(൧) വിഭങ്ഗവാരോ

൫൩. യാ കുസലത്തികേ ലഭന്തി, ന തായേവ വേദനാത്തികാദീസൂതി തികപദനാനത്തമത്തേന വിനാ മൂലാവസാനവസേന സദിസതം സന്ധായ ‘‘ന തായേവാ’’തി വുത്തം, ന ച കേവലം തികന്തരേയേവ, കുസലത്തികേപി പന യാ പടിച്ചവാരേ ലഭന്തി, ന തായേവ പച്ചയവാരാദീസൂതി സബ്ബപുച്ഛാസമാഹരണം ഇധ കത്തബ്ബമേവ. ധമ്മാനുലോമപച്ചനീയേ ച തികപട്ഠാനേ വിതക്കത്തികപീതിത്തികാനം വിസ്സജ്ജനേ സബ്ബാപേതാ വിസ്സജ്ജനം ലഭന്തീതി ഏത്ഥ പീതിത്തികഗ്ഗഹണം ന കാതബ്ബം. ന ഹി തത്ഥ ഏകൂനപഞ്ഞാസ പുച്ഛാ വിസ്സജ്ജനം ലഭന്തീതി.

തേന സദ്ധിന്തി തേന സഹജാതപച്ചയഭൂതേന സദ്ധിന്തി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ‘‘യാവ നിരോധഗമനാ ഉദ്ധം പജ്ജതീ’’തി ച ‘‘ഉപ്പാദാദയോ വാ പാപുണാതീ’’തി ച വചനേഹി ഖണത്തയസമങ്ഗീ ഉപ്പജ്ജതീതി വുച്ചതീതി അനുഞ്ഞാതം വിയ ഹോതി, ഉപ്പാദക്ഖണസമങ്ഗീയേവ പന ഏവം വുത്തോതി ദട്ഠബ്ബോ.

യസ്മാ പന ഏകോ ഖന്ധോ ഏകസ്സാതിആദി ഇധ കുസലവചനേന ഗഹിതേ ഖന്ധേ സന്ധായ വുത്തം. വേദനാത്തികാദീസു പന ഏകം ഖന്ധം പടിച്ച ദ്വിന്നം, ദ്വേ പടിച്ച ഏകസ്സപി, ഹേതുദുകാദീസു ച സങ്ഖാരക്ഖന്ധേകദേസം പടിച്ച സങ്ഖാരക്ഖന്ധേകദേസസ്സപി ഉപ്പത്തി വുത്താതി സഹ ഉപ്പജ്ജമാനാനം സബ്ബേസം ധമ്മാനം പച്ചയോ ഹോന്തോ ഏകേകസ്സപി ദുകതികാദിഭേദാനഞ്ച പച്ചയോ നാമ ഹോതിയേവ, തഥാ ദുകാദിഭേദാനഞ്ചാതി.

‘‘രൂപേന സദ്ധിം അനുപ്പത്തിതോ ആരുപ്പവിപാകഞ്ച ന ഗഹേതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം, തം പന ന സബ്ബസ്മിം ഏതസ്മിം വചനേ ഗഹേതബ്ബം, അഥ ഖോ ‘‘ചിത്തസമുട്ഠാനഞ്ച രൂപ’’ന്തി ഏത്ഥേവ. ന കേവലഞ്ച ആരുപ്പവിപാകോവ, അഥ ഖോ ലോകുത്തരവിപാകകിരിയാബ്യാകതമ്പി ആരുപ്പേ ഉപ്പജ്ജമാനം ഏത്ഥ ന ഗഹേതബ്ബം. ‘‘വിപാകാബ്യാകതം കിരിയാബ്യാകതം ഏകം ഖന്ധം പടിച്ച തയോ ഖന്ധാ’’തി ഏത്ഥ പന ന കിഞ്ചി രൂപേന വിനാ സഹ വാ ഉപ്പജ്ജമാനം സഹേതുകം വിപാകകിരിയാബ്യാകതം അഗ്ഗഹിതം നാമ അത്ഥി. തത്ഥ പന യം രൂപേന സഹ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ പച്ചയുപ്പന്നവിസേസം ദസ്സേതും ‘‘ചിത്തസമുട്ഠാനഞ്ച രൂപ’’ന്തി വുത്തം.

‘‘വത്ഥും പടിച്ച ഖന്ധാ’’തി ഏത്തകേ വത്തബ്ബേ പച്ചയഭൂതസ്സ വത്ഥുസ്സ ‘‘കടത്താ ച രൂപ’’ന്തി ഏതസ്മിം സാമഞ്ഞവചനേ പച്ചയുപ്പന്നഭാവേന അഗ്ഗഹിതതാപത്തിം നിവാരേതും ‘‘ഖന്ധേ പടിച്ച വത്ഥൂ’’തി വുത്തം. ഖന്ധേ പടിച്ച വത്ഥു, വത്ഥും പടിച്ച ഖന്ധാതി വാ വത്ഥുഖന്ധാനം അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയഭൂതാനം പച്ചയഭാവവിസേസദസ്സനത്ഥം അഞ്ഞമഞ്ഞാപേക്ഖം വചനദ്വയം വുത്തം സാമഞ്ഞേന ഗഹിതമ്പി വിസും ഉദ്ധടം.

മഹാഭൂതേപി പടിച്ച ഉപ്പത്തിദസ്സനത്തന്തി യം ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപം കടത്താരൂപഞ്ച ഉപാദാരൂപം ഉപാദാരൂപഗ്ഗഹണേന വിനാ ‘‘ഖന്ധേ പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വുത്തം, തസ്സ മഹാഭൂതേപി പടിച്ച ഉപ്പത്തിദസ്സനത്ഥന്തി അത്ഥോ. ഏതസ്മിം പന ദസ്സനേ ഖന്ധപച്ചയസഹിതാസഹിതഞ്ച സബ്ബം ഉപാദാരൂപം ഇതോ പരേസു സഹജാതപച്ചയാദീസു സങ്ഗഹിതന്തി ഇമമത്ഥം സന്ധായ ‘‘കടത്താരൂപം പടിസന്ധിയമ്പീ’’തി പി-സദ്ദോ വുത്തോതി ദട്ഠബ്ബോ.

മഹാഭൂതേ പടിച്ച ഉപാദാരൂപന്തി വുത്തനയേനാതി ‘‘മഹാഭൂതേ പടിച്ച ചിത്തസമുട്ഠാനം രൂപം കടത്താരൂപം ഉപാദാരൂപ’’ന്തി ഏത്ഥ അത്ഥതോ അയം നയോ വുത്തോതി സന്ധായാഹ.

൫൪. രൂപമിസ്സകാ പഹായാതി യാസു പുച്ഛാസു രൂപേന വിനാ പച്ചയുപ്പന്നം ന ലബ്ഭതി, അഥ ഖോ രൂപമിസ്സകമേവ ലബ്ഭതി, താ പഹായാതി അധിപ്പായോ.

൫൭. ‘‘തിണ്ണം സന്നിപാതാ ഗബ്ഭസ്സ അവക്കന്തി ഹോതീ’’തി വചനതോതി ഗബ്ഭസേയ്യകപടിസന്ധിയാ പഞ്ചക്ഖന്ധസബ്ഭാവേന തായ സമാനലക്ഖണാ സബ്ബാപി പഞ്ചവോകാരപടിസന്ധി ഓക്കന്തിനാമകാതി സാധേതി. പരിപുണ്ണധമ്മാനം വിസ്സജ്ജനം ഏത്ഥ അത്ഥീതി പരിപുണ്ണവിസ്സജ്ജനാ.

ഏത്ഥ ച ‘‘ഏകം മഹാഭൂതം പടിച്ച തയോ…പേ… മഹാഭൂതേ പടിച്ച ചിത്തസമുട്ഠാനം രൂപം കടത്താരൂപം ഉപാദാരൂപ’’ന്തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൫൩) ഏത്താവതാ പഞ്ചവോകാരേ സബ്ബം ചിത്തകമ്മസമുട്ഠാനരൂപം ദസ്സിതം. അവസേസം പന ദസ്സേതും ‘‘ബാഹിര’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ബാഹിരന്തി ഏതേന അനിന്ദ്രിയബദ്ധരൂപം ദസ്സേതി, പുന ആഹാരസമുട്ഠാനം ഉതുസമുട്ഠാനന്തി ഏതേഹി സബ്ബം ഇന്ദ്രിയബദ്ധം ആഹാരഉതുസമുട്ഠാനരൂപം. തത്ഥ ‘‘ഉതുസമുട്ഠാനം ഏക’’ന്തിആദിനാ അസഞ്ഞസത്താനമ്പി ഉതുസമുട്ഠാനം വുത്തമേവാതി ദട്ഠബ്ബം. ന ഹി തത്ഥ തസ്സ വജ്ജനേ കാരണം അത്ഥീതി. ആദിമ്ഹി പന ‘‘ഏകം മഹാഭൂതം പടിച്ചാ’’തിആദി അവിസേസവചനം സഹജാതം അരൂപമ്പി പച്ചയം ഹേതാദികേ ച പച്ചയേ ബഹുതരേ ലഭന്തം ചിത്തസമുട്ഠാനകടത്താരൂപദ്വയം സഹ സങ്ഗണ്ഹിത്വാ വുത്തം, ഏവഞ്ച കത്വാ തസ്സ പരിയോസാനേ ‘‘മഹാഭൂതേ പടിച്ച ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപം കടത്താരൂപം ഉപാദാരൂപ’’ന്തി വുത്തം, തസ്മാ തത്ഥ കടത്താരൂപം ചിത്തസമുട്ഠാനസമ്ബന്ധം തംസമാനഗതികം പഞ്ചവോകാരേ വത്തമാനമേവ ഗഹിതന്തി അഗ്ഗഹിതം കടത്താരൂപം ദസ്സേതും ‘‘അസഞ്ഞസത്താനം ഏകം മഹാഭൂതം പടിച്ചാ’’തിആദി വുത്തം, തസ്മാ ഉപാദാരൂപം ഇധപി കമ്മപച്ചയവിഭങ്ഗേ വിയ ‘‘മഹാഭൂതേ പടിച്ച കടത്താരൂപം ഉപാദാരൂപ’’ന്തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൬൩) കടത്താരൂപഭാവവിസിട്ഠം ഉപാദാരൂപം ഗഹിതന്തി ദട്ഠബ്ബം. ന ഹി വുത്തസ്സ ഉതുസമുട്ഠാനസ്സ പുനവചനേ പയോജനം അത്ഥീതി.

കസ്മാ പന യഥാ ബാഹിരാദീസു ‘‘മഹാഭൂതേ പടിച്ച ഉപാദാരൂപ’’ന്തി അവിസേസേത്വാ ഉപാദാരൂപം വുത്തം, ഏവം അവത്വാ ചിത്തകമ്മജഉപാദാരൂപാനി ‘‘ചിത്തസമുട്ഠാനം രൂപം കടത്താരൂപം ഉപാദാരൂപ’’ന്തി ഹേതുപച്ചയാദീസു സഹ ‘‘ചിത്തസമുട്ഠാനം രൂപം ഉപാദാരൂപം അസഞ്ഞസത്താനം…പേ… കടത്താരൂപം ഉപാദാരൂപ’’ന്തി അധിപതിപച്ചയാദീസു വിസും ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപഭാവകടത്താരൂപഭാവേഹി വിസേസേത്വാവ വുത്താനീതി? തത്ഥ ബാഹിരഗ്ഗഹണാദീഹി വിയ ഏത്ഥ മഹാഭൂതാനം കേനചി അവിസേസിതത്താ. അപിച ഇദ്ധിചിത്തനിബ്ബത്താനം കമ്മപച്ചയാനഞ്ച ഇട്ഠാനിട്ഠാനം ബാഹിരരൂപായതനാദീനം ചിത്തം കമ്മഞ്ച ഹേതാദീസു ന കോചി പച്ചയോ, ആഹാരഉതുസമുട്ഠാനാനം പന ചിത്തം പച്ഛാജാതഭാവേന ഉപത്ഥമ്ഭകമേവ, ന ജനകം, മഹാഭൂതാനേവ പന തേസം സഹജാതാദിഭാവേന ജനകാനി, തസ്മാ സതിപി ചിത്തേന കമ്മേന ച വിനാ അഭാവേ ഹേതാദിപച്ചയഭൂതേഹി അരൂപേഹി ഉപ്പജ്ജമാനാനി ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപകടത്താരൂപഭൂതാനേവ ഉപാദാരൂപാനി ഹോന്തി, ന അഞ്ഞാനീതി ഇമം വിസേസം ദസ്സേതും ചിത്തകമ്മജേസ്വേവ ഉപാദാരൂപേസു വിസേസനം കതം. അഞ്ഞാനി വാ സമാനജാതികേന രൂപേന സമുട്ഠാനാനി പാകടവിസേസനാനേവാതി ന വിസേസനം അരഹന്തി, ഏതാനി പന അസമാനജാതികേഹി അരൂപേഹി സമുട്ഠിതാനി വിസേസനം അരഹന്തീതി വിസേസിതാനീതി വേദിതബ്ബാനി. യഥാ വാ ചിത്തകമ്മാനി ചിത്തകമ്മസമുട്ഠാനാനം സവിസേസേന പച്ചയഭാവേന പച്ചയാ ഹോന്തി സഹജാതാദിപച്ചയഭാവതോ മൂലകരണഭാവതോ ച, ന ഏവം ഉതുആഹാരാ തംസമുട്ഠാനാനന്തി ചിത്തകമ്മജാനേവ വിസും വിസേസനം അരഹന്തി. ഇതരാനി പന മഹാഭൂതവിസേസേനേവ വിസേസിതാനി, ഇധ ഉപാദാരൂപവിസേസനേന മഹാഭൂതാനി വിയ. ന ഹി അഞ്ഞതരവിസേസനം ഉഭയവിസേസനം ന ഹോതീതി.

൫൮. അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയേ ഖന്ധേ പടിച്ച വത്ഥു, വത്ഥും പടിച്ച ഖന്ധാതി ഖന്ധവത്ഥൂനം അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയതാദസ്സനേന പുബ്ബേ വിസും പച്ചയഭാവേന ദസ്സിതാനം ഖന്ധാനം ഏകതോ പച്ചയഭാവോ ദസ്സിതോ ഹോതീതി ഇമിനാ അധിപ്പായേനാഹ ‘‘ചതുന്നമ്പി ഖന്ധാനം ഏകതോ വത്ഥുനാ അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയതം ദസ്സേതും വുത്ത’’ന്തി. ‘‘ഖന്ധേ പടിച്ച വത്ഥൂ’’തി ഇദം പന ചതുന്നമ്പി ഖന്ധാനം ഏകതോ പടിച്ചത്ഥഫരണതാദസ്സനത്ഥം, ‘‘വത്ഥും പടിച്ച ഖന്ധാ’’തി വത്ഥുസ്സ. ന കേവലഞ്ച ഖന്ധാനം ഇധേവ, ഹേതുപച്ചയാദീസുപി അയമേവ നയോ. തത്ഥ സബ്ബേസം ഖന്ധാനം വിസും പടിച്ചത്ഥഫരണതം ദസ്സേത്വാ പുന ‘‘വത്ഥും പടിച്ച ഖന്ധാ’’തി വത്ഥുസ്സപി ദസ്സിതായ ‘‘ഏകം ഖന്ധഞ്ച വത്ഥുഞ്ച പടിച്ച തയോ ഖന്ധാ’’തിആദിനാ ഖന്ധവത്ഥൂനഞ്ച ദസ്സിതായേവ ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബാ.

കസ്മാ പനേത്ഥ ‘‘കുസലം ധമ്മം പടിച്ച അബ്യാകതോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയാ, കുസലേ ഖന്ധേ പടിച്ച ചിത്തസമുട്ഠാനാ മഹാഭൂതാ’’തി ഏവമാദി ന വുത്തം, നനു യദേവ പടിച്ചത്ഥം ഫരതി, ന തേനേവ അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയേന ഭവിതബ്ബം ഹേതുപച്ചയാദീഹി വിയ. ന ഹി യം ‘‘ഏകം തയോ ദ്വേ ച ഖന്ധേ പടിച്ചാ’’തി വുത്തം, തേ ഹേതുപച്ചയഭൂതാ ഏവ ഹോന്തി. ഏസ നയോ ആരമ്മണപച്ചയാദീസുപി. പച്ചയവാരേ ച ‘‘അബ്യാകതം ധമ്മം പച്ചയാ കുസലോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയാ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൨൫൬) വുത്തം, ന വത്ഥു കുസലാനം അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയോ ഹോതി, അഥ ച പന തംപച്ചയാ ഖന്ധാനം അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയാ ഉപ്പത്തി വുത്താ ഏവ. യദിപി കുസലാ ഖന്ധാ മഹാഭൂതാനം അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയാ ന ഹോന്തി, തഥാപി തേ പടിച്ച തേസം ഉപ്പത്തി വത്തബ്ബാ സിയാതി? ന വത്തബ്ബാ ഖന്ധസഹജാതാനം മഹാഭൂതാനം ഖന്ധാനം പച്ചയഭാവാഭാവതോ. അഞ്ഞമഞ്ഞസദ്ദോ ഹി ന ഹേതാദിസദ്ദോ വിയ നിരപേക്ഖോ, സഹജാതാദിസദ്ദോ വിയ വാ അഞ്ഞതരാപേക്ഖോ, അഥ ഖോ യഥാവുത്തേതരേതരാപേക്ഖോ. പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നാ ച ഖന്ധാ മഹാഭൂതാ ഇധ യഥാവുത്താ ഭവേയ്യും, തേസു ച മഹാഭൂതാ ഖന്ധാനം ന കോചി പച്ചയോ. യസ്സ ച സയം പച്ചയോ, തതോ തേന തന്നിസ്സിതേന വാ അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയേന ഉപ്പജ്ജമാനം അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതീതി വത്തബ്ബതം അരഹതി, യഥാ ഖന്ധേ പടിച്ച ഖന്ധാ, വത്ഥും പച്ചയാ ഖന്ധാ. തസ്മാ അത്തനോ പച്ചയസ്സ പച്ചയത്താഭാവതോ തദപേക്ഖത്താ ച അഞ്ഞമഞ്ഞസദ്ദസ്സ ഖന്ധേ പടിച്ച പച്ചയാ ച മഹാഭൂതാനം അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയാ ഉപ്പത്തി ന വുത്താ, ന അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയാ ച വുത്താ. ഖന്ധാ പന വത്ഥും പച്ചയാ ഉപ്പജ്ജമാനാ വത്ഥുസ്സ പച്ഛാജാതപച്ചയാ ഹോന്തി, തന്നിസ്സിതേന ച അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയേന ഉപ്പജ്ജന്തി. തസ്മാ വത്ഥും പച്ചയാ ഖന്ധാനം കുസലാദീനം അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയാ ഉപ്പത്തി വുത്താതി.

൫൯. ന സാ ഗഹിതാതി ചക്ഖായതനാദീനി നിസ്സയഭൂതാനി പടിച്ചാതി ന വുത്തന്തി അധിപ്പായോ. നിസ്സയപച്ചയഭാവേന പന ന ചക്ഖായതനാദീനി ആരമ്മണപച്ചയഭാവേന രൂപായതനാദീനി വിയ ന ഗഹിതാനീതി.

൬൦. ദ്വീസു ഉപനിസ്സയേസു വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി, ആരമ്മണൂപനിസ്സയമ്പി പന യേ ലഭന്തി, തേസം വസേന ആരമ്മണപച്ചയസദിസന്തി ഏവം വുത്തന്തി ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥ കിഞ്ചാപീ’’തി ആഹ. തത്ഥ ‘‘ന സബ്ബേ അകുസലാ അബ്യാകതാ ആരമ്മണൂപനിസ്സയം ലഭന്തീ’’തി പുരിമപാഠോ. കുസലാപി പന മഹഗ്ഗതാ ഏകന്തേന, കാമാവചരാ ച കദാചി ന ലഭന്തീതി ‘‘ന സബ്ബേ കുസലാകുസലാബ്യാകതാ’’തി പഠന്തി.

൬൧. പുരേജാതപച്ചയേ യഥാ അഞ്ഞത്ഥ പച്ചയം അനിദ്ദിസിത്വാവ ദേസനാ കതാ, ഏവം അകത്വാ കസ്മാ ‘‘വത്ഥും പുരേജാതപച്ചയാ’’തി വുത്തന്തി? നിയമസബ്ഭാവാ. ഹേതുആദീസു ഹി നിയമോ നത്ഥി. ന ഹി തേഹി ഉപ്പജ്ജമാനാനം അലോഭാദീസു കുസലാദീസു രൂപാദീസു ച അയമേവ പച്ചയോതി നിയമോ അത്ഥി, ഇധ പന വത്ഥു ന വത്ഥുധമ്മേസു പുരേജാതപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജമാനാനം ധമ്മാനം നിയമതോ ഛബ്ബിധം വത്ഥു പുരേജാതപച്ചയോ ഹോതീതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതും ഇദം വുത്തം. ആരമ്മണപുരേജാതമ്പി ഹി വത്ഥുപുരേജാതേ അവിജ്ജമാനേ ന ലബ്ഭതി, ഏവഞ്ച കത്വാ പടിസന്ധിവിപാകസ്സ നപുരേജാതപച്ചയാ ഏവ ഉപ്പത്തി വുത്താ, പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണസ്സപി തസ്സ പുരേജാതപച്ചയോ ന ഉദ്ധടോ. ‘‘നേവവിപാകനവിപാകധമ്മധമ്മം പടിച്ച വിപാകോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി പുരേജാതപച്ചയാ’’തി ഏതസ്സപി അലാഭതോ തത്ഥ ‘‘പുരേജാതേ തീണീ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൩.൧൨൪) വുത്തന്തി.

൬൩. തഥാ പടിസന്ധിക്ഖണേ മഹാഭൂതാനന്തി മഹാഭൂതാനം ഏകക്ഖണികനാനാക്ഖണികകമ്മപച്ചയവസേനേവ തദുപാദാരൂപാനമ്പി വദതീതി ച ദട്ഠബ്ബം. കടത്താരൂപാനന്തി പവത്തിയം കടത്താരൂപാനന്തി അധിപ്പായോ.

൬൪. യഥാലാഭവസേനാതി ഇന്ദ്രിയരൂപേസു യം യം പടിസന്ധിയം ലബ്ഭതി, തസ്സ തസ്സ വസേന.

൬൯. വിപ്പയുത്തപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജമാനാനമ്പി കേസഞ്ചി നിയമതോ വത്ഥു വിപ്പയുത്തപച്ചയോ, കേസഞ്ചി ഖന്ധാ, ന ച സമാനവിപ്പയുത്തപച്ചയാ ഏവ കുസലാദികേ പടിച്ച ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപ്പജ്ജന്തി, അഥ ഖോ നാനാവിപ്പയുത്തപച്ചയാപി, തസ്മാ തം വിസേസം ദസ്സേതും ‘‘വത്ഥും വിപ്പയുത്തപച്ചയാ, ഖന്ധേ വിപ്പയുത്തപച്ചയാ’’തി തത്ഥ തത്ഥ വുത്തം. തത്ഥ തദായത്തവുത്തിതായ പച്ചയുപ്പന്നോ പച്ചയം പച്ചയം കരോതീതി ഇമസ്സത്ഥസ്സ വസേന ഉപയോഗവചനം ദട്ഠബ്ബം. വത്ഥും ഖന്ധേ വിപ്പയുത്തപച്ചയകരണതോതി അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ. അട്ഠകഥായം പന ‘‘വത്ഥും പടിച്ച വിപ്പയുത്തപച്ചയാ, വത്ഥുനാ വിപ്പയുത്തപച്ചയതം സാധേന്തേനാ’’തി അത്ഥോ വുത്തോ, തത്ഥ കുസലാനം ഖന്ധാനം വത്ഥും പടിച്ച ഉപ്പത്തി നത്ഥീതി ‘‘വത്ഥും പടിച്ചാ’’തി ന സക്കാ വത്തുന്തി, ഇദം പന പടിച്ചസദ്ദേന അയോജേത്വാ ‘‘പടിച്ച ഉപ്പജ്ജന്തി വത്ഥും വിപ്പയുത്തപച്ചയാ’’തി യോജേത്വാ തസ്സത്ഥോ ‘‘വത്ഥുനാ വിപ്പയുത്തപച്ചയതം സാധേന്തേനാ’’തി വുത്തോതി ദട്ഠബ്ബോ. കിം പന പടിച്ചാതി? യം ‘‘ഏകം ഖന്ധ’’ന്തിആദികം പാളിയം പടിച്ചാതി വുത്തം. തമേവ അത്ഥം പാകടം കത്വാ ‘‘വത്ഥും വിപ്പയുത്തപച്ചയാതി ഖന്ധേ പടിച്ച ഖന്ധാ, വത്ഥുനാ വിപ്പയുത്തപച്ചയതം സാധേന്തേനാ’’തി പഠന്തി. അനന്തരത്താ പാകടസ്സ അബ്യാകതചിത്തസമുട്ഠാനസ്സേവ ഗഹണം മാ ഹോതൂതി ‘‘അബ്യാകതചിത്തസമുട്ഠാനമ്പി കുസലാകുസലചിത്തസമുട്ഠാനമ്പീ’’തി ആഹ. ആസന്നമ്പി ദൂരമ്പി സബ്ബന്തി വുത്തം ഹോതീതി.

൭൧-൭൨. ‘‘ഇമേ വീസതി പച്ചയാതി സംഖിപിത്വാ ദസ്സിതാനം വസേനേതം വുത്ത’’ന്തി വുത്തം. തത്ഥ യദി ഏകേനപി ദേസനം സംഖിത്തം സംഖിത്തമേവ, ആദിമ്ഹി പന തയോ പച്ചയാ വിപ്പയുത്തപച്ചയോ ഏകമ്പി പദം അപരിഹാപേത്വാ വിത്ഥാരിതാതി തേ ചത്താരോ പച്ഛാജാതഞ്ച വജ്ജേത്വാ ‘‘ഇമേ ഏകൂനവീസതി പച്ചയാ’’തി വത്തബ്ബം സിയാ. ഏത്തകാ ഹി സംഖിപിത്വാ ദസ്സിതാതി. യേ പന പാളിയം വിത്ഥാരിതം അവിത്ഥാരിതഞ്ച സബ്ബം സങ്ഗഹേത്വാ വുത്തന്തി വദന്തി, തേസം ‘‘ഇമേ തേവീസതി പച്ചയാ’’തി പാഠേന ഭവിതബ്ബം. ആദിമ്ഹി പന തയോ പച്ചയേ വിത്ഥാരിതേ വജ്ജേത്വാ യതോ പഭുതി സങ്ഖേപോ ആരദ്ധോ, തതോ ചതുത്ഥതോ പഭുതി സംഖിത്തം വിത്ഥാരിതഞ്ച സഹ ഗഹേത്വാ ‘‘ഇമേ തേവീസതി പച്ചയാ’’തി വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

വിഭങ്ഗവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.