൮. ചിത്തയമകം

ഉദ്ദേസവാരവണ്ണനാ

൧-൬൨. ചിത്തയമകവണ്ണനായം ആദിതോവ തയോ സുദ്ധികമഹാവാരാ ഹോന്തീതി ഇമേ തയോ മഹാവാരാ സരാഗാദികുസലാദീഹി മിസ്സകാ സുദ്ധികാ ച, തേസു ആദിതോ സുദ്ധികാ ഹോന്തീതി അത്ഥോ. മിസ്സകേസു ച ഏകേകസ്മിം സരാഗാദിമിസ്സകചിത്തേ തയോ തയോ മഹാവാരാ, തേ തത്ഥ തത്ഥ പന വുത്തേ സമ്പിണ്ഡേത്വാ ‘‘സോളസ പുഗ്ഗലവാരാ’’തിആദി വുത്തം, ന നിരന്തരം വുത്തേതി. ‘‘യസ്സ ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി ന നിരുജ്ഝതി, തസ്സ ചിത്തം നിരുജ്ഝിസ്സതി നുപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തിആദിനാ ഉപ്പാദനിരോധാനം പച്ചുപ്പന്നാനാഗതകാലാനഞ്ച സംസഗ്ഗവസേന ഏകേകായ പുച്ഛായ പവത്തത്താ ‘‘ഉപ്പാദനിരോധകാലസമ്ഭേദവാരോ’’തി വുത്തോ. ഏവം സേസാനമ്പി വാരാനം തംതംനാമതാ പാളിഅനുസാരേന വേദിതബ്ബാ.

ഉദ്ദേസവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിദ്ദേസവാരവണ്ണനാ

൬൩. തഥാരൂപസ്സേവ ഖീണാസവസ്സ ചിത്തം സന്ധായാതി ഇദം ഉപ്പാദക്ഖണസമങ്ഗിപച്ഛിമചിത്തസമങ്ഗിമ്ഹി പുഗ്ഗലേ അധിപ്പേതേ തഞ്ച ചിത്തം അധിപ്പേതമേവ ഹോതീതി കത്വാ വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. അരഹതോ പച്ഛിമചിത്തമ്പീതി നുപ്പജ്ജതി നിരുജ്ഝതീതി ഏവംപകാരം ഭങ്ഗക്ഖണസമങ്ഗിമേവ സന്ധായ വുത്തം.

൬൫-൮൨. ഉപ്പാദവാരസ്സ ദുതിയപുച്ഛാവിസ്സജ്ജനേ ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേ, നിരോധസമാപന്നാനം, അസഞ്ഞസത്താനം തേസം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജിത്ഥ, നോ ച തേസം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതീതി ഏത്ഥ ‘‘ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേ തേസം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജിത്ഥാ’’തി ഏതസ്സ ‘‘സബ്ബേസം ചിത്തം ഖണപച്ചുപ്പന്നമേവ ഹുത്വാ ഉപ്പാദക്ഖണം അതീതത്താ ഉപ്പജ്ജിത്ഥ നാമാ’’തി അത്ഥോ വുത്തോ. ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ തേസം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജിത്ഥ ചേവ ഉപ്പജ്ജതി ചാതി ഏതസ്സപി ഉപ്പാദം പത്തത്താ ഉപ്പജ്ജിത്ഥ, അനതീതത്താ ഉപ്പജ്ജതി നാമാതി ദ്വയമേതം ഏവം ന സക്കാ വത്തും. ന ഹി ഖണപച്ചുപ്പന്നേ ‘‘ഉപ്പജ്ജിത്ഥാ’’തി അതീതവോഹാരോ അത്ഥി. യദി സിയാ, യം വാ പന ചിത്തം ഉപ്പജ്ജിത്ഥ, തം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതീതി ഏത്ഥ ‘‘നോ’’തി അവത്വാ വിഭജിതബ്ബം സിയാ. തഥാ ‘‘യം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി, തം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജിത്ഥാ’’തി ഏത്ഥ ച ‘‘നോ’’തി അവത്വാ ‘‘ആമന്താ’’തി വത്തബ്ബം സിയാ. ‘‘ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേ’’തി പന ഭിജ്ജമാനചിത്തസമങ്ഗീ പുഗ്ഗലോ വുത്തോ, തസ്സ അതീതം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജിത്ഥ, ന ച കിഞ്ചി ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി. ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേതി ച ഉപ്പജ്ജമാനചിത്തസമങ്ഗീ പുഗ്ഗലോ വുത്തോ, തസ്സപി അതീതം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജിത്ഥ, തം പന ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ചിത്തന്തി ഹി സാമഞ്ഞവചനം ഏകസ്മിം അനേകസ്മിഞ്ച യഥാഗഹിതവിസേസേ തിട്ഠതീതി. ‘‘യസ്സ വാ പന ചിത്തം ഉപ്പജ്ജിസ്സതി, തസ്സ ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതീതി? ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേ’’തി ഏത്ഥ യസ്സ വാ പന ചിത്തം ഉപ്പജ്ജിസ്സതീതി ഏതേന സന്നിട്ഠാനേന ഗഹിതപുഗ്ഗലസ്സേവ ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേതി ഏവം സബ്ബത്ഥ സന്നിട്ഠാനവസേന നിയമോ വേദിതബ്ബോ. ഉപ്പന്നുപ്പജ്ജമാനവാരോ നിരുദ്ധനിരുജ്ഝമാനവാരോ ച പുഗ്ഗലവാരാദീസു തീസുപി നിന്നാനാകരണാ ഉദ്ദിട്ഠാ നിദ്ദിട്ഠാ ച. തത്ഥ പുഗ്ഗലവാരേ അവിസേസേന യം കഞ്ചി താദിസം പുഗ്ഗലം സന്ധായ ‘‘ഉപ്പന്നം ഉപ്പജ്ജമാന’’ന്തിആദി വുത്തം, ധമ്മവാരേ ചിത്തമേവ, പുഗ്ഗലധമ്മവാരേ പുഗ്ഗലം ചിത്തഞ്ചാതി അയമേത്ഥ വിസേസോ ദട്ഠബ്ബോ.

൮൩. അതിക്കന്തകാലവാരേ ഇമസ്സ പുഗ്ഗലവാരത്താ പുഗ്ഗലോ പുച്ഛിതോതി പുഗ്ഗലസ്സേവ വിസ്സജ്ജനേന ഭവിതബ്ബം. യഥാ യസ്സ ചിത്തം ഉപ്പജ്ജിത്ഥാതി ഏതേന ന കോചി പുഗ്ഗലോ ന ഗഹിതോ, ഏവം യസ്സ ചിത്തം ഉപ്പജ്ജമാനം ഖണം ഖണം വീതിക്കന്തം അതിക്കന്തകാലന്തി ഏതേന സന്നിട്ഠാനേന ന കോചി ന ഗഹിതോ. ന ഹി സോ പുഗ്ഗലോ അത്ഥി, യസ്സ ചിത്തം ഉപ്പാദക്ഖണം അതീതം നത്ഥി, തേ ച പന നിരുജ്ഝമാനക്ഖണാതീതചിത്താ ന ന ഹോന്തീതി പഠമോ പഞ്ഹോ ‘‘ആമന്താ’’തി വിസ്സജ്ജിതബ്ബോ സിയാ, തഥാ ദുതിയതതിയാ. ചതുത്ഥോ പന ‘‘പച്ഛിമചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേ തേസം ചിത്തം ഭങ്ഗക്ഖണം അവീതിക്കന്തം, നോ ച തേസം ചിത്തം ഉപ്പാദക്ഖണം അവീതിക്കന്തം, ഇതരേസം ചിത്തം ഭങ്ഗക്ഖണഞ്ച അവീതിക്കന്തം ഉപ്പാദക്ഖണഞ്ച അവീതിക്കന്ത’’ന്തി വിസ്സജ്ജിതബ്ബോ ഭവേയ്യ, തഥാ അവിസ്സജ്ജേത്വാ കസ്മാ സബ്ബത്ഥ ചിത്തമേവ വിഭത്തന്തി? ചിത്തവസേന പുഗ്ഗലവവത്ഥാനതോ. ഖണസ്സ ഹി വീതിക്കന്തതായ അതിക്കന്തകാലതാവചനേന വത്തമാനസ്സ ച ചിത്തസ്സ വസേന പുഗ്ഗലോ ഉപ്പാദക്ഖണാതീതചിത്തോ വുത്തോ അതീതസ്സ ച, തത്ഥ പുരിമസ്സ ചിത്തം ന ഭങ്ഗക്ഖണം വീതിക്കന്തം പച്ഛിമസ്സ വീതിക്കന്തന്തി ഏവമാദികോ പുഗ്ഗലവിഭാഗോ യസ്സ ചിത്തസ്സ വസേന പുഗ്ഗലവവത്ഥാനം ഹോതി, തസ്സ ചിത്തസ്സ തംതംഖണവീതിക്കമാവീതിക്കമദസ്സനവസേന ദസ്സിതോ ഹോതീതി സബ്ബവിസ്സജ്ജനേസു ചിത്തമേവ വിഭത്തം. അഥ വാ നയിധ ധമ്മമത്തവിസിട്ഠോ പുഗ്ഗലോ പുച്ഛിതോ, അഥ ഖോ പുഗ്ഗലവിസിട്ഠം ചിത്തം, തസ്മാ ചിത്തമേവ വിസ്സജ്ജിതന്തി വേദിതബ്ബം. യദിപി പുഗ്ഗലപ്പധാനാ പുച്ഛാ, അഥാപി ചിത്തപ്പധാനാ, ഉഭയഥാപി ദുതിയപുച്ഛായ ‘‘ആമന്താ’’തി വത്തബ്ബം സിയാ, തഥാ പന അവത്വാ നിരോധക്ഖണവീതിക്കമേന അതിക്കന്തകാലതാ ന ഉപ്പാദക്ഖണവീതിക്കമേന അതിക്കന്തകാലതാ വിയ വത്തമാനസ്സ അത്ഥീതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘അതീതം ചിത്ത’’ന്തി വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. യസ്സ ചിത്തം ന ഉപ്പജ്ജമാനന്തി ഏത്ഥ ഉപ്പജ്ജമാനം ഖണം ഖണം വീതിക്കന്തം അതിക്കന്തകാലം യസ്സ ചിത്തം ന ഹോതീതി അത്ഥോ. ഏസ നയോ ‘‘ന നിരുജ്ഝമാന’’ന്തി ഏത്ഥാപി.

൧൧൪-൧൧൬. മിസ്സകവാരേസു യസ്സ സരാഗം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി ന നിരുജ്ഝതി, തസ്സ ചിത്തം നിരുജ്ഝിസ്സതി നുപ്പജ്ജിസ്സതീതി പുച്ഛാ, നോതി വിസ്സജ്ജനഞ്ച അട്ഠകഥായം ദസ്സിതം. പാളിയം പന ‘‘യസ്സ സരാഗം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി ന നിരുജ്ഝതി, തസ്സ സരാഗം ചിത്തം നിരുജ്ഝിസ്സതി നുപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തി മാതികാഠപനായം വുത്തത്താ വിസ്സജ്ജനേപി തഥേവ സന്നിട്ഠാനസംസയത്ഥേസു സരാഗാദിമിസ്സകചിത്തവസേനേവ പുച്ഛാ ഉദ്ധരിത്വാ ‘‘സരാഗപച്ഛിമചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ തേസം സരാഗം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി ന നിരുജ്ഝതി നിരുജ്ഝിസ്സതി നുപ്പജ്ജിസ്സതി, ഇതരേസം സരാഗചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ തേസം സരാഗം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി ന നിരുജ്ഝതി നിരുജ്ഝിസ്സതി ചേവ ഉപ്പജ്ജിസ്സതി ചാ’’തി ഏവമാദിനാ നയേന യേഭുയ്യേന സുദ്ധികവാരസദിസമേവ വിസ്സജ്ജനം കാതബ്ബന്തി കത്വാ സംഖിത്തന്തി വിഞ്ഞായതി.

നിദ്ദേസവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ചിത്തയമകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.