഞായമാനേപി ‘‘ബഹിദ്ധാ ഖന്ധേ ഗരും കത്വാ അസ്സാദേതീ’’തിആദിവചനം (പട്ഠാ. ൨.൨൦.൩൧) നിസ്സായ അരഹതോ കിരിയധമ്മാ പുഥുജ്ജനാദീഹി ഗരും കത്വാ അസ്സാദിയന്തീതി ഇമിനാ അധിപ്പായേന വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘സനിദസ്സനസപ്പടിഘാ ഖന്ധാ’’തിആദീസു (പട്ഠാ. ൨.൨൨.൩൦) വിയ ഖന്ധസദ്ദോ രൂപേ ഏവ ഭവിതും അരഹതീതി വിചാരിതമേതം. പുഥുജ്ജനാദികാലേ വാ അനാഗതേ കിരിയധമ്മേ ഗരും കത്വാ അസ്സാദനം സന്ധായേതം വുത്തം. ‘‘നേവവിപാകനവിപാകധമ്മധമ്മേ ഖന്ധേ ഗരും കത്വാ അസ്സാദേതി അഭിനന്ദതീ’’തിആദിവചനതോ (പട്ഠാ. ൧.൩.൯൬) കിരിയധമ്മാ രാഗദിട്ഠീനം അധിപതിപച്ചയോ ഹോന്തേവ, തേ ച ‘‘അതീതാരമ്മണേ അനാഗതേ ഖന്ധേ ഗരും കത്വാ അസ്സാദേതീ’’തിആദിവചനതോ (പട്ഠാ. ൨.൧൯.൨൩) അനാഗതാ തേഭൂമകാപി അധിപതിപച്ചയോ ഹോന്തീതി. ആവജ്ജനകിരിയസബ്ഭാവതോ പന ഇദമ്പി വിചാരേതബ്ബം.

അധിപതിപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. അനന്തരപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൪. യഥാ ഓകാസദാനവിസേസഭാവേന നത്ഥിവിഗതാ വുത്താ, ന ഏവം അനന്തരസമനന്തരാ, ഏതേ പന ചിത്തനിയാമഹേതുവിസേസഭാവേന വുത്താ, തസ്മാ തം ചിത്തനിയാമഹേതുവിസേസഭാവം ദസ്സേന്തോ ‘‘ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതൂ’’തിആദിനാ ധാതുവസേന കുസലാദിവസേന ച നിദ്ദേസമാഹ. തത്ഥ ‘‘മനോവിഞ്ഞാണധാതു മനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ’’തി വുത്തേ പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നവിസേസോ ന വിഞ്ഞായതീതി ‘‘പുരിമാ പുരിമാ പച്ഛിമായ പച്ഛിമായാ’’തി വത്തബ്ബം സിയാ. തഥാ ച സതി ധാതുവിസേസേന ചിത്തവിസേസേ ദസ്സനം യം കാതും ആരദ്ധോ, തം വോച്ഛിജ്ജേയ്യ. ‘‘മനോവിഞ്ഞാണധാതു മനോധാതുയാ’’തി ഇദമ്പി ന സക്കാ വത്തും നിയാമാഭാവതോ, ‘‘മനോധാതു ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതുയാ’’തി ച തഥേവ ന സക്കാ. ന ഹി മനോധാതു ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതുയായേവ അനന്തരപച്ചയോതി നിയാമോ അത്ഥി, തസ്മാ പാകടാ പഞ്ചവിഞ്ഞാണധാതുയോ ആദിം കത്വാ യാവ ധാതുവിസേസനിയാമോ അത്ഥി, താവ നിദസ്സനേന നയം ദസ്സേത്വാ പുന നിരവസേസദസ്സനത്ഥം ‘‘പുരിമാ പുരിമാ കുസലാ’’തിആദിമാഹ. സദിസകുസലാനന്തി വേദനായ വാ ഹേതൂഹി വാ സദിസകുസലാനം അനുരൂപകുസലാനന്തി വാ അത്ഥോ. തേന ഭൂമിഭിന്നാനമ്പി പച്ചയഭാവോ വുത്തോ ഹോതി. ഭവങ്ഗഗ്ഗഹണേന കുസലാകുസലമൂലകേസു ചുതിപി ഗഹിതാതി ദട്ഠബ്ബം, അബ്യാകതമൂലകേ തദാരമ്മണമ്പി.

കാമാവചരകിരിയാവജ്ജനസ്സാതി കാമാവചരകിരിയായ ആവജ്ജനസ്സാതി ആവജ്ജനഗ്ഗഹണേന കാമാവചരകിരിയം വിസേസേതീതി ദട്ഠബ്ബം. കാമാവചരവിപാകോ കാമാവചരകിരിയരാസിസ്സ ച അനന്തരപച്ചയോ ഹോതി, ഹോന്തോ ച ആവജ്ജനസ്സേവാതി അയഞ്ഹേത്ഥ അധിപ്പായോ. ആവജ്ജനഗ്ഗഹണേനേവ ചേത്ഥ വോട്ഠബ്ബനമ്പി ഗഹിതന്തി ദട്ഠബ്ബം.

അനന്തരപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. സഹജാതപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൬. ‘‘അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സാതി അഞ്ഞോ അഞ്ഞസ്സാ’’തി പോരാണപാഠോ. പാളിയം പന ‘‘അഞ്ഞമഞ്ഞം സഹജാതപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി ഏത്ഥ വുത്തസ്സ ‘‘അഞ്ഞമഞ്ഞ’’ന്തി ഇമസ്സ അത്ഥോ വത്തബ്ബോ, ന അവുത്തസ്സ ‘‘അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സാ’’തി ഇമസ്സ, ന ച സമാനത്ഥസ്സപി സദ്ദന്തരസ്സ അത്ഥേ വുത്തേ സദ്ദന്തരസ്സ അത്ഥോ വുത്തോ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘അഞ്ഞമഞ്ഞന്തി അഞ്ഞോ അഞ്ഞസ്സാ’’തി പഠന്തി. ഓക്കന്തീതി പഞ്ചവോകാരപടിസന്ധിയേവ വുച്ചതി, ന ഇതരാതി ഇമിനാ അധിപ്പായേനാഹ ‘‘പഞ്ചവോകാരഭവേ പടിസന്ധിക്ഖണേ’’തി. രൂപിനോ ധമ്മാ അരൂപീനം ധമ്മാനന്തി ഇദം യദിപി പുബ്ബേ ‘‘ഓക്കന്തിക്ഖണേ നാമരൂപ’’ന്തി വുത്തം, തഥാപി ന തേന ഖണന്തരേ പച്ചയഭാവോ രൂപീനം നിവാരിതോതി തന്നിവാരണത്ഥം വുത്തം. കഞ്ചി കാലേതി കേചി കിസ്മിഞ്ചി കാലേതി വാ അത്ഥോ. തേന രൂപിനോ ധമ്മാ കേചി വത്ഥുഭൂതാ കിസ്മിഞ്ചി പടിസന്ധികാലേതി രൂപന്തരാനം വത്ഥുസ്സ ച കാലന്തരേ അരൂപീനം സഹജാതപച്ചയം പുബ്ബേ അനിവാരിതം നിവാരേതി. ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘കഞ്ചി കാല’’ന്തി വാ ‘‘കിസ്മിഞ്ചി കാലേ’’തി വാ വത്തബ്ബേ വിഭത്തിവിപല്ലാസോ കതോ. തേന ഹി ‘‘കഞ്ചീ’’തി ഉപയോഗേകവചനം ‘‘രൂപിനോ ധമ്മാ’’തി ഏതേന സഹ സമ്ബന്ധേന പച്ചത്തബഹുവചനസ്സ ആദേസോ, ‘‘കാലേ’’തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധേന ഭുമ്മേകവചനസ്സാതി വിഞ്ഞായതി. പുരിമേന ച ‘‘ഏകോ ഖന്ധോ വത്ഥു ച തിണ്ണന്നം ഖന്ധാന’’ന്തിആദിനാ നാമസഹിതസ്സേവ വത്ഥുസ്സ ‘‘നാമസ്സ പച്ചയോ’’തി വത്തബ്ബത്തേ ആപന്നേ ഏതേന കേവലസ്സേവ തഥാ വത്തബ്ബതം ദസ്സേതി.

തയോ ന അഞ്ഞമഞ്ഞവസേനാതി ലബ്ഭമാനേപി കത്ഥചി അഞ്ഞമഞ്ഞസഹജാതപച്ചയഭാവേ വചനേന അസങ്ഗഹിതത്താ തസ്സ ഏവം വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. ചതുസമുട്ഠാനികസ്സ രൂപസ്സ ഏകദേസഭൂതേ കമ്മസമുട്ഠാനരൂപേ സമുദായേകദേസവസേന സാമിവചനം ദട്ഠബ്ബം, നിദ്ധാരണേ വാ.

സഹജാതപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. നിസ്സയപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൮. നിസ്സയപച്ചയനിദ്ദേസേ ‘‘രൂപിനോ ധമ്മാ അരൂപീനം ധമ്മാനം കിസ്മിഞ്ചി കാലേ’’തി ഇദം ന ലബ്ഭതി. യം പനേത്ഥ ലബ്ഭതി ‘‘രൂപിനോ ധമ്മാ കേചീ’’തി, തത്ഥ തേ ഏവ ധമ്മേ ദസ്സേതും ‘‘ചക്ഖായതന’’ന്തിആദി വുത്തന്തി. ‘‘വത്ഥുരൂപം പഞ്ചവോകാരഭവേ’’തി വുത്തത്താ ‘‘ഠപേത്വാ ആരുപ്പവിപാക’’ന്തി ഇദം ന വത്തബ്ബന്തി ചേ? ന, ‘‘തേഭൂമകവിപാകസ്സാ’’തി വുത്തേ പഞ്ചവോകാരഭവേ അനുപ്പജ്ജനകം ഠപേതബ്ബം അജാനന്തസ്സ തസ്സ പകാസേതബ്ബത്താ.

നിസ്സയപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. ഉപനിസ്സയപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൯. തേ തയോപി രാസയോതി ഉപനിസ്സയേ തയോ അനേകസങ്ഗാഹകതായ രാസയോതി വദതി. ഏതസ്മിം പന ഉപനിസ്സയനിദ്ദേസേ യേ പുരിമാ യേസം പച്ഛിമാനം അനന്തരൂപനിസ്സയാ ഹോന്തി, തേ തേസം സബ്ബേസം ഏകന്തേനേവ ഹോന്തി, ന കേസഞ്ചി കദാചി, തസ്മാ യേസു പദേസു അനന്തരൂപനിസ്സയോ സങ്ഗഹിതോ, തേസു ‘‘കേസഞ്ചീ’’തി ന സക്കാ വത്തുന്തി ന വുത്തം. യേ പന പുരിമാ യേസം പച്ഛിമാനം ആരമ്മണപകതൂപനിസ്സയാ ഹോന്തി, തേ തേസം ന സബ്ബേസം ഏകന്തേന ഹോന്തി, യേസം ഉപ്പത്തിപടിബാഹികാ പച്ചയാ ബലവന്തോ ഹോന്തി, തേസം ന ഹോന്തി, ഇതരേസം ഹോന്തി. തസ്മാ യേസു പദേസു അനന്തരൂപനിസ്സയോ ന ലബ്ഭതി, തേസു ‘‘കേസഞ്ചീ’’തി വുത്തം. സിദ്ധാനം പച്ചയധമ്മാനം യേഹി പച്ചയുപ്പന്നേഹി അകുസലാദീഹി ഭവിതബ്ബം, തേസം കേസഞ്ചീതി അയഞ്ചേത്ഥ അത്ഥോ, ന പന അവിസേസേന അകുസലാദീസു കേസഞ്ചീതി.

പുരിമാ പുരിമാ കുസലാ…പേ… അബ്യാകതാനം ധമ്മാനന്തി യേസം ഉപനിസ്സയപച്ചയേന ഭവിതബ്ബം, തേസം അബ്യാകതാനം പച്ഛിമാനന്തി ദട്ഠബ്ബം. ന ഹി രൂപാബ്യാകതം ഉപനിസ്സയം ലഭതീതി. കഥം? ആരമ്മണാനന്തരൂപനിസ്സയേ താവ ന ലഭതി അനാരമ്മണത്താ പുബ്ബാപരനിയമേന അപ്പവത്തിതോ ച, പകതൂപനിസ്സയഞ്ച ന ലഭതി അചേതനേന രൂപസന്താനേന പകതസ്സ അഭാവതോ. യഥാ ഹി അരൂപസന്താനേന സദ്ധാദയോ നിപ്ഫാദിതാ ഉതുഭോജനാദയോ ച ഉപസേവിതാ, ന ഏവം രൂപസന്താനേന. യസ്മിഞ്ച ഉതുബീജാദികേ കമ്മാദികേ ച സതി രൂപം പവത്തതി, ന തം തേന പകതം ഹോതി. സചേതനസ്സേവ ഹി ഉപ്പാദനുപത്ഥമ്ഭനുപയോഗാദിവസേന ചേതനം പകപ്പനം പകരണം, രൂപഞ്ച അചേതനന്തി. യഥാ ച നിരീഹകേസു പച്ചയായത്തേസു ധമ്മേസു കേസഞ്ചി സാരമ്മണസഭാവതാ ഹോതി, കേസഞ്ചി ന, ഏവം സപ്പകരണസഭാവതാ നിപ്പകരണസഭാവതാ ച ദട്ഠബ്ബാ. ഉതുബീജാദയോ പന അങ്കുരാദീനം തേസു അസന്തേസു അഭാവതോ ഏവ പച്ചയാ, ന പന ഉപനിസ്സയാദിഭാവതോതി. പുരിമപുരിമാനംയേവ പനേത്ഥ ഉപനിസ്സയപച്ചയഭാവോ ബാഹുല്ലവസേന പാകടവസേന ച വുത്തോ. ‘‘അനാഗതേ ഖന്ധേ പത്ഥയമാനോ ദാനം ദേതീ’’തിആദിവചനതോ (പട്ഠാ. ൨.൧൮.൮) പന അനാഗതാപി ഉപനിസ്സയപച്ചയാ ഹോന്തി, തേ പുരിമേഹി ആരമ്മണപകതൂപനിസ്സയേഹി തംസമാനലക്ഖണതായ ഇധ സങ്ഗയ്ഹന്തീതി ദട്ഠബ്ബാ.

പുഗ്ഗലോപി സേനാസനമ്പീതി പുഗ്ഗലസേനാസനഗ്ഗഹണവസേന ഉപനിസ്സയഭാവം ഭജന്തേ ധമ്മേ ദസ്സേതി, പി-സദ്ദേന ചീവരാരഞ്ഞരുക്ഖപബ്ബതാദിഗ്ഗഹണവസേന ഉപനിസ്സയഭാവം ഭജന്തേ സബ്ബേ സങ്ഗണ്ഹാതി. ‘‘അബ്യാകതോ ധമ്മോ അബ്യാകതസ്സ ധമ്മസ്സ ഉപനിസ്സയപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിആദീസു ഹി ‘‘സേനാസനം കായികസ്സ സുഖസ്സാ’’തിആദിവചനേന സേനാസനഗ്ഗഹണേന ഉപനിസ്സയഭാവം ഭജന്താവ ധമ്മാ ഉപനിസ്സയപച്ചയേന പച്ചയോതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തേന പുഗ്ഗലാദീസുപി അയം നയോ ദസ്സിതോ ഹോതീതി. പച്ചുപ്പന്നാപി ആരമ്മണപകതൂപനിസ്സയാ പച്ചുപ്പന്നതായ സേനാസനസമാനലക്ഖണത്താ ഏത്ഥേവ സങ്ഗഹിതാതി ദട്ഠബ്ബാ. വക്ഖതി ഹി ‘‘പച്ചുപ്പന്നം ഉതും ഭോജനം സേനാസനം ഉപനിസ്സായ ഝാനം ഉപ്പാദേതീ’’തിആദിനാ സേനാസനസ്സ പച്ചുപ്പന്നഭാവം വിയ പച്ചുപ്പന്നാനം ഉതുആദീനം പകതൂപനിസ്സയഭാവം, ‘‘പച്ചുപ്പന്നം ചക്ഖും…പേ… വത്ഥും പച്ചുപ്പന്നേ ഖന്ധേ ഗരും കത്വാ അസ്സാദേതീ’’തിആദിനാ (പട്ഠാ. ൨.൧൮.൪) ചക്ഖാദീനം ആരമ്മണൂപനിസ്സയഭാവഞ്ചാതി. പച്ചുപ്പന്നാനമ്പി ച താദിസാനം പുബ്ബേ പകതത്താ പകതൂപനിസ്സയതാ ദട്ഠബ്ബാ.

കസിണാരമ്മണാദീനി ആരമ്മണമേവ ഹോന്തി, ന ഉപനിസ്സയോതി ഇമിനാ അധിപ്പായേന ‘‘ഏകച്ചായാ’’തി ആഹ.

അരൂപാവചരകുസലമ്പി യസ്മിം കസിണാദിമ്ഹി ഝാനം അനുപ്പാദിതം, തസ്മിം അനുപ്പന്നഝാനുപ്പാദനേ സബ്ബസ്സ ച ഉപ്പന്നഝാനസ്സ സമാപജ്ജനേ ഇദ്ധിവിധാദീനം അഭിഞ്ഞാനഞ്ച ഉപനിസ്സയോതി ഇമമത്ഥം സന്ധായാഹ ‘‘തേഭൂമകകുസലോ ചതുഭൂമകസ്സപി കുസലസ്സാ’’തി. വുത്തമ്പി ചേതം ‘‘അരൂപാവചരം സദ്ധം ഉപനിസ്സായ രൂപാവചരം ഝാനം വിപസ്സനം മഗ്ഗം അഭിഞ്ഞം സമാപത്തിം ഉപ്പാദേതീ’’തി (പട്ഠാ. ൪.൧൩.൨൮൫). കാമാവചരകുസലം രൂപാവചരാരൂപാവചരവിപാകാനമ്പി തദുപ്പാദകകുസലാനം ഉപനിസ്സയഭാവവസേന, പടിസന്ധിനിയാമകസ്സ ചുതിതോ പുരിമജവനസ്സ ച വസേന ഉപനിസ്സയോ, രൂപാവചരകുസലം അരൂപാവചരവിപാകസ്സ, അരൂപാവചരകുസലഞ്ച രൂപാവചരവിപാകസ്സ തദുപ്പാദകകുസലൂപനിസ്സയഭാവേനാതി ഏവം പച്ചേകം തേഭൂമകകുസലാനം ചതുഭൂമകവിപാകസ്സ തേഭൂമകകിരിയസ്സ ച യഥായോഗം പച്ചയഭാവോ വേദിതബ്ബോ. പാളിയമ്പി ഹി പകതൂപനിസ്സയോ നയദസ്സനമത്തേനേവ പഞ്ഹാവാരേസു വിസ്സജ്ജിതോതി.

ഇമിനാ പന നയേനാതി ലോകുത്തരനിബ്ബത്തനം ഉപനിസ്സായ സിനേഹുപ്പാദനലേസേനാതി അത്ഥോ. ലോകുത്തരാ പന ധമ്മാ അകുസലാനം ന കേനചി പച്ചയേന പച്ചയോ ഹോന്തീതി ന ഇദം സാരതോ ദട്ഠബ്ബന്തി അധിപ്പായോ. കാമാവചരാദിതിഹേതുകഭവങ്ഗം കായികസുഖാദി ച രൂപാവചരാദികുസലാനം ഉപനിസ്സയോ, അരൂപാവചരവിപാകോ രൂപാവചരകുസലസ്സ തം പത്ഥേത്വാ തന്നിബ്ബത്തകകുസലുപ്പാദനത്ഥം ഉപ്പാദിയമാനസ്സ, രൂപാവചരകിരിയസ്സ ച പുബ്ബേ നിവുട്ഠാദീസു അരൂപാവചരവിപാകജാനനത്ഥം ഝാനാഭിഞ്ഞായോ ഉപ്പാദേന്തസ്സ അരഹതോ, ചതുഭൂമകവിപാകാനം പന തദുപ്പാദകകുസലൂപനിസ്സയഭാവവസേന സോ സോ വിപാകോ ഉപനിസ്സയോ. തേനാഹ ‘‘തഥാ തേഭൂമകവിപാകോ’’തി. യദിപി അരഹത്തഫലത്തം ഝാനവിപസ്സനാ ഉപ്പാദേതി അനാഗാമീ, ന പന തേന തം കദാചി ദിട്ഠപുബ്ബം പുഥുജ്ജനാദീഹി സോതാപത്തിഫലാദീനി വിയ, തസ്മാ താനി വിയ തേസം ഝാനാദീനം ഇമസ്സ ച അഗ്ഗഫലം ന ഝാനാദീനം ഉപനിസ്സയോ. ഉപലദ്ധപുബ്ബസദിസമേവ ഹി അനാഗതമ്പി ഉപനിസ്സയോതി. തേനാഹ ‘‘ഉപരിട്ഠിമം കുസലസ്സപീ’’തി.

കിരിയഅത്ഥപടിസമ്ഭിദാദിമ്പി പത്ഥേത്വാ ദാനാദികുസലം കരോന്തസ്സ തേഭൂമകകിരിയാപി ചതുഭൂമകസ്സപി കുസലസ്സ ഉപനിസ്സയപച്ചയേന പച്ചയോ. യോനിസോമനസികാരേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി, തം ഉപനിസ്സായ രാഗാദിഉപ്പാദനേ അകുസലസ്സ, കുസലാകുസലൂപനിസ്സയഭാവമുഖേന ചതുഭൂമകവിപാകസ്സ. ഏവം കിരിയസ്സപി യോജേതബ്ബം. തേനാഹ ‘‘കിരിയസങ്ഖാതോപി പകതൂപനിസ്സയോ ചതുഭൂമകാനം കുസലാദിഖന്ധാനം ഹോതിയേവാ’’തി. നേവവിപാകനവിപാകധമ്മധമ്മേസു പന ഉതുഭോജനസേനാസനാനമേവ തിണ്ണം രാസീനം പകതൂപനിസ്സയഭാവദസ്സനം നയദസ്സനമേവാതി. ഇമസ്മിം പട്ഠാനമഹാപകരണേ ആഗതനയേനാതി ഇദം ‘‘കുസലം ധമ്മം പടിച്ച അബ്യാകതോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി ന ഉപനിസ്സയപച്ചയാ, കുസലേ ഖന്ധേ പടിച്ച ചിത്തസമുട്ഠാനം രൂപ’’ന്തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൯൧) ഏവമാദികം ഉപനിസ്സയപടിക്ഖേപം, അനുലോമേ ച അനാഗമനം സന്ധായ വുത്തം. സുത്തന്തികപരിയായേനാതി ‘‘വിഞ്ഞാണൂപനിസം നാമരൂപം, നാമരൂപനിസം സളായതന’’ന്തിആദികേന (സം. നി. ൨.൨൩),

‘‘യഥാപി പബ്ബതോ സേലോ, അരഞ്ഞസ്മിം ബ്രഹാവനേ;

തം രുക്ഖാ ഉപനിസ്സായ, വഡ്ഢന്തേ തേ വനപ്പതീ’’തി (അ. നി. ൩.൪൯). –

ആദികേന ച.

ഉപനിസ്സയപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. പുരേജാതപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൦. നയദസ്സനവസേന യാനി വിനാ ആരമ്മണപുരേജാതേന ന വത്തന്തി, തേസം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം ആരമ്മണപുരേജാതദസ്സനേന മനോദ്വാരേപി യം യദാരമ്മണപുരേജാതേന വത്തതി, തസ്സ തദാലമ്ബിതം സബ്ബമ്പി രൂപരൂപം ആരമ്മണപുരേജാതന്തി ദസ്സിതമേവ ഹോതി, സരൂപേന പന അദസ്സിതത്താ ‘‘സാവസേസവസേന ദേസനാ കതാ’’തി ആഹ. ചിത്തവസേന കായം പരിണാമയതോ ഇദ്ധിവിധാഭിഞ്ഞായ ച അട്ഠാരസസു യംകിഞ്ചി ആരമ്മണപുരേജാതം ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം.

തദാരമ്മണഭാവിനോതി ഏത്ഥ പടിസന്ധിഭാവിനോ വത്ഥുപുരേജാതാഭാവേന ഇതരസ്സപി അഭാവാ അഗ്ഗഹണം. ഭവങ്ഗഭാവിനോ പന ഗഹണം കാതബ്ബം ന വാ കാതബ്ബം പടിസന്ധിയാ വിയ അപരിബ്യത്തസ്സ ആരമ്മണസ്സ ആരമ്മണമത്തഭാവതോ, ‘‘മനോധാതൂനഞ്ചാ’’തി ഏത്ഥ സന്തീരണഭാവിനോ മനോവിഞ്ഞാണധാതുയാപി.

പുരേജാതപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൧. പച്ഛാജാതപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൧. തസ്സേവാതി ഇദം കാമാവചരരൂപാവചരവിപാകാനം നിരവസേസദസ്സിതപുരേജാതദസ്സനവസേന വുത്തം, രൂപാവചരവിപാകോ പന ആഹാരസമുട്ഠാനസ്സ ന ഹോതീതി.

പച്ഛാജാതപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൨. ആസേവനപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൨. പഗുണതരബലവതരഭാവവിസിട്ഠന്തി ഏതേന വിപാകാബ്യാകതതോ വിസേസേതി.

ആസേവനപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൩. കമ്മപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൩. ചേതനാസമ്പയുത്തകമ്മം അഭിജ്ഝാദി കമ്മപച്ചയോ ന ഹോതീതി ‘‘ചേതനാകമ്മമേവാ’’തി ആഹ. സതിപി ഹി വിപാകധമ്മധമ്മത്തേ ന ചേതനാവജ്ജാ ഏവംസഭാവാതി. അത്തനോ ഫലം ഉപ്പാദേതും സമത്ഥേനാതി കമ്മസ്സ സമത്ഥതാ തസ്സ കമ്മപച്ചയഭാവോ വുത്താതി ദട്ഠബ്ബാ.

പഞ്ചവോകാരേയേവ, ന അഞ്ഞത്ഥാതി ഏതേന കാമാവചരചേതനാ ഏകവോകാരേ രൂപമ്പി ന ജനേതീതി ദസ്സേതി.

കമ്മപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൪. വിപാകപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൪. വിപാകപച്ചയനിദ്ദേസേ യേസം ഏകന്തേന വിപാകോ വിപാകപച്ചയോ ഹോതി, തേസം വസേന നയദസ്സനം കതം. ന ഹി ആരുപ്പേ ഭൂമിദ്വയവിപാകോ രൂപസ്സ പച്ചയോ ഹോതി.

വിപാകപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൫. ആഹാരപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൫. കബളം കരിത്വാ അജ്ഝോഹരിതോവാതി അസിതപീതാദിവത്ഥൂഹി സഹ അജ്ഝോഹരിതോവാതി വുത്തം ഹോതി. പാതബ്ബസായിതബ്ബാനിപി ഹി സഭാവവസേന കബളായേവ ഹോന്തീതി.

സേസതിസന്തതിസമുട്ഠാനസ്സ അനുപാലകോവ ഹുത്വാതി ഏത്ഥ ചിത്തസമുട്ഠാനസ്സ ആഹാരപച്ചയഭാവോ വിചാരേത്വാ ഗഹേതബ്ബോ. ന ഹി ചിത്തസമുട്ഠാനോ കബളീകാരോ ആഹാരോ നോചിത്തസമുട്ഠാനോ തദുഭയഞ്ച ചിത്തസമുട്ഠാനകായസ്സ ആഹാരപച്ചയോ വുത്തോ, തിവിധോപി പന സോ നോചിത്തസമുട്ഠാനകായസ്സ വുത്തോതി.

ആഹാരപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൬. ഇന്ദ്രിയപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൬. അരൂപജീവിതിന്ദ്രിയമ്പി സങ്ഗഹിതന്തി മിസ്സകത്താ ജീവിതിന്ദ്രിയം ന സബ്ബേന സബ്ബം വജ്ജിതബ്ബന്തി അധിപ്പായോ.

അവിനിബ്ഭുത്തധമ്മാനന്തി ഏത്ഥ അയം അധിപ്പായോ – രൂപാരൂപാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം അവിനിബ്ഭുത്തവോഹാരോ നത്ഥീതി അരൂപാനം ഇന്ദ്രിയപച്ചയഭൂതാനി പച്ചയന്തരാപേക്ഖാനി ചക്ഖാദീനി അത്തനോ വിജ്ജമാനക്ഖണേ അവിനിബ്ഭുത്തധമ്മാനം ഇന്ദ്രിയപച്ചയതം അഫരന്താനിപി ഇന്ദ്രിയപച്ചയാ സിയും. യോ പന നിരപേക്ഖോ ഇന്ദ്രിയപച്ചയോ അവിനിബ്ഭുത്തധമ്മാനം ഹോതി, സോ അത്തനോ വിജ്ജമാനക്ഖണേ തേസം ഇന്ദ്രിയപച്ചയതം അഫരന്തോ നാമ നത്ഥി. യദി ച ഇത്ഥിന്ദ്രിയപുരിസിന്ദ്രിയാനി ഇന്ദ്രിയപച്ചയോ ലിങ്ഗാദീനം സിയും, അവിനിബ്ഭുത്താനം തേസമ്പി സിയും. ന ഹി രൂപം രൂപസ്സ, അരൂപം വാ അരൂപസ്സ വിനിബ്ഭുത്തസ്സ ഇന്ദ്രിയപച്ചയോ അത്ഥീതി. സതി ചേവം ഇത്ഥിപുരിസിന്ദ്രിയേഹി അവിനിബ്ഭുത്തത്താ കലലാദികാലേ ച ലിങ്ഗാദീനി സിയും, യേസം താനി ഇന്ദ്രിയപച്ചയതം ഫരേയ്യും, ന ച ഫരന്തി. തസ്മാ ന തേഹി താനി അവിനിബ്ഭുത്തകാനി, അവിനിബ്ഭുത്തത്താഭാവതോ ച തേസം ഇന്ദ്രിയപച്ചയതം ന ഫരന്തി. അഞ്ഞേസം പന യേഹി താനി സഹജാതാനി, തേസം അബീജഭാവതോയേവ ന ഫരന്തി, തസ്മാ ആപന്നവിനിബ്ഭുത്തഭാവാനം തേസം ലിങ്ഗാദീനം അവിനിബ്ഭുത്താനം അഞ്ഞേസഞ്ച സമാനകലാപധമ്മാനം ഇന്ദ്രിയപച്ചയതായ അഫരണതോ താനി ഇന്ദ്രിയപച്ചയോ ന ഹോന്തീതി. യേസം ബീജഭൂതാനി ഇത്ഥിപുരിസിന്ദ്രിയാനി, തേസം ലിങ്ഗാദീനം അപരമത്ഥഭാവതോതി കേചി, തേ പന കലലാദികാലേപി ലിങ്ഗാദീനം തദനുരൂപാനം അത്ഥിതം ഇച്ഛന്തി.

ജാതിഭൂമിവസേന വുത്തേസു ഭേദേസു കുസലജാതിയം രൂപാവചരകുസലമേവ ആരുപ്പേ ഠപേതബ്ബന്തി ‘‘ഠപേത്വാ പന രൂപാവചരകുസലം അവസേസാ കുസലാകുസലാ’’തി വുത്തം. പഠമലോകുത്തരം പന ദോമനസ്സയുത്തഞ്ച വിസും ഏകാ ജാതി ഭൂമി വാ ന ഹോതീതി ആരുപ്പേ അലബ്ഭമാനമ്പി ന ഠപിതം. ഹേതുആദീസുപി ‘‘തഥാ അപരിയാപന്നകുസലഹേതു, തഥാ അകുസലഹേതൂ’’തിആദീസു (പട്ഠാ. അട്ഠ. ൧.൧) ഏസ നയോ യോജേതബ്ബോ.

ഠിതിക്ഖണേതി ഇദം രൂപജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ സഹജാതപച്ചയത്താഭാവം സന്ധായ വുത്തം. ഉപ്പാദക്ഖണേപി പന തസ്സ ഇന്ദ്രിയപച്ചയതാ ന സക്കാ നിവാരേതും. വക്ഖതി ഹി ‘‘അബ്യാകതം ധമ്മം പടിച്ച…പേ… അസഞ്ഞസത്താനം ഏകം മഹാഭൂതം പടിച്ച…പേ… ഇന്ദ്രിയപച്ചയം കമ്മപച്ചയസദിസ’’ന്തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൬൬). ന ഹി അസഞ്ഞസത്താനം ഇന്ദ്രിയപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജമാനസ്സ രൂപസ്സ രൂപജീവിതിന്ദ്രിയതോ അഞ്ഞോ ഇന്ദ്രിയപച്ചയോ അത്ഥി, പഞ്ചവോകാരേ പവത്തേ ച കടത്താരൂപസ്സ. പടിച്ചവാരാദയോ ച ഛ ഉപ്പാദക്ഖണമേവ ഗഹേത്വാ പവത്താ, ഏവഞ്ച കത്വാ പച്ഛാജാതപച്ചയോ ഏതേസു അനുലോമതോ ന തിട്ഠതീതി.

ഇന്ദ്രിയപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൭. ഝാനപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൭. വിതക്കവിചാരപീതിസോമനസ്സദോമനസ്സുപേക്ഖാചിത്തേകഗ്ഗതാസങ്ഖാതാനീതി ഏത്ഥ യദിപി സോമനസ്സദോമനസ്സസങ്ഖാതാനി ഝാനങ്ഗാനി നത്ഥി, സുഖദുക്ഖസങ്ഖാതാനി പന സോമനസ്സദോമനസ്സഭൂതാനേവ ഝാനങ്ഗാനി, ന കായികസുഖദുക്ഖഭൂതാനീതി ഇമസ്സ ദസ്സനത്ഥം സോമനസ്സദോമനസ്സഗ്ഗഹണം കതം. നനു ച ‘‘ദ്വിപഞ്ചവിഞ്ഞാണവജ്ജേസൂ’’തി വചനേനേവ കായികസുഖദുക്ഖാനി വജ്ജിതാനീതി സുഖദുക്ഖഗ്ഗഹണമേവ കത്തബ്ബന്തി? ന, ഝാനങ്ഗസുഖദുക്ഖാനം ഝാനങ്ഗഭാവവിസേസനതോ. ‘‘ദ്വിപഞ്ചവിഞ്ഞാണവജ്ജേസു സുഖദുക്ഖുപേക്ഖാചിത്തേകഗ്ഗതാസങ്ഖാതാനീ’’തി ഹി വുത്തേ ദ്വിപഞ്ചവിഞ്ഞാണേസു ഉപേക്ഖാചിത്തേകഗ്ഗതാഹി സദ്ധിം കായികസുഖദുക്ഖാനിപി വജ്ജിതാനീതി ഏത്തകമേവ വിഞ്ഞായതി, ന പന യാനി സുഖദുക്ഖാനി ഝാനങ്ഗാനി ഹോന്തി, തേസം ഝാനങ്ഗഭൂതോ സുഖഭാവോ ദുക്ഖഭാവോ ച വിസേസിതോ, തസ്മാ സോമനസ്സദോമനസ്സഭാവവിസിട്ഠോയേവ സുഖദുക്ഖഭാവോ സുഖദുക്ഖാനം ഝാനങ്ഗഭാവോതി ദസ്സനത്ഥം സോമനസ്സദോമനസ്സഗ്ഗഹണം കരോതി. തേന ‘‘ദ്വിപഞ്ചവിഞ്ഞാണവജ്ജേസൂ’’തി വചനേന വജ്ജിയമാനാനമ്പി സുഖദുക്ഖാനം സോമനസ്സദോമനസ്സഭാവാഭാവതോ ഝാനങ്ഗഭാവാഭാവോതി ദസ്സിതം ഹോതി. യഥാവജ്ജിതാ പന സുഖദുക്ഖോപേക്ഖേകഗ്ഗതാ കസ്മാ വജ്ജിതാതി? യത്ഥ ഝാനങ്ഗാനി ഉദ്ധരീയന്തി ചിത്തുപ്പാദകണ്ഡേ, തത്ഥ ച ഝാനങ്ഗന്തി അനുദ്ധടത്താ. കസ്മാ പന ന ഉദ്ധടാതി തം ദസ്സേതും ‘‘പഞ്ചന്നം പന വിഞ്ഞാണകായാന’’ന്തിആദിമാഹ.

അഭിനിപാതമത്തത്താതി ഏതേന ആവജ്ജനസമ്പടിച്ഛനമത്തായപി ചിന്തനാപവത്തിയാ അഭാവം ദസ്സേതി. ‘‘തേസു വിജ്ജമാനാനിപി ഉപേക്ഖാസുഖദുക്ഖാനീ’’തി പോരാണപാഠോ. തത്ഥ ഉപേക്ഖാസുഖദുക്ഖേഹേവ തംസമാനലക്ഖണായ ചിത്തേകഗ്ഗതായപി യഥാവുത്തേനേവ കാരണേന അനുദ്ധടഭാവോ ദസ്സിതോതി ദട്ഠബ്ബോ. പുബ്ബേ പന സത്ത അങ്ഗാനി ദസ്സേന്തേന ചത്താരി അങ്ഗാനി വജ്ജിതാനീതി തേസം വജ്ജനേ കാരണം ദസ്സേന്തേന ന സമാനലക്ഖണേന ലേസേന ദസ്സേതബ്ബം. അട്ഠകഥാ ഹേസാതി. യദി ച ലേസേന ദസ്സേതബ്ബം, യഥാവുത്തേസുപി തീസു ഏകമേവ വത്തബ്ബം സിയാ, തിണ്ണം പന വചനേന തതോ അഞ്ഞസ്സ ഝാനങ്ഗന്തി ഉദ്ധടഭാവോ ആപജ്ജതി, യഥാവുത്തകാരണതോ അഞ്ഞേന കാരണേന അനുദ്ധടഭാവോ വാ, തസ്മാ തംദോസപരിഹരണത്ഥം ‘‘ഉപേക്ഖാചിത്തേകഗ്ഗതാസുഖദുക്ഖാനീ’’തി പഠന്തി. യേ പന ‘‘ഝാനങ്ഗഭൂതേഹി സോമനസ്സാദീഹി സുഖദുക്ഖേന അവിഭൂതഭാവേന പാകടതായ ഇന്ദ്രിയകിച്ചയുത്തതായ ച സമാനാനം സുഖാദീനം ഝാനങ്ഗന്തി അനുദ്ധടഭാവേ കാരണം വത്തബ്ബം, ന ചിത്തേകഗ്ഗതായാതി സാ ഏത്ഥ ന ഗഹിതാ’’തി വദന്തി, തേസം തം രുചിമത്തം. യദി ഝാനങ്ഗസമാനാനം ഝാനങ്ഗന്തി അനുദ്ധടഭാവേ കാരണം വത്തബ്ബം, ചിത്തേകഗ്ഗതാ ചേത്ഥ ഝാനങ്ഗഭൂതായ വിചികിച്ഛായുത്തമനോധാതുആദീസു ചിത്തേകഗ്ഗതായ സമാനാതി തസ്സാ അനുദ്ധടഭാവേ കാരണം വത്തബ്ബമേവാതി. സേസാഹേതുകേസുപി ഝാനങ്ഗം ഉദ്ധടമേവ ഉദ്ധരണട്ഠാനേ ചിത്തുപ്പാദകണ്ഡേതി അധിപ്പായോ.

ഝാനപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൮. മഗ്ഗപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൮. പഞ്ഞാ വിതക്കോ സമ്മാവാചാകമ്മന്താജീവാ വീരിയം സതി സമാധി മിച്ഛാദിട്ഠി മിച്ഛാവാചാകമ്മന്താജീവാതി ഇമാനി ദ്വാദസങ്ഗാനീതി ഏത്ഥ ദുവിധമ്പി സങ്കപ്പം വീരിയം സമാധിഞ്ച വിതക്കവീരിയസമാധിവചനേഹി സങ്ഗണ്ഹിത്വാ ‘‘അയമേവ ഖോ, ആവുസോ, അട്ഠങ്ഗികോ മിച്ഛാമഗ്ഗോ അബ്രഹ്മചരിയം. സേയ്യഥിദം – മിച്ഛാദിട്ഠി…പേ… മിച്ഛാസമാധീ’’തിആദീഹി (സം. നി. ൫.൧൮) സുത്തവചനേഹി മിച്ഛാവാചാകമ്മന്താജീവേസുപി മഗ്ഗങ്ഗവോഹാരസിദ്ധിതോ തേഹി സഹ ദ്വാദസങ്ഗാനി ഇധ ലബ്ഭമാനാനി ച അലബ്ഭമാനാനി ച മഗ്ഗങ്ഗവചനസാമഞ്ഞേന സങ്ഗണ്ഹിത്വാ വുത്താനി. ഏവഞ്ഹി സുത്തന്തവോഹാരോപി ദസ്സിതോ ഹോതി, ഏവം പന ദസ്സേന്തേന ‘‘മഗ്ഗപച്ചയനിദ്ദേസേ മഗ്ഗങ്ഗാനീ’’തി ഏവം ഉദ്ധരിത്വാ തസ്സ പാഠഗതസ്സ മഗ്ഗങ്ഗസദ്ദസ്സ അത്ഥഭാവേന ഇമാനി ദ്വാദസങ്ഗാനി ന ദസ്സേതബ്ബാനി. ന ഹി പാളിയം മഗ്ഗങ്ഗസദ്ദസ്സ മിച്ഛാവാചാകമ്മന്താജീവോതി അത്ഥോ വത്തബ്ബോ. തേഹി സമ്മാവാചാദീഹി പടിപക്ഖാ ചേതനാധമ്മാ തപ്പടിപക്ഖഭാവതോയേവ ‘‘മിച്ഛാമഗ്ഗങ്ഗാനീ’’തി സുത്തേ വുത്താനി, ന പന മഗ്ഗപച്ചയഭാവേന. മഗ്ഗങ്ഗാനി മഗ്ഗപച്ചയഭൂതാനി ച ഇധ പാളിയം ‘‘മഗ്ഗങ്ഗാനീ’’തി വുത്താനി, ന ച അഞ്ഞം ഉദ്ധരിത്വാ അഞ്ഞസ്സ അത്ഥോ വത്തബ്ബോ. പരിയായനിപ്പരിയായമഗ്ഗങ്ഗദസ്സനത്ഥം പന ഇച്ഛന്തേന പാളിഗതമഗ്ഗങ്ഗസദ്ദപതിരൂപകോ അഞ്ഞോ മഗ്ഗങ്ഗസദ്ദോ ഉഭയപദത്ഥോ ഉദ്ധരിതബ്ബോ യഥാ ‘‘അധികരണം നാമ ചത്താരി അധികരണാനീ’’തി (പാരാ. ൩൮൬, ൪൦൫). ഇധ പന ‘‘മഗ്ഗപച്ചയനിദ്ദേസേ മഗ്ഗങ്ഗാനീ’’തി പാളിഗതോയേവ മഗ്ഗങ്ഗസദ്ദോ ഉദ്ധടോ, ന ച അത്ഥുദ്ധരണവസേന ദസ്സേത്വാ അധിപ്പേതത്ഥനിയമനം കതം, തസ്മാ പാളിയം മഗ്ഗങ്ഗസദ്ദസ്സ മിച്ഛാവാചാദീനം അത്ഥഭാവോ മാ ഹോതൂതി ‘‘സമ്മാദിട്ഠിസങ്കപ്പവാചാകമ്മന്താജീവവായാമസതിസമാധിമിച്ഛാദിട്ഠിസങ്കപ്പവായാമസമാധയോതി ഇമാനി ദ്വാദസങ്ഗാനീ’’തി പഠന്തി. നനു ഏവം ‘‘അഹേതുകചിത്തുപ്പാദവജ്ജേസൂ’’തി ന വത്തബ്ബം. ന ഹി തേസു സമ്മാദിട്ഠിആദയോ യഥാവുത്താ സന്തി, യേ വജ്ജേതബ്ബാ സിയുന്തി? ന, ഉപ്പത്തിട്ഠാനനിയമനത്ഥത്താ. അഹേതുകചിത്തുപ്പാദവജ്ജേസ്വേവ ഏതാനി ഉപ്പജ്ജന്തി, നാഹേതുകചിത്തുപ്പാദേസു. തത്ഥുപ്പന്നാനി ദ്വാദസങ്ഗാനീതി അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ.

മഗ്ഗപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨൦. വിപ്പയുത്തപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨൦. സമ്പയോഗാസങ്കായ അഭാവതോതി ഏതേന സമ്പയോഗാസങ്കാവത്ഥുഭൂതോ ഉപകാരകഭാവോ വിപ്പയുത്തപച്ചയതാതി ദസ്സേതി.

വിപ്പയുത്തപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨൧. അത്ഥിപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨൧. കുസലാദിവസേന പഞ്ചവിധോ അത്ഥിപച്ചയോ വുത്തോ, ന നിബ്ബാനം. യോ ഹി അത്ഥിഭാവാഭാവേന അനുപകാരകോ അത്ഥിഭാവം ലഭിത്വാ ഉപകാരകോ ഹോതി, സോ അത്ഥിപച്ചയോ ഹോതി. നിബ്ബാനഞ്ച നിബ്ബാനാരമ്മണാനം ന അത്തനോ അത്ഥിഭാവാഭാവേന അനുപകാരകം ഹുത്വാ അത്ഥിഭാവലാഭേന ഉപകാരകം ഹോതി. ഉപ്പാദാദിയുത്താനം വാ നത്ഥിഭാവോപകാരകതാവിരുദ്ധോ ഉപകാരകഭാവോ അത്ഥിപച്ചയതാതി ന നിബ്ബാനം അത്ഥിപച്ചയോ.

സതി ച യേസം പച്ചയാ ഹോന്തി, തേഹി ഏകതോ പുരേതരം പച്ഛാ ച ഉപ്പന്നത്തേ സഹജാതാദിപച്ചയത്താഭാവതോ ആഹ ‘‘ആഹാരോ ഇന്ദ്രിയഞ്ച സഹജാതാദിഭേദം ന ലഭതീ’’തി. തദഭാവോ ച ഏതേസം ധമ്മസഭാവവസേന ദട്ഠബ്ബോ.

അത്ഥിപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨൨-൨൩-൨൪. നത്ഥിവിഗതഅവിഗതപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨൨-൨൩. പച്ചയലക്ഖണമേവ ഹേത്ഥ നാനന്തി ഏതേന നത്ഥിവിഗതപച്ചയേസു അത്ഥിഅവിഗതപച്ചയേസു ച ബ്യഞ്ജനമത്തേയേവ നാനത്തം, ന അത്ഥേതി ഇദം യോ പച്ചയോതി അത്ഥോ, തസ്മിം നാനത്തം നത്ഥി, ബ്യഞ്ജനസങ്ഗഹിതേ പച്ചയലക്ഖണമത്തേയേവ നാനത്തന്തി ഇമമത്ഥം സന്ധായ വുത്തന്തി വിഞ്ഞായതി.

നത്ഥിവിഗതഅവിഗതപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പച്ചയനിദ്ദേസപകിണ്ണകവിനിച്ഛയകഥാവണ്ണനാ

‘‘ലോഭദോസമോഹാ വിപാകപച്ചയാപി ന ഹോന്തി, സേസാനം സത്തരസന്നം പച്ചയാനം വസേന പച്ചയാ ഹോന്തീ’’തിആദിമപാഠോ. ഏത്ഥ ച ലോഭദോസമോഹാനം പച്ചേകം സത്തരസഹി പച്ചയേഹി പച്ചയഭാവോ വുത്തോ, സബ്ബേ ഹേതൂ സഹ അഗ്ഗഹേത്വാ ഏകധമ്മസ്സ അനേകപച്ചയഭാവദസ്സനത്ഥം അമോഹാദീനം വിസും ഗഹിതത്താതി ദോസസ്സപി സത്തരസഹി പച്ചയഭാവോ ആപജ്ജതി, തഥാ ച സതി ദോസസ്സപി ഗരുകരണം പാളിയം വത്തബ്ബം സിയാ. ‘‘അകുസലോ പന ആരമ്മണാധിപതി നാമ ലോഭസഹഗതചിത്തുപ്പാദോ വുച്ചതീ’’തി (പട്ഠാ. അട്ഠ. ൧.൪) ഏത്ഥാപി ലോഭദോസസഹഗതചിത്തുപ്പാദാതി വത്തബ്ബം സിയാ, ന പന വുത്തം, തസ്മാ ദോസസ്സ അധിപതിപച്ചയതാപി നിവാരേതബ്ബാ. ന ച ‘‘സേസാന’’ന്തി വചനേന അധിപതിപച്ചയോ നിവാരിതോ, അഥ ഖോ സങ്ഗഹിതോ പുരേജാതാദീഹി യഥാവുത്തേഹി സേസത്താതി തന്നിവാരണത്ഥം ദോസം ലോഭമോഹേഹി സഹ അഗ്ഗഹേത്വാ വിസുഞ്ച അഗ്ഗഹേത്വാ ‘‘ദോസോ അധിപതിപച്ചയോപി ന ഹോതി, സേസാനം പച്ചയാനം വസേന പച്ചയോ ഹോതീ’’തി പഠന്തി. ഇമിനാ നയേനാതി ഏതേന ഫോട്ഠബ്ബായതനസ്സ സഹജാതാദിപച്ചയഭാവം, സബ്ബധമ്മാനം യഥായോഗം ഹേതാദിപച്ചയഭാവഞ്ച ദസ്സേതി. ന ഹി ഏതം ഏകപച്ചയസ്സ അനേകപച്ചയഭാവദസ്സനന്തി രൂപാദീനം പകതൂപനിസ്സയഭാവോ ച ഏതേന ദസ്സിതോതി ദട്ഠബ്ബോ.

ചതുന്നം ഖന്ധാനം ഭേദാ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതുആദയോതി ഭേദം അനാമസിത്വാ തേ ഏവ ഗഹേത്വാ ആഹ ‘‘ചതൂസു ഖന്ധേസൂ’’തി. മിച്ഛാവാചാകമ്മന്താജീവാ തേഹി ചേവ കമ്മാഹാരപച്ചയേഹി ചാതി ഏകൂനവീസതിധാതി ഇദമേവം ന സക്കാ വത്തും. ന ഹി മിച്ഛാവാചാദയോ മിച്ഛാദിട്ഠി വിയ മഗ്ഗപച്ചയാ ഹോന്തി ചേതനായ മഗ്ഗപച്ചയത്താഭാവതോ. യദി ച ഭവേയ്യ, പഞ്ഹാവാരേ ‘‘കമ്മപച്ചയാ മഗ്ഗേ തീണീ’’തി വത്തബ്ബം സിയാ, തസ്മാ മിച്ഛാവാചാദീനം മഗ്ഗപച്ചയഭാവോ ന വത്തബ്ബോ. പട്ഠാനസംവണ്ണനാ ഹേസാ. സേസപച്ചയഭാവോ ച ചേതനായ അനേകപച്ചയഭാവവചനേന വുത്തോയേവാതി ന ഇദം പഠിതബ്ബന്തി ന പഠന്തി. ‘‘അഹിരികം…പേ… മിദ്ധം ഉദ്ധച്ചം വിചികിച്ഛാ’’തിആദിമപാഠോ, വിചികിച്ഛാ പന അധിപതിപച്ചയോ ന ഹോതീതി തം തത്ഥ അപഠിത്വാ ‘‘വിചികിച്ഛാഇസ്സാമച്ഛരിയകുക്കുച്ചാനി തതോ അധിപതിപച്ചയം അപനേത്വാ’’തി ഏവമേത്ഥ പഠന്തി.

‘‘ചത്താരി മഹാഭൂതാനി ആരമ്മണ…പേ… പുരേജാതവിപ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതവസേന ദസധാ പച്ചയാ ഹോന്തി, പുന തഥാ ഹദയവത്ഥൂ’’തി പുരിമപാഠോ, മഹാഭൂതാനി പന വിപ്പയുത്തപച്ചയാ ന ഹോന്തീതി ‘‘പുരേജാതഅത്ഥിഅവിഗതവസേന നവധാ പച്ചയാ ഹോന്തി, വിപ്പയുത്തപച്ചയം പക്ഖിപിത്വാ ദസധാ വത്ഥു’’ന്തി പഠന്തി. ഏത്തകമേവേത്ഥ അപുബ്ബന്തി ഏതസ്മിം പുരേജാതപച്ചയേ സഹജാതനിസ്സയേഹി അപുബ്ബം രൂപസദ്ദഗന്ധരസായതനമത്തമേവാതി അത്ഥോ, ആരമ്മണാനി പനേതാനി ആരമ്മണപച്ചയധമ്മാനം അനേകപച്ചയഭാവേ വുത്താനീതി സബ്ബാതിക്കന്തപച്ചയാപേക്ഖാ ഏതേസം അപുബ്ബതാ നത്ഥീതി. ഇന്ദ്രിയാദീസു അപുബ്ബം നത്ഥീതി രൂപജീവിതിന്ദ്രിയസ്സപി അരൂപജീവിതിന്ദ്രിയതോ അപുബ്ബസ്സ പച്ചയഭാവസ്സ അഭാവം മഞ്ഞമാനേന അപുബ്ബതാ ന വുത്താ. തസ്സ പന പുരേജാതപച്ചയഭാവതോ അപുബ്ബതാ. കബളീകാരാഹാരസ്സ ച പുരേജാതേന സദ്ധിം സത്തധാ പച്ചയഭാവോ യോജേതബ്ബോ.

ആകാരോതി മൂലാദിആകാരോ. അത്ഥോതി തേനാകാരേന ഉപകാരകതാ. ‘‘യേനാകാരേനാ’’തി ഏതസ്സ വാ അത്ഥവചനം ‘‘യേനത്ഥേനാ’’തി. വിപാകഹേതൂസുയേവ ലബ്ഭതീതി ഏത്ഥ അമോഹവിപാകഹേതുസ്സ അധിപതിപച്ചയഭാവോ ച ലോകുത്തരവിപാകേയേവ ലബ്ഭതീതി. ഏവം സബ്ബത്ഥ ലബ്ഭമാനാലബ്ഭമാനം സല്ലക്ഖേതബ്ബം. വിപ്പയുത്തം അപഠിത്വാ ‘‘ഛഹാകാരേഹീ’’തി പുരിമപാഠോ, തം പന പഠിത്വാ ‘‘സത്തഹാകാരേഹീ’’തി പഠന്തി. ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദോ ഹേത്ഥ വുച്ചതി, ന ച യം ആരമ്മണം നിസ്സയോ ഹോതി, തം വിപ്പയുത്തം ന ഹോതീതി.

അനന്തരസമനന്തരേസു യം കമ്മപച്ചയോ ഹോതി, തം ന ആസേവനപച്ചയോ. യഞ്ച ആസേവനപച്ചയോ ഹോതി, ന തം കമ്മപച്ചയോതി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘പകതൂപനിസ്സയോ പകതൂപനിസ്സയോവാ’’തി വുത്തം, കമ്മപച്ചയോപി പന സോ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘കമ്മപച്ചയോ ചാ’’തി പഠന്തി. അയം പനേത്ഥ അത്ഥോ – പകതൂപനിസ്സയോ യേഭുയ്യേന പകതൂപനിസ്സയോവ ഹോതി, കോചി പനേത്ഥ കമ്മപച്ചയോ ച ഹോതീതി. ‘‘ആരമ്മണപുരേജാതേ പനേത്ഥ ഇന്ദ്രിയവിപ്പയുത്തപച്ചയതാ ന ലബ്ഭതീ’’തി വുത്തം. തത്ഥ ആരമ്മണപുരേജാതന്തി യദി കഞ്ചി ആരമ്മണഭൂതം പുരേജാതം വുത്തം, ആരമ്മണഭൂതസ്സ വത്ഥുസ്സ വിപ്പയുത്തപച്ചയതാ ലബ്ഭതീതി സാ ന ലബ്ഭതീതി ന വത്തബ്ബാ. അഥ പന വത്ഥുപുരേജാതതോ അഞ്ഞം വത്ഥുഭാവരഹിതാരമ്മണമേവ ‘‘ആരമ്മണപുരേജാത’’ന്തി വുത്തം, തസ്സ നിസ്സയപച്ചയതാ ന ലബ്ഭതീതി ‘‘നിസ്സയിന്ദ്രിയവിപ്പയുത്തപച്ചയതാ ന ലബ്ഭതീ’’തി വത്തബ്ബം. ഇതോ ഉത്തരിപീതി പുരേജാതതോ പരതോപീതി അത്ഥോ, ഇതോ വാ ഇന്ദ്രിയവിപ്പയുത്തതോ നിസ്സയിന്ദ്രിയവിപ്പയുത്തതോ വാ ഉത്തരി ആരമ്മണാധിപതിആദി ച ലബ്ഭമാനാലബ്ഭമാനം വേദിതബ്ബന്തി അത്ഥോ വത്തബ്ബോ. കമ്മാദീസു പന ലബ്ഭമാനാലബ്ഭമാനം ന വക്ഖതീതി പുരിമോയേവേത്ഥ അത്ഥോ അധിപ്പേതോ.

‘‘കബളീകാരോ ആഹാരോ ആഹാരപച്ചയോവാ’’തി പുരിമപാഠോ, അത്ഥിഅവിഗതപച്ചയോപി പന സോ ഹോതി, തേന ‘‘കബളീകാരോ ആഹാരോ ആഹാരപച്ചയത്തം അവിജഹന്തോവ അത്ഥിഅവിഗതാനം വസേന അപരേഹിപി ദ്വീഹാകാരേഹി അനേകപച്ചയഭാവം ഗച്ഛതീ’’തി പഠന്തി.

‘‘യഥാനുരൂപം ഝാനപച്ചയേ വുത്താനം ദസന്നം ഹേതുഅധിപതീനഞ്ചാതി ഇമേസം വസേനാ’’തി പുരിമപാഠോ, ‘‘യഥാനുരൂപം ഝാനപച്ചയേ വുത്താനം മഗ്ഗവജ്ജാനം നവന്നം ഹേതുഅധിപതിഝാനാനഞ്ചാതി ഇമേസം വസേനാ’’തി പച്ഛിമപാഠോ, തേസു വിചാരേത്വാ യുത്തോ ഗഹേതബ്ബോ.

സമനന്തരനിരുദ്ധതായ ആരമ്മണഭാവേന ച സദിസോ പച്ചയഭാവോ പച്ചയസഭാഗതാ, വിരുദ്ധപച്ചയതാ പച്ചയവിസഭാഗതാ. ‘‘ഇമിനാ ഉപായേനാ’’തി വചനതോ ഹേതുആദീനം സഹജാതാനം സഹജാതഭാവേന സഭാഗതാ, സഹജാതാസഹജാതാനം ഹേതുആരമ്മണാദീനം അഞ്ഞമഞ്ഞവിസഭാഗതാതി ഏവമാദിനാ ഉപായേന സഭാഗതാ വിസഭാഗതാ യോജേതബ്ബാ.

ജനകായേവ, ന അജനകാതി ജനകഭാവപ്പധാനായേവ ഹുത്വാ പച്ചയാ ഹോന്തി, ന ഉപത്ഥമ്ഭകഭാവപ്പധാനാതി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. യേസം ഹേതുആദയോ പച്ചയാ ഹോന്തി, തേ തേഹി വിനാ നേവ ഉപ്പജ്ജന്തി, ന ച പവത്തന്തീതി തേസം ഉഭയപ്പധാനതാ വുത്താ. ന ഹി തേ അനന്തരാദയോ വിയ ജനനേനേവ പവത്തിം കരോന്തീതി.

സബ്ബേസം ഠാനം കാരണഭാവോ സബ്ബട്ഠാനം, തം ഏതേസം അത്ഥീതി സബ്ബട്ഠാനികാ. ഉപനിസ്സയം ഭിന്ദന്തേന തയോപി ഉപനിസ്സയാ വത്തബ്ബാ, അഭിന്ദിത്വാ വാ ഉപനിസ്സയഗ്ഗഹണമേവ കാതബ്ബം. തത്ഥ ഭിന്ദനം പകതൂപനിസ്സയസ്സ രൂപാനം പച്ചയത്താഭാവദസ്സനത്ഥം, ആരമ്മണാനന്തരൂപനിസ്സയാനം പന പുബ്ബേ ആരമ്മണാധിപതിഅനന്തരഗ്ഗഹണേഹി ഗഹിതത്താ തേസു ഏകദേസേന അനന്തരൂപനിസ്സയേന ഇതരമ്പി ദസ്സേതീതി ദട്ഠബ്ബം. പുരേജാതപച്ഛാജാതാപി അസബ്ബട്ഠാനികാ അരൂപരൂപാനഞ്ഞേവ യഥാക്കമേന പച്ചയഭാവതോതി ഏത്ഥ പുരേജാതപച്ചയോ അനന്തരാദീസു ഏവ വത്തബ്ബോ തംസമാനഗതികത്താ, ന ച യുഗളഭാവോ പച്ഛാജാതേന സഹ കഥനേ കാരണം അസബ്ബട്ഠാനികദസ്സനമത്തസ്സ അധിപ്പേതത്താതി തം തത്ഥ പഠിത്വാ ‘‘പച്ഛാജാതോപി അസബ്ബട്ഠാനികോ രൂപാനംയേവ പച്ചയഭാവതോ’’തി പഠന്തി.

പച്ചയനിദ്ദേസപകിണ്ണകവിനിച്ഛയകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പുച്ഛാവാരോ

൧. പച്ചയാനുലോമവണ്ണനാ

ഏകേകം തികദുകന്തി ഏകേകം തികം ദുകഞ്ചാതി അത്ഥോ, ന തികദുകന്തി.

പച്ചയാ ചേവാതി യേ കുസലാദിധമ്മേ പടിച്ചാതി വുത്താ, തേ പടിച്ചത്ഥം ഫരന്താ കുസലാദിപച്ചയാ ചേവാതി അത്ഥോ. തേനേവാഹ ‘‘തേ ച ഖോ സഹജാതാവാ’’തി. യേഹി പന ഹേതാദിപച്ചയേഹി ഉപ്പത്തി വുത്താ, തേ സഹജാതാപി ഹോന്തി അസഹജാതാപീതി. ഏത്ഥ പടിച്ചസഹജാതവാരേഹി സമാനത്ഥേഹി പടിച്ചസഹജാതാഭിധാനേഹി സമാനത്ഥം ബോധേന്തേന ഭഗവതാ പച്ഛിമവാരേന പുരിമവാരോ, പുരിമവാരേന ച പച്ഛിമവാരോ ച ബോധിതോതി വേദിതബ്ബോ. ഏസ നയോ പച്ചയനിസ്സയവാരേസു സംസട്ഠസമ്പയുത്തവാരേസു ച, ഏവഞ്ച നിരുത്തികോസല്ലം ജനിതം ഹോതീതി.

‘‘തേ തേ പന പഞ്ഹേ ഉദ്ധരിത്വാ പുന കുസലോ ഹേതു ഹേതുസമ്പയുത്തകാനം ധമ്മാന’’ന്തി ലിഖിതം. ‘‘കുസലാ ഹേതൂ സമ്പയുത്തകാനം ഖന്ധാന’’ന്തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൦൧) പഞ്ഹാവാരപാഠോതി പമാദലേഖാ ഏസാതി പാളിയം ആഗതപാഠമേവ പഠന്തി. പുരിമവാരേസു സഹജാതനിസ്സയസമ്പയുത്തപച്ചയഭാവേഹി കുസലാദിധമ്മേ നിയമേത്വാ തസ്മിം നിയമേ കുസലാദീനം ഹേതുപച്ചയാദീഹി ഉപ്പത്തിം പുച്ഛിത്വാ വിസ്സജ്ജനം കതം, ന തത്ഥ ‘‘ഇമേ നാമ തേ ധമ്മാ ഹേതാദിപച്ചയഭൂതാ’’തി വിഞ്ഞായന്തി, തസ്മാ തത്ഥ ‘‘സിയാ കുസലം ധമ്മം പടിച്ച കുസലോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ ഹേതുപച്ചയാ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൨൫) ഏവമാദീഹി സങ്ഗഹിതേ പടിച്ചത്ഥാദിഫരണകഭാവേ ഹേതാദിപച്ചയപച്ചയുപ്പന്നേസു ഹേതാദിപച്ചയാനം നിച്ഛയാഭാവതോ പഞ്ഹാ നിജ്ജടാ നിഗ്ഗുമ്ബാ ച കത്വാ ന വിഭത്താ, ഇധ പന ‘‘സിയാ കുസലോ ധമ്മോ കുസലസ്സ ധമ്മസ്സ ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി ഏവമാദീഹി സങ്ഗഹിതാ ഹേതാദിപച്ചയഭൂതാ കുസലാദയോ പച്ചയുപ്പന്നാ ച നിച്ഛിതാ, ന കോചി പുച്ഛാസങ്ഗഹിതോ അത്ഥോ അനിച്ഛിതോ നാമ അത്ഥീതി ആഹ ‘‘സബ്ബേപി തേ പഞ്ഹാ നിജ്ജടാ നിഗ്ഗുമ്ബാ ച കത്വാ വിഭത്താ’’തി. പഞ്ഹാ പന ഉദ്ധരിത്വാ വിസ്സജ്ജനം സബ്ബത്ഥ സമാനന്തി ന തം സന്ധായ നിജ്ജടതാ വുത്താതി ദട്ഠബ്ബാ.

ഉപ്പത്തിയാ പഞ്ഞാപിതത്താതി പുച്ഛാമത്തേനേവ ഉപ്പത്തിയാ ഠപിതത്താ പകാസിതത്താ, നാനപ്പകാരേഹി വാ ഞാപിതത്താതി അത്ഥോ.