പടിച്ചവാരോ

പച്ചയപച്ചനീയവണ്ണനാ

൮൬-൮൭. ‘‘അഹേതുകം വിപാകാബ്യാകതന്തി ഇദം രൂപസമുട്ഠാപകവസേനേവ വേദിതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം, സബ്ബസങ്ഗാഹകവസേന പനേതം ന ന സക്കാ യോജേതും.

൯൩. സഹജാതപുരേജാതപച്ചയാ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തീതി ഏത്ഥ ച സഹജാതാ ച ഹേതാദയോ പുരേജാതാ ച ആരമ്മണാദയോ പച്ചയാ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തീതി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ന ഹി നപച്ഛാജാതപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജമാനാ ദ്വീഹേവ സഹജാതപുരേജാതപച്ചയേഹി ഉപ്പജ്ജന്തി, അഥ ഖോ പച്ഛാജാതവജ്ജേഹി സബ്ബേഹീതി.

൯൪-൯൭. നാഹാരപച്ചയേ ഏകച്ചം രൂപമേവ പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നന്തി യം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി, സോ പച്ചയോ രൂപമേവാതി കത്വാ വുത്തം. യസ്മാ പന പച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി, സോ അരൂപമ്പി ഹോതി യഥാ കമ്മം കടത്താരൂപസ്സ.

൯൯-൧൦൨. നമഗ്ഗപച്ചയേ യദിപി ചിത്തസമുട്ഠാനാദയോ സബ്ബേ രൂപകോട്ഠാസാ ലബ്ഭന്തി, തഥാപി യം മഗ്ഗപച്ചയം ലഭതി, തസ്സ പഹീനത്താ ‘‘ഏകച്ചം രൂപം പച്ചയുപ്പന്ന’’ന്തി വുത്തം, ഏവമേവ പന നഹേതുപച്ചയാദീസുപി ഏകച്ചരൂപസ്സ പച്ചയുപ്പന്നതാ ദട്ഠബ്ബാ.

൧൦൭-൧൩൦. നാഹാരനഇന്ദ്രിയനഝാനനമഗ്ഗപച്ചയാ സബ്ബത്ഥ സദിസവിസ്സജ്ജനാതി ഇദം ഏതേസു മൂലഭാവേന ഠിതേസു ഗണനായ സമാനതം സന്ധായ വുത്തം. മൂലാനഞ്ഹി ഇധ വിസ്സജ്ജനം ഗണനായേവ, ന സരൂപദസ്സനന്തി. നസഹജാതാദിചതുക്കം ഇധാപി പരിഹീനമേവാതി സുദ്ധികനയേ വിയ മൂലേസുപി പരിഹീനമേവാതി അത്ഥോ.

പച്ചയപച്ചനീയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പച്ചയാനുലോമപച്ചനീയവണ്ണനാ

൧൩൧-൧൮൯. ഹേതാധിപതിമഗ്ഗപച്ചയേസു അനുലോമതോ ഠിതേസു…പേ… അട്ഠ പച്ചനീയതോ ന ലബ്ഭന്തീതി തിണ്ണമ്പി സാധാരണാനം പച്ചനീയതോ അലബ്ഭമാനാനം സബ്ബേസം സങ്ഗഹവസേന വുത്തം, തസ്മാ മഗ്ഗപച്ചയേ ഇതരേഹി സാധാരണാ സത്തേവ യോജേതബ്ബാ. അധിപതിപച്ചയേ അനുലോമതോ ഠിതേ ഹേതുപച്ചയോപി പച്ചനീയതോ ന ലബ്ഭതി, സോ പന മഗ്ഗേന അസാധാരണോതി കത്വാ ന വുത്തോതി ദട്ഠബ്ബോ. യേഹി വിനാ അരൂപം ന ഉപ്പജ്ജതി, തേ ഏകന്തികത്താ അരൂപട്ഠാനികാതി ഇധ വുത്താതി ദട്ഠബ്ബാ, തേന പുരേജാതാസേവനപച്ചയാ തേഹി വിനാപി അരൂപസ്സ ഉപ്പത്തിതോ വജ്ജിതാ ഹോന്തി. സബ്ബട്ഠാനികാ അഞ്ഞമഞ്ഞആഹാരിന്ദ്രിയാ ച തേഹി വിനാ അരൂപസ്സ അനുപ്പത്തിതോ സങ്ഗഹിതാതി. ഊനതരഗണനാനംയേവ വസേനാതി യദി അനുലോമതോ ഠിതാ ഏകകാദയോ ദ്വാവീസതിപരിയോസാനാ ഊനതരഗണനാ ഹോന്തി, തേസം വസേന പച്ചനീയതോ യോജിതസ്സ തസ്സ തസ്സ ഗണനാ വേദിതബ്ബാ. അഥ പച്ചനീയതോ യോജിതോ ഊനതരഗണനോ, തസ്സ വസേന അനുലോമതോ ഠിതസ്സപി ഗണനാ വേദിതബ്ബാതി അത്ഥോ. ‘‘അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയാ നാരമ്മണേ ഏക’’ന്തിആദിവചനതോ (പട്ഠാ. ൧.൧.൧൪൬) പന ന ഇദം ലക്ഖണം ഏകന്തികം.

പച്ചയാനുലോമപച്ചനീയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പച്ചയപച്ചനീയാനുലോമവണ്ണനാ

൧൯൦. സബ്ബത്ഥേവാതി ന കേവലം ഹേതുമ്ഹിയേവ, അഥ ഖോ സബ്ബേസു പച്ചയേസു പച്ചനീകതോ ഠിതേസൂതി അത്ഥോ. പുരേജാതം ആസേവനഞ്ച അലഭന്തം കഞ്ചി നിദസ്സനവസേന ദസ്സേന്തോ ‘‘പടിസന്ധിവിപാകോ പനാ’’തിആദിമാഹ.

‘‘പുരേജാതപച്ഛാജാതാസേവനവിപാകവിപ്പയുത്തേസു പച്ചനീകതോ ഠിതേസു ഏകം ഠപേത്വാ അവസേസാ അനുലോമതോ ലബ്ഭന്തീ’’തി ഇദം അവസേസാനം ലാഭമത്തം സന്ധായ വുത്തം. ന സബ്ബേസം അവസേസാനം ലാഭന്തി ദട്ഠബ്ബം. യദിപി ഹി പച്ഛാജാതേ പസങ്ഗോ നത്ഥി ‘‘അനുലോമതോ സബ്ബത്ഥേവ ന ലബ്ഭതീ’’തി അപവാദസ്സ കതത്താ, പുരേജാതോ പന വിപ്പയുത്തേ പച്ചനീകതോ ഠിതേ അനുലോമതോ ലബ്ഭതീതി ഇദമ്പി അവസേസാ സബ്ബേതി അത്ഥേ ഗയ്ഹമാനേ ആപജ്ജേയ്യ. യമ്പി കേചി ‘‘വിപ്പയുത്തപച്ചയരഹിതേ ആരുപ്പേപി ആരമ്മണപുരേജാതസ്സ സമ്ഭവം ഞാപേതും ഏവം വുത്ത’’ന്തി വദന്തി, തമ്പി തേസം രുചിമത്തമേവ. ന ഹി യത്ഥ വത്ഥുപുരേജാതം ന ലബ്ഭതി, തത്ഥ ആരമ്മണപുരേജാതഭാവേന ഉപകാരകം ഹോതീതി ദസ്സിതോയം നയോതി. യുജ്ജമാനകവസേനാതി പച്ചനീകതോ ഠിതസ്സ ഠപേതബ്ബത്താ വുത്തം, യുജ്ജമാനകപച്ചയുപ്പന്നവസേന വാതി അത്ഥോ. ‘‘മഗ്ഗപച്ചയേ പച്ചനീകതോ ഠിതേ ഹേതുപച്ചയോ അനുലോമതോ ന ലബ്ഭതീ’’തി പുരിമപാഠോ, അധിപതിപച്ചയോപി പന ന ലബ്ഭതീതി ‘‘ഹേതാധിപതിപച്ചയാ അനുലോമതോ ന ലബ്ഭന്തീ’’തി പഠന്തി. അധിപതിപച്ചയേ പച്ചനീകതോ ഠിതേ പച്ഛാജാതതോ അഞ്ഞോ അനുലോമതോ അലബ്ഭമാനോ നാമ നത്ഥീതി ന വിചാരിതം. അഞ്ഞമഞ്ഞേ പച്ചനീകതോ ഠിതേ ‘‘അരൂപാനംയേവാ’’തി വുത്താ നവ അനുലോമതോ ന ലബ്ഭന്തി, തമ്പി പച്ചനീകതോ ഠിതേഹി ആരമ്മണപച്ചയാദീഹി സദിസതായ സുവിഞ്ഞേയ്യന്തി ന വിചാരിതം ഭവിസ്സതീതി.

൧൯൧-൧൯൫. യാവ ആസേവനാ സബ്ബം സദിസന്തി ന അഞ്ഞമഞ്ഞേന ഘടിതസ്സ മൂലസ്സ വിത്ഥാരിതത്താ തതോ പരാനി മൂലാനി സന്ധായ വുത്തം. തേസു ഹി അനുലോമതോ യോജേതബ്ബപച്ചയാ ച പഞ്ഹാ ചാതി സബ്ബം സദിസന്തി.

ഇമസ്മിം പച്ചനീയാനുലോമേതി ഏതസ്സ ‘‘ഇമേസമ്പി പകിണ്ണകാനം വസേനേത്ഥ ഗണനവാരോ അസമ്മോഹതോ വേദിതബ്ബോ’’തി ഏതേന സഹ സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ ഏത്ഥാതി ഏതേസു പച്ചയേസൂതി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഇമസ്മിം പച്ചനീയാനുലോമേ ലബ്ഭമാനേസു പച്ചയുപ്പന്നധമ്മേസുപീതി വാ യോജേതബ്ബം. തത്ഥ പി-സദ്ദേന ഇമമത്ഥം ദീപേതി – ന കേവലം പച്ചയേസ്വേവ കിസ്മിഞ്ചി പച്ചനീകതോ ഠിതേ കേചി അനുലോമതോ ന ലബ്ഭന്തി, അഥ ഖോ പച്ചയുപ്പന്നധമ്മേസുപി കോചി ഏകച്ചം പച്ചയം ലഭമാനോ കഞ്ചി പച്ചയം ന ലഭതീതി. തത്ഥ കമ്മപച്ചയം ലഭമാനോ യേഭുയ്യേന ഇന്ദ്രിയപച്ചയം ലഭതി, മഗ്ഗപച്ചയം ലഭമാനോ യേഭുയ്യേന ഹേതുപച്ചയം, തഥാ ച ഝാനപച്ചയം ലഭമാനോ മഗ്ഗപച്ചയന്തി ഏതേസ്വേവ ലാഭാലാഭാ വിചാരിതാ. യത്ഥാതി പഞ്ചവോകാരപവത്തേ അസഞ്ഞേസു ച. രൂപധമ്മാതി യഥാവുത്താനി കടത്താരൂപാനേവ സന്ധായ വദതി. ന ഹി പഞ്ചവോകാരപവത്തേ സബ്ബേ രൂപധമ്മാ ഹേതാദീനി ന ലഭന്തീതി. ‘‘ഹേതാധിപതിവിപാകിന്ദ്രിയപച്ചയേ ന ലഭന്തീ’’തി പുരിമപാഠോ, ഝാനമഗ്ഗേപി പന ന ലഭന്തീതി ‘‘ഹേതാധിപതിവിപാകിന്ദ്രിയഝാനമഗ്ഗപച്ചയേ ന ലഭന്തീ’’തി പഠന്തി. യേ രൂപധമ്മാനം പച്ചയാ ഹോന്തി, തേസു അരൂപട്ഠാനികവജ്ജേസു ഏതേയേവ ന ലഭന്തീതി അധിപ്പായോ. പച്ഛാജാതാഹാരവിപ്പയുത്തപച്ചയേപി ഹി പവത്തേ കടത്താരൂപം ലഭതീതി. ലബ്ഭമാനാലബ്ഭമാനപച്ചയദസ്സനമത്തഞ്ചേതം, ന തേഹി പച്ചയേഹി ഉപ്പത്തിഅനുപ്പത്തിദസ്സനന്തി. ഏവം ഇന്ദ്രിയപച്ചയാലാഭോ ജീവിതിന്ദ്രിയം സന്ധായ വുത്തോ സിയാ. യഥാവുത്തേസു ഹി ധമ്മവസേന പച്ഛാജാതാദിത്തയമ്പി അലഭന്തം നാമ കടത്താരൂപം നത്ഥി. കോ പന വാദോ സബ്ബട്ഠാനികകമ്മേസു. ഇന്ദ്രിയം പന അലഭന്തം അത്ഥി, കിന്തം? ജീവിതിന്ദ്രിയന്തി. യദി ഏവം ഉപാദാരൂപാനി സന്ധായ അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയമ്പി ന ലഭന്തീതി വത്തബ്ബം, തം പന പാകടന്തി ന വുത്തം സിയാ. അരൂപിന്ദ്രിയാലാഭം വാ സന്ധായ ഇന്ദ്രിയപച്ചയാലാഭോ വുത്തോതി ദട്ഠബ്ബോ.

൧൯൬-൧൯൭. നാരമ്മണമൂലകേസു ദുകാദീസു ഹേതുയാ പഞ്ചാതി യദിപി തികാദീസു ‘‘ഹേതുയാ പഞ്ചാ’’തി ഇദം നത്ഥി, തഥാപി ദുകാദീസു സബ്ബത്ഥ അനുത്താനം വത്തുകാമോ ‘‘ദുകാദീസൂ’’തി സബ്ബസങ്ഗഹവസേന വത്വാ തത്ഥ യം ആദിദുകേ വുത്തം ‘‘ഹേതുയാ പഞ്ചാ’’തി, തം നിദ്ധാരേതി. കേചി പന ‘‘നാരമ്മണമൂലകേ ഹേതുയാ പഞ്ചാ’’തി പാഠം വദന്തി. ‘‘അഞ്ഞമഞ്ഞേ ഏകന്തി ഭൂതരൂപമേവ സന്ധായ വുത്ത’’ന്തി പുരിമപാഠോ, വത്ഥുപി പന ലബ്ഭതീതി ‘‘ഭൂതരൂപാനി ചേവ വത്ഥുഞ്ച സന്ധായ വുത്ത’’ന്തി പഠന്തി. തിമൂലകേതി ഇധാപി ദുമൂലകം തിമൂലകന്തി വദന്തി.

൨൦൩-൨൩൩. നകമ്മമൂലകേ ഹേതുയാ തീണീതിആദീസു ചേതനാവ പച്ചയുപ്പന്നാതി ഇദം ‘‘ഹേതുയാ തീണീ’’തി ഏവംപകാരേ ചേതനാമത്തസങ്ഗാഹകേ സന്ധായ വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. ആദി-സദ്ദോ ഹി പകാരത്ഥോവ ഹോതീതി. സഹജാതഅഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയാഹാരഅത്ഥിഅവിഗതേസു പന രൂപമ്പി ലബ്ഭതീതി.

പച്ചയപച്ചനീയാനുലോമവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പടിച്ചവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. സഹജാതവാരവണ്ണനാ

൨൩൪-൨൪൨. കുസലം ധമ്മം സഹജാതോ, കുസലം ഏകം ഖന്ധം സഹജാതോതിആദീസു സഹജാതസദ്ദേന സഹജാതപച്ചയകരണം സഹജാതായത്തഭാവഗമനം വാ വുത്തന്തി തസ്സ കരണസ്സ ഗമനസ്സ വാ കുസലാദീനം കമ്മഭാവതോ ഉപയോഗവചനം കതന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഏസ നയോ പച്ചയവാരാദീസുപി. തത്രാപി ഹി പച്ചയസദ്ദേന ച നിസ്സയപച്ചയകരണം നിസ്സയായത്തഭാവഗമനം വാ വുത്തം, സംസട്ഠസദ്ദേന ച സമ്പയുത്തപച്ചയകരണം സമ്പയുത്തായത്തഭാവഗമനം വാതി തംകമ്മഭാവതോ ഉപയോഗവചനം കുസലാദീസു കതന്തി. സഹജാതമ്പി ച ഉപാദാരൂപം ഭൂതരൂപസ്സ പച്ചയോ ന ഹോതീതി ‘‘പടിച്ചാ’’തി ഇമിനാ വചനേന ദീപിതോ പച്ചയോ ന ഹോതീതി അത്ഥോ. ‘‘ഉപാദാരൂപം ഭൂതരൂപസ്സാ’’തി ച നിദസ്സനവസേന വുത്തം. ഉപാദാരൂപസ്സപി ഹി ഉപാദാരൂപം യഥാവുത്തോ പച്ചയോ ന ഹോതി, വത്ഥുവജ്ജാനി രൂപാനി ച അരൂപാനന്തി.

സഹജാതവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. പച്ചയവാരവണ്ണനാ

൨൪൩. പച്ചയാതി ഏത്ഥ പതി അയോ പച്ചയോ. പതി-സദ്ദോ പതിട്ഠത്ഥം ദീപേതി, അയ-സദ്ദോ ഗതിം, പതിട്ഠാഭൂതാ ഗതി നിസ്സയോ പച്ചയോതി വുത്തം ഹോതി, തതോ പച്ചയാ, പച്ചയകരണതോ തദായത്തഭാവഗമനതോ വാതി അത്ഥോ.

‘‘മഹാഭൂതേ പച്ചയാ ചിത്തസമുട്ഠാനം രൂപ’’ന്തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൨൪൫) ഭൂതുപാദാരൂപാനി സഹ സങ്ഗണ്ഹിത്വാ വുത്തം. അട്ഠകഥായം പന ചിത്തസമുട്ഠാനേ ച മഹാഭൂതേ നിസ്സായ ചിത്തസമുട്ഠാനം ഉപാദാരൂപന്തി സയം നിസ്സയോ അഹുത്വാ നിസ്സയേ ഉപ്പജ്ജമാനേന ഉപാദാരൂപേന നിദസ്സനം കതന്തി ദട്ഠബ്ബം.

൨൫൫. അസഞ്ഞ…പേ… കടത്താരൂപം ഉപാദാരൂപന്തി ഏത്ഥ യോ പടിച്ചവാരേ സഹജാതേ കമ്മഉതുജാനം, കമ്മേ ച ഏകന്താനേകന്തകമ്മജാനം വസേന അത്ഥോ വുത്തോ, സോ നാധിപ്പേതോ ഏവ ‘‘കടത്താരൂപ’’ന്തി കമ്മസമുട്ഠാനരൂപസ്സേവ സബ്ബസ്സ ച ഗഹിതത്താതി തം പഹായ യഥാഗഹിതസ്സ കടത്താരൂപസ്സ വിസേസനവസേന ‘‘ഉപാദാരൂപസങ്ഖാതം കടത്താരൂപ’’ന്തി അത്ഥമാഹ. മഹാഭൂതേ പന പടിച്ച പച്ചയാ ച മഹാഭൂതാനം ഉപ്പത്തി ന നിവാരേതബ്ബാതി ഉപാദാരൂപഗ്ഗഹണേന കടത്താരൂപഗ്ഗഹണം അവിസേസേത്വാ ഉപാദാരൂപാനം നിവത്തേതബ്ബാനം അത്ഥിതായ കടത്താരൂപഗ്ഗഹണേനേവ ഉപാദാരൂപഗ്ഗഹണസ്സ വിസേസനം ദട്ഠബ്ബം.

൨൬൯-൨൭൬. ‘‘അബ്യാകതേന അബ്യാകതം, കുസലം, അകുസല’’ന്തി വത്തബ്ബേ ‘‘അബ്യാകതേന കുസലം, അകുസലം, അബ്യാകത’’ന്തി, ‘‘കുസലം ധമ്മം പടിച്ച കുസലോ ച അകുസലോ ച ധമ്മാ കുസലസ്സാതി അനാമസിത്വാ’’തി ച പുരിമപാഠേ പമാദലേഖാ ദട്ഠബ്ബാ.

൨൮൬-൨൮൭. നഹേതുപച്ചയാ നപുരേജാതേ ദ്വേതി ഏത്ഥ അട്ഠകഥായം ‘‘ആരുപ്പേ പന അഹേതുകമോഹസ്സ അഹേതുകകിരിയസ്സ ച വസേന ദ്വേതി വുത്താ, നവിപ്പയുത്തേ ദ്വേതി ആരുപ്പേ അഹേതുകാകുസലകിരിയവസേനാ’’തി വുത്തം, തം ലബ്ഭമാനേസു ഏകദേസേന നിദസ്സനവസേന വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. ആരുപ്പേ പന അഹേതുകമോഹസ്സ അഹേതുകകിരിയായ അഹേതുകപടിസന്ധിയാ ഏകച്ചസ്സ ച രൂപസ്സ വസേന ദ്വേ വുത്താതി, നവിപ്പയുത്തേ ദ്വേതി ആരുപ്പേ അഹേതുകാകുസലകിരിയാഏകച്ചരൂപാനം വസേനാതി വുത്തന്തി. ‘‘നോനത്ഥിനോവിഗതേസു ഏകന്തി സബ്ബരൂപസ്സ വസേനാ’’തി വുത്തം, നഹേതുമൂലകത്താ ഇമസ്സ നയസ്സ ഹേതുപച്ചയം ലഭന്തം ന ലബ്ഭതീതി ‘‘ഏകച്ചസ്സ രൂപസ്സ വസേനാ’’തി ഭവിതബ്ബം. ചക്ഖാദിധമ്മവസേന പന ചിത്തസമുട്ഠാനാദികോട്ഠാസവസേന വാ സബ്ബം ലബ്ഭതീതി ‘‘സബ്ബരൂപസ്സാ’’തി വുത്തം സിയാ.

൨൮൯-൨൯൬. ആഗതാനാഗതന്തി പഞ്ഹവസേന വുത്തം, ലബ്ഭമാനാലബ്ഭമാനന്തി ആഗതേ ച പഞ്ഹേ ലബ്ഭമാനാലബ്ഭമാനധമ്മവസേന.

പച്ചയവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. നിസ്സയവാരവണ്ണനാ

൩൨൯-൩൩൭. പച്ചയവാരേന നിസ്സയപച്ചയഭാവന്തി നിസ്സയവാരേ വുത്തസ്സ നിസ്സയപച്ചയഭാവം നിയമേതുന്തി അത്ഥോ.

നിസ്സയവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. സംസട്ഠവാരവണ്ണനാ

൩൫൧-൩൬൮. സംസട്ഠവാരേ പച്ചനീയേ ‘‘നവിപ്പയുത്തേ പടിസന്ധി നത്ഥീ’’തി ഇദം വത്ഥുവിരഹിതായ പടിസന്ധിയാ വിസും അനുദ്ധരണതോ വുത്തം. പടിച്ചവാരാദീസു ഹി സഹജാതസ്സ പച്ചയഭാവദസ്സനത്ഥം സവത്ഥുകാ പടിസന്ധി ഉദ്ധടാ, സാ ഇധാപി അധിപതിപുരേജാതാസേവനേസു നകമ്മനവിപാകനഝാനനവിപ്പയുത്തേസു ന ലബ്ഭതി, അഞ്ഞേസു ച അനുലോമതോ പച്ചനീയതോ ച ലബ്ഭമാനപച്ചയേസു ലബ്ഭതീതി ഇമസ്സ വിസേസസ്സ ദസ്സനത്ഥം ഉദ്ധടാതി. സേസാ തേരസ ന ലബ്ഭന്തീതി ഏത്ഥ ‘‘സേസാ ചുദ്ദസാ’’തി ഭവിതബ്ബം. ന ഝാനേ ഏകന്തി അഹേതുകപഞ്ചവിഞ്ഞാണവസേനാതി പഞ്ചവിഞ്ഞാണാനം ഹേതുപച്ചയവിരഹിതമത്തദസ്സനത്ഥം അഹേതുകഗ്ഗഹണം കതന്തി ദട്ഠബ്ബം, ‘‘നമഗ്ഗേ ഏകന്തി അഹേതുകകിരിയവസേനാ’’തി വുത്തം, ‘‘അഹേതുകവിപാകകിരിയവസേനാ’’തി ഭവിതബ്ബം.

൩൬൯-൩൯൧. ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവാതി പടിച്ചവാരേ അനുലോമപച്ചനീയേ വുത്തനയേന. ‘‘നഹേതുപച്ചയുപ്പന്നേസു അഹേതുകമോഹോവ ഝാനമഗ്ഗപച്ചയം ലഭതി, സേസാ ന ലഭന്തീ’’തി വുത്തം, സേസേസു പന പഞ്ചവിഞ്ഞാണവജ്ജാഹേതുകക്ഖന്ധാ തംസമുട്ഠാനാ പച്ചയുപ്പന്നധമ്മാ ഝാനപച്ചയം ലഭന്തി, ന പച്ചനീയാനുലോമേ ദ്വിന്നം പച്ചയാനം അനുലോമേന സഹ യോജനാ അത്ഥീതി ഝാനമഗ്ഗപച്ചയം സഹിതം ലഭതീതി ച ന സക്കാ വത്തും, തസ്മാ ‘‘അഹേതുകമോഹോവ മഗ്ഗപച്ചയം ലഭതീ’’തി വത്തബ്ബം.

സംസട്ഠവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. സമ്പയുത്തവാരവണ്ണനാ

൩൯൨-൪൦൦. സദിസം സമ്പയുത്തം സംസട്ഠം വോകിണ്ണഞ്ച സംസട്ഠം ന ഹോതീതി ഉഭയം അഞ്ഞമഞ്ഞാപേക്ഖം വുച്ചമാനം അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ നിയാമകം ഹോതീതി.

സമ്പയുത്തവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. പഞ്ഹാവാരവിഭങ്ഗവണ്ണനാ

൪൦൧-൪൦൩. യേഹി പച്ചയേഹി കുസലോ കുസലസ്സ പച്ചയോ ഹോതി, തേ പച്ചയേ പടിപാടിയാ ദസ്സേതുന്തി യഥാക്കമേന ആഗതാഗതപടിപാടിയാ ദസ്സേതുന്തി അത്ഥോ. കുസലോ കുസലസ്സാതി നിദസ്സനമത്തമേതം, തേന കുസലോ കുസലാദീനം, അകുസലോ അകുസലാദീനം, അബ്യാകതോ അബ്യാകതാദീനം, കുസലാബ്യാകതാ കുസലാദീനന്തിആദികോ സബ്ബോ പഭേദോ നിദസ്സിതോ ഹോതീതി യഥാനിദസ്സിതേ സബ്ബേ ഗഹേത്വാ ആഹ ‘‘തേ പച്ചയേ പടിപാടിയാ ദസ്സേതു’’ന്തി.

൪൦൪. ദത്വാതി ഏത്ഥ ദാ-സദ്ദോ സോധനത്ഥോപി ഹോതീതി മന്ത്വാ ആഹ ‘‘വിസുദ്ധം കത്വാ’’തി. തേസഞ്ഹി തം ചിത്തന്തി തേസന്തി വത്തബ്ബതാരഹം സകദാഗാമിമഗ്ഗാദിപുരേചാരികം തം ഗോത്രഭുചിത്തന്തി അധിപ്പായോ. വിപസ്സനാകുസലം പന കാമാവചരമേവാതി പച്ചയുപ്പന്നം ഭൂമിതോ വവത്ഥപേതി. തേനേവാതി ധമ്മവസേനേവ ദസ്സനതോ, ദേസനന്തരത്താതി അധിപ്പായോ.

൪൦൫. അസ്സാദനം സരാഗസ്സ സോമനസ്സസ്സ സസോമനസ്സസ്സ രാഗസ്സ ച കിച്ചന്തി ആഹ ‘‘അനുഭവതി ചേവ രജ്ജതി ചാ’’തി. അഭിനന്ദനം പീതികിച്ചസഹിതായ തണ്ഹായ കിച്ചന്തി ആഹ ‘‘സപ്പീതികതണ്ഹാവസേനാ’’തി. ദിട്ഠാഭിനന്ദനാ ദിട്ഠിയേവ. ഏത്ഥ പന പച്ഛിമത്ഥമേവ ഗഹേത്വാ ‘‘അഭിനന്ദന്തസ്സ അത്താ അത്തനിയന്തിആദിവസേന…പേ… ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വുത്തം. അഭിനന്ദനാ പന ദിട്ഠാഭിനന്ദനായേവാതി ന സക്കാ വത്തും ‘‘ഭാവനായ പഹാതബ്ബോ ധമ്മോ ഭാവനായ പഹാതബ്ബസ്സ ധമ്മസ്സ ആരമ്മണ…പേ… ഭാവനായ പഹാതബ്ബം രാഗം അസ്സാദേതി അഭിനന്ദതീ’’തി (പട്ഠാ. ൨.൮.൭൨) വചനതോ, തസ്മാ പുരിമോപി അത്ഥോ വുത്തോതി ദട്ഠബ്ബോ. ദ്വീസു പന സോമനസ്സസഹഗതചിത്തേസു യഥാവുത്തേന സോമനസ്സേന രാഗേന ച അസ്സാദേന്തസ്സ തേസുയേവ സപ്പീതികതണ്ഹായ ചതൂസുപി ദിട്ഠാഭിനന്ദനായ അഭിനന്ദന്തസ്സ ച ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതീതിപി സക്കാ യോജേതും. ജാതിവസേനാതി സുചിണ്ണസാമഞ്ഞവസേനാതി അത്ഥോ.

൪൦൬. തദാരമ്മണതാതി തദാരമ്മണഭാവേന. വിഭത്തിലോപോ ഹേത്ഥ കതോതി. ഭാവവന്തതോ വാ അഞ്ഞോ ഭാവോ നത്ഥീതി ഭാവേനേവ വിപാകം വിസേസേതി, വിപാകോ തദാരമ്മണഭാവഭൂതോതി അത്ഥോ. വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനനേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനവിപാകാനം വിയ ന കാമാവചരവിപാകാനം നിയോഗതോ വവത്ഥിതം ഇദഞ്ച കമ്മം ആരമ്മണന്തി തം ലബ്ഭമാനമ്പി ന വുത്തം. തദാരമ്മണേന പന കുസലാരമ്മണഭാവേന സമാനലക്ഖണതായ കമ്മാരമ്മണാ പടിസന്ധിആദയോപി ദസ്സിതായേവാതി ദട്ഠബ്ബാ. പടിലോമതോ വാ ഏകന്തരികവസേന വാതി വദന്തേന അനുലോമതോ സമാപജ്ജനേ യേഭുയ്യേന ആസന്നസമാപത്തിയാ ആരമ്മണഭാവോ ദസ്സിതോതി ദട്ഠബ്ബോ. യഥാ പന പടിലോമതോ ഏകന്തരികവസേന ച സമാപജ്ജന്തസ്സ അനാസന്നാപി സമാപത്തി ആരമ്മണം ഹോതി, ഏവം അനുലോമതോ സമാപജ്ജന്തസ്സപി ഭവേയ്യാതി. ‘‘ചേതോപരിയഞാണസ്സാതിആദീനി പരതോ ആവജ്ജനായ യോജേതബ്ബാനീ’’തി വത്വാ ‘‘യാ ഏതേസം ആവജ്ജനാ, തസ്സാ’’തി അത്ഥോ വുത്തോ, ഏവം സതി ‘‘ഇദ്ധിവിധഞാണസ്സാ’’തിപി വത്തബ്ബം സിയാ. യസ്മാ പന കുസലാ ഖന്ധാ അബ്യാകതസ്സ ഇദ്ധിവിധഞാണസ്സ ആരമ്മണം ന ഹോന്തീതി തം ന വുത്തം, ചേതോപരിയഞാണാദീനഞ്ച ഹോന്തീതി താനി വുത്താനി, തസ്മാ കിരിയാനം ചേതോപരിയഞാണാദീനം യായ കായചി ആവജ്ജനായ ച കുസലാരമ്മണായ കുസലാ ഖന്ധാ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോതി ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

൪൦൭-൪൦൯. വിപ്പടിസാരാദിവസേന വാതി ആദി-സദ്ദേന ആദീനവദസ്സനേന സഭാവതോ ച അനിട്ഠതാമത്തം സങ്ഗണ്ഹാതി, അക്ഖന്തിഭേദാ വാ.

൪൧൦. രൂപായതനം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സാതിആദിനാ വിഞ്ഞാണകായേഹി നിയതാരമ്മണേഹി അബ്യാകതസ്സ അബ്യാകതാനം ആരമ്മണപച്ചയഭാവം നിദസ്സേതി. സബ്ബസ്സ ഹി വത്തും അസക്കുണേയ്യത്താ ഏകസ്മിം സന്താനേ ധമ്മാനം ഏകദേസേന നിദസ്സനം കരോതീതി.

൪൧൩-൪൧൬. ചതുഭൂമകം കുസലം ആരമ്മണാധിപതിപച്ചയഭാവേന ദസ്സിതം, പച്ചയുപ്പന്നം പന കാമാവചരമേവ.

൪൧൭. അപുബ്ബതോ ചിത്തസന്താനതോ വുട്ഠാനം ഭവങ്ഗമേവ, തം പന മൂലാഗന്തുകഭവങ്ഗസങ്ഖാതം തദാരമ്മണം പകതിഭവങ്ഗഞ്ച. അനുലോമം സേക്ഖായ ഫലസമാപത്തിയാതി ഏത്ഥ കായചി സേക്ഖഫലസമാപത്തിയാ അവജ്ജേതബ്ബത്താ വത്തബ്ബം നത്ഥീതി നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനകുസലം ഫലസമാപത്തിയാതി ഇമം നിബ്ബിസേസനം ഫലസമാപത്തിം ഉദ്ധരിത്വാ ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഫലസമാപത്തിയാതി അനാഗാമിഫലസമാപത്തിയാ’’തി. കാമാവചരകിരിയാ ദുവിധസ്സപി വുട്ഠാനസ്സാതി ഏത്ഥ കിരിയാനന്തരം തദാരമ്മണവുട്ഠാനേ യം വത്തബ്ബം, തം ചിത്തുപ്പാദകണ്ഡേ വുത്തമേവ.

താ ഉഭോപി…പേ… ദ്വാദസന്നന്തി ഇദം സോമനസ്സസഹഗതമനോവിഞ്ഞാണധാതുവസേന വുത്തം, ഉപേക്ഖാസഹഗതാ പന യഥാവുത്താനം ദസന്നം വിഞ്ഞാണധാതൂനം വോട്ഠബ്ബനകിരിയസ്സ മനോധാതുകിരിയസ്സ ചാതി ദ്വാദസന്നം ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം.

൪൨൩. ദാനാദിപുഞ്ഞകിരിയായത്താ സബ്ബസമ്പത്തിയോ പടിവിജ്ഝിത്വാതി സമ്ബന്ധോ. ന പനേതം ഏകന്തേന ഗഹേതബ്ബന്തി ‘‘ബലവചേതനാവ ലബ്ഭതി, ന ദുബ്ബലാ’’തി ഏതം ഏകന്തം ന ഗഹേതബ്ബം, ദള്ഹം വാ ന ഗഹേതബ്ബന്തി അധിപ്പായോ. കിം കാരണന്തി? ബലവതോ ദുബ്ബലസ്സ വാ കതോകാസസ്സ അന്തരായം പടിബാഹിത്വാ വിപച്ചനതോ ‘‘യംകഞ്ചി യദി വിപാകം ജനേതി, ഉപനിസ്സയോ ന ഹോതീ’’തി നവത്തബ്ബത്താ ചാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘കതോകാസഞ്ഹീ’’തിആദിമാഹ. വിപാകത്തികേ പന പഞ്ഹാവാരപച്ചനീയേ ‘‘വിപാകധമ്മധമ്മോ വിപാകസ്സ ധമ്മസ്സ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ, ഉപനിസ്സയപച്ചയേന പച്ചയോ, കമ്മപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൩.൯൩) കമ്മപച്ചയസ്സ വിസും ഉദ്ധടത്താ, വേദനാത്തികേ ച പഞ്ഹാവാരപച്ചനീയേ ‘‘നഹേതുപച്ചയാ നആരമ്മണപച്ചയാ നഉപനിസ്സയേ അട്ഠാ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൨.൮൭) വുത്തത്താ ‘‘വിപാകജനകമ്പി കിഞ്ചി കമ്മം ഉപനിസ്സയപച്ചയോ ന ഹോതീ’’തി സക്കാ വത്തുന്തി.

തസ്മിം വാ വിരുദ്ധോതി തംനിമിത്തം വിരുദ്ധോ, വിരുദ്ധന്തി വാ പാഠോ. ഓമാനന്തി പരസ്സ പവത്തഓമാനം. രാഗോ രഞ്ജനവസേന പവത്താ കാമരാഗതണ്ഹാ, ‘‘ഇതി മേ ചക്ഖും സിയാ അനാഗതമദ്ധാനം, ഇതി രൂപാ’’തി അപ്പടിലദ്ധസ്സ പടിലാഭായ ചിത്തപണിദഹനതണ്ഹാ പത്ഥനാതി അയമേതേസം വിസേസോ.

തേസു അഞ്ഞമ്പീതി തേസു യംകിഞ്ചി പുബ്ബേ ഹനിതതോ അഞ്ഞമ്പി പാണം ഹനതീതി അത്ഥോ.

പുനപ്പുനം ആണാപനവസേന വാതി മാതുഘാതകമ്മേന സദിസതായ പുബ്ബേ പവത്തായപി ആണത്തചേതനായ മാതുഘാതകമ്മനാമം ആരോപേത്വാ വദന്തി. ഏസ നയോ ദ്വീഹി പഹാരേഹീതി ഏത്ഥാപി.

യഥേവ ഹി…പേ… ഉപ്പാദേതി നാമാതി രാഗം ഉപനിസ്സായ ദാനം ദേതീതി രാഗം ഉപനിസ്സായ ദാനവസേന സദ്ധം ഉപ്പാദേതീതി അയമത്ഥോ വുത്തോ ഹോതീതി ഇമിനാ അധിപ്പായേന വദതി. യഥാ രാഗം ഉപനിസ്സായ ദാനം ദേതീതിഏവമാദി ഹോതി, ഏവം രാഗാദയോ സദ്ധാദീനം ഉപനിസ്സയപച്ചയോതി ഇദമ്പി ഹോതീതി ദസ്സേതി. കായികം സുഖന്തിആദീനം ഏകതോ ദസ്സനേന വിസുംയേവ ന ഏതേസം പച്ചയഭാവോ, അഥ ഖോ ഏകതോപീതി ദസ്സിതം ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം.

൪൨൫. ഉപത്ഥമ്ഭകത്തേന പച്ചയത്തായേവാതി ഏതേന ഇദം ദസ്സേതി – ന പുരിമവാരേസു വിയ ഇമസ്മിം പച്ചയേന ഉപ്പത്തി വുച്ചതി, അഥ ഖോ തസ്സ തസ്സ പച്ചയുപ്പന്നസ്സ തേസം തേസം ധമ്മാനം തംതംപച്ചയഭാവോ, ന ച പച്ഛാജാതക്ഖന്ധാ ഉപത്ഥമ്ഭകത്തേന പച്ചയാ ന ഹോന്തി, തേനേസ പച്ഛാജാതപച്ചയോ ഇധ അനുലോമതോ ആഗതോതി.

൪൨൭. ചേതനാ വത്ഥുസ്സപി പച്ചയോതി അത്തനോ പതിട്ഠാഭൂതസ്സപി കമ്മപച്ചയോതി അധിപ്പായോ.

കസ്മാ പനേത്ഥ പച്ചയവാരേ വിയ നിസ്സയഅത്ഥിഅവിഗതേസു ദുമൂലകദുകാവസാനാ പഞ്ഹാ ന ഉദ്ധടാതി? അലബ്ഭമാനത്താ. തത്ഥ ഹി പച്ചയുപ്പന്നപ്പധാനത്താ ദേസനായ കുസലോ ച അബ്യാകതോ ച ധമ്മാ ഏകതോ ഉപ്പജ്ജമാനാ കുസലാബ്യാകതപച്ചയാ ലബ്ഭന്തീതി ‘‘കുസലഞ്ച അബ്യാകതഞ്ച ധമ്മം പച്ചയാ കുസലോ ച അബ്യാകതോ ച ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൨൪൬) വുത്തം. യതോ തതോ വാ ഉഭയപച്ചയതോ പച്ചയുപ്പന്നസ്സ ഉപ്പത്തിമത്തംയേവ ഹി തത്ഥ അധിപ്പേതം, ന ഉഭയസ്സ ഉഭിന്നം പച്ചയഭാവോതി. ഇധ പന പച്ചയപ്പധാനത്താ ദേസനായ കുസലാബ്യാകതാ കുസലാബ്യാകതാനം ഉഭിന്നം നിസ്സയാദിഭൂതാ ന ലബ്ഭന്തീതി ‘‘കുസലോ ച അബ്യാകതോ ച ധമ്മാ കുസലസ്സ ച അബ്യാകതസ്സ ച ധമ്മസ്സ നിസ്സയപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിആദി ന വുത്തം.

പഞ്ഹാവാരവിഭങ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പഞ്ഹാവാരസ്സ ഘടനേ അനുലോമഗണനാ

൪൩൯. ‘‘ഏത്ഥ പന പുരേജാതമ്പി ലബ്ഭതീ’’തി വുത്തം, യദി ഏവം കസ്മാ ‘‘തഥാ’’തി വുത്തന്തി? ‘‘തീണീ’’തി ഗണനമത്തസാമഞ്ഞതോ.

൪൪൦. ‘‘അധിപതിപച്ചയേ ഠപേത്വാ വീമംസം സേസാധിപതിനോ വിസഭാഗാ’’തി പുരിമപാഠോ നിദസ്സനവസേന ദട്ഠബ്ബോ. യസ്മാ പന ഹേതുപച്ചയസ്സ വിസഭാഗേന ഏകേന ആരമ്മണേന നിദസ്സനം അകത്വാ അനന്തരാദീനി വദന്തോ സബ്ബേ വിസഭാഗേ ദസ്സേതി, തസ്മാ ഇന്ദ്രിയമഗ്ഗപച്ചയാ ച വിസഭാഗാ ദസ്സേതബ്ബാതി ‘‘അധിപതിന്ദ്രിയമഗ്ഗപച്ചയേസു ഠപേത്വാ പഞ്ഞം സേസാ ധമ്മാ വിസഭാഗാ’’തി പഠന്തി. തഥാ ഭാവാഭാവതോ ഹേതുപച്ചയഭാവേ സഹജാതാദിപച്ചയഭാവതോ. നനു യഥാ അമോഹവജ്ജാനം ഹേതൂനം ഹേതുപച്ചയഭാവേ അധിപതിന്ദ്രിയമഗ്ഗപച്ചയഭാവോ നത്ഥീതി പഞ്ഞാവജ്ജാനം അധിപതിപച്ചയാദീനം വിസഭാഗതാ, ഏവം കുസലാദിഹേതൂനം ഹേതുപച്ചയഭാവേ വിപാകപച്ചയഭാവാഭാവതോ ഹേതുവജ്ജാനം വിപാകാനം വിസഭാഗതായ ഭവിതബ്ബന്തി? ന ഭവിതബ്ബം, ഉഭയപച്ചയസഹിതേ ചിത്തചേതസികരാസിമ്ഹി ഹേതുപച്ചയഭാവേ വിപാകപച്ചയത്താഭാവാഭാവതോ. യഥാ ഹി ഹേതുസഹജാതപച്ചയസഹിതരാസിമ്ഹി സതിപി ഹേതുവജ്ജസബ്ഭാവേ ഹേതൂനം ഹേതുപച്ചയഭാവേ സഹജാതപച്ചയത്താഭാവോ നത്ഥീതി ന ഹേതുവജ്ജാനം സഹജാതാനം ഹേതുസ്സ വിസഭാഗതാ വുത്താ, ഏവമിധാപീതി. ഏസ നയോ വിപ്പയുത്തപച്ചയേപി. അപിച പച്ചയുപ്പന്നസ്സേവ പച്ചയാ വുച്ചന്തീതി പച്ചയുപ്പന്നക്ഖണേ തഥാ ഭാവാഭാവവസേന സഭാഗതായ വുച്ചമാനായ നാനാക്ഖണവസേന വിസഭാഗതാ തസ്സേവ ന വത്തബ്ബാതി.

കുസലാ വീമംസാതി ഇദം ‘‘കുസലാ വീമംസാധിപതീ’’തി ഏവം വത്തബ്ബം. ന ഹി അനധിപതിഭൂതാ വീമംസാ അധിപതിപച്ചയോ ഹോതീതി.

൪൪൧-൪൪൩. ‘‘സചേ പന വിപ്പയുത്തപച്ചയോ പവിസതി, ഇതരാനി ദ്വേ ലഭതീ’’തി പുരിമപാഠോ, ‘‘കുസലോ ധമ്മോ കുസലസ്സ ച അബ്യാകതസ്സ ചാ’’തി ഇദം പന ന ലബ്ഭതീതി ‘‘കുസലോ അബ്യാകതസ്സ, അബ്യാകതോ അബ്യാകതസ്സാതി ദ്വേ ലഭതീ’’തി പഠന്തി. ഊനതരഗണനേസൂതി യേസു പവിട്ഠേസു ഊനതരാ ഗണനാ ഹോതി, തേസൂതി അത്ഥോ. തീണി ദ്വേ ഏകന്തി ഏവം ഊനതരഗണനേസു വാ അഞ്ഞമഞ്ഞാദീസു പവിസന്തേസു തേസം വസേന തികതോ ഊനം യഥാലദ്ധഞ്ച ഏകന്തി ഗണനം ലഭതീതി അത്ഥോ.

അവിപാകാനീതി അനാമട്ഠവിപാകാനീതി അത്ഥോ, ന വിപാകഹേതുരഹിതാനീതി.

തത്ഥ സബ്ബേപി സഹജാതവിപാകാ ചേവാതി തത്ഥ യേ സഹജാതാ പച്ചയുപ്പന്നാ വുത്താ, തേ സബ്ബേപി വിപാകാ ചേവ വിപാകസഹജാതരൂപാ ചാതി അത്ഥോ. തംസമുട്ഠാനരൂപാ ചാതി ഏത്ഥ പടിസന്ധിയം കടത്താരൂപമ്പി തംസമുട്ഠാനഗ്ഗഹണേനേവ സങ്ഗണ്ഹാതീതി വേദിതബ്ബം. ‘‘തംസമുട്ഠാനരൂപകടത്താരൂപാ ച ലബ്ഭന്തീ’’തിപി പഠന്തി. ചതുത്ഥേ വിപാകചിത്തസമുട്ഠാനരൂപമേവാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ‘‘കടത്താരൂപഞ്ചാ’’തിപി പന പഠന്തി.

ഏവമ്പീതി ‘‘ഏതേസു പന ഘടനേസു സബ്ബപഠമാനീ’’തിആദിനാ വുത്തനയേനപി. ഘടനേസു പന യോ യോ പച്ചയോ മൂലഭാവേന ഠിതോ, തംപച്ചയധമ്മാനം നിരവസേസഊനഊനതരഊനതമലാഭക്കമേന ഘടനാ വുച്ചതി, നിരവസേസലാഭേ ച പച്ചയുപ്പന്നാനം നിരവസേസലാഭക്കമേന. തഥാ ഊനലാഭാദീസൂതി അയം കമോ വേദിതബ്ബോ.

ഹേതുമൂലകം നിട്ഠിതം.

൪൪൫. വത്ഥുവസേന സനിസ്സയം വക്ഖതീതി ന ഇദം ലബ്ഭമാനസ്സപി വത്ഥുസ്സ വസേന ഘടനന്തി അധിപ്പായേനാഹ ‘‘ആരമ്മണവസേനേവ വാ’’തി.

൪൪൬. സഹജാതേന പന സദ്ധിം ആരമ്മണാധിപതി, ആരമ്മണാധിപതിനാ ച സദ്ധിം സഹജാതം ന ലബ്ഭതീതി ഇദം യഥാ സഹജാതപുരേജാതാ ഏകോ നിസ്സയപച്ചയോ അത്ഥിപച്ചയോ ച ഹോന്തി, ഏവം സഹജാതാരമ്മണാധിപതീനം ഏകസ്സ അധിപതിപച്ചയഭാവസ്സ അഭാവതോ വുത്തം. നിസ്സയഭാവോ ഹി അത്ഥിഅവിഗതഭാവോ ച സഹജാതപുരേജാതനിസ്സയാദീനം സമാനോ, ന പനേവം സഹജാതാരമ്മണാധിപതിഭാവോ സമാനോ. സഹജാതോ ഹി ആരമ്മണഭാവം അനുപഗന്ത്വാ അത്തനാ സഹ പവത്തനവസേന അധിപതി ഹോതി, ഇതരോ ആരമ്മണം ഹുത്വാ അത്തനി നിന്നതാകരണേന. സഹജാതോ ച വിജ്ജമാനഭാവേനേവ ഉപകാരകോ, ഇതരോ അതീതാനാഗതോപി ആരമ്മണഭാവേനേവ, തസ്മാ സഹജാതാരമ്മണപച്ചയാ വിയ ഭിന്നസഭാവാ സഹജാതാരമ്മണാധിപതിനോതി ന തേ ഏകതോ ഏവ അധിപതിപച്ചയഭാവം ഭജന്തി, തേനേവ പഞ്ഹാവാരവിഭങ്ഗേ ച ‘‘കുസലോ ച അബ്യാകതോ ച ധമ്മാ കുസലസ്സ ധമ്മസ്സ അധിപതിപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിആദി ന വുത്തന്തി.

൪൪൭-൪൫൨. സാഹാരകഘടനാനം പുരതോ വീരിയചിത്തവീമംസാനം സാധാരണവസേന അനാഹാരകാമഗ്ഗകാനി സഇന്ദ്രിയഘടനാനി വത്തബ്ബാനി സിയും ‘‘അധിപതിസഹജാതനിസ്സയഇന്ദ്രിയഅത്ഥിഅവിഗതന്തി സത്ത. അധിപതിസഹജാതഅഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയഇന്ദ്രിയസമ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതന്തി തീണി. അധിപതിസഹജാതനിസ്സയഇന്ദ്രിയവിപ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതന്തി തീണി. അധിപതിസഹജാതനിസ്സയവിപാകഇന്ദ്രിയഅത്ഥിഅവിഗതന്തി ഏകം. അധിപതിസഹജാതഅഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയവിപാകഇന്ദ്രിയസമ്പയുത്തഅവിഗതന്തി ഏകം. അധിപതിസഹജാതനിസ്സയവിപാകഇന്ദ്രിയവിപ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതന്തി ഏക’’ന്തി. കസ്മാ താനി ന വുത്താനീതി? ഇന്ദ്രിയഭൂതസ്സ അധിപതിസ്സ ആഹാരമഗ്ഗേഹി അഞ്ഞസ്സ അഭാവാ. ചിത്താധിപതി ഹി ആഹാരോ, വീരിയവീമംസാ ച മഗ്ഗോ ഹോതി, ന ച അഞ്ഞോ ഇന്ദ്രിയഭൂതോ അധിപതി അത്ഥി, യസ്സ വസേന അനാഹാരകാമഗ്ഗകാനി സഇന്ദ്രിയഘടനാനി വത്തബ്ബാനി സിയും, തസ്മാ താനി അവത്വാ ചിത്താധിപതിആദീനം ഏകന്തേന ആഹാരമഗ്ഗഭാവദസ്സനത്ഥം സാഹാരകസമഗ്ഗകാനേവ വുത്താനി. തേസു ച സമഗ്ഗകേസു ദ്വേ പച്ചയധമ്മാ ലബ്ഭന്തി, സാഹാരകേസു ഏകോയേവാതി സമഗ്ഗകാനി പുബ്ബേ വത്തബ്ബാനി സിയും. സഇന്ദ്രിയകാനി പന യേഹി ആഹാരമഗ്ഗേഹി ഭിന്ദിതബ്ബാനി, തേസം കമവസേന പച്ഛാ വുത്താനി. അട്ഠകഥായം പന സദിസത്താതി സമഗ്ഗകത്തേന സമാനത്താ, അനന്തരരൂപത്താതി വാ അത്ഥോ.

൪൫൭-൪൬൦. കുസലാബ്യാകതോ അബ്യാകതസ്സാതി ചത്താരീതി അബ്യാകതസഹിതസ്സ കുസലസ്സ പച്ചയഭാവദസ്സനവസേന കുസലമൂലകേസ്വേവ ദുമൂലകമ്പി ആഹരിത്വാ വുത്തം. അബ്യാകതേ വത്ഥുരൂപമ്പീതി ഇദം ‘‘കടത്താരൂപമ്പീ’’തി ഏവം വത്തബ്ബം. ‘‘ദുതിയഘടനേ അബ്യാകതവിസ്സജ്ജനേ രൂപേസു വത്ഥുമേവ ലബ്ഭതീ’’തി പുരിമപാഠോ, ഭൂതരൂപമ്പി പന ലബ്ഭതീതി ‘‘വത്ഥുഞ്ച ഭൂതരൂപഞ്ച ലബ്ഭതീ’’തി പഠന്തി. ‘‘ചതുത്ഥേ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപമേവാ’’തി വുത്തം, ‘‘ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപം പടിസന്ധിക്ഖണേ കടത്താരൂപഞ്ചാ’’തി പന വത്തബ്ബം. സവിപാകേസു പഠമേ വിപാകാ ചേവ വിപാകചിത്തസമുട്ഠാനരൂപഞ്ചാതി ഏത്ഥ ചതുത്ഥേ വിപാകചിത്തസമുട്ഠാനമേവാതി ഇധ ച കടത്താരൂപമ്പി വിപാകചിത്തസമുട്ഠാനഗ്ഗഹണേന ഗഹിതന്തി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘കടത്താരൂപഞ്ചാ’’തിപി പന പഠന്തി. ഏത്ഥ പന സഹജാതഅഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയവിപാകസമ്പയുത്തവിപ്പയുത്തഅത്ഥി അവിഗതമൂലകേസു ഘടനേസു ഹേതുകമ്മഝാനമഗ്ഗേഹി ഘടനാനി ന യോജിതാനി, യഥാവുത്തേസു അത്ഥിഅവിഗതമൂലവജ്ജേസു ആഹാരേന, നിസ്സയവിപ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതവജ്ജേസു അധിപതിഇന്ദ്രിയേഹി ച. കസ്മാതി? തേസു ഹി യോജിയമാനേസു തംതംചിത്തുപ്പാദേകദേസഭൂതാ ഹേതുആദയോ അരൂപധമ്മാവ പച്ചയഭാവേന ലബ്ഭന്തി. തേന തേഹി ഘടനാനി ഹേതുമൂലകാദീസു വുത്തസദിസാനേവ രൂപമിസ്സകത്താഭാവേന സുവിഞ്ഞേയ്യാനീതി ന വുത്താനി. അത്ഥിഅവിഗതേഹി പന യോജിയമാനോ ആഹാരോ നിസ്സയാദീഹി അധിപതിഇന്ദ്രിയാനി ച രൂപമിസ്സകാനി ഹോന്തീതി അധിപതാഹാരിന്ദ്രിയമൂലകേസു വുത്തസദിസാനിപി ഘടനാനി അത്ഥിഅവിഗതമൂലകേസു നിസ്സയാദിമൂലകേസു ച ആഹാരേന അധിപതിന്ദ്രിയേഹി ച സുപാകടഭാവത്ഥം യോജിതാനീതി ദട്ഠബ്ബാനീതി.

൪൬൨-൪൬൪. നിസ്സയമൂലകേ ‘‘ഛട്ഠേ തീണീതി കുസലാദീനി ചിത്തസമുട്ഠാനസ്സാ’’തി പുരിമപാഠോ, ചക്ഖാദീനി പന ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം ലബ്ഭന്തീതി ‘‘അബ്യാകതസ്സ ചക്ഖായതനാദീനി ചാ’’തി പഠന്തി.

൪൬൬. ഉപനിസ്സയമൂലകേ പകതൂപനിസ്സയവസേന വുത്തേസു ദ്വീസു പഠമേ ‘‘ലോകിയകുസലാകുസലചേതനാ പച്ചയഭാവതോ ഗഹേതബ്ബാ’’തി വുത്തം, ലോകുത്തരാപി പന ഗഹേതബ്ബാവ.

൪൭൩-൪൭൭. കമ്മമൂലകേ പടിസന്ധിയം വത്ഥുപീതി ഏത്ഥ ന പവത്തേ വിയ ഖന്ധായേവ പച്ചയുപ്പന്നഭാവേന ഗഹേതബ്ബാതി അധിപ്പായോ. വിപാകാവിപാകസാധാരണവസേന വുത്തേസു ചതൂസു പഠമേ ‘‘അരൂപേന സദ്ധിം ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപം ലബ്ഭതീ’’തി വുത്തം, കടത്താരൂപമ്പി പന ലബ്ഭതേവ. ഇമസ്മിം പന കമ്മമൂലകേ ‘‘കമ്മപച്ചയാ ആരമ്മണേ ദ്വേ’’തി, ആരമ്മണമൂലകേ ച ‘‘ആരമ്മണപച്ചയാ കമ്മേ ദ്വേ’’തി കസ്മാ ന വുത്തം, നനു കുസലാകുസലചേതനാ കമ്മാരമ്മണാനം പടിസന്ധിയാദീനം കമ്മപച്ചയോ ആരമ്മണപച്ചയോ ച ഹോതി. യഥാ ച ആരമ്മണഭൂതം വത്ഥും ആരമ്മണനിസ്സയപച്ചയഭാവേന വുച്ചതി, ഏവം കമ്മമ്പി ആരമ്മണപച്ചയഭാവേന വത്തബ്ബന്തി? ന, ദ്വിന്നം പച്ചയഭാവാനം അഞ്ഞമഞ്ഞപടിക്ഖേപതോ. പച്ചുപ്പന്നഞ്ഹി വത്ഥു നിസ്സയഭാവം അപരിച്ചജിത്വാ തേനേവാകാരേന തന്നിസ്സിതേന ആലമ്ബിയമാനം നിസ്സയഭാവേന ച നിസ്സയപച്ചയോതി യുത്തം വത്തും. കമ്മം പന തസ്മിം കതേ പവത്തമാനാനം കതൂപചിതഭാവേന കമ്മപച്ചയോ ഹോതി, നാരമ്മണാകാരേന, വിസയമത്തതാവസേന ച ആരമ്മണപച്ചയോ ഹോതി, ന സന്താനവിസേസം കത്വാ ഫലുപ്പാദനസങ്ഖാതേന കമ്മപച്ചയാകാരേന, തസ്മാ കമ്മപച്ചയഭാവോ ആരമ്മണപച്ചയഭാവം പടിക്ഖിപതി, ആരമ്മണപച്ചയഭാവോ ച കമ്മപച്ചയഭാവന്തി ‘‘കമ്മപച്ചയോ ഹുത്വാ ആരമ്മണപച്ചയോ ഹോതീ’’തി, ‘‘ആരമ്മണപച്ചയോ ഹുത്വാ കമ്മപച്ചയോ ഹോതീ’’തി ച ന സക്കാ വത്തുന്തി ന വുത്തം. ഏസ ച സഭാവോ വത്തമാനാനഞ്ച ആരമ്മണപുരേജാതാനം വത്ഥുചക്ഖാദീനം, യം ആരമ്മണപച്ചയഭാവേന സഹ നിസ്സയാദിപച്ചയാ ഹോന്തീതി വത്തബ്ബതാ, അതീതസ്സ ച കമ്മസ്സ അയം സഭാവോ, യം ആരമ്മണപച്ചയഭാവേന സഹ കമ്മപച്ചയോ ഹോതീതി നവത്തബ്ബതാ. യഥാ സഹജാതപുരേജാതനിസ്സയാനം സഹ നിസ്സയപച്ചയഭാവേന വത്തബ്ബതാ സഭാവോ, സഹജാതാരമ്മണാധിപതീനഞ്ച സഹ അധിപതിപച്ചയഭാവേന നവത്തബ്ബതാ, ഏവമിധാപീതി.

൪൭൮-൪൮൩. നിരാധിപതിവിഞ്ഞാണാഹാരവസേനാതി അനാമട്ഠാധിപതിഭാവസ്സ വിഞ്ഞാണാഹാരസ്സ വസേനാതി അധിപ്പായോ. വത്ഥു പരിഹായതീതി അഞ്ഞമഞ്ഞമ്പി ലഭന്തസ്സ വത്ഥുസ്സ വസേന സബ്ബസ്സ കടത്താരൂപസ്സ പരിഹാനം ദസ്സേതി.

൪൮൪-൪൯൫. ‘‘തതിയേ അരൂപിന്ദ്രിയാനി രൂപാന’’ന്തി വുത്തം, ചക്ഖാദീനി ച പന ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം ലബ്ഭന്തി. തതോ വീരിയവസേന മഗ്ഗസമ്പയുത്താനി ഛാതി ഏത്ഥ യദിപി വീമംസാ ലബ്ഭതി, വീരിയസ്സ പന വസേന തംസമാനഗതികാ വീമംസാപി ഗഹിതാതി ‘‘വീരിയവസേനാ’’തി വുത്തം.

൫൧൧-൫൧൪. വിപ്പയുത്തമൂലകേ ‘‘ദസമേ കുസലാദയോ ചിത്തസമുട്ഠാനാന’’ന്തി വുത്തം, പടിസന്ധിയം പന ‘‘ഖന്ധാ കടത്താരൂപാനം വത്ഥു ച ഖന്ധാന’’ന്തി ഇദമ്പി ലബ്ഭതി. ‘‘ഏകാദസമേ പടിസന്ധിയം വത്ഥു ഖന്ധാന’’ന്തി വുത്തം, തം വിപാകപച്ചയസ്സ അഗ്ഗഹിതത്താ യസ്സ വത്ഥുസ്സ വസേന ഘടനം കതം, തസ്സ ദസ്സനവസേന വുത്തം. ‘‘ഖന്ധാ ച വത്ഥുസ്സാ’’തി ഇദമ്പി പന ലബ്ഭതേവ. ‘‘ദ്വാദസമേ പടിസന്ധിയം ഖന്ധാ കടത്താരൂപാന’’ന്തി പുബ്ബപാഠോ, ചിത്തസമുട്ഠാനാനി പന ന വജ്ജേതബ്ബാനീതി ‘‘ദ്വാദസമേ ഖന്ധാ പവത്തേ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപാനം പടിസന്ധിയം കടത്താരൂപാനഞ്ചാ’’തി പഠന്തി.

൫൧൫-൫൧൮. അത്ഥിപച്ചയമൂലകേ പഠമഘടനേ ‘‘അരൂപവത്ഥാരമ്മണമഹാഭൂതഇന്ദ്രിയാഹാരാനം വസേന സഹജാതപുരേജാതപച്ഛാജാതപച്ചയാ ലബ്ഭന്തീ’’തി വുത്തം, ‘‘ആഹാരിന്ദ്രിയപച്ചയാ ചാ’’തിപി പന വത്തബ്ബം. ന ഹി ഇന്ദ്രിയാഹാരാനം വസേന സഹജാതാദയോ ലബ്ഭന്തീതി. ‘‘ദുതിയേ പച്ഛാജാതകബളീകാരാഹാരാ ന ലബ്ഭന്തീ’’തി വുത്തം, സബ്ബാനിപി പന അലബ്ഭമാനാനി ദസ്സേതും ‘‘പച്ഛാജാതകബളീകാരാഹാരരൂപജീവിതിന്ദ്രിയരൂപാദിആരമ്മണാനി ച ന ലബ്ഭന്തീ’’തി പഠന്തി, ഛട്ഠം സബ്ബേസം ഇന്ദ്രിയാനം വസേന വുത്തം. സത്തമേ തതോ രൂപജീവിതിന്ദ്രിയമത്തം പരിഹായതീതി ഏവമേതേസം വിസേസോ വത്തബ്ബോ. തതോ ഏകാദസമേതി ഏത്ഥ തതോതി നവമതോതി അത്ഥോ. തേരസമേ വത്ഥാരമ്മണാതി ഏത്ഥ വത്ഥുഗ്ഗഹണേന ചക്ഖാദിവത്ഥൂനിപി ഗഹിതാനി, തഥാ ചുദ്ദസമേ വത്ഥുമേവാതി ഏത്ഥാപി. ‘‘സത്തരസമേ പന തദേവ ആരമ്മണാധിപതിഭാവേന, അട്ഠാരസമേപി തദേവ ആരമ്മണൂപനിസ്സയവസേനാ’’തി പുരിമപാഠോ, ‘‘ആരമ്മണൂപനിസ്സയവസേനാ’’തി അയം പന സത്തരസമതോ വിസേസോ ന ഹോതി, വത്ഥാരമ്മണാനം പന സത്തരസമേ അട്ഠാരസമേ ച വത്ഥുസ്സേവ പച്ചയഭാവോ വിസേസോതി ‘‘സത്തരസമേ പന ആരമ്മണാധിപതിഭാവേന ചക്ഖാദീനി ച, അട്ഠാരസമേ വത്ഥുസ്സേവ ആരമ്മണൂപനിസ്സയവസേനാ’’തി പഠന്തി.

൫൧൯. സഹജാതാനി വിയ സഹജാതേന കേനചി ഏകേന പച്ചയേന അനിയമിതത്താ താനി പകിണ്ണകാനീതി വുത്താനീതി ഏത്ഥ പുരേജാതപച്ഛാജാതാഹാരിന്ദ്രിയാനി സഹജാതേന അഞ്ഞമഞ്ഞഞ്ച അസാമഞ്ഞവസേന വിപ്പകിണ്ണാനി വുത്താനി. ആരമ്മണമൂലകേ അനന്തരസമനന്തരപുരേജാതാതി ഏത്ഥ ഉപനിസ്സയോപി പഠിതബ്ബോ.

യേസു പാകടാ ഹുത്വാ പഞ്ഞായന്തി, താനി ദസ്സേതും ‘‘ഹേതുമൂലകാദീന’’ന്തിആദിമാഹ. അലോഭാദിതംതംനാമവസേന പന ഹേതുആരമ്മണാധിപതിആഹാരിന്ദ്രിയഝാനമഗ്ഗപച്ചയധമ്മാ ഏവം പാകടാ ഹുത്വാ ന പഞ്ഞായേയ്യുന്തി തേ പരിച്ഛേദവസേന ദസ്സേന്തോ ‘‘ദ്വാദസേവ ഹി ഹേതൂ’’തിആദിമാഹ. തേന ‘‘ഏത്തകായേവ പച്ചയധമ്മാ’’തി നിച്ഛയം കത്വാ പാകടോ ഹുത്വാ അപഞ്ഞായമാനോപി തേസ്വേവ മഗ്ഗിതബ്ബോതി ദസ്സേതി. തത്ഥ ഛ ആരമ്മണാതി ഏതേന ആരമ്മണാധിപതി രൂപാദിആരമ്മണഭാവതോ സങ്ഗഹിതോതി തം അഗ്ഗഹേത്വാ ‘‘ചത്താരോ അധിപതയോ’’തി വുത്തം. ഏകന്തേന കുസലവിപാകാതി ഇദം ഇന്ദ്രിയേസു അഞ്ഞിന്ദ്രിയവസേന ലബ്ഭതി. ഏകന്തേന അകുസലവിപാകാതി ഇദം പന ന സക്കാ ലദ്ധും. ഝാനങ്ഗേസ്വപി ഹി ദുക്ഖം അകുസലമേവ വിപാകസ്സ അഝാനങ്ഗത്താ. ചിത്തട്ഠിതിപി അകുസലവിപാകകിരിയാ ഹോതീതി. അകുസലസ്സ വിപാകാ അകുസലവിപാകാതി ഏവം പന അത്ഥേ ഗയ്ഹമാനേ ഇന്ദ്രിയേസു ദുക്ഖിന്ദ്രിയവസേന ലബ്ഭേയ്യ, കുസലവിപാകാകുസലവിപാകവിസേസേന പന പച്ചയയോജനാ നത്ഥീതി അയമത്ഥോ അധിപ്പേതോതി സക്കാ വത്തുന്തി.

പഞ്ഹാവാരസ്സ ഘടനേ അനുലോമഗണനാ നിട്ഠിതാ.

പച്ചനീയുദ്ധാരവണ്ണനാ

൫൨൭. ഏകേന ലക്ഖണേനാതി ‘‘കുസലോ ധമ്മോ കുസലസ്സ ധമ്മസ്സ നഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി ഹേതുപച്ചയതോ അഞ്ഞേന പച്ചയേന പച്ചയോതി അത്ഥോ. ഹേതുപച്ചയതോ ച അഞ്ഞേ പച്ചയാ അഗ്ഗഹിതഗ്ഗഹണേന അട്ഠ ഹോന്തി, തേസു കുസലോ കുസലസ്സ തീഹി പച്ചയേഹി പച്ചയോ, അകുസലസ്സ ദ്വീഹി, ഏവം തസ്മിം തസ്മിം പച്ചയേ പച്ചനീയതോ ഠിതേ തതോ അഞ്ഞേ പച്ചയാ ഇമേസ്വേവ ആരമ്മണാദീസു അട്ഠസു പച്ചയേസു യഥായോഗം യോജേതബ്ബാതി ഇദമേത്ഥ ലക്ഖണം വേദിതബ്ബം. ഏതേസു ച അട്ഠസു പച്ചയേസു പുരിമപുരിമേഹി അസങ്ഗഹിതേ സങ്ഗഹേത്വാ പച്ഛിമപച്ഛിമാ വുത്താതി ആരമ്മണതോ അഞ്ഞേസം ദ്വിന്നം വസേന ഉപനിസ്സയോ, വത്ഥുപുരേജാതസ്സ വസേന പുരേജാതം, സഹജാതതോ ഉപനിസ്സയതോ ച, അഞ്ഞിസ്സാ ചേതനായ വസേന കമ്മം, സഹജാതതോ അഞ്ഞസ്സ കബളീകാരാഹാരസ്സ വസേന ആഹാരോ, സഹജാതതോ പുരേജാതതോ ച അഞ്ഞസ്സ രൂപജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ വസേന ഇന്ദ്രിയം വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘കുസലോ ധമ്മോ കുസലസ്സ ധമ്മസ്സ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ, സഹജാതഉപനിസ്സയപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിച്ചേവ (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൦൪, ൪൧൯, ൪൨൩) വുത്തം, തദഞ്ഞാഭാവാ ന വുത്തം ‘‘കമ്മാഹാരിന്ദ്രിയപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി, തസ്മാ ‘‘ആരമ്മണാധിപതി ആരമ്മണപച്ചയേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതീ’’തി ഏവം വത്തബ്ബം. യം പന പരിത്തത്തികേ പഞ്ഹാവാരപച്ചനീയേ ‘‘അപ്പമാണോ ധമ്മോ അപ്പമാണസ്സ ധമ്മസ്സ സഹജാതഉപനിസ്സയപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൨.൧൨.൬൬, ൭൪) ഏത്ഥ ആരമ്മണസ്സ അവചനം, തം പുരിമേഹി അസങ്ഗഹിതവസേന വുത്താനം സങ്ഗഹിതവിവജ്ജനാഭാവതോ ഉപനിസ്സയതോ അഞ്ഞാരമ്മണാഭാവതോ ച, ന പന ആരമ്മണൂപനിസ്സയസ്സ ആരമ്മണേ അസങ്ഗഹിതത്താ.

അത്ഥിഅവിഗതപച്ചയാ യദിപി സഹജാതപുരേജാതപച്ഛാജാതാഹാരിന്ദ്രിയാനം വസേന പഞ്ചവിധാവ, സഹജാതപുരേജാതാനം പന പച്ഛാജാതാഹാരാനം പച്ഛാജാതിന്ദ്രിയാനഞ്ച സഹാപി അത്ഥിഅവിഗതപച്ചയഭാവോ ഹോതി, ന തിണ്ണം വിപ്പയുത്തതാ വിയ വിസുംയേവാതി ‘‘അത്ഥിഅവിഗതേസു ച ഏകേകസ്സ വസേന ഛഹി ഭേദേഹി ഠിതാ’’തി അത്ഥിഅവിഗതപച്ചയലക്ഖണേസു ഏകേകം സങ്ഗഹേത്വാ വുത്തം.

‘‘രൂപിന്ദ്രിയപച്ചയോ പന അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാഭേദതോ ദുവിധോ’’തി വുത്തം, തം ‘‘അജ്ഝത്തികബാഹിരഭേദതോ’’തി ഏവം വത്തബ്ബം.

ചതുവീസതിയാപീതി ന സോളസന്നംയേവ, നാപി അട്ഠന്നംയേവ, അഥ ഖോ ചതുവീസതിയാപീതി അത്ഥോ. ആരമ്മണഭൂതാനം അധിപതിഉപനിസ്സയപച്ചയാനം ഉപനിസ്സയേ നിസ്സയപുരേജാതവിപ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതാനഞ്ച പുരേജാതേ സങ്ഗഹോ അത്ഥീതി ആരമ്മണപച്ചയം ആരമ്മണപച്ചയഭാവേയേവ ഠപേത്വാ തദേകദേസസ്സ തേസഞ്ച ഉപനിസ്സയാദീസു സങ്ഗഹം വത്തുകാമോ ‘‘ആരമ്മണപച്ചയേ ആരമ്മണപച്ചയോവ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി, ന സേസാ തേവീസതീ’’തി ആഹ. ചതുത്ഥേ പുരേജാതപച്ചയേതി ഏത്ഥ യഥാ ‘‘ഉപനിസ്സയപച്ചയേ അധിപതിഭൂതോ ആരമ്മണപച്ചയോ’’തി വുത്തം, ഏവം ‘‘പുരേജാതഭൂതോ ആരമ്മണപച്ചയോ’’തിപി വത്തബ്ബം, തം പന തത്ഥ വുത്തനയേന ഗഹേതും സക്കാതി കത്വാ ന വുത്തം സിയാ. അഥ പന ‘‘ആരമ്മണതോ അഞ്ഞം പുരേജാതഗ്ഗഹണേന ഗഹിത’’ന്തി ന വുത്തം, ഏവം സതി ഉപനിസ്സയഗ്ഗഹണേനപി ആരമ്മണതോ അഞ്ഞസ്സ ഗഹിതതായ ഭവിതബ്ബന്തി ‘‘അധിപതിഭൂതോ ആരമ്മണപച്ചയോ ഉപനിസ്സയേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതീ’’തി ന വത്തബ്ബം സിയാതി.

യേസു പഞ്ഹേസു…പേ… ഏകോവ പച്ചയോ ആഗതോതി ഏത്ഥ ആഗതോവാതി ഏവം ഏവസദ്ദോ ആനേത്വാ യോജേതബ്ബോ. തേന ദ്വാദസമചുദ്ദസമേസു പഞ്ഹേസു സഹജാതപുരേജാതേസു ഏകേകോ പച്ചയോ ന അനാഗതോ ഹോതി, അഥ ഖോ ആഗതോവാതി തേസു അഞ്ഞതരപടിക്ഖേപേ തേപി പഞ്ഹാ പരിഹായന്തീതി ദസ്സിതം ഹോതീതി. യസ്മിം പന പഞ്ഹേതി ദുതിയഛട്ഠപഞ്ഹേസു ഏകേകവസേന ഗഹേത്വാ ഏകവചനേന നിദ്ദിസീയതി. ഏവന്തി ആരമ്മണഉപനിസ്സയവസേനാതി അത്ഥോ. തേന ദ്വാദസമചുദ്ദസമേ നിവത്തേതി. തേസുപി ഹി ദ്വേ പച്ചയാ ആഗതാ, ന പന ആരമ്മണഉപനിസ്സയവസേനാതി. അവസേസാനം വസേനാതി അവസേസാനം ലബ്ഭമാനാനം വസേനാതി ദട്ഠബ്ബം. ന ഹി തേരസമപന്നരസമേസു പച്ഛാജാതേപി പടിക്ഖിത്തേ ആഹാരിന്ദ്രിയാനം വസേന തേ പഞ്ഹാ ലബ്ഭന്തി, അഥ ഖോ സഹജാതസ്സേവ വസേനാതി. ഇദമേവ ചേത്ഥ ലക്ഖണന്തി അട്ഠന്നം പച്ചയാനം സബ്ബപച്ചയസങ്ഗാഹകത്തം, ഉക്കട്ഠവസേന പഞ്ഹാപരിച്ഛേദോ, തേ തേ പച്ചയേ സങ്ഗഹേത്വാ ദസ്സിതപച്ചയപരിച്ഛേദോ, തസ്മിം തസ്മിം പച്ചയേ പടിക്ഖിത്തേ തസ്സ തസ്സ പഞ്ഹസ്സ പരിഹാനാപരിഹാനീതി ഏതം സബ്ബം സന്ധായ വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. തേനേവ ‘‘ഇമിനാ ലക്ഖണേനാ’’തി വുത്തം.

തത്രാതി പഭേദപരിഹാനീസു. തീഹി പച്ചയേഹി ഏകൂനവീസതി പച്ചയാ ദസ്സിതാതി ‘‘നഹേതുപച്ചയാ’’തി ഏത്ഥ ലബ്ഭമാനപച്ചയേ സന്ധായ വുത്തം. അയം പന പച്ചയുദ്ധാരോ സബ്ബപച്ചനീയസ്സ സാധാരണലക്ഖണവസേന വുത്തോ, ന ‘‘നഹേതുപച്ചയാ’’തി ഏത്ഥേവ ലബ്ഭമാനപച്ചയദസ്സനവസേന. ഏവഞ്ച കത്വാ ഹേതുദുകപഞ്ഹാവാരപച്ചനീയേ ‘‘ഹേതുധമ്മോ ഹേതുസ്സ ധമ്മസ്സ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ, സഹജാതപച്ചയേന പച്ചയോ, ഉപനിസ്സയപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൩.൧.൪൩) വുത്തം, അഞ്ഞഥാ ‘‘നഹേതുപച്ചയാ’’തി ഏത്ഥ ലബ്ഭമാനപച്ചയദസ്സനേ ‘‘സഹജാതപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി ന വത്തബ്ബം സിയാ, തസ്മാ ഇധാപി സബ്ബലബ്ഭമാനപച്ചയസങ്ഗഹവസേന പച്ചയുദ്ധാരസ്സ വുത്തത്താ തീഹി പച്ചയേഹി വീസതി പച്ചയാ ദസ്സിതാതി ദട്ഠബ്ബാ. യം വുത്തം ‘‘തത്രായം വിത്ഥാരകഥാ’’തി, തത്ര പഭേദേ വിത്ഥാരകഥം വത്വാ പരിഹാനീയം ദസ്സേന്തോ ‘‘തസ്മിം പന പച്ചയേ…പേ… തേ പരതോ വക്ഖാമാ’’തി ആഹ.

൫൨൮. തഥാ അകുസലാദികേസുപി ചതൂസു പഞ്ഹേസു തേഹി തേഹി പച്ചയേഹി തേ തേയേവ പച്ചയാ ദസ്സിതാതി കുസലാദികേസു ദസ്സിതേഹി അഞ്ഞേസം അഭാവം സന്ധായ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ന ഹി ‘‘അകുസലോ ധമ്മോ കുസലസ്സ ധമ്മസ്സാ’’തി ഏത്ഥ ദ്വീഹി പച്ചയേഹി തയോ പച്ചയാ ദസ്സിതാ, അഥ ഖോ ദ്വേയേവ, അബ്യാകതസ്സപി അകുസലോ ആരമ്മണാധിപതിപച്ചയോ ന ഹോതീതി.

൫൩൦. സഹജാതപച്ചയാ പന ന ഹോന്തി വത്ഥുമിസ്സകത്താതി അസഹജാതപച്ചയേന വത്ഥുനാ സഹജാതപച്ചയഭാവേന ഗഹിതത്താ തേന സദ്ധിം സഹജാതപച്ചയാ ന ഹോന്തീതി ദസ്സേതി, ന പന സുദ്ധാനം സഹജാതപച്ചയഭാവം നിവാരേതി. വത്ഥുനാ പന സദ്ധിം യേന നിസ്സയാദിനാ പച്ചയാ ഹോന്തി, തമേവ നിസ്സയാദിം വിസേസേതും സഹജാതന്തി വുത്തന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘തസ്മാ തേസ’’ന്തിആദിമാഹ.

ഇമസ്മിം പന പച്ചയുദ്ധാരേ ആരമ്മണഉപനിസ്സയകമ്മഅത്ഥിപച്ചയേസു ചതൂസു സബ്ബപച്ചയേ സങ്ഗണ്ഹിത്വാ കസ്മാ തേസം വസേന പച്ചയുദ്ധാരോ ന കതോതി? മിസ്സകാമിസ്സകസ്സ അത്ഥിപച്ചയവിഭാഗസ്സ ദുവിഞ്ഞേയ്യത്താ. ന ഹി ‘‘അവിഭാഗേന അത്ഥിപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി വുത്തേ സക്കാ വിഞ്ഞാതും ‘‘കിം സുദ്ധേന സഹജാതഅത്ഥിപച്ചയേന പുരേജാതപച്ഛാജാതാഹാരിന്ദ്രിയഅത്ഥിപച്ചയേന വാ, അഥ സഹജാതപുരേജാതമിസ്സകേന പച്ഛാജാതാഹാരമിസ്സകേന പച്ഛാജാതിന്ദ്രിയമിസ്സകേന വാ’’തി. അത്ഥിപച്ചയവിസേസേസു പന സഹജാതാദീസു സരൂപതോ വുച്ചമാനേസു യത്ഥ സുദ്ധാനം സഹജാതാദീനം പച്ചയഭാവോ, തത്ഥ ‘‘സഹജാതപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിആദിനാ സുദ്ധാനം, യത്ഥ ച മിസ്സകാനം പച്ചയഭാവോ, തത്ഥ ‘‘സഹജാതം പുരേജാത’’ന്തിആദിനാ മിസ്സകാനം ഗഹണതോ സുവിഞ്ഞേയ്യതാ ഹോതി, തസ്മാ അത്ഥിപച്ചയവിസേസദസ്സനത്ഥം സഹജാതാദയോ ഗഹിതാ, തേന ച സബ്ബപച്ചയാനം ചതൂസു പച്ചയേസു സങ്ഗഹോ ദസ്സിതോ ഹോതി.

കസ്മാ പന സഹജാതപുരേജാതേ അഗ്ഗഹേത്വാ നിസ്സയോ, പുരേജാതപച്ഛാജാതേ അഗ്ഗഹേത്വാ വിപ്പയുത്തോ വാ അത്ഥിപച്ചയവിസേസഭാവേന ന വുത്തോതി? അവത്തബ്ബത്താ, നിസ്സയോ താവ ന വത്തബ്ബോ സഹജാതപുരേജാതാനം സുദ്ധാനം മിസ്സകാനഞ്ച നിസ്സയപച്ചയഭാവതോ വിഭജിതബ്ബതായ അത്ഥിപച്ചയേന അവിസിട്ഠത്താ, വിപ്പയുത്തപച്ചയോ ച സഹജാതപുരേജാതപച്ഛാജാതഭാവതോ അത്ഥിപച്ചയോ വിയ വിസേസിതബ്ബോതി സോ വിയ ന വത്തബ്ബോ. സഹജാതപുരേജാതാനഞ്ച മിസ്സകാനം അത്ഥിപച്ചയഭാവോ ഹോതി, ന വിപ്പയുത്തഭാവോ. തഥാ സഹജാതപച്ഛാജാതാനഞ്ച മിസ്സകാനം അത്ഥിപച്ചയഭാവോ ഹോതി. വക്ഖതി ഹി ‘‘അനുപാദിന്നഅനുപാദാനിയോ ധമ്മോ ഉപാദിന്നുപാദാനിയസ്സ ച അനുപാദിന്നഅനുപാദാനിയസ്സ ച ധമ്മസ്സ അത്ഥിപച്ചയേന പച്ചയോ സഹജാതം പച്ഛാജാത’’ന്തി (പട്ഠാ. ൧.൪.൮൪), ന പന വിപ്പയുത്തപച്ചയഭാവോ, തസ്മാ വിപ്പയുത്തഗ്ഗഹണേന മിസ്സകാനം അത്ഥിപച്ചയഭാവസ്സ അഗ്ഗഹണതോ ന സോ അത്ഥിപച്ചയവിസേസോ ഭവിതും യുത്തോതി ഭിയ്യോപി ന വത്തബ്ബോ.

നനു ച സഹജാതപച്ചയോ ച ഹേതുആദീഹി വിസേസിതബ്ബോതി സോപി നിസ്സയവിപ്പയുത്താ വിയ അത്ഥിപച്ചയവിസേസഭാവേന ന വത്തബ്ബോതി? ന, വിരുദ്ധപച്ചയേഹി അവിസേസിതബ്ബത്താ. നിസ്സയവിപ്പയുത്താ ഹി അത്ഥിപച്ചയോ വിയ ഉപ്പത്തികാലവിരുദ്ധേഹി പച്ചയേഹി വിസേസിതബ്ബാ, ന പന സഹജാതോ. ഹേതുആദയോ ഹി സഹജാതാ ഏവ, ന ഉപ്പത്തികാലവിരുദ്ധാതി.

പച്ചനീയുദ്ധാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പച്ചനീയഗണനവണ്ണനാ

നഹേതുമൂലകവണ്ണനാ

൫൩൨. സുദ്ധോ ആരമ്മണപച്ചയോ പരിഹായതീതി ഏത്ഥ സുദ്ധഗ്ഗഹണേന ന കിഞ്ചി പയോജനം. ആരമ്മണേ ഹി പച്ചനീയതോ ഠിതേ അധിപതിപച്ചയാദിഭൂതോ ആരമ്മണപച്ചയോ പരിഹായതിയേവാതി. സുദ്ധോതി വാ അട്ഠസു പച്ചയേസു കേവലം ആരമ്മണപച്ചയോ പരിഹായതി, ന സേസാതി ദസ്സേതി. ഏകാദസന്നന്തി സഹജാതേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തേസു പന്നരസസു അഞ്ഞമഞ്ഞവിപാകസമ്പയുത്തവിപ്പയുത്തേ വജ്ജേത്വാ ഏകാദസന്നം വസേന. തേതി തേ സഹജാതേ അന്തോഗധായേവ തസ്മിം പടിക്ഖിത്തേ അഞ്ഞേനാകാരേന വിസ്സജ്ജനം ന ലഭന്തീതി ദസ്സേതി, അനന്തോഗധാ പന ആരമ്മണാധിപതിപുരേജാതനിസ്സയാദയോ ആരമ്മണാദിആകാരേന ലഭന്തീതി.

കിഞ്ചാപി സഹജാതപച്ചയോയേവ നത്ഥീതി തസ്മിം പടിക്ഖിത്തേ ഇമേ വാരാ ന ലബ്ഭേയ്യും, അഥ ഖോ നിസ്സയഅത്ഥിഅവിഗതാനം വസേന ഏതേ ലഭിതബ്ബാ സിയുന്തി അധിപ്പായോ. യസ്മാ പനാതിആദിനാ യദിപി സഹജാതപച്ചയോ നത്ഥി, യസ്മാ പന സഹജാതപച്ചയധമ്മേ ഠിതാ ഏതേ ന നിസ്സയാദയോ ന ഹോന്തി, യസ്മാ ച സഹജാതേ പടിക്ഖിത്തേ യേ പടിക്ഖിത്താ ഹോന്തി, തേ ഇധ സഹജാതപടിക്ഖേപേന പടിക്ഖിത്താ, തസ്മാ തേപി വാരാ ന ലബ്ഭന്തീതി ദസ്സേതി.

ഠപേത്വാ സഹജാതപച്ചയന്തി ഏതേന നിസ്സയാദിഭൂതഞ്ച സഹജാതപച്ചയം ഠപേത്വാതി വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. കുസലതോ പവത്തമാനേസു കുസലാബ്യാകതേസു കുസലസ്സ കുസലോ അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയോ ഹോതീതി ഇമമത്ഥം സന്ധായാഹ ‘‘അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയധമ്മവസേന പവത്തിസബ്ഭാവതോ’’തി. യേ ധമ്മാ അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയസങ്ഗഹം ഗതാതി തേസം തേസം പച്ചയുപ്പന്നാനം പച്ചയഭാവേന വുച്ചമാനാ യേ ധമ്മാ അത്തനോ പച്ചയുപ്പന്നഭാവേന വുച്ചമാനാനം അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയോതി സങ്ഗഹം ഗതാതി അത്ഥോ. കുസലോ ച കുസലസ്സ അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയോതി കത്വാ കുസലാബ്യാകതാനം അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയസങ്ഗഹം ഗതേഹേവ ധമ്മേഹി പച്ചയോ ഹോതി, സമുദായഭൂതോ ഏകദേസഭൂതേഹീതി അയമേത്ഥ അധിപ്പായോ. കുസലോ പന കുസലസ്സ അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയഭൂതേഹേവ കുസലാബ്യാകതാനം സഹജാതാദീഹി, ന അഞ്ഞഥാതി അഞ്ഞമഞ്ഞേ പടിക്ഖിത്തേ സോ വാരോ പരിഹായതീതി വത്തബ്ബം.

ചതുന്നം ഖന്ധാനം ഏകദേസോവാതി സഹജാതേ സന്ധായ വുത്തം. അസഹജാതാ ഹി ആഹാരിന്ദ്രിയാ രൂപക്ഖന്ധേകദേസോവ ഹോന്തി. തേതി തേ വിപ്പയുത്തപച്ചയധമ്മാ.

൫൩൩. ‘‘ദുമൂലകാദിവസേന പച്ചയഗണനം ദസ്സേതു’’ന്തി ലിഖിതം, ‘‘പച്ചനീയഗണനം ദസ്സേതു’’ന്തി പന വത്തബ്ബം. പച്ചനീയവാരഗണനാ ഹി ദസ്സിതാതി.

‘‘വിപാകം പനേത്ഥ നഉപനിസ്സയപച്ചയേന സദ്ധിം ഘടിതത്താ ന ലബ്ഭതീ’’തി വുത്തം, വിപാകസ്സപി പന കമ്മം ഉപനിസ്സയോ അഹുത്വാപി കമ്മപച്ചയോ ഹോതീതി വിപാകത്തികേ ദസ്സിതമേതന്തി.

നഹേതുമൂലകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫൩൪. സത്ത പഞ്ച തീണി ദ്വേ ഏകന്തി പരിച്ഛിന്നഗണനാനീതി സത്താദിപരിച്ഛേദേഹി പരിച്ഛിന്നഗണനാനി വിസ്സജ്ജനാനി ഹേതുമൂലകേ ദസ്സിതാനീതി ആഹ.

൫൩൮. നനിസ്സയപച്ചയാ നഉപനിസ്സയപച്ചയാ നപച്ഛാജാതേ തീണീതി മൂലകം സങ്ഖിപിത്വാ ദസമൂലകേ ‘‘നപച്ഛാജാതേ തീണീ’’തി വുത്തം ഗണനം ഉദ്ധരതി. ‘‘തേസു കടത്താരൂപഞ്ച ആഹാരസമുട്ഠാനഞ്ച പച്ചയുപ്പന്ന’’ന്തി വുത്തം, ദ്വീസു പന വിപാകോ തതിയേ തേസമുട്ഠാനികകായോ ച പച്ചയുപ്പന്നോ ഹോതിയേവ.

൫൪൫. അബ്യാകതോ ച സഹജാതഅബ്യാകതസ്സാതി ‘‘അരൂപാബ്യാകതോ അരൂപാബ്യാകതസ്സ, രൂപാബ്യാകതോ ച രൂപാബ്യാകതസ്സാ’’തി ഏതം ദ്വയം സന്ധായ വുത്തം. രൂപാബ്യാകതോ പന അരൂപാബ്യാകതസ്സ, അരൂപാബ്യാകതോ ച രൂപാബ്യാകതസ്സ സഹജാതപച്ചയോ ഹോന്തോ വിപ്പയുത്തപച്ചയോ ഹോതിയേവ. ‘‘അബ്യാകതോ സഹജാതാഹാരിന്ദ്രിയവസേന അബ്യാകതസ്സാതി ഏവം പഞ്ചാ’’തി പന വത്തബ്ബം.

൫൪൬. നോഅത്ഥിപച്ചയാ നഹേതുയാ നവാതി ഏത്ഥ ‘‘ഏകമൂലകേകാവസാനാ അനന്തരപകതൂപനിസ്സയവസേന ലബ്ഭന്തീ’’തി വുത്തം, അത്ഥിപച്ചയേ പന പടിക്ഖിത്തേ അട്ഠസു പച്ചയേസു സഹജാതപുരേജാതപച്ഛാജാതാഹാരിന്ദ്രിയാനി പടിക്ഖിത്താനി, ആരമ്മണഉപനിസ്സയകമ്മാനി ഠിതാനീതി തേസം തിണ്ണം ഠിതാനം വസേന ലബ്ഭന്തീതി വത്തബ്ബം. സബ്ബത്ഥ ഹി അട്ഠസു പച്ചയേസു യേ യേ പടിക്ഖിത്താ, തേ തേ അപനേത്വാ യേ യേ ഠിതാ, തേസം വസേന തേ തേ വാരാ ലബ്ഭന്തീതി ഇദമേത്ഥ ലക്ഖണന്തി. യാവ നിസ്സയമ്പീതി ന കേവലം നാരമ്മണേയേവ ഠത്വാ, അഥ ഖോ യാവ നിസ്സയം, താവ ഠത്വാപി നഉപനിസ്സയേ ദ്വേ കാതബ്ബാതി അത്ഥോ. നഉപനിസ്സയതോ ഹി പുരിമേസു ച നവപി ലബ്ഭന്തി, നഉപനിസ്സയേ പന പവത്തേ അത്ഥിആരമ്മണഉപനിസ്സയപടിക്ഖേപേന സത്ത പച്ചയാ പടിക്ഖിത്താതി അവസിട്ഠസ്സ കമ്മസ്സ വസേന ദ്വേയേവാതി.

പച്ചനീയഗണനവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അനുലോമപച്ചനീയവണ്ണനാ

൫൫൦. സദിസവാരാതി അനുരൂപവാരാതി അത്ഥോ. നഅഞ്ഞമഞ്ഞേ ലദ്ധേസു ഹി ഏകാദസസു ‘‘കുസലോ കുസലസ്സ അകുസലോ അകുസലസ്സാ’’തി ഇമേ ഹേതുയാ ലദ്ധേസു സത്തസു ഇമേഹേവ ദ്വീഹി സമാനാ ഹോന്തി, അത്ഥാഭാവതോ പന ന അനുരൂപാതി. അഥ വാ വചനതോ അത്ഥതോ ച ഉദ്ദേസതോ യഥായോഗം നിദ്ദേസതോ ചാതി സബ്ബഥാ സമാനതം സന്ധായ ‘‘സദിസവാരാ’’തി ആഹ.

൫൫൧. പടിസന്ധിനാമരൂപം സന്ധായാതി പടിസന്ധിയം ഹേതുനാമപച്ചയം വത്ഥുരൂപഞ്ച പച്ചയുപ്പന്നം സന്ധായ. തീണി കുസലാദീനി ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപസ്സാതി ഏത്ഥ ‘‘അബ്യാകതോ കടത്താരൂപസ്സ ചാ’’തി ഇദമ്പി വത്തബ്ബം.

൫൫൬. അധിപതിമൂലകേ നഹേതുയാ ദസാതി ദ്വിന്നമ്പി അധിപതീനം വസേന വുത്തം, നാരമ്മണേ സത്താതി സഹജാതാധിപതിസ്സ, നസഹജാതേ സത്താതി ആരമ്മണാധിപതിസ്സാതി ഏവം സബ്ബത്ഥ തസ്മിം തസ്മിം പച്ചയേ പടിക്ഖിത്തേ ഘടനേസു ച തസ്മിം തസ്മിം പച്ചയേ ഘടിതേ മൂലഭാവേന ഠിതേ പച്ചയേ യേ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, യേ ച തിട്ഠന്തി, തേ സാധുകം സല്ലക്ഖേത്വാ യേ ധമ്മാ ഠിതാ യേസം പച്ചയാ ഹോന്തി, തേസം വസേന ഗണനാ ഉദ്ധരിതബ്ബാ. അനുലോമേ വുത്തഘടിതേ ഹി മൂലഭാവേന ഠപേത്വാ ഘടിതാവസേസാ പച്ചയാ പച്ചനീയതോ യോജിതാതി തത്ഥ ലദ്ധായേവ പച്ചനീയതോ ഠിതപച്ചയാനം വസേന സമാനാ ഊനാ ച സക്കാ വിഞ്ഞാതുന്തി.

അനുലോമപച്ചനീയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പച്ചനീയാനുലോമവണ്ണനാ

൬൩൧. ഊനതരഗണനേന സദ്ധിം അതിരേകഗണനസ്സപി ഗണനം പരിഹാപേത്വാതി ഏത്ഥ അനുലോമതോ യോജിയമാനേന പച്ചയേന സദ്ധിം പച്ചനീയതോ ഠിതസ്സ അതിരേകഗണനസ്സപി ഗണനം പരിഹാപേത്വാതി അധിപ്പായോ. പരിഹാപനഗണനായ ഊനതരഗണനേന സദ്ധിം സമാനത്തഞ്ച ന ഏകന്തികം. നഹേതുനാരമ്മണദുകസ്സ ഹി ഗണനാ അധിപതിപച്ചയേന യോജിയമാനേന ഊനതരഗണനേന സദ്ധിം പരിഹീനാപി അധിപതിപച്ചയേ ലദ്ധഗണനായ ന സമാനാ, അഥ ഖോ തതോപി ഊനതരാ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ന പനേതം സബ്ബസംസന്ദനേസു ഗച്ഛതീ’’തി.

നിസ്സയേ പച്ചനീയതോ ഠിതേ സഹജാതേ ച അനുലോമതോ അതിട്ഠമാനാനം ഹേതുആദീനം സഹജാതസ്സ ച അട്ഠാനം പാകടന്തി അപാകടമേവ ദസ്സേന്തോ ‘‘വത്ഥുപുരേജാതോ അനുലോമതോ ന തിട്ഠതീ’’തി ആഹ. ആഹാരേ വാതിആദിനാ ഇദം ദസ്സേതി – സഹജാതേ പച്ചനീയതോ ഠിതേ അനുലോമതോ അതിട്ഠമാനാ ഝാനമഗ്ഗസമ്പയുത്താ ആഹാരേ വാ ഇന്ദ്രിയേ വാ പച്ചനീയതോ ഠിതേ തിട്ഠന്തീതി ഹേതുആദയോപി തിട്ഠന്തി. സബ്ബഝാനമഗ്ഗേഹി പന ചതുക്ഖന്ധേകദേസഭൂതാനം സമ്പയുത്തേന ച ചതുക്ഖന്ധഭൂതാനം സബ്ബേസം തേസം അനുലോമതോ ഠാനം ദസ്സേതീതി ദട്ഠബ്ബം, ഇതരേസു വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. അധിപതിഉപനിസ്സയാതി ആരമ്മണമിസ്സാനമ്പി അനുലോമതോ ഠാനം ദസ്സേതി.

‘‘ഇന്ദ്രിയേ ഏകന്തി രൂപജീവിതിന്ദ്രിയവസേനാ’’തി വുത്തം, ‘‘ചക്ഖുന്ദ്രിയാദീനം രൂപജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ ച വസേനാ’’തി പന വത്തബ്ബം. കമേന ഗന്ത്വാ വിപ്പയുത്തേ തീണീതി ഇദം പാകടഭാവത്ഥം ‘‘നവമൂലകാദീസു വിപ്പയുത്തേ തീണീ’’തി ഏവം കേസുചി പോത്ഥകേസു ഉദ്ധടം. ഇമാനി ച ദ്വേ പച്ഛാജാതിന്ദ്രിയവസേനാതി ഇദം ‘‘ഇമാനി ച ദ്വേ പച്ഛാജാതാഹാരിന്ദ്രിയവസേനാ’’തി ച വത്തബ്ബം.

നഹേതുമൂലകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬൩൬. നഅഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയാ ഹേതുയാ തീണീതി കുസലാദീനി ചിത്തസമുട്ഠാനാനന്തി ഏത്ഥ ‘‘പടിസന്ധിയം കടത്താരൂപാനഞ്ചാ’’തിപി വത്തബ്ബം. ഹേതുയാ വുത്തേഹി തീഹീതി വാരസാമഞ്ഞമേവ സന്ധായ വദതി, തഥാ കമ്മേ തീണീതി ഹേതുയാ വുത്താനേവാതി ച. പച്ചയേസു പന സബ്ബത്ഥ വിസേസോ സല്ലക്ഖേതബ്ബോ. അധിപതിയാ തീണീതി നഅഞ്ഞമഞ്ഞനഹേതുനആരമ്മണപച്ചയാ അധിപതിയാ തീണീതി ഏതാനി ഹേട്ഠാ ഹേതുയാ വുത്താനേവാതി.

൬൪൪. യഥാ ച ഹേട്ഠാതി യഥാ നഹേതുമൂലകേ യാവ നവിപാകാ, താവ ഗന്ത്വാ നാഹാരിന്ദ്രിയേസു ഏകേകമേവ ഗഹിതം, തഥാ ഇധാപി നാരമ്മണമൂലകാദീസു ഏകേകമേവ ഗഹിതന്തി അധിപ്പായോ.

൬൪൮. നാനാക്ഖണികാ കുസലാകുസലചേതനാ കമ്മസമുട്ഠാനരൂപസ്സാതി ഏത്ഥ ‘‘വിപാകാന’’ന്തിപി വത്തബ്ബം. ആഹാരിന്ദ്രിയേസു തീണി സഹജാതസദിസാനി രൂപസ്സപി പച്ചയഭാവതോ, ഝാനമഗ്ഗാദീസു തീണി ഹേതുസദിസാനി അരൂപാനംയേവ പച്ചയഭാവതോതി അധിപ്പായോ ദട്ഠബ്ബോ. ആദി-സദ്ദേന ച ‘‘നവിപ്പയുത്തനഹേതുനാരമ്മണപച്ചയാ അധിപതിയാ തീണീ’’തിആദീനി (പട്ഠാ. ൧.൧.൬൪൯) സങ്ഗണ്ഹാതി.

൬൫൦. യം പനാതി യം പച്ചയം സകട്ഠാനേ അനുലോമതോ ലഭന്തമ്പി അഗ്ഗഹേത്വാ തതോ പരേതരാ പച്ചനീയതോ ഗയ്ഹന്തി, സോ പച്ചയോ പച്ഛാ അനുലോമതോവ യോജനം ലഭതീതി അത്ഥോ. യഥാ പന നഹേതുമൂലകാദീസു നാഹാരേ ഘടിതേ ഇന്ദ്രിയവസേന, നിന്ദ്രിയേ ച ഘടിതേ ആഹാരവസേന പഞ്ഹലാഭോ ഹോതീതി തേസു അഞ്ഞതരം പച്ചനീയതോ അയോജേത്വാ അനുലോമതോ യോജിതം, ഏവം നോഅത്ഥിനോഅവിഗതമൂലകേസു ഉപനിസ്സയേ ഘടിതേ കമ്മവസേന, കമ്മേ ച ഘടിതേ ഉപനിസ്സയവസേന പഞ്ഹലാഭോ ഹോതീതി തേസു അഞ്ഞതരം പച്ചനീയതോ അയോജേത്വാ അനുലോമതോ യോജിതന്തി വേദിതബ്ബം. ഏവമേതസ്മിം പച്ചനീയാനുലോമേ സബ്ബാനി മൂലാനി ദ്വേധാ ഭിന്നാനി നാഹാരനിന്ദ്രിയാനി നഉപനിസ്സയനകമ്മാനി ച പത്വാതി.

പച്ചനീയാനുലോമവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

കുസലത്തികവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. വേദനാത്തികവണ്ണനാ

൧. വേദനാരൂപനിബ്ബാനാനി പന തികമുത്തകാനി പടിച്ചാദിനിയമം പച്ചയുപ്പന്നവചനഞ്ച ന ലഭന്തി. പടിച്ചവാരാദീസു പന ഛസു യതോ ഹേതുപച്ചയാദിതോ തികധമ്മാനം ഉപ്പത്തി വുത്താ, തത്ഥ യഥാനുരൂപതോ ആരമ്മണാദിപച്ചയഭാവേന ലബ്ഭന്തീതി വേദിതബ്ബാനീതി.

൧൦. സബ്ബഅരൂപധമ്മപരിഗ്ഗാഹകാ പന സഹജാതാദയോ പച്ചയാതി ഇമിനാ കുസലത്തികേപി പരിഹീനം സഹജാതം രൂപാരൂപധമ്മപരിഗ്ഗാഹകത്താ ആദിമ്ഹി ഠപേത്വാ ആദിസദ്ദേന സബ്ബാരൂപധമ്മപരിഗ്ഗാഹകവചനേന ച പച്ചയുപ്പന്നവസേന സബ്ബഅരൂപധമ്മപരിഗ്ഗാഹകാനം ആരമ്മണാദീനം പരിഹാനിം ദസ്സേതീതി ദട്ഠബ്ബം. തേന കുസലത്തികപരിഹീനാനം സബ്ബട്ഠാനികാനം ചതുന്നം സബ്ബതികാദീസു പരിഹാനി ദസ്സിതാ ഹോതി. പച്ഛാജാതപച്ചയഞ്ച വിനാവ ഉപ്പത്തിതോതി ഏതേന പന പച്ഛാജാതപച്ചയസ്സ അനുലോമേ പരിഹാനിം, പച്ചനീയേ ച ലാഭം ദസ്സേതി. സഹജാതാദയോതി വാ സഹജാതമൂലകാ സഹജാതനിബന്ധനാ പടിച്ചാദിം ഫരന്തേഹി സഹജാതധമ്മേഹി വിനാ പച്ചയാ അഹോന്താതി വുത്തം ഹോതി. കസ്മാ പന സഹജാതനിബന്ധനാ സബ്ബാരൂപധമ്മപരിഗ്ഗാഹകാ ച യേ, തേവ പരിഹായന്തി, ന പന യോ സഹജാതാനിബന്ധനോ സബ്ബാരൂപധമ്മപരിഗ്ഗാഹകോ ച ന ഹോതി, സോ പച്ഛാജാതോതി തത്ഥ കാരണം വദന്തോ ‘‘സഹജാതാദീഹി വിനാ അനുപ്പത്തിതോ പച്ഛാജാതപച്ചയഞ്ച വിനാവ ഉപ്പത്തിതോ’’തി ആഹ. തത്ഥ സഹജാതാദീഹി വിനാതി സഹജാതനിബന്ധനേഹി സബ്ബാരൂപധമ്മപരിഗ്ഗാഹകേഹി ച വിനാതി അത്ഥോ. അഥ വാ സഹജാതനിബന്ധനാനമേവ പരിഹാനി, ന പച്ഛാജാതസ്സ സഹജാതാനിബന്ധനസ്സാതി ഏത്ഥേവ കാരണം വദന്തോ ‘‘സഹജാതാദീഹി വിനാ അനുപ്പത്തിതോ പച്ഛാജാതപച്ചയഞ്ച വിനാവ ഉപ്പത്തിതോ’’തി ആഹ. സഹജാതനിബന്ധനാപി പന സബ്ബഅരൂപധമ്മപരിഗ്ഗാഹകായേവ പരിഹായന്തീതി ദസ്സിതമേതന്തി.

൧൭. നവിപാകേപി ഏസേവ നയോതി നയദസ്സനമേവ കരോതി, ന ച പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നസാമഞ്ഞദസ്സനം. സുഖായ ഹി അദുക്ഖമസുഖായ ച വേദനായ സമ്പയുത്തേ ധമ്മേ പടിച്ച താഹി വേദനാഹി സമ്പയുത്താ അഹേതുകകിരിയധമ്മാ വിചികിച്ഛുദ്ധച്ചസഹജാതമോഹോ ചാതി അയഞ്ഹേത്ഥ നയോതി. നവിപ്പയുത്തേ ഏകന്തി ആരുപ്പേ ആവജ്ജനവസേന വുത്തന്തി ഇദം ആവജ്ജനാഹേതുകമോഹാനം വസേന വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

൨൫-൩൭. അനുലോമപച്ചനീയേ യഥാ കുസലത്തികം, ഏവം ഗണേതബ്ബന്തി ഹേതുമൂലകാദീനം നയാനം ഏകമൂലകദ്വിമൂലകാദിവസേന ച യോജേത്വാ ഗഹേതബ്ബതാസാമഞ്ഞം സന്ധായ വുത്തം, ന ഗണനസാമഞ്ഞം. ഇതോ പരേസുപി ഏവരൂപേസു ഏസേവ നയോ. അഹേതുകസ്സ പന ചിത്തുപ്പാദസ്സാതിആദി നഹേതുമൂലകം സന്ധായ വുത്തം, ‘‘അഹേതുകസ്സ പന ചിത്തുപ്പാദസ്സ മോഹസ്സ ചാ’’തി പനേത്ഥ വത്തബ്ബം. മോഹസ്സ ചാപി ഹി അഹേതുകസ്സ അധിപതിഅഭാവതോ അധിപതിനോ നഹേതുമൂലകേ അനുലോമതോ അട്ഠാനന്തി. പരിവത്തേത്വാപീതി നഹേതുപച്ചയാ നഅധിപതിപച്ചയാ ആരമ്മണേ തീണീതി ഏവം പുരതോ ഠിതമ്പി ആരമ്മണാദിം പച്ഛതോ യോജേത്വാതി അത്ഥോ.

൩൯. പഞ്ഹാവാരേ ദോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതീതി ഏതേന തംസമ്പയുത്തേ ദസ്സേതി. ഉപനിസ്സയവിഭങ്ഗേ ‘‘സദ്ധാപഞ്ചകേസു മാനം ജപ്പേതി ദിട്ഠിം ഗണ്ഹാതീതി കത്തബ്ബം, അവസേസേസു ന കത്തബ്ബ’’ന്തി ഇദം പാഠഗതിദസ്സനത്ഥം വുത്തം, ന പന രാഗാദീഹി മാനദിട്ഠീനം അനുപ്പത്തിതോ. കുസലത്തികേപി ഹി രാഗാദീസു ‘‘മാനം ജപ്പേതി ദിട്ഠിം ഗണ്ഹാതീ’’തി പാളി ന വുത്താ, ‘‘രാഗോ ദോസോ മോഹോ മാനോ ദിട്ഠി പത്ഥനാ രാഗസ്സ ദോസസ്സ മോഹസ്സ മാനസ്സ ദിട്ഠിയാ പത്ഥനായ ഉപനിസ്സയപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൨.൫൩) പന രാഗാദീനം മാനദിട്ഠിഉപനിസ്സയഭാവോ വുത്തോ. തഥാ ഇധാപി ദട്ഠബ്ബന്തി. ‘‘സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്തേന പന ചിത്തേന ഗാമഘാതം നിഗമഘാതം കരോതീ’’തി സോമനസ്സസമ്പയുത്തലോഭസഹഗതചിത്തേന ഗാമനിഗമവിലുപ്പനം സന്ധായ വുത്തം.

൬൨. സുദ്ധാനന്തി പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നപദാനം അനഞ്ഞത്തം ദസ്സേതി. പുരേജാതപച്ഛാജാതാ പനേത്ഥ ന വിജ്ജന്തി.ന ഹി പുരേജാതാ പച്ഛാജാതാ വാ അരൂപധമ്മാ അരൂപധമ്മാനം പച്ചയാ ഹോന്തീതി ഏത്ഥ പുരേജാതാതി ഇമസ്മിം തികേ വുച്ചമാനാ അധികാരപ്പത്താ സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്താദയോവ അരൂപധമ്മാനം പുരേജാതാ ഹുത്വാ പച്ചയാ ന ഹോന്തി പുരേജാതത്താഭാവതോതി അധിപ്പായോ, തഥാ പച്ഛാജാതത്താഭാവതോ പച്ഛാജാതാ വാ ഹുത്വാ ന ഹോന്തീതി.

൬൩-൬൪. സാധിപതിഅമോഹവസേനാതി അധിപതിഭാവസഹിതാമോഹവസേനാതി അത്ഥോ.

൮൩-൮൭. നഹേതുപച്ചയാ…പേ… നഉപനിസ്സയേ അട്ഠാതി നഹേതുപച്ചയാ നാരമ്മണപച്ചയാ നഉപനിസ്സയേ അട്ഠാതി ഏവം സങ്ഖിപിത്വാ ഉദ്ധരതി. നാനാക്ഖണികകമ്മപച്ചയവസേന വേദിതബ്ബാതി ഇദം ‘‘ദുക്ഖായ വേദനായ സമ്പയുത്തോ സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്തസ്സാ’’തി ഏതം വജ്ജേത്വാ അവസേസേസു അട്ഠസുപി നാനാക്ഖണികകമ്മപച്ചയസമ്ഭവം സന്ധായ വുത്തം. ന ഹി സഹജാതപച്ചയോ അട്ഠസുപി ലബ്ഭതി, അഥ ഖോ തീസ്വേവാതി.

വേദനാത്തികവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. വിപാകത്തികവണ്ണനാ

൧-൨൩. വിപാകത്തികേ വിപാകധമ്മം പടിച്ചാതി വിപാകം ധമ്മം പടിച്ച. സമാസേനപി ഹി സോയേവത്ഥോ വുത്തോതി പാളിയം സമാസം കത്വാ ലിഖിതം.

൨൪-൫൨. ‘‘നേവവിപാകനവിപാകധമ്മധമ്മം പടിച്ച നേവവിപാകനവിപാകധമ്മധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി നവിപാകപച്ചയാ’’തി ഏതസ്സ വിഭങ്ഗേ ‘‘മഹാഭൂതേ പടിച്ച ചിത്തസമുട്ഠാനം രൂപം ഉപാദാരൂപ’’ന്തി ഏത്തകമേവ വുത്തം, ന വുത്തം ‘‘കടത്താരൂപ’’ന്തി. തം ഖന്ധേ പടിച്ച ഉപ്പജ്ജമാനസ്സ മഹാഭൂതേ പടിച്ച ഉപ്പത്തിദസ്സനത്ഥത്താ ന വുത്തം. ന ഹേത്ഥ കടത്താരൂപസ്സ ഖന്ധേ പടിച്ച ഉപ്പത്തി അത്ഥി, യസ്സ മഹാഭൂതേ പടിച്ച ഉപ്പത്തി വത്തബ്ബാ സിയാ. പവത്തിയം പന കടത്താരൂപം ‘‘അസഞ്ഞസത്താനം…പേ… മഹാഭൂതേ പടിച്ച കടത്താരൂപം ഉപാദാരൂപ’’ന്തി ഏതേനേവ ദസ്സിതം ഹോതി. ഏവഞ്ച കത്വാ അസഞ്ഞസത്താനം രൂപസമാനഗതികത്താ നാഹാരപച്ചയേ ച പവത്തിയം കടത്താരൂപം ന ഉദ്ധടം. തമ്പി ഹി ഉപ്പാദക്ഖണേ ആഹാരപച്ചയേന വിനാ ഉപ്പജ്ജതീതി ഉദ്ധരിതബ്ബം സിയാതി.

വിപാകത്തികവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ഉപാദിന്നത്തികവണ്ണനാ

൧൫. ഉപാദിന്നത്തികേ അനുപാദിന്നഅനുപാദാനിയം ധമ്മം പടിച്ച അനുപാദിന്നഅനുപാദാനിയോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി നാധിപതിപച്ചയാതി ഏതേന സയം അധിപതിഭൂതത്താ അവിരഹിതാരമ്മണാധിപതീസുപി അധിപതി ദുവിധേനപി അധിപതിപച്ചയേന ഉപ്പജ്ജതീതി ന വത്തബ്ബോ, അയമേതസ്സ സഭാവോതി ദസ്സേതി.

൭൨. ഉപാദിന്നുപാദാനിയോ കബളീകാരാഹാരോ ഉപാദിന്നുപാദാനിയസ്സ കായസ്സ ആഹാരപച്ചയേന പച്ചയോതി ഏത്ഥ കമ്മജാനം രൂപാനം അബ്ഭന്തരഗതാ ഓജാ തസ്സേവ കമ്മജകായസ്സ രൂപജീവിതിന്ദ്രിയം വിയ കടത്താരൂപാനം അനുപാലനുപത്ഥമ്ഭനവസേന പച്ചയോ, ന ജനകവസേനാതി അയമത്ഥോ അട്ഠകഥായം വുത്തോ. ഏതസ്മിം പന അത്ഥേ സതി ഉപാദിന്നുപാദാനിയോ ച അനുപാദിന്നഅനുപാദാനിയോ ച ധമ്മാ ഉപാദിന്നുപാദാനിയസ്സ ധമ്മസ്സ അത്ഥിപച്ചയേന പച്ചയോ പച്ഛാജാതിന്ദ്രിയന്തി ഏത്ഥ ‘‘ആഹാര’’ന്തിപി വത്തബ്ബം, യദി ച കമ്മജാ ഓജാ സകലാപരൂപാനമേവ ആഹാരപച്ചയോ ഹോതി, ഏവം സതി ‘‘ഉപാദിന്നുപാദാനിയോ കബളീകാരാഹാരോ അനുപാദിന്നുപാദാനിയസ്സ കായസ്സ ആഹാരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി ന വത്തബ്ബം സിയാ, വുത്തഞ്ചിദം, തമ്പി അനജ്ഝോഹടായ സസന്താനഗതായ ഉപാദിന്നോജായ അനുപാദിന്നുപാദാനിയസ്സ കായസ്സ ആഹാരപച്ചയം സന്ധായ വുത്തം. ഏവഞ്ച സതി ‘‘ഉപാദിന്നുപാദാനിയോ ച അനുപാദിന്നഅനുപാദാനിയോ ച ധമ്മാ അനുപാദിന്നുപാദാനിയസ്സ ധമ്മസ്സ അത്ഥിപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൪.൮൫) അയമ്പി പഞ്ഹോ പച്ഛാജാതാഹാരവസേന ഉദ്ധരിതബ്ബോ സിയാ, തസ്മാ അജ്ഝോഹടസ്സ ഉപാദിന്നാഹാരസ്സ ലോകുത്തരക്ഖണേ അഭാവതോ ദുമൂലകേസു പഠമപഞ്ഹേ ‘‘ആഹാര’’ന്തി ന വുത്തം. ദുതിയപഞ്ഹോ ച ന ഉദ്ധടോ, ന ഇതരസ്സ ഉപാദിന്നാഹാരസ്സ കാമഭവേ അസമ്ഭവാഭാവതോതി അജ്ഝോഹടമേവ മണ്ഡൂകാദിസരീരഗതം ഉപാദിന്നാഹാരം സന്ധായ ‘‘ഉപാദിന്നുപാദാനിയോ കബളീകാരാഹാരോ ഉപാദിന്നുപാദാനിയസ്സ ച അനുപാദിന്നുപാദാനിയസ്സ ച കായസ്സ ആഹാരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൪.൭൪) വദന്താനം വാദോ ബലവതരോ. ന ഹി അജ്ഝോഹടമത്താവ മണ്ഡൂകാദയോ കുച്ഛിവിത്ഥതം ന കരോന്തി, ന ച ബലം ന ഉപജായന്തി, ന ച രൂപവിസേസോ ന വിഞ്ഞായതീതി.

‘‘അനുപാദിന്നഅനുപാദാനിയോ ധമ്മോ ഉപാദിന്നുപാദാനിയസ്സ ച അനുപാദിന്നഅനുപാദാനിയസ്സ ച ധമ്മസ്സ അത്ഥിപച്ചയേന പച്ചയോ സഹജാതം പച്ഛാജാത’’ന്തി (പട്ഠാ. ൧.൪.൮൩) ഏവമാദീഹി ഇധ വുത്തേഹി ഏകമൂലകദുകതികാവസാനപഞ്ഹവിസ്സജ്ജനേഹി ‘‘കുസലോ ധമ്മോ കുസലസ്സ ച അബ്യാകതസ്സ ച ധമ്മസ്സ അത്ഥിപച്ചയേന പച്ചയോ സഹജാത’’ന്തിആദിനാ ഇധ ദുതിയദുകാവസാനേ വിയ വിസ്സജ്ജനം ലബ്ഭതീതി വിഞ്ഞായതി. സുഖാവബോധനത്ഥം പന തത്ഥ സഹജാതവസേനേവ വിസ്സജ്ജനം കതം. പച്ചനീയേ പന സഹജാതസ്സേവ അപടിക്ഖേപേ ലാഭതോ, പടിക്ഖേപേ ച അലാഭതോ സഹജാതപച്ചയവസേനേവ ഏകമൂലകദുകാവസാനാ തത്ഥ ഉദ്ധടാ, ഇധ പനേതേഹി വിസ്സജ്ജനേഹി ഏകോ ധമ്മോ സഹജാതാദീസു അത്ഥിപച്ചയവിസേസേസു അനേകേഹിപി അനേകേസം ധമ്മാനം ഏകോ അത്ഥിപച്ചയോ ഹോതീതി ദസ്സിതം ഹോതി. ഏകോ ഹി ധമ്മോ ഏകസ്സ ധമ്മസ്സ ഏകേനേവ അത്ഥിപച്ചയവിസേസേന അത്ഥിപച്ചയോ ഹോതി, ഏകോ അനേകേസം ഏകേനപി അനേകേഹിപി, തഥാ അനേകോ ഏകസ്സ, അനേകോ അനേകേസം സമാനത്തേ പച്ചയുപ്പന്നധമ്മാനം, അത്ഥിപച്ചയവിസേസേസു പന പഞ്ചസു സഹജാതം പുരേജാതേനേവ സഹ അത്ഥിപച്ചയോ ഹോതി, അനഞ്ഞധമ്മത്തേ പച്ഛാജാതേന ച, ന നാനാധമ്മത്തേ.

യദി സിയാ, ‘‘ഉപാദിന്നുപാദാനിയോ ച അനുപാദിന്നഅനുപാദാനിയോ ച ധമ്മാ ഉപാദിന്നുപാദാനിയസ്സ ധമ്മസ്സ അത്ഥിപച്ചയേന പച്ചയോ പച്ഛാജാതം ഇന്ദ്രിയ’’ന്തി ഏത്ഥ ‘‘സഹജാത’’ന്തിപി വത്തബ്ബം സിയാ. കമ്മജാനഞ്ഹി ഭൂതാനം സഹജാതാനം പച്ഛാജാതാനഞ്ച ലോകുത്തരാനം ഏകക്ഖണേ ലബ്ഭമാനാനമ്പി ഏകോ അത്ഥിപച്ചയഭാവോ നത്ഥി സഹജാതപച്ഛാജാതാനം നാനാധമ്മാനം വിരുദ്ധസഭാവത്താതി തം ന വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ഏവഞ്ച കത്വാ പച്ചനീയേ ച ‘‘നഇന്ദ്രിയേ ബാവീസാ’’തി വുത്തം. അഞ്ഞഥാ ഹി ഇന്ദ്രിയപടിക്ഖേപേപി സഹജാതപച്ഛാജാതവസേന തസ്സ പഞ്ഹസ്സ ലാഭതോ ‘‘തേവീസാ’’തി വത്തബ്ബം സിയാതി. പുരേജാതം സഹജാതേനേവ സഹ അത്ഥിപച്ചയോ ഹോതി, ന ഇതരേഹി, തമ്പി വത്ഥു തംസഹിതപുരേജാതമേവ, ന ഇതരം. കുസലത്തികേ ഹി പഞ്ഹാവാരേ ‘‘നവിപ്പയുത്തപച്ചയാ അത്ഥിയാ പഞ്ചാ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൬൪൯) വുത്തം, സനിദസ്സനത്തികേ പന ‘‘വിപ്പയുത്തേ ബാവീസാ’’തി. യം പന തത്ഥ അത്ഥിവിഭങ്ഗേ പച്ചയുദ്ധാരേ ച തിമൂലകേകാവസാനം ഉദ്ധടം, തം വത്ഥുസഹിതസ്സ ആരമ്മണപുരേജാതസ്സ സഹജാതേന, സഹ പച്ചയഭാവതോതി പച്ഛാജാതം ആഹാരിന്ദ്രിയേഹേവ, അനഞ്ഞധമ്മത്തേ ച സഹജാതേന ച, ആഹാരോ പച്ഛാജാതിന്ദ്രിയേഹേവ, ഇന്ദ്രിയം പച്ഛാജാതാഹാരേനാതി ഏവമേതം അത്ഥിപച്ചയവിഭാഗം സല്ലക്ഖേത്വാ അനുലോമേ പച്ചനീയാദീസു ച ലബ്ഭമാനാ പഞ്ഹാ ഉദ്ധരിതബ്ബാ.

ഉപാദിന്നത്തികവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. വിതക്കത്തികവണ്ണനാ

൨൨. വിതക്കത്തികേ പടിച്ചവാരാനുലോമേ അധിപതിയാ തേവീസാതി സത്തസു മൂലകേസു യഥാക്കമം സത്ത പഞ്ച തീണി ഏകം തീണി തീണി ഏകന്തി ഏവം തേവീസ, അഞ്ഞമഞ്ഞേ അട്ഠവീസ സത്ത പഞ്ച പഞ്ച തീണി ചത്താരി തീണി ഏകന്തി ഏവം, പുരേജാതേ ഏകാദസ തീണി ചത്താരി ദ്വേ ദുതിയതതിയദുമൂലകേസു ഏകം ഏകന്തി ഏവം, തഥാ ആസേവനേ. അഞ്ഞാനി ഗണനാനി ഹേതുആരമ്മണസദിസാനി.

൩൧. പച്ചനീയേ നാധിപതിപച്ചയേ പഠമപഞ്ഹേ ‘‘അവിതക്കവിചാരമത്തേ ഖന്ധേ പടിച്ച അവിതക്കവിചാരമത്താ അധിപതീ’’തി വത്വാ പുന ‘‘വിപാകം അവിതക്കവിചാരമത്തം ഏകം ഖന്ധം പടിച്ചാ’’തിആദിനാ വിസ്സജ്ജനം കതം, ന പന അവിസേസേന. കസ്മാ? വിപാകവജ്ജാനം അവിതക്കവിചാരമത്തക്ഖന്ധാനം ഏകന്തേന സാധിപതിഭാവതോ. വിപാകാനം പന ലോകുത്തരാനമേവ സാധിപതിഭാവോ, ന ഇതരേസന്തി തേ വിസും നിദ്ധാരേത്വാ വുത്താ. ലോകുത്തരവിപാകാധിപതിസ്സ ചേത്ഥ പുരിമകോട്ഠാസേയേവ സങ്ഗഹോ വേദിതബ്ബോ.

൩൮. നാസേവനമൂലകേ അവിതക്കവിചാരമത്തം വിപാകേന സഹ ഗച്ഛന്തേനാതി ഏതം മൂലം അവിതക്കവിചാരമത്തഅവിതക്കവിചാരപദേഹി അവിതക്കേഹി സഹ യോജേന്തേന നപുരേജാതസദിസം പാളിഗമനം കാതബ്ബന്തി വുത്തം ഹോതി. സദിസതാ ചേത്ഥ യേഭുയ്യേന വിസദിസതാ ച ദട്ഠബ്ബാ. തത്ഥ ഹി ആരുപ്പേ അവിതക്കവിചാരമത്തം ഇധ വിപാകം അവിതക്കവിചാരമത്തന്തിആദി യോജേതബ്ബന്തി അയമേത്ഥ വിസേസോ. ഇദഞ്ച നാസേവനവിഭങ്ഗാനന്തരം ലിഖിതബ്ബം, ന ഝാനാനന്തരം, കേസുചി പോത്ഥകേസു ലിഖിതം.