൧. പണ്ണത്തിവാരോ

നിദ്ദേസവാരവണ്ണനാ

൧൦-൨൬. ‘‘ദുക്ഖം ദുക്ഖസച്ചന്തി? ആമന്താ’’തി ഏത്ഥ കിഞ്ചാപി ദുക്ഖദുക്ഖം സങ്ഖാരദുക്ഖം വിപരിണാമദുക്ഖന്തി തീസുപി ദുക്ഖസദ്ദോ പവത്തതി, ‘‘ജാതിപി ദുക്ഖാ’’തിആദിനാ (മഹാവ. ൧൪; വിഭ. ൧൯൦) ജാതിആദീസു ച, സോ പന ദുക്ഖദുക്ഖതോ അഞ്ഞത്ഥ പവത്തമാനോ അഞ്ഞനിരപേക്ഖോ നപ്പവത്തതി. സുദ്ധഞ്ചേത്ഥ ദുക്ഖപദം അഞ്ഞനിരപേക്ഖം ഗഹേത്വാ പണ്ണത്തിസോധനം കരോതി, തേന നിപ്പരിയായതോ ദുക്ഖസഭാവത്താ ഏവ യം ദുക്ഖദുക്ഖം, തസ്മിം ദുക്ഖദുക്ഖേ ഏസ ദുക്ഖസദ്ദോ, തഞ്ച ഏകന്തേന ദുക്ഖസച്ചമേവാതി ‘‘ആമന്താ’’തി വുത്തം. സുദ്ധസച്ചവാരേ സച്ചവിഭങ്ഗേ വുത്തേസു സമുദയേസു കോചി ഫലധമ്മേസു നത്ഥി, ന ച ഫലധമ്മേസു കോചി നിരോധോതി വുച്ചമാനോ അത്ഥി, മഗ്ഗസദ്ദോ ച ഫലഫലങ്ഗേസു മഗ്ഗഫലത്താ പവത്തതി, ന മഗ്ഗകിച്ചസബ്ഭാവാ. പരിനിട്ഠിതനിയ്യാനകിച്ചാനി ഹി താനി. നിയ്യാനവാചകോ ചേത്ഥ മഗ്ഗസദ്ദോ, ന നിയ്യാനഫലവാചകോ, തസ്മാ സമുദയോ സച്ചം, നിരോധോ സച്ചം, മഗ്ഗോ സച്ചന്തി ഏതേസുപി ‘‘ആമന്താ’’ഇച്ചേവ വിസ്സജ്ജനം കതം.

അഥ വാ പദസോധനേന പദേസു സോധിതേസു സച്ചവിസേസനഭൂതാ ഏവ ദുക്ഖാദിസദ്ദാ ഇധ ഗഹിതാതി വിഞ്ഞായന്തി. തേസം പന ഏകന്തേന സച്ചവിസേസനഭാവം, സച്ചാനഞ്ച തബ്ബിസേസനയോഗവിസേസം ദീപേതും സുദ്ധസച്ചവാരോ വുത്തോതി സച്ചവിസേസനാനം ദുക്ഖാദീനം ഏകന്തസച്ചത്താ ‘‘ദുക്ഖം സച്ചം…പേ… മഗ്ഗോ സച്ചന്തി? ആമന്താ’’തി വുത്തന്തി. യഥാ ചേത്ഥ, ഏവം ഖന്ധയമകാദീസുപി സുദ്ധഖന്ധാദിവാരേസു ഖന്ധാദിവിസേസനഭൂതാനമേവ രൂപാദീനം ഗഹണം യുത്തം. അട്ഠകഥായം (യമ. അട്ഠ. ഖന്ധയമക ൩൮) പന ‘‘യസ്മാ പിയരൂപസാതരൂപസങ്ഖാതം വാ രൂപം ഹോതു ഭൂതുപാദാരൂപം വാ, സബ്ബം പഞ്ചസു ഖന്ധേസു സങ്ഗഹം ഗച്ഛതേവ, തസ്മാ ആമന്താതി പടിജാനാതീ’’തി വചനേന രൂപാദിചക്ഖാദിദുക്ഖാദിഗ്ഗഹണേഹി സുദ്ധഖന്ധാദിവാരേസുപി ഖന്ധാദിവിസേസനതോ അഞ്ഞേപി ഗഹിതാതി അയമത്ഥോ ദീപിതോ ഹോതി, തേന തദനുരൂപതാവസേന ഇതരോ അത്ഥോ വുത്തോ.

നിദ്ദേസവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. പവത്തിവാരവണ്ണനാ

൨൭-൧൬൪. അന്തമസോ സുദ്ധാവാസാനമ്പീതി ഇദം തേസം അരിയത്താ ദുക്ഖസച്ചേന ഉപപജ്ജനേ ആസങ്കാ സിയാതി കത്വാ വുത്തം. തണ്ഹാവിപ്പയുത്തചിത്തസ്സാതി ഇദം പഞ്ചവോകാരവസേനേവ ഗഹേതബ്ബന്തി വുത്തം. യസ്സ ദുക്ഖസച്ചം ഉപ്പജ്ജതീതി ഏതേന പന സന്നിട്ഠാനേന സബ്ബേ ഉപപജ്ജന്താ പവത്തിയം ചതുവോകാരേ മഗ്ഗഫലതോ അഞ്ഞചിത്താനം ഉപ്പാദക്ഖണസമങ്ഗിനോ പഞ്ചവോകാരേ ച സബ്ബചിത്താനം ഉപ്പാദക്ഖണസമങ്ഗിനോ സങ്ഗഹിതാതി തേസ്വേവ സന്നിട്ഠാനേന നിച്ഛിതേസു കേചി ‘‘പവത്തേ തണ്ഹാവിപ്പയുത്തചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ’’തി ഏതേന ദുക്ഖസമുദയേസു ഏകകോട്ഠാസപ്പവത്തിസമങ്ഗിനോ ദസ്സീയന്തി സന്നിട്ഠാനേന ഗഹിതസ്സേവ വിഭാഗദസ്സനതോ, തേന ചതുവോകാരാനമ്പി ഗഹണം ഉപപന്നമേവ. ന ഹി തേസു മഗ്ഗഫലുപ്പാദസമങ്ഗീസു പസങ്ഗതാ അത്ഥി തംസമങ്ഗീനം തേസം സന്നിട്ഠാനേന അഗ്ഗഹിതത്താതി. ഇദം ഇധ ന ഗഹേതബ്ബന്തി ഇദം ചതുവോകാരേ ഫലസമാപത്തിചിത്തം ഇധ സച്ചാനം ഉപ്പാദവചനേ ന ഗഹേതബ്ബന്തി വുത്തം ഹോതി.

ഏത്ഥ ച സബ്ബേസം ഉപപജ്ജന്താനന്തി ഇദം കമ്മജപവത്തസ്സ പഠമുപ്പാദദസ്സനേന വുത്തം, അസഞ്ഞസത്താപേത്ഥ സങ്ഗഹിതാ. പവത്തേ തണ്ഹാവിപ്പയുത്തചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേതി ഇദം പന സമുദയസച്ചുപ്പാദവോമിസ്സസ്സ ദുക്ഖസച്ചുപ്പാദസ്സ തംരഹിതസ്സ ദസ്സനവസേന വുത്തം. തണ്ഹായ ഉപ്പാദക്ഖണേതി തംസഹിതസ്സ സമുദയസച്ചുപ്പാദവോമിസ്സസ്സ. തേസം പന അസഞ്ഞസത്താനം പവത്തിയം ദുക്ഖസച്ചസ്സ ഉപ്പാദോ സബ്ബത്ഥ ന ഗഹിതോ, തഥാ നിരോധോ ചാതി. മഗ്ഗസച്ചയമകേപി ഏസേവ നയോ. തേസം തസ്മിം ഉപപത്തിക്ഖണേ ച തണ്ഹാവിപ്പയുത്തചിത്തുപ്പത്തിക്ഖണേ ചാതി ഏവമേത്ഥ ഖണവസേന ഓകാസോ വേദിതബ്ബോതി വുത്തം, ഏവഞ്ച സതി ‘‘യസ്സ യത്ഥ ദുക്ഖസച്ചം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ തത്ഥ സമുദയസച്ചം ഉപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തി (യമ. ൧.സച്ചയമക.൭൧) ഏതസ്സ വിസ്സജ്ജനേ പച്ഛിമകോട്ഠാസേ ‘‘ഇതരേസം ചതുവോകാരം പഞ്ചവോകാരം ഉപപജ്ജന്താനം, പവത്തേ ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ തേസം തത്ഥ ദുക്ഖസച്ചഞ്ച ഉപ്പജ്ജതി സമുദയസച്ചഞ്ച ഉപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തി ഇദം ന യുജ്ജേയ്യ. ന ഹി ഉപപത്തിക്ഖണേ ചിത്തുപ്പത്തിക്ഖണേ ച സമുദയസച്ചം ഉപ്പജ്ജിസ്സതീതി. തസ്മാ ഉപപത്തിക്ഖണതണ്ഹാവിപ്പയുത്തചിത്തുപ്പത്തിക്ഖണസമങ്ഗീനം പുഗ്ഗലാനം യസ്മിം കാമാവചരാദിഓകാസേ സാ ഉപപത്തി ചിത്തുപ്പത്തി ച പവത്തമാനാ, തത്ഥ തേസന്തി ഓകാസവസേനേവേത്ഥ തത്ഥ-സദ്ദസ്സ അത്ഥോ യുജ്ജതി. പുഗ്ഗലോകാസവാരോ ഹേസ. തത്ഥ പുഗ്ഗലവിസേസദസ്സനത്ഥം ‘‘സബ്ബേസം ഉപപജ്ജന്താന’’ന്തിആദി വുത്തം, ഓകാസോ പന യത്ഥ തേ, സോ ഏവാതി.

‘‘സബ്ബേസം ചവന്താനം പവത്തേ ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേ ആരുപ്പേ മഗ്ഗസ്സ ച ഫലസ്സ ച ഉപ്പാദക്ഖണേ തേസം സമുദയസച്ചഞ്ച നുപ്പജ്ജതി ദുക്ഖസച്ചഞ്ച നുപ്പജ്ജതീ’’തി ഏത്ഥ പന ‘‘പവത്തേ ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേ ദുക്ഖസച്ചം നുപ്പജ്ജതീ’’തി ചിത്തപടിബദ്ധവുത്തിത്താ ചിത്തജരൂപമേവ ഇധാധിപ്പേതം, ന കമ്മജാദിരൂപം ചിത്തം അനപേക്ഖിത്വാവ ഉപ്പജ്ജനതോതി കേചി വദന്തി. ‘‘യസ്സ വാ പന സമുദയസച്ചം നുപ്പജ്ജതീ’’തി ഏതേന പന സന്നിട്ഠാനേന ഗഹിതോ പുഗ്ഗലോ ന ചിത്തം അപേക്ഖിത്വാവ ഗഹിതോ, അഥ ഖോ യോ കോചി ഏവംപകാരോ, തസ്മാ ‘‘തസ്സ ദുക്ഖസച്ചം നുപ്പജ്ജതീ’’തി ഏതേന ച ന ചിത്താപേക്ഖമേവ ദുക്ഖസച്ചം വുത്തം, അഥ ഖോ യം കിഞ്ചീതി ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേ യം കിഞ്ചി ദുക്ഖസച്ചം നുപ്പജ്ജതീതി അയമത്ഥോ വിഞ്ഞായതീതി. ന ഹി യമകേ വിഭജിതബ്ബേ അവിഭത്താ നാമ പുച്ഛാ അത്ഥീതി.

‘‘സുദ്ധാവാസാനം ദുതിയേ ചിത്തേവത്തമാനേ’’തി ഇദം സബ്ബന്തിമേന പരിച്ഛേദേന യസ്സ യത്ഥ ദുക്ഖസച്ചം ഉപ്പജ്ജിത്ഥ, നോ ച സമുദയസച്ചം, തംദസ്സനവസേന വുത്തം. തസ്മിം പന ദസ്സിതേ തേന സമാനഗതികത്താ ദുതിയാകുസലചിത്തതോ പുരിമസബ്ബചിത്തസമങ്ഗിനോ തേനേവ ദസ്സിതാ ഹോന്തി. തേസമ്പി ഹി തത്ഥ ദുക്ഖസച്ചം ഉപ്പജ്ജിത്ഥ നോ ച തേസം തത്ഥ സമുദയസച്ചം ഉപ്പജ്ജിത്ഥാതി. ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘ഇതരേസം ചതുവോകാരപഞ്ചവോകാരാന’’ന്തി ഏത്ഥ യഥാവുത്താ സുദ്ധാവാസാ അഗ്ഗഹിതാ ഹോന്തി. യഥാ ‘‘യസ്സ യത്ഥ ദുക്ഖസച്ചം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ തത്ഥ സമുദയസച്ചം ഉപ്പജ്ജിത്ഥാ’’തി (യമ. ൧.സച്ചയമക.൬൧) ഏതസ്സ വിസ്സജ്ജനേ ‘‘സുദ്ധാവാസാനം ഉപപത്തിചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ’’തി (യമ. ൧.സച്ചയമക.൬൧) ഏതേനേവ ഉപപത്തിചിത്തുപ്പാദക്ഖണസമങ്ഗിസമാനഗതികാ ദുതിയാകുസലതോ പുരിമസബ്ബചിത്തുപ്പാദക്ഖണസമങ്ഗിനോ ദസ്സിതാ ഹോന്തീതി ന തേ ‘‘ഇതരേസ’’ന്തി ഏതേന ഗയ്ഹന്തി, ഏവമിധാപി ദട്ഠബ്ബന്തി. ‘‘ഇതരേസ’’ന്തി വചനം പഞ്ചവോകാരാനം വിസേസനത്ഥം, ന ചതുവോകാരാനം. ന ഹി തേ പുബ്ബേ വുത്താ വജ്ജേതബ്ബാ സന്തി പഞ്ചവോകാരാ വിയ യഥാവുത്താ സുദ്ധാവാസാതി. ‘‘അഭിസമേതാവീനം തേസം തത്ഥ ദുക്ഖസച്ചഞ്ച ഉപ്പജ്ജിത്ഥ മഗ്ഗസച്ചഞ്ച ഉപ്പജ്ജിത്ഥാ’’തി (യമ. ൧.സച്ചയമക.൪൧) ഏതേന സന്നിട്ഠാനേന പുഗ്ഗലോകാസാ അഞ്ഞമഞ്ഞപരിച്ഛിന്നാ ഗഹിതാതി യസ്മിം ഓകാസേ അഭിസമേതാവിനോ, തേ ഏവം ‘‘അഭിസമേതാവീന’’ന്തി ഏതേന ഗഹിതാതി ദട്ഠബ്ബാ. തേന യേ കാമാവചരേ രൂപാവചരേ അരൂപാവചരേ വാ അഭിസമേതാവിനോ രൂപാവചരം അരൂപാവചരം വാ ഉപപന്നാ, യാവ തത്ഥാഭിസമയോ ഉപ്പന്നോ ഭവിസ്സതി, താവ തേ ഏത്ഥ ന ഗയ്ഹന്തി, തേ പന പുരിമകോട്ഠാസേ ‘‘സുദ്ധാവാസാനം ദുതിയേ ചിത്തേ വത്തമാനേ’’തി ഏവം ദസ്സിതേഹി സുദ്ധാവാസേ അനുപ്പന്നാഭിസമയേഹി സമാനഗതികാതി വിസും ന ദസ്സിതാ. ‘‘അനഭിസമേതാവീന’’ന്തി ഗഹിതാ യേ സബ്ബത്ഥ തത്ഥ ച അനഭിസമേതാവിനോ, തേസു സുദ്ധാവാസാനം ഗഹണകാലവിസേസനത്ഥം ‘‘സുദ്ധാവാസാനം ദുതിയേ ചിത്തേ വത്തമാനേ’’തി (യമ. ൧.സച്ചയമക.൪൨) വുത്തന്തി.

യസ്സ ചിത്തസ്സ അനന്തരാ അഗ്ഗമഗ്ഗം പടിലഭിസ്സന്തീതി ഏതേന വോദാനചിത്തസമങ്ഗിനാ സമാനഗതികാ തതോ പുരിമതരചിത്തസമങ്ഗിനോപി യാവ സബ്ബന്തിമതണ്ഹാസമ്പയുത്തചിത്തസമങ്ഗീ, താവ ദസ്സിതാതി വേദിതബ്ബാ. ഏസ നയോ അഞ്ഞേസു ഏവരൂപേസൂതി.

പവത്തേ ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേതി ആഗതട്ഠാനേ പടിസന്ധിചിത്തസ്സപി ഭങ്ഗക്ഖണഗ്ഗഹണം ദട്ഠബ്ബം, തഥാ ‘‘പവത്തേ ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ’’തി ആഗതട്ഠാനേ ച ചുതിചിത്തസ്സപി ഉപ്പാദക്ഖണസ്സാതി. ‘‘യസ്സ ദുക്ഖസച്ചം ന നിരുജ്ഝതി, തസ്സ സമുദയസച്ചം ന നിരുജ്ഝിസ്സതീ’’തി (യമ. ൧.സച്ചയമക.൧൧൬) ഏതസ്സ വിസ്സജ്ജനേ ദ്വീസുപി കോട്ഠാസേസു ‘‘അരൂപേ മഗ്ഗസ്സ ച ഫലസ്സ ച ഭങ്ഗക്ഖണേ’’ഇച്ചേവ (യമ. ൧.സച്ചയമക.൧൧൬) വുത്തം, ന വിസേസിതം. കസ്മാ? ഏകസ്സപി മഗ്ഗസ്സ ച ഫലസ്സ ച ഭങ്ഗക്ഖണസമങ്ഗിനോ ഉഭയകോട്ഠാസഭജനതോ. യസ്സ ദുക്ഖസച്ചം ന നിരുജ്ഝതീതി ഏതേന സന്നിട്ഠാനേന ഗഹിതേസു ഹി അരുപേ മഗ്ഗഫലഭങ്ഗക്ഖണസമങ്ഗീസു കേസഞ്ചി തിണ്ണം ഫലാനം ദ്വിന്നഞ്ച മഗ്ഗാനം ഭങ്ഗക്ഖണസമങ്ഗീനം നിരന്തരം അനുപ്പാദേത്വാ അന്തരന്തരാ വിപസ്സനാനികന്തിം ഭവനികന്തിം ഉപ്പാദേത്വാ യേ ഉപരിമഗ്ഗേ ഉപ്പാദേസ്സന്തി, തേസം സമുദയസച്ചം നിരുജ്ഝിസ്സതീതി തേസംയേവ പന കേസഞ്ചി അന്തരാ തണ്ഹം അനുപ്പാദേത്വാ ഉപരിമഗ്ഗഉപ്പാദേന്താനം മഗ്ഗഫലഭങ്ഗക്ഖണസമങ്ഗീനം സമുദയസച്ചം ന നിരുജ്ഝിസ്സതീതി. സാമഞ്ഞവചനേനപി ച പുരിമകോട്ഠാസേ വുച്ചമാനേന പച്ഛിമകോട്ഠാസേ വക്ഖമാനേ വജ്ജേത്വാവ ഗഹണം ഹോതീതി ദസ്സിതോയം നയോതി.

പവത്തിവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. പരിഞ്ഞാവാരവണ്ണനാ

൧൬൫-൧൭൦. പരിഞ്ഞാവാരേ …പേ… തിസ്സോപേത്ഥ പരിഞ്ഞാ ലബ്ഭന്തീതി ഏത്ഥേവ വിസേസനം ഖന്ധയമകാദീസു സബ്ബഖന്ധാദീനം വിയ സബ്ബസച്ചാനം അപരിഞ്ഞേയ്യതാദസ്സനത്ഥം സച്ഛികരണഭാവനാവസേന ഇമസ്സ വാരസ്സ അപ്പവത്തിദസ്സനത്ഥഞ്ച. ദുക്ഖസ്സ പരിഞ്ഞത്ഥം സമുദയസ്സ ച പഹാനത്ഥം ഭഗവതി ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതീതി പരിഞ്ഞാപഹാനം സച്ചേസു ദസ്സേതും ദുക്ഖേ തീരണപരിഞ്ഞാ വുത്താ, ന പഹാനപരിഞ്ഞാ. സമുദയേ ച പഹാനപരിഞ്ഞാ, ന തീരണപരിഞ്ഞാ. ഞാതപരിഞ്ഞാ പന സാധാരണാതി ഉഭയത്ഥ വുത്താ. മഗ്ഗഞാണഞ്ഹി ദുക്ഖസമുദയാനി വിഭാവേതീതി ഞാതപരിഞ്ഞാ ച ഹോതി, ദുക്ഖതീരണകിച്ചാനം നിപ്ഫാദനതോ തീരണപരിഞ്ഞാ ച, സമുദയസ്സ അപ്പവത്തികരണതോവ പഹാനപരിഞ്ഞാ ചാതി തിസ്സോപി പരിഞ്ഞാ മഗ്ഗക്ഖണേ ഏവ യോജേതബ്ബാതി.

പരിഞ്ഞാവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സച്ചയമകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. സങ്ഖാരയമകം

൧. പണ്ണത്തിവാരവണ്ണനാ

൧. ഖന്ധാദയോ വിയ പുബ്ബേ അവിഭത്താ കായസങ്ഖാരാദയോതി തേസം അവിഞ്ഞാതത്താ ‘‘അസ്സാസപസ്സാസാ കായസങ്ഖാരോ’’തിആദിനാ (സം. നി. ൪.൩൪൮) തയോ സങ്ഖാരേ വിഭജതി. കായസ്സ സങ്ഖാരോതി പഠമേ അത്ഥേ സാമിഅത്ഥേ ഏവ സാമിവചനം, ദുതിയേ അത്ഥേ കത്തുഅത്ഥേ. വചിയാ സങ്ഖാരോതി കമ്മത്ഥേ സാമിവചനം. ചിത്തസ്സ സങ്ഖാരോതി ച കത്തുഅത്ഥേയേവ. സോ പന കരണവചനസ്സ അത്ഥോതി കത്വാ ‘‘കരണത്ഥേ സാമിവചനം കത്വാ’’തി വുത്തം.

൨-൭. സുദ്ധികഏകേകപദവസേന അത്ഥാഭാവതോതി പദസോധനതംമൂലകചക്കവാരേഹി യോപി അത്ഥോ ദസ്സിതോ ദ്വീഹി പദേഹി ലബ്ഭമാനോ ഏകോ അസ്സാസപസ്സാസാദികോ, തസ്സ സുദ്ധികേഹി കായാദിപദേഹി സുദ്ധികേന ച സങ്ഖാരപദേന അവചനീയത്താ യഥാ രൂപപദസ്സ ഖന്ധേകദേസോ ഖന്ധപദസ്സ ഖന്ധസമുദായോ പദസോധനേ ദസ്സിതോ യഥാധിപ്പേതോ അത്ഥോ അത്ഥി, ഏവം ഏകേകപദസ്സ യഥാധിപ്പേതത്ഥാഭാവതോതി അധിപ്പായോ. കായോ കായസങ്ഖാരോതിആദി പന വത്തബ്ബം സിയാതി യദി വിസും അദീപേത്വാ സമുദിതോ കായസങ്ഖാരസദ്ദോ ഏകത്ഥ ദീപേതി, കായസങ്ഖാരസദ്ദോ കായസങ്ഖാരത്ഥേ വത്തമാനോ ഖന്ധസദ്ദോ വിയ രൂപസദ്ദേന കായസദ്ദേന വിസേസിതബ്ബോതി അധിപ്പായേന വദതി. സുദ്ധസങ്ഖാരവാരോ ഹേസാതി ഏതേന ഇമസ്സ വാരസ്സ പദസോധനേന ദസ്സിതാനം യഥാധിപ്പേതാനമേവ ഗഹണതോ തേസഞ്ച കായാദിപദേഹി അഗ്ഗഹിതത്താ ‘‘കായോ കായസങ്ഖാരോ’’തിആദിവചനസ്സ അയുത്തിം ദസ്സേതി. ഇധ പന സങ്ഖാരയമകേ കായാദിപദാനം സങ്ഖാരപദസ്സ ച അസമാനാധികരണത്താ ‘‘കായോ സങ്ഖാരോ, സങ്ഖാരാ കായോ’’തിആദിമ്ഹി വുച്ചമാനേ അധിപ്പേതത്ഥപരിച്ചാഗോ അനധിപ്പേതത്ഥപരിഗ്ഗഹോ ച കതോ സിയാതി സുദ്ധസങ്ഖാരതംമൂലചക്കവാരാ ന വുത്താ. പദസോധനവാരതംമൂലചക്കവാരേഹി പന അസമാനാധികരണേഹി കായാദിപദേഹി സങ്ഖാരസദ്ദസ്സ വിസേസനീയതായ ദസ്സിതായ സംസയോ ഹോതി ‘‘യോ അത്ഥന്തരപ്പവത്തിനാ കായസദ്ദേന വിസേസിതോ കായസങ്ഖാരോ, ഏസോ അത്ഥന്തരപ്പവത്തീഹി വചീചിത്തേഹി വിസേസിതോ ഉദാഹു അഞ്ഞോ’’തി. ഏവം സേസേസുപി. ഏത്ഥ തേസം അഞ്ഞത്ഥ ദസ്സനത്ഥം ‘‘കായസങ്ഖാരോ വചീസങ്ഖാരോ’’തിആദിനാ അനുലോമപടിലോമവസേന ഛ യമകാനി വുത്താനീതി ദട്ഠബ്ബം. അട്ഠകഥായം പന സുദ്ധസങ്ഖാരവാരട്ഠാനേ വുത്തത്താ അയം നയോ സുദ്ധസങ്ഖാരവാരോതി വുത്തോ.

പണ്ണത്തിവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. പവത്തിവാരവണ്ണനാ

൧൯. പവത്തിവാരേ സങ്ഖാരാനം പുഗ്ഗലാനഞ്ച ഓകാസത്താ ഝാനം ഭൂമി ച വിസും ഓകാസഭാവേന ഗഹിതാതി പുഗ്ഗലവാരേ ച ഓകാസവസേന പുഗ്ഗലഗ്ഗഹണേന തേസം ദ്വിന്നം ഓകാസാനം വസേന ഗഹണം ഹോതി, തസ്മാ ‘‘വിനാ വിതക്കവിചാരേഹി അസ്സാസപസ്സാസാനം ഉപ്പാദക്ഖണേ’’തി ദുതിയതതിയജ്ഝാനോകാസവസേന ഗഹിതാ പുഗ്ഗലാ വിസേസേത്വാ ദസ്സിതാതി ദട്ഠബ്ബാ. പുന പഠമജ്ഝാനം സമാപന്നാനന്തി ഝാനോകാസവസേന പുഗ്ഗലം ദസ്സേതി, കാമാവചരാനന്തി ഭൂമോകാസവസേന. ദ്വിപ്പകാരാനമ്പി പന തേസം വിസേസനത്ഥമാഹ ‘‘അസ്സാസപസ്സാസാനം ഉപ്പാദക്ഖണേ’’തി. തേന രൂപാരൂപാവചരേസു പഠമജ്ഝാനസമാപന്നകേ കാമാവചരേ ഗബ്ഭഗതാദികേ ച നിവത്തേതി. കാമാവചരാനമ്പി ഹി ഗബ്ഭഗതാദീനം വിനാ അസ്സാസപസ്സാസേഹി വിതക്കവിചാരാനം ഉപ്പത്തി അത്ഥി. അട്ഠകഥായം പന ഏകന്തികത്താ രൂപാരൂപാവചരാ നിദസ്സിതാ. വിനാ അസ്സാസപസ്സാസേഹി വിതക്കവിചാരാനം ഉപ്പാദക്ഖണേതി ഏതേന പന ദസ്സിതാ പുഗ്ഗലാ പഠമജ്ഝാനോകാസാ കാമാവചരാദിഓകാസാ ച അസ്സാസപസ്സാസവിരഹവിസിട്ഠാ ദട്ഠബ്ബാ. ഇമിനാ നയേന സബ്ബത്ഥ പുഗ്ഗലവിഭാഗോ വേദിതബ്ബോ.

൨൧. ‘‘പഠമജ്ഝാനേ കാമാവചരേതി കാമാവചരഭൂമിയം ഉപ്പന്നേ പഠമജ്ഝാനേ’’തി അട്ഠകഥായം വുത്തം, ഏതസ്മിം പന അത്ഥേ സതി ‘‘ചതുത്ഥജ്ഝാനേ രൂപാവചരേ അരൂപാവചരേ തത്ഥ ചിത്തസങ്ഖാരോ ഉപ്പജ്ജതി, നോ ച തത്ഥ കായസങ്ഖാരോ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി ഏത്ഥാപി രൂപാരൂപാവചരഭൂമീസു ഉപ്പന്നേ ചതുത്ഥജ്ഝാനേതി അത്ഥോ ഭവേയ്യ, സോ ച അനിട്ഠോ ഭൂമീനം ഓകാസഭാവസ്സേവ അഗ്ഗഹിതതാപത്തിതോ, സബ്ബചതുത്ഥജ്ഝാനസ്സ ഓകാസവസേന അഗ്ഗഹിതതാപത്തിതോ ച, തസ്മാ ഝാനഭൂമോകാസാനം സങ്കരം അകത്വാ വിസും ഏവ ഓകാസഭാവോ യോജേതബ്ബോ. പഠമജ്ഝാനോകാസേപി ഹി കായസങ്ഖാരോ ച ഉപ്പജ്ജതി വചീസങ്ഖാരോ ച ഉപ്പജ്ജതി കാമാവചരോകാസേ ച. യദിപി ന സബ്ബമ്ഹി പഠമജ്ഝാനേ സബ്ബമ്ഹി ച കാമാവചരേ ദ്വയം ഉപ്പജ്ജതി, തത്ഥ പന തംദ്വയുപ്പത്തി അത്ഥീതി കത്വാ ഏവം വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. വിസും ഓകാസത്താ ച ‘‘അങ്ഗമത്തവസേന ചേത്ഥാ’’തിആദിവചനം ന വത്തബ്ബം ഹോതീതി. ഇമമ്ഹി ച യമകേ അവിതക്കവിചാരമത്തം ദുതിയജ്ഝാനം വിചാരവസേന പഠമജ്ഝാനേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതീതി ദട്ഠബ്ബം. മുദ്ധഭൂതം ദുതിയജ്ഝാനം ഗഹേത്വാ ഇതരം അസങ്ഗഹിതന്തി വാ. യസ്സയത്ഥകേ ‘‘നിരോധസമാപന്നാന’’ന്തി ന ലബ്ഭതി. ന ഹി തേ അസഞ്ഞസത്താ വിയ ഓകാസേ ഹോന്തീതി.

൩൭. സുദ്ധാവാസാനം ദുതിയേ ചിത്തേ വത്തമാനേതി തേസം പഠമതോ അവിതക്കഅവിചാരതോ ദുതിയേ സവിതക്കസവിചാരേപി ഭവനികന്തിആവജ്ജനേ വത്തമാനേ ഉഭയം നുപ്പജ്ജിത്ഥാതി ദസ്സേന്തേന തതോ പുരിമചിത്തക്ഖണേസുപി നുപ്പജ്ജിത്ഥാതി ദസ്സിതമേവ ഹോതി. യഥാ പന ചിത്തസങ്ഖാരസ്സ ആദിദസ്സനത്ഥം ‘‘സുദ്ധാവാസം ഉപപജ്ജന്താന’’ന്തി വുത്തം, ഏവം വചീസങ്ഖാരസ്സ ആദിദസ്സനത്ഥം ‘‘ദുതിയേ ചിത്തേ വത്തമാനേ’’തി വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

പവത്തിവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സങ്ഖാരയമകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. അനുസയയമകം

പരിച്ഛേദപരിച്ഛിന്നുദ്ദേസവാരവണ്ണനാ

൧. പച്ചയപരിഗ്ഗഹപരിയോസാനാ ഞാതപരിഞ്ഞാതി പച്ചയദീപകേന മൂലയമകേന ഞാതപരിഞ്ഞം, ഖന്ധാദീസു തീരണബാഹുല്ലതോ ഖന്ധാദിയമകേഹി തീരണപരിഞ്ഞഞ്ച വിഭാവേത്വാ അനുസയപഹാനന്താ പഹാനപരിഞ്ഞാതി പഹാതബ്ബമുദ്ധഭൂതേഹി അനുസയേഹി പഹാനപരിഞ്ഞം വിഭാവേതും അനുസയയമകം ആരദ്ധം. ലബ്ഭമാനവസേനാതി അനുസയഭാവേന ലബ്ഭമാനാനം വസേനാതി അത്ഥോ. തീഹാകാരേഹി അനുസയാനം ഗാഹാപനം തേസു തഥാ അഗ്ഗഹിതേസു അനുസയവാരാദിപാളിയാ ദുരവബോധത്താ.

അയം പനേത്ഥ പുരിമേസൂതി ഏതേസു സാനുസയവാരാദീസു പുരിമേസൂതി അത്ഥോ. അത്ഥവിസേസാഭാവതോ ‘‘കാമധാതും വാ പന ഉപപജ്ജന്തസ്സ കാമധാതുയാ ചുതസ്സ, രൂപധാതും വാ പന ഉപപജ്ജന്തസ്സ കാമധാതുയാ ചുതസ്സാ’’തി ഏവമാദീഹി അവുച്ചമാനേ കഥമയം യമകദേസനാ സിയാതി? നായം യമകദേസനാ, പുരിമവാരേഹി പന യമകവസേന ദേസിതാനം അനുസയാനം ചുതിഉപപത്തിവസേന അനുസയട്ഠാനപരിച്ഛേദദസ്സനം. യമകദേസനാബാഹുല്ലതോ പന സബ്ബവാരസമുദായസ്സ അനുസയയമകന്തി നാമം ദട്ഠബ്ബം. അഥ വാ പടിലോമപുച്ഛാപി അത്ഥവസേന ലബ്ഭന്തി, അത്ഥവിസേസാഭാവതോ പന ന വുത്താതി ലബ്ഭമാനതാവസേന ഏതിസ്സാപി ദേസനായ യമകദേസനതാ വേദിതബ്ബാ.

അനുരൂപം കാരണം ലഭിത്വാ ഉപ്പജ്ജന്തീതി ഏതേന കാരണലാഭേ ഉപ്പത്തിഅരഹതം ദസ്സേതി. അപ്പഹീനാ ഹി അനുസയാ കാരണലാഭേ സതി ഉപ്പജ്ജന്തി. യാവ ച മഗ്ഗേന തേസം അനുപ്പത്തിഅരഹതാ ന കതാ ഹോതി, താവ തേ ഏവംപകാരാ ഏവാതി ‘‘അനുസയാ’’തി വുച്ചന്തി. സോ ഏവംപകാരോ ഉപ്പജ്ജതി-സദ്ദേന ഗഹിതോ, ന ഖന്ധയമകാദീസു വിയ ഉപ്പജ്ജമാനതാ. തേനേവ ‘‘യസ്സ കാമരാഗാനുസയോ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ പടിഘാനുസയോ ഉപ്പജ്ജതീതി? ആമന്താ’’തിആദിനാ ഉപ്പജ്ജനവാരോ അനുസയവാരേന നിന്നാനാകരണോ വിഭത്തോ. അനുരൂപം കാരണം പന ലഭിത്വാ യേ ഉപ്പജ്ജിംസു ഉപ്പജ്ജമാനാ ച, തേപി അപ്പഹീനട്ഠേന ഥാമഗതാ അഹേസും ഭവന്തി ച. ഉപ്പത്തിഅരഹതായ ഏവ ച തേ ഉപ്പജ്ജിംസു ഉപ്പജ്ജന്തി ച, ന ച അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നതോ അഞ്ഞേ ഉപ്പത്തിഅരഹാ നാമ അത്ഥി, തസ്മാ സബ്ബേ അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നാ കാമരാഗാദയോ ‘‘അനുസയാ’’തി വുച്ചന്തി. അപ്പഹീനട്ഠേനേവ ഹി അനുസയാ, അപ്പഹീനാ ച അതീതാദയോ ഏവ, മഗ്ഗസ്സ പന താദിസാനം അനുപ്പത്തിഅരഹതാപാദനേന അനുസയപ്പഹാനം ഹോതീതി. അപ്പഹീനാകാരോ നാമ ധമ്മാകാരോ, ന ധമ്മോ, ധമ്മോ ഏവ ച ഉപ്പജ്ജതീതി ഇമിനാ അധിപ്പായേനാഹ ‘‘അപ്പഹീനാകാരോ ച ഉപ്പജ്ജതീതി വത്തും ന യുജ്ജതീ’’തി. സത്താനുസയാതി ഏത്ഥ യദി അപ്പഹീനട്ഠേന സന്താനേ അനുസേന്തീതി അനുസയാ, അഥ കസ്മാ സത്തേവ വുത്താ, നനു സത്താനുസയതോ അഞ്ഞേസമ്പി കിലേസാനം അപ്പഹീനത്താ അനുസയഭാവോ ആപജ്ജതീതി ചേ? നാപജ്ജതി, അപ്പഹീനമത്തസ്സേവ അനുസയഭാവസ്സ അവുത്തത്താ. വുത്തഞ്ഹി ‘‘അനുസയോതി പന അപ്പഹീനട്ഠേന ഥാമഗതകിലേസോ വുച്ചതീ’’തി (യമ. അട്ഠ. അനുസയയമക ൧), തസ്മാ അപ്പഹീനട്ഠേന ഥാമഗതോ കിലേസോയേവ അനുസയോ നാമാതി യുത്തം. ഥാമഗതന്തി ച അഞ്ഞേഹി അസാധാരണോ സഭാവോ ദട്ഠബ്ബോ. തഥാ ഹി ധമ്മസഭാവബോധിനാ തഥാഗതേന ഇമേയേവ ‘‘അനുസയാ’’തി വുത്താ. ഥാമഗതോതി അനുസയസമങ്ഗീതി അത്ഥോ.

അനുസയഉപ്പജ്ജനവാരാനം സമാനഗതികത്താ യഥാ ‘‘അനുസേതീ’’തി വചനം അപ്പഹീനാകാരദീപകം, ഏവം ‘‘ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വചനം സിയാതി ഉപ്പജ്ജനവാരേന ‘‘ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വചനസ്സ അവുത്തതാ സക്കാ വത്തുന്തി ചേ? തം ന, വചനത്ഥവിസേസേന തംദ്വയസ്സ വുത്തത്താ. ‘‘അനുരൂപം കാരണം ലഭിത്വാ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി ഹി ഏതസ്മിം അത്ഥേ അവിസിട്ഠേപി ‘‘അനുസേതീ’’തി വചനം സന്താനേ അനുസയിതതം ഥാമഗതഭാവം ദീപേതി. യദി തമേവ ‘‘ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വചനം ദീപേയ്യ, കസ്സചി വിസേസസ്സ അഭാവാ ഉപ്പജ്ജനവാരോ ന വത്തബ്ബോ സിയാ, ‘‘ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വചനം പന ഉപ്പത്തിയോഗ്ഗം ദീപേതി. കസ്മാ? ഉപ്പജ്ജനവാരേന ഉപ്പത്തിയോഗ്ഗസ്സ ദസ്സിതത്താ, അനുസയസദ്ദസ്സ സബ്ബദാ വിജ്ജമാനാനം അപരിനിപ്ഫന്നസയനത്ഥതായ നിവാരണത്ഥം ഉപ്പത്തിഅരഹതായ ഥാമഗതഭാവസങ്ഖാതസ്സ യഥാധിപ്പേതസയനത്ഥസ്സ ദസ്സനത്ഥം ‘‘അനുസേന്തീതി അനുരൂപം കാരണം ലഭിത്വാ ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തി യം ഉപ്പത്തിയോഗ്ഗവചനം വുത്തം, തം സുവുത്തമേവാതി അധിപ്പായോ. തമ്പി സുവുത്തമേവ ഇമിനാ തന്തിപ്പമാണേനാതി സമ്ബന്ധോ. തന്തിത്തയേനപി ഹി ചിത്തസമ്പയുത്തതാ ദീപിതാ ഹോതി.

പരിച്ഛേദപരിച്ഛിന്നുദ്ദേസവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഉപ്പത്തിട്ഠാനവാരവണ്ണനാ

൨. കാമധാതുയാ ദ്വീസു വേദനാസൂതി കാമാവചരഭൂമിയം സുഖായ ച ഉപേക്ഖായ ചാതി അട്ഠകഥായം കാമധാതുഗ്ഗഹണം ദ്വിന്നം വേദനാനം വിസേസനഭാവേന വുത്തം, ഏവം സതി കാമധാതുയാ കാമരാഗാനുസയസ്സ അനുസയട്ഠാനതാ ന വുത്താ ഹോതി. ദ്വീസു പന രാഗേസു ഭവരാഗസ്സ തീസു ധാതൂസു രൂപാരൂപധാതൂനം അനുസയട്ഠാനതാ വുത്താതി കാമധാതുയാ കാമരാഗസ്സ അനുസയട്ഠാനതാ വത്തബ്ബാ. ധാതുവേദനാസബ്ബസക്കായപരിയാപന്നവസേന ഹി തിപ്പകാരം അനുസയാനം അനുസയട്ഠാനം വുത്തന്തി. തസ്മാ തീസു ധാതൂസു കാമധാതുയാ തീസു വേദനാസു ദ്വീസു വേദനാസു ഏത്ഥ കാമരാഗാനുസയോ അനുസേതീതി വിസും അനുസയട്ഠാനതാ ധാതുയാ വേദനാനഞ്ച യോജേതബ്ബാ. ദ്വീസു വേദനാസൂതി ഇദഞ്ച വേദനാസു അനുസയമാനോ കാമരാഗാനുസയോ ദ്വീസ്വേവ അനുസേതി, ന തീസൂതി തിണ്ണമ്പി ഠാനതാനിവാരണത്ഥമേവ വുത്തന്തി ന സബ്ബാസു ദ്വീസു അനുസയനപ്പത്തോ അത്ഥി, തേന വേദനാവിസേസനത്ഥം ന കാമധാതുഗ്ഗഹണേന കോചി അത്ഥോ. ഭവരാഗാനുസയനട്ഠാനഞ്ഹി അട്ഠാനഞ്ച അനുസയാനം അപരിയാപന്നം സക്കായേ കാമരാഗാനുസയസ്സ അനുസയട്ഠാനം ന ഹോതീതി പാകടമേതം. യഥാ ച ‘‘ദ്വീസു വേദനാസൂ’’തി വുത്തേ പടിഘാനുസയാനുസയട്ഠാനതോ അഞ്ഞാ ദ്വേ വേദനാ ഗയ്ഹന്തി, ഏവം ഭവരാഗാനുസയാനുസയനട്ഠാനതോ ച അഞ്ഞാ താ ഗയ്ഹന്തീതി.

ഏത്ഥ ച ദ്വീഹി വേദനാഹി സമ്പയുത്തേസു അഞ്ഞേസു ച പിയരൂപസാതരൂപേസു ഇട്ഠരൂപാദീസു ഉപ്പജ്ജമാനോ കാമരാഗാനുസയോ സാതസന്തസുഖഗിദ്ധിയാ പവത്തതീതി ദ്വീസു വേദനാസു തസ്സ അനുസയനം വുത്തം. അഞ്ഞത്ഥ ഉപ്പജ്ജമാനോപി ഹി സോ ഇമാസു ദ്വീസു വേദനാസു അനുഗതോ ഹുത്വാ സേതി സുഖമിച്ചേവ അഭിലഭതീതി. ഏവം പടിഘാനുസയോ ച ദുക്ഖവേദനാസമ്പയുത്തേസു അഞ്ഞേസു ച അപ്പിയരൂപാസാതരൂപേസു അനിട്ഠരൂപാദീസു ഉപ്പജ്ജമാനോ ദുക്ഖപടികൂലതോ ദുക്ഖമിച്ചേവ പടിഹഞ്ഞതീതി ദുക്ഖവേദനമേവ അനുഗതോ ഹുത്വാ സേതി, തേന പന തസ്മിം അനുസയനം വുത്തം. ഏവം കാമരാഗപടിഘാനം തീസു വേദനാസു അനുസയവചനേന ഇട്ഠഇട്ഠമജ്ഝത്തഅനിട്ഠേസു ആരമ്മണപകതിയാ വിപരീതസഞ്ഞായ ച വസേന ഇട്ഠാദിഭാവേന ഗഹിതേസു കാമരാഗപടിഘാനം ഉപ്പത്തി ദസ്സിതാ ഹോതി. തത്ഥ ഉപ്പജ്ജമാനാ ഹി തേ തീസു വേദനാസു അനുസേന്തി നാമ. വേദനാത്തയമുഖേന വാ ഏത്ഥ ഇട്ഠാദീനം ആരമ്മണാനം ഗഹണം വേദിതബ്ബം, കാമധാതുആദിഗ്ഗഹണേന കാമസ്സാദാദിവത്ഥുഭൂതാനം കാമഭവാദീനം. തത്ഥ കാമരാഗാനുസയോ ഭവസ്സാദവസേന അനുസയമാനോ കാമധാതുയാ അനുസേതി, കാമസുഖസ്സാദവസേന അനുസയമാനോ സുഖോപേക്ഖാവേദനാസു. പടിഘോ ദുക്ഖപടിഘാതവസേനേവ പവത്തതീതി യത്ഥ തത്ഥ പടിഹഞ്ഞമാനോപി ദുക്ഖവേദനായ ഏവ അനുസേതി. രൂപാരൂപഭവേസു പന രൂപാരൂപാവചരധമ്മേസു ച കാമസ്സാദസ്സ പവത്തി നത്ഥീതി തത്ഥ അനുസയമാനോ രാഗോ ഭവരാഗോഇച്ചേവ വേദിതബ്ബോ. ധാതുത്തയവേദനാത്തയഗ്ഗഹണേന ച സബ്ബസക്കായപരിയാപന്നാനം ഗഹിതത്താ ‘‘യത്ഥ കാമരാഗാനുസയോ നാനുസേതി, തത്ഥ ദിട്ഠാനുസയോ നാനുസേതീ’’തി (യമ. ൨.അനുസയയമക.൪൬) ഏവമാദീനം വിസ്സജ്ജനേസു ധാതുത്തയവേദനാത്തയവിനിമുത്തം ദിട്ഠാനുസയാദീനം അനുസയട്ഠാനം ന വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. നനു ച അനുത്തരേസു വിമോക്ഖേസു പിഹം ഉപട്ഠാപയതോ പിഹപച്ചയാ ഉപ്പന്നദോമനസ്സേ പടിഘാനുസയോ നാനുസേതി, തഥാ നേക്ഖമ്മസ്സിതസോമനസ്സുപേക്ഖാസു കാമരാഗേന നാനുസയിതബ്ബന്തി തദനുസയനട്ഠാനതോ അഞ്ഞാപി ദിട്ഠാനുസയാനുസയനട്ഠാനഭൂതാ കാമാവചരവേദനാ സന്തീതി? ഹോന്തു, ന പന ധാതുത്തയവേദനാത്തയതോ അഞ്ഞം തദനുസയനട്ഠാനം അത്ഥി, തസ്മാ തം ന വുത്തം. യസ്മാ പന ‘‘യത്ഥ കാമരാഗാനുസയോ ച പടിഘാനുസയോ ച മാനാനുസയോ ച നാനുസേന്തി, തത്ഥ ദിട്ഠാനുസയോ വിചികിച്ഛാനുസയോ നാനുസേതീതി? ആമന്താ’’തി (യമ. ൨.അനുസയയമക.൫൨) വുത്തം, തസ്മാ അവിസേസേന ദുക്ഖം പടിഘാനുസയസ്സ അനുസയനട്ഠാനന്തി സമുദായവസേന ഗഹേത്വാ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. തഥാ ലോകിയസുഖോപേക്ഖാ കാമരാഗമാനാനുസയനട്ഠാനന്തി.

അപിച സുത്തേ ‘‘ഇധാവുസോ വിസാഖ, ഭിക്ഖു ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി ‘കുദാസ്സു നാമാഹം ദോമനസ്സം പജഹേയ്യ’ന്തി, സോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖിത്വാ പടിഘം തേന പജഹതി, ന തത്ഥ പടിഘാനുസയോ അനുസേതീ’’തി നേക്ഖമ്മസ്സിതം ദോമനസ്സം ഉപ്പാദേത്വാ തം വിക്ഖമ്ഭേത്വാ വീരിയം കത്വാ അനാഗാമിമഗ്ഗേന പടിഘസ്സ സമുഗ്ഘാതനം സന്ധായ വുത്തം. ന ഹി പടിഘേനേവ പടിഘപ്പഹാനം, ദോമനസ്സേന വാ ദോമനസ്സപ്പഹാനം അത്ഥീതി. പടിഘുപ്പത്തിരഹട്ഠാനതായ പന ഇധ സബ്ബം ദുക്ഖം ‘‘പടിഘാനുസയസ്സ അനുസയനട്ഠാന’’ന്തി വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. നിപ്പരിയായദേസനാ ഹേസാ, സാ പന പരിയായദേസനാ. ഏവഞ്ച കത്വാ പഠമജ്ഝാനവിക്ഖമ്ഭിതം കാമരാഗാനുസയം തഥാ വിക്ഖമ്ഭിതമേവ കത്വാ അനാഗാമിമഗ്ഗേന സമുഗ്ഘാതനം സന്ധായ ‘‘വിവിച്ചേവ…പേ… പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, രാഗം തേന പജഹതി, ന തത്ഥ രാഗാനുസയോ അനുസേതീ’’തി വുത്തം. ഏവം ചതുത്ഥജ്ഝാനവിക്ഖമ്ഭിതം അവിജ്ജാനുസയം തഥാ വിക്ഖമ്ഭിതമേവ കത്വാ അരഹത്തമഗ്ഗേന സമുഗ്ഘാതനം സന്ധായ ‘‘സുഖസ്സ ച പഹാനാ…പേ… ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, അവിജ്ജം തേന പജഹതി, ന തത്ഥ അവിജ്ജാനുസയോ അനുസേതീ’’തി (മ. നി. ൧.൪൬൫) വുത്തം. ന ഹി ലോകിയചതുത്ഥജ്ഝാനുപേക്ഖായ അവിജ്ജാനുസയോ സബ്ബഥാ നാനുസേതീതി സക്കാ വത്തും ‘‘സബ്ബസക്കായപരിയാപന്നേസു ധമ്മേസു ഏത്ഥ അവിജ്ജാനുസയോ അനുസേതീ’’തി (യമ. അട്ഠ. അനുസയയമക ൨) വുത്തത്താ, തസ്മാ അവിജ്ജാനുസയസ്സേവ വത്ഥു ചതുത്ഥജ്ഝാനുപേക്ഖാ, നേക്ഖമ്മസ്സിതദോമനസ്സഞ്ച പടിഘാനുസയസ്സ വത്ഥു ന ന ഹോതീതി തത്ഥാപി തസ്സ അനുസയനം വേദിതബ്ബം. അവത്ഥുഭാവതോ ഹി ഇധ അനുസയനം ന വുച്ചതി, ന സുത്തന്തേസു വിയ വുത്തനയേന തംപടിപക്ഖഭാവതോ തംസമുഗ്ഘാതകമഗ്ഗസ്സ ബലവൂപനിസ്സയഭാവതോ ചാതി.

ഏത്ഥ ച ആരമ്മണേ അനുസയട്ഠാനേ സതി ഭവരാഗവജ്ജോ സബ്ബോ ലോഭോ കാമരാഗാനുസയോതി ന സക്കാ വത്തും. ദുക്ഖായ ഹി വേദനായ രൂപാരൂപധാതൂസു ച അനുസയമാനേന ദിട്ഠാനുസയേന സമ്പയുത്തോപി ലോഭോ ലോഭോ ഏവ, ന കാമരാഗാനുസയോ. യദി സിയാ, ദിട്ഠാനുസയസ്സ വിയ ഏതസ്സപി ഠാനം വത്തബ്ബം സിയാതി. അഥ പന അജ്ഝാസയവസേന തന്നിന്നതായ അനുസയനട്ഠാനം വുത്തം. യഥാ ഇട്ഠാനം രൂപാദീനം സുഖായ ച വേദനായ അപ്പടിലദ്ധം വാ അപ്പടിലാഭതോ സമനുപസ്സതോ, പടിലദ്ധപുബ്ബം വാ അതീതം നിരുദ്ധം വിഗതം പരിണതം സമനുപസ്സതോ ഉപ്പജ്ജമാനോ പടിഘോ ദുക്ഖേ പടിഹഞ്ഞനവസേനേവ പവത്തതീതി ദുക്ഖമേവ തസ്സ അനുസയനട്ഠാനം വുത്തം, നാലമ്ബിതം, ഏവം ദുക്ഖാദീസു അഭിനിവേസനവസേന ഉപ്പജ്ജമാനേന ദിട്ഠാനുസയേന സമ്പയുത്തോപി ലോഭോ സുഖാഭിസങ്ഗവസേനേവ പവത്തതീതി സാതസന്തസുഖദ്വയമേവസ്സ അനുസയട്ഠാനം വുത്തന്തി ഭവരാഗവജ്ജസ്സ സബ്ബലോഭസ്സ കാമരാഗാനുസയതാ ന വിരുജ്ഝതി, ഏകസ്മിംയേവ ച ആരമ്മണേ രജ്ജന്തി ദുസ്സന്തി ച. തത്ഥ രാഗോ സുഖജ്ഝാസയോ പടിഘോ ദുക്ഖജ്ഝാസയോതി തേസം നാനാനുസയട്ഠാനതാ ഹോതി.

ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘യത്ഥ കാമരാഗാനുസയോ അനുസേതി, തത്ഥ പടിഘാനുസയോ അനുസേതീതി? നോ’’തി (യമ. ൨.അനുസയയമക.൧൪) വുത്തന്തി. അട്ഠകഥായം പന ദ്വീസു വേദനാസു ഇട്ഠാരമ്മണേ ച ദോമനസ്സുപ്പത്തിം വത്വാ ‘‘ദോമനസ്സമത്തമേവ പന തം ഹോതി, ന പടിഘാനുസയോ’’തി (യമ. അട്ഠ. അനുസയയമക ൨) വുത്തത്താ യഥാ തത്ഥ പടിഘോ പടിഘാനുസയോ ന ഹോതി, ഏവം ദുക്ഖാദീസു ഉപ്പജ്ജമാനേന ദിട്ഠാനുസയേന സഹജാതോ ലോഭോ കാമരാഗാനുസയോ ന ഹോതിച്ചേവ വിഞ്ഞായതീതി. യം പനേതം വുത്തം ‘‘ദോമനസ്സമത്തമേവ പന തം ഹോതി, ന പടിഘാനുസയോ’’തി, ഏത്ഥ ന പടിഘാനുസയോതി നത്ഥി പടിഘാനുസയോതി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ന ഹി ദോമനസ്സസ്സ പടിഘാനുസയഭാവാസങ്കാ അത്ഥീതി.

ദേസനാ സംകിണ്ണാ വിയ ഭവേയ്യാതി ഭവരാഗസ്സപി കാമധാതുയാ ദ്വീസു വേദനാസു ആരമ്മണകരണവസേനേവ ഉപ്പത്തി വുത്താ വിയ ഭവേയ്യ, തസ്മാ ആരമ്മണവിസേസേന വിസേസദസ്സനത്ഥം ഏവം ദേസനാ കതാ സഹജാതവേദനാവിസേസാഭാവതോതി അധിപ്പായോ.

ഉപ്പത്തിട്ഠാനവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

മഹാവാരോ

൧. അനുസയവാരവണ്ണനാ

൩. അനുസേതി ഉപ്പജ്ജതീതി പച്ചുപ്പന്നവോഹാരാ പവത്താവിരാമവസേന വേദിതബ്ബാ. മഗ്ഗേനേവ ഹി അനുസയാനം വിരാമോ വിച്ഛേദോ ഹോതി, ന തതോ പുബ്ബേതി.

൨൦. നാപി ഏകസ്മിം ഠാനേ ഉപ്പജ്ജന്തി, ന ഏകം ധമ്മം ആരമ്മണം കരോന്തീതി ഏത്ഥ പുരിമേന ഏകസ്മിം ചിത്തുപ്പാദേ ഉപ്പത്തി നിവാരിതാ, പച്ഛിമേന ഏകസ്മിം ആരമ്മണേതി അയം വിസേസോ. പുഗ്ഗലോകാസവാരസ്സ പടിലോമേ തേസം തേസം പുഗ്ഗലാനം തസ്സ തസ്സ അനുസയസ്സ അനനുസയനട്ഠാനം പകതിയാ പഹാനേന ച വേദിതബ്ബം, ‘‘തിണ്ണം പുഗ്ഗലാനം ദുക്ഖായ വേദനായ തേസം തത്ഥ കാമരാഗാനുസയോ നാനുസേതി, നോ ച തേസം തത്ഥ പടിഘാനുസയോ നാനുസേതി, തേസഞ്ഞേവ പുഗ്ഗലാനം രൂപധാതുയാ അരൂപധാതുയാ അപരിയാപന്നേ തേസം തത്ഥ കാമരാഗാനുസയോ ച നാനുസേതി, പടിഘാനുസയോ ച നാനുസേതീ’’തി പകതിയാ ദുക്ഖാദീനം കാമരാഗാദീനം അനനുസയട്ഠാനതം സന്ധായ വുത്തം, ‘‘ദ്വിന്നം പുഗ്ഗലാനം സബ്ബത്ഥ കാമരാഗാനുസയോ ച നാനുസേതി, പടിഘാനുസയോ ച നാനുസേതീ’’തി (യമ. ൨.അനുസയയമക.൫൬) അനുസയപ്പഹാനേന. ഏത്ഥ പുരിമനയേന ഓകാസം അവേക്ഖിത്വാ പുഗ്ഗലസ്സ വിജ്ജമാനാനം അനുസയാനം അനനുസയനം വുത്തം, പച്ഛിമനയേന പുഗ്ഗലം അവേക്ഖിത്വാ ഓകാസസ്സ കാമധാതുആദികസ്സ അനോകാസതാതി.

അനുസയവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. സാനുസയവാരവണ്ണനാ

൬൬-൧൩൧. സാനുസയപജഹനപരിഞ്ഞാവാരേസു ‘‘സാനുസയോ, പജഹതി, പരിജാനാതീ’’തി പുഗ്ഗലോ വുത്തോ. പുഗ്ഗലസ്സ ച ഇമസ്മിം ഭവേ സാനുസയോതി ഏവം ഭവവിസേസേന വാ, ഇമസ്മിം കാമരാഗാനുസയേന സാനുസയോ ഇമസ്മിം ഇതരേസു കേനചീതി ഏവം ഭവാനുസയവിസേസേന വാ സാനുസയതാനിരനുസയതാദികാ നത്ഥി. തഥാ ദ്വീസു വേദനാസു കാമരാഗാനുസയേന സാനുസയോ, ദുക്ഖായ വേദനായ നിരനുസയോതി ഇദമ്പി നത്ഥി. ന ഹി പുഗ്ഗലസ്സ വേദനാ ഓകാസോ, അഥ ഖോ അനുസയാനന്തി. അനുസയസ്സ പന തസ്സ തസ്സ സോ സോ അനുസയനോകാസോ പുഗ്ഗലസ്സ തേന തേന അനുസയേന സാനുസയതായ, തസ്സ തസ്സ പജഹനപരിജാനനാനഞ്ച നിമിത്തം ഹോതി, അനനുസയനോകാസോ ച നിരനുസയതാദീനം, തസ്മാ ഓകാസവാരേസു ഭുമ്മനിദ്ദേസം അകത്വാ ‘‘യതോ തതോ’’തി നിമിത്തത്ഥേ നിസ്സക്കവചനം കതം, പജഹനപരിഞ്ഞാവാരേസു അപാദാനത്ഥേ ഏവ വാ. തതോ തതോ ഹി ഓകാസതോ അപഗമകരണം വിനാസനം പജഹനം പരിജാനനഞ്ചാതി.

തത്ഥ യതോതി യതോ അനുസയട്ഠാനതോ അനുലോമേ, പടിലോമേ അനനുസയട്ഠാനതോതി അത്ഥോ. അനുസയാനാനുസയസ്സേവ ഹി നിമിത്താപാദാനഭാവദസ്സനത്ഥം ‘‘രൂപധാതുയാ അരൂപധാതുയാ തതോ മാനാനുസയേന സാനുസയോതി (യമ.൨.അനുസയയമക.൭൭), പജഹതീ’’തി (യമ. ൨.അനുസയയമക.൧൪൩) ച ‘‘ദുക്ഖായ വേദനായ തതോ കാമരാഗാനുസയേന നിരനുസയോതി (യമ. ൨.അനുസയയമക.൧൧൦), ന പജഹതീ’’തി (യമ. ൨.അനുസയയമക.൧൭൪-൧൭൬) ച ഏവമാദീസു രൂപധാതുആദയോ ഏവ ഭുമ്മനിദ്ദേസേനേവ നിദ്ദിട്ഠാതി. അട്ഠകഥായം പന ചതുത്ഥപഞ്ഹവിസ്സജ്ജനേന സരൂപതോ അനുസയനട്ഠാനസ്സ ദസ്സിതത്താ തദത്ഥേ ആദിപഞ്ഹേപി ‘‘യതോ’’തി അനുസയനട്ഠാനം വുത്തന്തി ഇമമത്ഥം വിഭാവേത്വാ പുന ‘‘യതോ’’തി ഏതസ്സ വചനത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘ഉപ്പന്നേന കാമരാഗാനുസയേന സാനുസയോ’’തി വുത്തം, തം പമാദലിഖിതം വിയ ദിസ്സതി. ന ഹി ഉപ്പന്നേനേവ അനുസയേന സാനുസയോ, ഉപ്പത്തിരഹട്ഠാനതഞ്ച സന്ധായേവ നിസ്സക്കവചനം ന സക്കാ വത്തും. ന ഹി അപരിയാപന്നാനം അനുസയുപ്പത്തിരഹട്ഠാനതാതി തം തഥേവ ദിസ്സതി. ഏവം പനേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ – യതോ ഉപ്പന്നേനാതി യതോ ഉപ്പന്നേന ഭവിതബ്ബം, തേനാതി ഉപ്പത്തിരഹട്ഠാനേ നിസ്സക്കവചനം കതന്തി. തഥാ സബ്ബധമ്മേസു ഉപ്പജ്ജനകേനാതി. ഉപ്പത്തിപടിസേധേ അകതേ അനുപ്പത്തിയാ അനിച്ഛിതത്താ സബ്ബധമ്മേസു ഉപ്പജ്ജനകഭാവം ആപന്നേന അനുപ്പജ്ജനഭാവം അപനേതി നാമ. സബ്ബത്ഥാതി ഏതസ്സ പന സബ്ബട്ഠാനതോതി അയമത്ഥോ ന ന സമ്ഭവതി. ത്ഥ-കാരഞ്ഹി ഭുമ്മതോ അഞ്ഞത്ഥാപി സദ്ദവിദൂ ഇച്ഛന്തീതി.

സാനുസയവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. പജഹനവാരവണ്ണനാ

൧൩൨-൧൯൭. പജഹനവാരേ യേന കാമരാഗാനുസയാദയോ സാവസേസാ പഹീയന്തി, സോ തേ പജഹതീതി സന്നിട്ഠാനം കത്വാ വത്തബ്ബോ ന ഹോതി അപജഹനസബ്ഭാവാ, തസ്മാ സന്നിട്ഠാനേ നിരവസേസപ്പജഹനകോയേവ പജഹതീതി വുത്തോ, തസ്മാ ‘‘യോ വാ പന മാനാനുസയം പജഹതി, സോ കാമരാഗാനുസയം പജഹതീതി? നോ’’തി (യമ. ൨.അനുസയയമക.൧൩൨) വുത്തം. യസ്മാ പന സംസയപദേന പഹാനകരണമത്തമേവ പുച്ഛതി, ന സന്നിട്ഠാനം കരോതി, തസ്മാ യഥാവിജ്ജമാനം പഹാനം സന്ധായ ‘‘യോ കാമരാഗാനുസയം പജഹതി, സോ മാനാനുസയം പജഹതീതി? തദേകട്ഠം പജഹതീ’’തി വുത്തം. പടിലോമേ പന ‘‘നപ്പജഹതീ’’തി പജഹനാഭാവോ ഏവ സന്നിട്ഠാനപദേന സംസയപദേന ച വിനിച്ഛിതോ പുച്ഛിതോ ച, തസ്മാ യേസം പജഹനം നത്ഥി നിരവസേസവസേന പജഹനകാനം, തേ ഠപേത്വാ അവസേസാ അപ്പജഹനസബ്ഭാവേനേവ നപ്പജഹന്തീതി വുത്താ, ന ച യഥാവിജ്ജമാനേന പഹാനേനേവ വജ്ജിതാതി ദട്ഠബ്ബാതി. ‘‘അനാഗാമിമഗ്ഗസമങ്ഗിഞ്ച അട്ഠമകഞ്ച ഠപേത്വാ അവസേസാ പുഗ്ഗലാ കാമരാഗാനുസയഞ്ച നപ്പജഹന്തി വിചികിച്ഛാനുസയഞ്ച നപ്പജഹന്തീ’’തി (യമ. ൨.അനുസയയമക.൧൬൫) ഏത്ഥ അട്ഠകഥായം ‘‘പുഥുജ്ജനോ പഹാനപരിഞ്ഞായ അഭാവേന നപ്പജഹതി, സേസാ തേസം അനുസയാനം പഹീനത്താ’’തി (യമ. അട്ഠ. അനുസയയമക ൧൩൨-൧൯൭) വുത്തം.

തത്ഥ കിഞ്ചാപി കേസഞ്ചി വിചികിച്ഛാനുസയോ കേസഞ്ചി ഉഭയന്തി സേസാനം തേസം പഹീനതാ അത്ഥി, തഥാപി സോതാപന്നാദീനം വിചികിച്ഛാനുസയസ്സ പഹീനതാ ഉഭയാപജഹനസ്സ കാരണം ന ഹോതീതി തേസം പഹീനത്താ ‘‘നപ്പജഹന്തീ’’തി ന സക്കാ വത്തും, അഥ പന കാമരാഗാനുസയഞ്ച നപ്പജഹന്തീതി ഇമം സന്നിട്ഠാനേന തേസം പുഗ്ഗലാനം സങ്ഗഹിതതാദസ്സനത്ഥം വുത്തന്തി ന തത്ഥ കാരണം വത്തബ്ബം, പുച്ഛിതസ്സ പന സംസയത്ഥസ്സ കാരണം വത്തബ്ബം. ഏവം സതി ‘‘സേസാ തസ്സ അനുസയസ്സ പഹീനത്താ’’തി വത്തബ്ബന്തി? ന വത്തബ്ബം ‘‘യോ കാമരാഗാനുസയം നപ്പജഹതി, സോ ദിട്ഠാനുസയം വിചികിച്ഛാനുസയം നപ്പജഹതീ’’തി പടിക്ഖിപിത്വാ പുച്ഛിതേ സദിസവിസ്സജ്ജനകേ ദിട്ഠിവിചികിച്ഛാനുസയേ സന്ധായ കാരണസ്സ വത്തബ്ബത്താ, തസ്മാ തേസം അനുസയാനം പഹീനത്താതി തേസം ദിട്ഠിവിചികിച്ഛാനുസയാനം പഹീനത്താ തേ സംസയത്ഥസങ്ഗഹിതേ അനുസയേ നപ്പജഹന്തീതി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

പജഹനവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. പഹീനവാരവണ്ണനാ

൨൬൪-൨൭൪. പഹീനവാരേ ഫലട്ഠവസേനേവ ദേസനാ ആരദ്ധാതി അനുലോമം സന്ധായ വുത്തം. പടിലോമേ ഹി പുഥുജ്ജനവസേനപി ദേസനാ ഗഹിതാതി. ‘‘ഫലട്ഠവസേനേവാ’’തി ച സാധാരണവചനേന മഗ്ഗസമങ്ഗീനം അഗ്ഗഹിതതം ദീപേതി. അനുസയച്ചന്തപടിപക്ഖേകചിത്തക്ഖണികാനഞ്ഹി മഗ്ഗസമങ്ഗീനം ന കോചി അനുസയോ ഉപ്പത്തിരഹോ, നാപി അനുപ്പത്തിരഹതം ആപാദിതോ, തസ്മാ തേ ന അനുസയസാനുസയപഹീനഉപ്പജ്ജനവാരേസു ഗഹിതാതി.

൨൭൫-൨൯൬. ഓകാസവാരേ സോ സോ അനുസയോ അത്തനോ അത്തനോ ഓകാസേ ഏവ അനുപ്പത്തിധമ്മതം ആപാദിതോ പഹീനോ, അനാപാദിതോ ച അപ്പഹീനോതി പഹീനാപ്പഹീനവചനാനി തദോകാസമേവ ദീപേന്തി, തസ്മാ അനോകാസേ തദുഭയാവത്തബ്ബതാ വുത്താതി. സാധാരണട്ഠാനേ തേന സദ്ധിം പഹീനോ നാമ ഹോതീതി തേന സദ്ധിം സമാനോകാസേ പഹീനോ നാമാതി അത്ഥോ, ന സമാനകാലേ പഹീനോതി.

പഹീനവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. ധാതുവാരവണ്ണനാ

൩൩൨-൩൪൦. ധാതുവാരേ സന്താനം അനുഗതാ ഹുത്വാ സയന്തീതി യസ്മിം സന്താനേ അപ്പഹീനാ, തംസന്താനേ അപ്പഹീനഭാവേന അനുഗന്ത്വാ ഉപ്പത്തിഅരഹഭാവേന സയന്തീതി അത്ഥോ. ഉപ്പത്തിരഹതാ ഏവ ഹി അനുരൂപം കാരണം ലഭിത്വാ ഉപ്പജ്ജന്തീതി ഇധാപി യുത്താതി. ഏത്ഥ ച ന കാമധാതുആദീനി ഛ പടിനിസേധവചനാനി ധാതുവിസേസനിദ്ധാരണാനി ന ഹോന്തീതി ‘‘ന കാമധാതുയാ ചുതസ്സ ന കാമധാതും ഉപപജ്ജന്തസ്സാ’’തിആദിമ്ഹി വുച്ചമാനേ ഇമം നാമ ഉപപജ്ജന്തസ്സാതി ന വിഞ്ഞായേയ്യ, തസ്മാ തംമൂലികാസു യോജനാസു ‘‘ന കാമധാതുയാ ചുതസ്സ കാമധാതും രൂപധാതും അരൂപധാതും ഉപപജ്ജന്തസ്സാ’’തി പഠമം യോജേത്വാ പുന അനുക്കമേന ‘‘ന കാമധാതും ഉപപജ്ജന്തസ്സാ’’തിആദികാ യോജനാ കതാ. ഏവഞ്ഹി ന കാമധാതുആദിപദേഹി യഥാവുത്തധാതുയോയേവ ഗഹിതാ, ന കഞ്ചീതി വിഞ്ഞായതി. യഥാ അനുസയവാരേ ‘‘അനുസേന്തീതി പദസ്സ ഉപ്പജ്ജന്തീതി അത്ഥോ ഗഹിതോ’’തി വുത്തം, തത്ഥാപി ഉപ്പജ്ജമാനമേവ സന്ധായ ഉപ്പജ്ജന്തീതി ഗഹേതും ന സക്കാ ‘‘യസ്സ കാമരാഗാനുസയോ അനുസേതി, തസ്സ പടിഘാനുസയോ അനുസേതീതി? ആമന്താ’’തിആദിവചനതോ. അഥാപി അപ്പഹീനതം സന്ധായ ഉപ്പജ്ജന്തീതി അത്ഥോ തത്ഥ ഗഹിതോ, ഇധാപി സോ ന ന യുജ്ജതീതി. ഭങ്ഗാതി ഭഞ്ജിതബ്ബാ, ദ്വിധാ കാതബ്ബാതി അത്ഥോ. നനു ന കോചി അനുസയോ യത്ഥ ഉപ്പജ്ജന്തസ്സ അനുസേതി നാനുസേതി ചാതി ദ്വിധാ കാതബ്ബാ, തത്ഥേവ കസ്മാ ‘‘കതി അനുസയാ ഭങ്ഗാ? അനുസയാ ഭങ്ഗാ നത്ഥീ’’തി പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനാനി കതാനി. ന ഹി പകാരന്തരാഭാവേ സംസയോ യുത്തോതി? ന ന യുത്തോ, ‘‘അനുസയാ ഭങ്ഗാ നത്ഥീ’’തി അവുത്തേ ഭങ്ഗാഭാവസ്സ അവിഞ്ഞാതത്താതി.

ധാതുവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അനുസയയമകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. ചിത്തയമകം

ഉദ്ദേസവാരവണ്ണനാ

൧-൬൨. ചിത്തയമകവണ്ണനായം ആദിതോവ തയോ സുദ്ധികമഹാവാരാ ഹോന്തീതി ഇമേ തയോ മഹാവാരാ സരാഗാദികുസലാദീഹി മിസ്സകാ സുദ്ധികാ ച, തേസു ആദിതോ സുദ്ധികാ ഹോന്തീതി അത്ഥോ. മിസ്സകേസു ച ഏകേകസ്മിം സരാഗാദിമിസ്സകചിത്തേ തയോ തയോ മഹാവാരാ, തേ തത്ഥ തത്ഥ പന വുത്തേ സമ്പിണ്ഡേത്വാ ‘‘സോളസ പുഗ്ഗലവാരാ’’തിആദി വുത്തം, ന നിരന്തരം വുത്തേതി. ‘‘യസ്സ ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി ന നിരുജ്ഝതി, തസ്സ ചിത്തം നിരുജ്ഝിസ്സതി നുപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തിആദിനാ ഉപ്പാദനിരോധാനം പച്ചുപ്പന്നാനാഗതകാലാനഞ്ച സംസഗ്ഗവസേന ഏകേകായ പുച്ഛായ പവത്തത്താ ‘‘ഉപ്പാദനിരോധകാലസമ്ഭേദവാരോ’’തി വുത്തോ. ഏവം സേസാനമ്പി വാരാനം തംതംനാമതാ പാളിഅനുസാരേന വേദിതബ്ബാ.

ഉദ്ദേസവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിദ്ദേസവാരവണ്ണനാ

൬൩. തഥാരൂപസ്സേവ ഖീണാസവസ്സ ചിത്തം സന്ധായാതി ഇദം ഉപ്പാദക്ഖണസമങ്ഗിപച്ഛിമചിത്തസമങ്ഗിമ്ഹി പുഗ്ഗലേ അധിപ്പേതേ തഞ്ച ചിത്തം അധിപ്പേതമേവ ഹോതീതി കത്വാ വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. അരഹതോ പച്ഛിമചിത്തമ്പീതി നുപ്പജ്ജതി നിരുജ്ഝതീതി ഏവംപകാരം ഭങ്ഗക്ഖണസമങ്ഗിമേവ സന്ധായ വുത്തം.

൬൫-൮൨. ഉപ്പാദവാരസ്സ ദുതിയപുച്ഛാവിസ്സജ്ജനേ ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേ, നിരോധസമാപന്നാനം, അസഞ്ഞസത്താനം തേസം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജിത്ഥ, നോ ച തേസം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതീതി ഏത്ഥ ‘‘ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേ തേസം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജിത്ഥാ’’തി ഏതസ്സ ‘‘സബ്ബേസം ചിത്തം ഖണപച്ചുപ്പന്നമേവ ഹുത്വാ ഉപ്പാദക്ഖണം അതീതത്താ ഉപ്പജ്ജിത്ഥ നാമാ’’തി അത്ഥോ വുത്തോ. ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ തേസം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജിത്ഥ ചേവ ഉപ്പജ്ജതി ചാതി ഏതസ്സപി ഉപ്പാദം പത്തത്താ ഉപ്പജ്ജിത്ഥ, അനതീതത്താ ഉപ്പജ്ജതി നാമാതി ദ്വയമേതം ഏവം ന സക്കാ വത്തും. ന ഹി ഖണപച്ചുപ്പന്നേ ‘‘ഉപ്പജ്ജിത്ഥാ’’തി അതീതവോഹാരോ അത്ഥി. യദി സിയാ, യം വാ പന ചിത്തം ഉപ്പജ്ജിത്ഥ, തം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതീതി ഏത്ഥ ‘‘നോ’’തി അവത്വാ വിഭജിതബ്ബം സിയാ. തഥാ ‘‘യം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി, തം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജിത്ഥാ’’തി ഏത്ഥ ച ‘‘നോ’’തി അവത്വാ ‘‘ആമന്താ’’തി വത്തബ്ബം സിയാ. ‘‘ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേ’’തി പന ഭിജ്ജമാനചിത്തസമങ്ഗീ പുഗ്ഗലോ വുത്തോ, തസ്സ അതീതം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജിത്ഥ, ന ച കിഞ്ചി ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി. ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേതി ച ഉപ്പജ്ജമാനചിത്തസമങ്ഗീ പുഗ്ഗലോ വുത്തോ, തസ്സപി അതീതം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജിത്ഥ, തം പന ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ചിത്തന്തി ഹി സാമഞ്ഞവചനം ഏകസ്മിം അനേകസ്മിഞ്ച യഥാഗഹിതവിസേസേ തിട്ഠതീതി. ‘‘യസ്സ വാ പന ചിത്തം ഉപ്പജ്ജിസ്സതി, തസ്സ ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതീതി? ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേ’’തി ഏത്ഥ യസ്സ വാ പന ചിത്തം ഉപ്പജ്ജിസ്സതീതി ഏതേന സന്നിട്ഠാനേന ഗഹിതപുഗ്ഗലസ്സേവ ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേതി ഏവം സബ്ബത്ഥ സന്നിട്ഠാനവസേന നിയമോ വേദിതബ്ബോ. ഉപ്പന്നുപ്പജ്ജമാനവാരോ നിരുദ്ധനിരുജ്ഝമാനവാരോ ച പുഗ്ഗലവാരാദീസു തീസുപി നിന്നാനാകരണാ ഉദ്ദിട്ഠാ നിദ്ദിട്ഠാ ച. തത്ഥ പുഗ്ഗലവാരേ അവിസേസേന യം കഞ്ചി താദിസം പുഗ്ഗലം സന്ധായ ‘‘ഉപ്പന്നം ഉപ്പജ്ജമാന’’ന്തിആദി വുത്തം, ധമ്മവാരേ ചിത്തമേവ, പുഗ്ഗലധമ്മവാരേ പുഗ്ഗലം ചിത്തഞ്ചാതി അയമേത്ഥ വിസേസോ ദട്ഠബ്ബോ.

൮൩. അതിക്കന്തകാലവാരേ ഇമസ്സ പുഗ്ഗലവാരത്താ പുഗ്ഗലോ പുച്ഛിതോതി പുഗ്ഗലസ്സേവ വിസ്സജ്ജനേന ഭവിതബ്ബം. യഥാ യസ്സ ചിത്തം ഉപ്പജ്ജിത്ഥാതി ഏതേന ന കോചി പുഗ്ഗലോ ന ഗഹിതോ, ഏവം യസ്സ ചിത്തം ഉപ്പജ്ജമാനം ഖണം ഖണം വീതിക്കന്തം അതിക്കന്തകാലന്തി ഏതേന സന്നിട്ഠാനേന ന കോചി ന ഗഹിതോ. ന ഹി സോ പുഗ്ഗലോ അത്ഥി, യസ്സ ചിത്തം ഉപ്പാദക്ഖണം അതീതം നത്ഥി, തേ ച പന നിരുജ്ഝമാനക്ഖണാതീതചിത്താ ന ന ഹോന്തീതി പഠമോ പഞ്ഹോ ‘‘ആമന്താ’’തി വിസ്സജ്ജിതബ്ബോ സിയാ, തഥാ ദുതിയതതിയാ. ചതുത്ഥോ പന ‘‘പച്ഛിമചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേ തേസം ചിത്തം ഭങ്ഗക്ഖണം അവീതിക്കന്തം, നോ ച തേസം ചിത്തം ഉപ്പാദക്ഖണം അവീതിക്കന്തം, ഇതരേസം ചിത്തം ഭങ്ഗക്ഖണഞ്ച അവീതിക്കന്തം ഉപ്പാദക്ഖണഞ്ച അവീതിക്കന്ത’’ന്തി വിസ്സജ്ജിതബ്ബോ ഭവേയ്യ, തഥാ അവിസ്സജ്ജേത്വാ കസ്മാ സബ്ബത്ഥ ചിത്തമേവ വിഭത്തന്തി? ചിത്തവസേന പുഗ്ഗലവവത്ഥാനതോ. ഖണസ്സ ഹി വീതിക്കന്തതായ അതിക്കന്തകാലതാവചനേന വത്തമാനസ്സ ച ചിത്തസ്സ വസേന പുഗ്ഗലോ ഉപ്പാദക്ഖണാതീതചിത്തോ വുത്തോ അതീതസ്സ ച, തത്ഥ പുരിമസ്സ ചിത്തം ന ഭങ്ഗക്ഖണം വീതിക്കന്തം പച്ഛിമസ്സ വീതിക്കന്തന്തി ഏവമാദികോ പുഗ്ഗലവിഭാഗോ യസ്സ ചിത്തസ്സ വസേന പുഗ്ഗലവവത്ഥാനം ഹോതി, തസ്സ ചിത്തസ്സ തംതംഖണവീതിക്കമാവീതിക്കമദസ്സനവസേന ദസ്സിതോ ഹോതീതി സബ്ബവിസ്സജ്ജനേസു ചിത്തമേവ വിഭത്തം. അഥ വാ നയിധ ധമ്മമത്തവിസിട്ഠോ പുഗ്ഗലോ പുച്ഛിതോ, അഥ ഖോ പുഗ്ഗലവിസിട്ഠം ചിത്തം, തസ്മാ ചിത്തമേവ വിസ്സജ്ജിതന്തി വേദിതബ്ബം. യദിപി പുഗ്ഗലപ്പധാനാ പുച്ഛാ, അഥാപി ചിത്തപ്പധാനാ, ഉഭയഥാപി ദുതിയപുച്ഛായ ‘‘ആമന്താ’’തി വത്തബ്ബം സിയാ, തഥാ പന അവത്വാ നിരോധക്ഖണവീതിക്കമേന അതിക്കന്തകാലതാ ന ഉപ്പാദക്ഖണവീതിക്കമേന അതിക്കന്തകാലതാ വിയ വത്തമാനസ്സ അത്ഥീതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘അതീതം ചിത്ത’’ന്തി വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. യസ്സ ചിത്തം ന ഉപ്പജ്ജമാനന്തി ഏത്ഥ ഉപ്പജ്ജമാനം ഖണം ഖണം വീതിക്കന്തം അതിക്കന്തകാലം യസ്സ ചിത്തം ന ഹോതീതി അത്ഥോ. ഏസ നയോ ‘‘ന നിരുജ്ഝമാന’’ന്തി ഏത്ഥാപി.

൧൧൪-൧൧൬. മിസ്സകവാരേസു യസ്സ സരാഗം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി ന നിരുജ്ഝതി, തസ്സ ചിത്തം നിരുജ്ഝിസ്സതി നുപ്പജ്ജിസ്സതീതി പുച്ഛാ, നോതി വിസ്സജ്ജനഞ്ച അട്ഠകഥായം ദസ്സിതം. പാളിയം പന ‘‘യസ്സ സരാഗം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി ന നിരുജ്ഝതി, തസ്സ സരാഗം ചിത്തം നിരുജ്ഝിസ്സതി നുപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തി മാതികാഠപനായം വുത്തത്താ വിസ്സജ്ജനേപി തഥേവ സന്നിട്ഠാനസംസയത്ഥേസു സരാഗാദിമിസ്സകചിത്തവസേനേവ പുച്ഛാ ഉദ്ധരിത്വാ ‘‘സരാഗപച്ഛിമചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ തേസം സരാഗം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി ന നിരുജ്ഝതി നിരുജ്ഝിസ്സതി നുപ്പജ്ജിസ്സതി, ഇതരേസം സരാഗചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ തേസം സരാഗം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി ന നിരുജ്ഝതി നിരുജ്ഝിസ്സതി ചേവ ഉപ്പജ്ജിസ്സതി ചാ’’തി ഏവമാദിനാ നയേന യേഭുയ്യേന സുദ്ധികവാരസദിസമേവ വിസ്സജ്ജനം കാതബ്ബന്തി കത്വാ സംഖിത്തന്തി വിഞ്ഞായതി.

നിദ്ദേസവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ചിത്തയമകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. ധമ്മയമകം