മഹാവാരോ
൧. അനുസയവാരവണ്ണനാ
൩. അനുസേതി ഉപ്പജ്ജതീതി പച്ചുപ്പന്നവോഹാരാ പവത്താവിരാമവസേന വേദിതബ്ബാ. മഗ്ഗേനേവ ഹി അനുസയാനം വിരാമോ വിച്ഛേദോ ഹോതി, ന തതോ പുബ്ബേതി.
൨൦. നാപി ഏകസ്മിം ഠാനേ ഉപ്പജ്ജന്തി, ന ഏകം ധമ്മം ആരമ്മണം കരോന്തീതി ഏത്ഥ പുരിമേന ഏകസ്മിം ചിത്തുപ്പാദേ ഉപ്പത്തി നിവാരിതാ, പച്ഛിമേന ഏകസ്മിം ആരമ്മണേതി അയം വിസേസോ. പുഗ്ഗലോകാസവാരസ്സ പടിലോമേ തേസം തേസം പുഗ്ഗലാനം തസ്സ തസ്സ അനുസയസ്സ അനനുസയനട്ഠാനം പകതിയാ പഹാനേന ച വേദിതബ്ബം, ‘‘തിണ്ണം പുഗ്ഗലാനം ദുക്ഖായ വേദനായ തേസം തത്ഥ കാമരാഗാനുസയോ നാനുസേതി, നോ ച തേസം തത്ഥ പടിഘാനുസയോ നാനുസേതി, തേസഞ്ഞേവ പുഗ്ഗലാനം രൂപധാതുയാ അരൂപധാതുയാ അപരിയാപന്നേ തേസം തത്ഥ കാമരാഗാനുസയോ ച നാനുസേതി, പടിഘാനുസയോ ച നാനുസേതീ’’തി പകതിയാ ദുക്ഖാദീനം കാമരാഗാദീനം അനനുസയട്ഠാനതം സന്ധായ വുത്തം, ‘‘ദ്വിന്നം പുഗ്ഗലാനം സബ്ബത്ഥ കാമരാഗാനുസയോ ച നാനുസേതി, പടിഘാനുസയോ ച നാനുസേതീ’’തി (യമ. ൨.അനുസയയമക.൫൬) അനുസയപ്പഹാനേന. ഏത്ഥ പുരിമനയേന ഓകാസം അവേക്ഖിത്വാ പുഗ്ഗലസ്സ വിജ്ജമാനാനം അനുസയാനം അനനുസയനം വുത്തം, പച്ഛിമനയേന പുഗ്ഗലം അവേക്ഖിത്വാ ഓകാസസ്സ കാമധാതുആദികസ്സ അനോകാസതാതി.
അനുസയവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൨. സാനുസയവാരവണ്ണനാ
൬൬-൧൩൧. സാനുസയപജഹനപരിഞ്ഞാവാരേസു ‘‘സാനുസയോ, പജഹതി, പരിജാനാതീ’’തി പുഗ്ഗലോ വുത്തോ. പുഗ്ഗലസ്സ ച ഇമസ്മിം ഭവേ സാനുസയോതി ഏവം ഭവവിസേസേന വാ, ഇമസ്മിം കാമരാഗാനുസയേന സാനുസയോ ഇമസ്മിം ഇതരേസു കേനചീതി ഏവം ഭവാനുസയവിസേസേന വാ സാനുസയതാനിരനുസയതാദികാ നത്ഥി. തഥാ ദ്വീസു വേദനാസു കാമരാഗാനുസയേന സാനുസയോ, ദുക്ഖായ വേദനായ നിരനുസയോതി ഇദമ്പി നത്ഥി. ന ഹി പുഗ്ഗലസ്സ വേദനാ ഓകാസോ, അഥ ഖോ അനുസയാനന്തി. അനുസയസ്സ പന തസ്സ തസ്സ സോ സോ അനുസയനോകാസോ പുഗ്ഗലസ്സ തേന തേന അനുസയേന സാനുസയതായ, തസ്സ തസ്സ പജഹനപരിജാനനാനഞ്ച നിമിത്തം ഹോതി, അനനുസയനോകാസോ ച നിരനുസയതാദീനം, തസ്മാ ഓകാസവാരേസു ഭുമ്മനിദ്ദേസം അകത്വാ ‘‘യതോ തതോ’’തി നിമിത്തത്ഥേ നിസ്സക്കവചനം കതം, പജഹനപരിഞ്ഞാവാരേസു അപാദാനത്ഥേ ഏവ വാ. തതോ തതോ ഹി ഓകാസതോ അപഗമകരണം വിനാസനം പജഹനം പരിജാനനഞ്ചാതി.
തത്ഥ യതോതി യതോ അനുസയട്ഠാനതോ അനുലോമേ, പടിലോമേ അനനുസയട്ഠാനതോതി അത്ഥോ. അനുസയാനാനുസയസ്സേവ ഹി നിമിത്താപാദാനഭാവദസ്സനത്ഥം ‘‘രൂപധാതുയാ അരൂപധാതുയാ തതോ മാനാനുസയേന സാനുസയോതി (യമ.൨.അനുസയയമക.൭൭), പജഹതീ’’തി (യമ. ൨.അനുസയയമക.൧൪൩) ച ‘‘ദുക്ഖായ വേദനായ തതോ കാമരാഗാനുസയേന നിരനുസയോതി (യമ. ൨.അനുസയയമക.൧൧൦), ന പജഹതീ’’തി (യമ. ൨.അനുസയയമക.൧൭൪-൧൭൬) ച ഏവമാദീസു രൂപധാതുആദയോ ഏവ ഭുമ്മനിദ്ദേസേനേവ നിദ്ദിട്ഠാതി. അട്ഠകഥായം പന ചതുത്ഥപഞ്ഹവിസ്സജ്ജനേന സരൂപതോ അനുസയനട്ഠാനസ്സ ദസ്സിതത്താ തദത്ഥേ ആദിപഞ്ഹേപി ‘‘യതോ’’തി അനുസയനട്ഠാനം വുത്തന്തി ഇമമത്ഥം വിഭാവേത്വാ പുന ‘‘യതോ’’തി ഏതസ്സ വചനത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘ഉപ്പന്നേന കാമരാഗാനുസയേന സാനുസയോ’’തി വുത്തം, തം പമാദലിഖിതം വിയ ദിസ്സതി. ന ഹി ഉപ്പന്നേനേവ അനുസയേന സാനുസയോ, ഉപ്പത്തിരഹട്ഠാനതഞ്ച സന്ധായേവ നിസ്സക്കവചനം ന സക്കാ വത്തും. ന ഹി അപരിയാപന്നാനം അനുസയുപ്പത്തിരഹട്ഠാനതാതി തം തഥേവ ദിസ്സതി. ഏവം പനേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ – യതോ ഉപ്പന്നേനാതി യതോ ഉപ്പന്നേന ഭവിതബ്ബം, തേനാതി ഉപ്പത്തിരഹട്ഠാനേ നിസ്സക്കവചനം കതന്തി. തഥാ സബ്ബധമ്മേസു ഉപ്പജ്ജനകേനാതി. ഉപ്പത്തിപടിസേധേ അകതേ അനുപ്പത്തിയാ അനിച്ഛിതത്താ സബ്ബധമ്മേസു ഉപ്പജ്ജനകഭാവം ആപന്നേന അനുപ്പജ്ജനഭാവം അപനേതി നാമ. സബ്ബത്ഥാതി ഏതസ്സ പന സബ്ബട്ഠാനതോതി അയമത്ഥോ ന ന സമ്ഭവതി. ത്ഥ-കാരഞ്ഹി ഭുമ്മതോ അഞ്ഞത്ഥാപി സദ്ദവിദൂ ഇച്ഛന്തീതി.
സാനുസയവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൩. പജഹനവാരവണ്ണനാ
൧൩൨-൧൯൭. പജഹനവാരേ യേന കാമരാഗാനുസയാദയോ സാവസേസാ പഹീയന്തി, സോ തേ പജഹതീതി സന്നിട്ഠാനം കത്വാ വത്തബ്ബോ ന ഹോതി അപജഹനസബ്ഭാവാ, തസ്മാ സന്നിട്ഠാനേ നിരവസേസപ്പജഹനകോയേവ പജഹതീതി വുത്തോ, തസ്മാ ‘‘യോ വാ പന മാനാനുസയം പജഹതി, സോ കാമരാഗാനുസയം പജഹതീതി? നോ’’തി (യമ. ൨.അനുസയയമക.൧൩൨) വുത്തം. യസ്മാ പന സംസയപദേന പഹാനകരണമത്തമേവ പുച്ഛതി, ന സന്നിട്ഠാനം കരോതി, തസ്മാ യഥാവിജ്ജമാനം പഹാനം സന്ധായ ‘‘യോ കാമരാഗാനുസയം പജഹതി, സോ മാനാനുസയം പജഹതീതി? തദേകട്ഠം പജഹതീ’’തി വുത്തം. പടിലോമേ പന ‘‘നപ്പജഹതീ’’തി പജഹനാഭാവോ ഏവ സന്നിട്ഠാനപദേന സംസയപദേന ച വിനിച്ഛിതോ പുച്ഛിതോ ച, തസ്മാ യേസം പജഹനം നത്ഥി നിരവസേസവസേന പജഹനകാനം, തേ ഠപേത്വാ അവസേസാ അപ്പജഹനസബ്ഭാവേനേവ നപ്പജഹന്തീതി വുത്താ, ന ച യഥാവിജ്ജമാനേന പഹാനേനേവ വജ്ജിതാതി ദട്ഠബ്ബാതി. ‘‘അനാഗാമിമഗ്ഗസമങ്ഗിഞ്ച അട്ഠമകഞ്ച ഠപേത്വാ അവസേസാ പുഗ്ഗലാ കാമരാഗാനുസയഞ്ച നപ്പജഹന്തി വിചികിച്ഛാനുസയഞ്ച നപ്പജഹന്തീ’’തി (യമ. ൨.അനുസയയമക.൧൬൫) ഏത്ഥ അട്ഠകഥായം ‘‘പുഥുജ്ജനോ പഹാനപരിഞ്ഞായ അഭാവേന നപ്പജഹതി, സേസാ തേസം അനുസയാനം പഹീനത്താ’’തി (യമ. അട്ഠ. അനുസയയമക ൧൩൨-൧൯൭) വുത്തം.
തത്ഥ കിഞ്ചാപി കേസഞ്ചി വിചികിച്ഛാനുസയോ കേസഞ്ചി ഉഭയന്തി സേസാനം തേസം പഹീനതാ അത്ഥി, തഥാപി സോതാപന്നാദീനം വിചികിച്ഛാനുസയസ്സ പഹീനതാ ഉഭയാപജഹനസ്സ കാരണം ന ഹോതീതി തേസം പഹീനത്താ ‘‘നപ്പജഹന്തീ’’തി ന സക്കാ വത്തും, അഥ പന കാമരാഗാനുസയഞ്ച നപ്പജഹന്തീതി ഇമം സന്നിട്ഠാനേന തേസം പുഗ്ഗലാനം സങ്ഗഹിതതാദസ്സനത്ഥം വുത്തന്തി ന തത്ഥ കാരണം വത്തബ്ബം, പുച്ഛിതസ്സ പന സംസയത്ഥസ്സ കാരണം വത്തബ്ബം. ഏവം സതി ‘‘സേസാ തസ്സ അനുസയസ്സ പഹീനത്താ’’തി വത്തബ്ബന്തി? ന വത്തബ്ബം ‘‘യോ കാമരാഗാനുസയം നപ്പജഹതി, സോ ദിട്ഠാനുസയം വിചികിച്ഛാനുസയം നപ്പജഹതീ’’തി പടിക്ഖിപിത്വാ പുച്ഛിതേ സദിസവിസ്സജ്ജനകേ ദിട്ഠിവിചികിച്ഛാനുസയേ സന്ധായ കാരണസ്സ വത്തബ്ബത്താ, തസ്മാ തേസം അനുസയാനം പഹീനത്താതി തേസം ദിട്ഠിവിചികിച്ഛാനുസയാനം പഹീനത്താ തേ സംസയത്ഥസങ്ഗഹിതേ അനുസയേ നപ്പജഹന്തീതി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.
പജഹനവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൫. പഹീനവാരവണ്ണനാ
൨൬൪-൨൭൪. പഹീനവാരേ ഫലട്ഠവസേനേവ ദേസനാ ആരദ്ധാതി അനുലോമം സന്ധായ വുത്തം. പടിലോമേ ഹി പുഥുജ്ജനവസേനപി ദേസനാ ഗഹിതാതി. ‘‘ഫലട്ഠവസേനേവാ’’തി ച സാധാരണവചനേന മഗ്ഗസമങ്ഗീനം അഗ്ഗഹിതതം ദീപേതി. അനുസയച്ചന്തപടിപക്ഖേകചിത്തക്ഖണികാനഞ്ഹി മഗ്ഗസമങ്ഗീനം ന കോചി അനുസയോ ഉപ്പത്തിരഹോ, നാപി അനുപ്പത്തിരഹതം ആപാദിതോ, തസ്മാ തേ ന അനുസയസാനുസയപഹീനഉപ്പജ്ജനവാരേസു ഗഹിതാതി.
൨൭൫-൨൯൬. ഓകാസവാരേ സോ സോ അനുസയോ അത്തനോ അത്തനോ ഓകാസേ ഏവ അനുപ്പത്തിധമ്മതം ആപാദിതോ പഹീനോ, അനാപാദിതോ ച അപ്പഹീനോതി പഹീനാപ്പഹീനവചനാനി തദോകാസമേവ ദീപേന്തി, തസ്മാ അനോകാസേ തദുഭയാവത്തബ്ബതാ വുത്താതി. സാധാരണട്ഠാനേ തേന സദ്ധിം പഹീനോ നാമ ഹോതീതി തേന സദ്ധിം സമാനോകാസേ പഹീനോ നാമാതി അത്ഥോ, ന സമാനകാലേ പഹീനോതി.
പഹീനവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൭. ധാതുവാരവണ്ണനാ
൩൩൨-൩൪൦. ധാതുവാരേ സന്താനം അനുഗതാ ഹുത്വാ സയന്തീതി യസ്മിം സന്താനേ അപ്പഹീനാ, തംസന്താനേ അപ്പഹീനഭാവേന അനുഗന്ത്വാ ഉപ്പത്തിഅരഹഭാവേന സയന്തീതി അത്ഥോ. ഉപ്പത്തിരഹതാ ഏവ ഹി അനുരൂപം കാരണം ലഭിത്വാ ഉപ്പജ്ജന്തീതി ഇധാപി യുത്താതി. ഏത്ഥ ച ന കാമധാതുആദീനി ഛ പടിനിസേധവചനാനി ധാതുവിസേസനിദ്ധാരണാനി ന ഹോന്തീതി ‘‘ന കാമധാതുയാ ചുതസ്സ ന കാമധാതും ഉപപജ്ജന്തസ്സാ’’തിആദിമ്ഹി വുച്ചമാനേ ഇമം നാമ ഉപപജ്ജന്തസ്സാതി ന വിഞ്ഞായേയ്യ, തസ്മാ തംമൂലികാസു യോജനാസു ‘‘ന കാമധാതുയാ ചുതസ്സ കാമധാതും രൂപധാതും അരൂപധാതും ഉപപജ്ജന്തസ്സാ’’തി പഠമം യോജേത്വാ പുന അനുക്കമേന ‘‘ന കാമധാതും ഉപപജ്ജന്തസ്സാ’’തിആദികാ യോജനാ കതാ. ഏവഞ്ഹി ന കാമധാതുആദിപദേഹി യഥാവുത്തധാതുയോയേവ ഗഹിതാ, ന കഞ്ചീതി വിഞ്ഞായതി. യഥാ അനുസയവാരേ ‘‘അനുസേന്തീതി പദസ്സ ഉപ്പജ്ജന്തീതി അത്ഥോ ഗഹിതോ’’തി വുത്തം, തത്ഥാപി ഉപ്പജ്ജമാനമേവ സന്ധായ ഉപ്പജ്ജന്തീതി ഗഹേതും ന സക്കാ ‘‘യസ്സ കാമരാഗാനുസയോ അനുസേതി, തസ്സ പടിഘാനുസയോ അനുസേതീതി? ആമന്താ’’തിആദിവചനതോ. അഥാപി അപ്പഹീനതം സന്ധായ ഉപ്പജ്ജന്തീതി അത്ഥോ തത്ഥ ഗഹിതോ, ഇധാപി സോ ന ന യുജ്ജതീതി. ഭങ്ഗാതി ഭഞ്ജിതബ്ബാ, ദ്വിധാ കാതബ്ബാതി അത്ഥോ. നനു ന കോചി അനുസയോ യത്ഥ ഉപ്പജ്ജന്തസ്സ അനുസേതി നാനുസേതി ചാതി ദ്വിധാ കാതബ്ബാ, തത്ഥേവ കസ്മാ ‘‘കതി അനുസയാ ഭങ്ഗാ? അനുസയാ ഭങ്ഗാ നത്ഥീ’’തി പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനാനി കതാനി. ന ഹി പകാരന്തരാഭാവേ സംസയോ യുത്തോതി? ന ന യുത്തോ, ‘‘അനുസയാ ഭങ്ഗാ നത്ഥീ’’തി അവുത്തേ ഭങ്ഗാഭാവസ്സ അവിഞ്ഞാതത്താതി.
ധാതുവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
അനുസയയമകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൮. ചിത്തയമകം
ഉദ്ദേസവാരവണ്ണനാ
൧-൬൨. ചിത്തയമകവണ്ണനായം ആദിതോവ തയോ സുദ്ധികമഹാവാരാ ഹോന്തീതി ഇമേ തയോ മഹാവാരാ സരാഗാദികുസലാദീഹി മിസ്സകാ സുദ്ധികാ ച, തേസു ആദിതോ സുദ്ധികാ ഹോന്തീതി അത്ഥോ. മിസ്സകേസു ച ഏകേകസ്മിം സരാഗാദിമിസ്സകചിത്തേ തയോ തയോ മഹാവാരാ, തേ തത്ഥ തത്ഥ പന വുത്തേ സമ്പിണ്ഡേത്വാ ‘‘സോളസ പുഗ്ഗലവാരാ’’തിആദി വുത്തം, ന നിരന്തരം വുത്തേതി. ‘‘യസ്സ ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി ന നിരുജ്ഝതി, തസ്സ ചിത്തം നിരുജ്ഝിസ്സതി നുപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തിആദിനാ ഉപ്പാദനിരോധാനം പച്ചുപ്പന്നാനാഗതകാലാനഞ്ച സംസഗ്ഗവസേന ഏകേകായ പുച്ഛായ പവത്തത്താ ‘‘ഉപ്പാദനിരോധകാലസമ്ഭേദവാരോ’’തി വുത്തോ. ഏവം സേസാനമ്പി വാരാനം തംതംനാമതാ പാളിഅനുസാരേന വേദിതബ്ബാ.
ഉദ്ദേസവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
നിദ്ദേസവാരവണ്ണനാ
൬൩. തഥാരൂപസ്സേവ ഖീണാസവസ്സ ചിത്തം സന്ധായാതി ഇദം ഉപ്പാദക്ഖണസമങ്ഗിപച്ഛിമചിത്തസമങ്ഗിമ്ഹി പുഗ്ഗലേ അധിപ്പേതേ തഞ്ച ചിത്തം അധിപ്പേതമേവ ഹോതീതി കത്വാ വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. അരഹതോ പച്ഛിമചിത്തമ്പീതി നുപ്പജ്ജതി നിരുജ്ഝതീതി ഏവംപകാരം ഭങ്ഗക്ഖണസമങ്ഗിമേവ സന്ധായ വുത്തം.
൬൫-൮൨. ഉപ്പാദവാരസ്സ ദുതിയപുച്ഛാവിസ്സജ്ജനേ ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേ, നിരോധസമാപന്നാനം, അസഞ്ഞസത്താനം തേസം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജിത്ഥ, നോ ച തേസം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതീതി ഏത്ഥ ‘‘ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേ തേസം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജിത്ഥാ’’തി ഏതസ്സ ‘‘സബ്ബേസം ചിത്തം ഖണപച്ചുപ്പന്നമേവ ഹുത്വാ ഉപ്പാദക്ഖണം അതീതത്താ ഉപ്പജ്ജിത്ഥ നാമാ’’തി അത്ഥോ വുത്തോ. ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ തേസം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജിത്ഥ ചേവ ഉപ്പജ്ജതി ചാതി ഏതസ്സപി ഉപ്പാദം പത്തത്താ ഉപ്പജ്ജിത്ഥ, അനതീതത്താ ഉപ്പജ്ജതി നാമാതി ദ്വയമേതം ഏവം ന സക്കാ വത്തും. ന ഹി ഖണപച്ചുപ്പന്നേ ‘‘ഉപ്പജ്ജിത്ഥാ’’തി അതീതവോഹാരോ അത്ഥി. യദി സിയാ, യം വാ പന ചിത്തം ഉപ്പജ്ജിത്ഥ, തം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതീതി ഏത്ഥ ‘‘നോ’’തി അവത്വാ വിഭജിതബ്ബം സിയാ. തഥാ ‘‘യം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി, തം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജിത്ഥാ’’തി ഏത്ഥ ച ‘‘നോ’’തി അവത്വാ ‘‘ആമന്താ’’തി വത്തബ്ബം സിയാ. ‘‘ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേ’’തി പന ഭിജ്ജമാനചിത്തസമങ്ഗീ പുഗ്ഗലോ വുത്തോ, തസ്സ അതീതം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജിത്ഥ, ന ച കിഞ്ചി ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി. ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേതി ച ഉപ്പജ്ജമാനചിത്തസമങ്ഗീ പുഗ്ഗലോ വുത്തോ, തസ്സപി അതീതം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജിത്ഥ, തം പന ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ചിത്തന്തി ഹി സാമഞ്ഞവചനം ഏകസ്മിം അനേകസ്മിഞ്ച യഥാഗഹിതവിസേസേ തിട്ഠതീതി. ‘‘യസ്സ വാ പന ചിത്തം ഉപ്പജ്ജിസ്സതി, തസ്സ ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതീതി? ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേ’’തി ഏത്ഥ യസ്സ വാ പന ചിത്തം ഉപ്പജ്ജിസ്സതീതി ഏതേന സന്നിട്ഠാനേന ഗഹിതപുഗ്ഗലസ്സേവ ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേതി ഏവം സബ്ബത്ഥ സന്നിട്ഠാനവസേന നിയമോ വേദിതബ്ബോ. ഉപ്പന്നുപ്പജ്ജമാനവാരോ നിരുദ്ധനിരുജ്ഝമാനവാരോ ച പുഗ്ഗലവാരാദീസു തീസുപി നിന്നാനാകരണാ ഉദ്ദിട്ഠാ നിദ്ദിട്ഠാ ച. തത്ഥ പുഗ്ഗലവാരേ അവിസേസേന യം കഞ്ചി താദിസം പുഗ്ഗലം സന്ധായ ‘‘ഉപ്പന്നം ഉപ്പജ്ജമാന’’ന്തിആദി വുത്തം, ധമ്മവാരേ ചിത്തമേവ, പുഗ്ഗലധമ്മവാരേ പുഗ്ഗലം ചിത്തഞ്ചാതി അയമേത്ഥ വിസേസോ ദട്ഠബ്ബോ.
൮൩. അതിക്കന്തകാലവാരേ ഇമസ്സ പുഗ്ഗലവാരത്താ പുഗ്ഗലോ പുച്ഛിതോതി പുഗ്ഗലസ്സേവ വിസ്സജ്ജനേന ഭവിതബ്ബം. യഥാ യസ്സ ചിത്തം ഉപ്പജ്ജിത്ഥാതി ഏതേന ന കോചി പുഗ്ഗലോ ന ഗഹിതോ, ഏവം യസ്സ ചിത്തം ഉപ്പജ്ജമാനം ഖണം ഖണം വീതിക്കന്തം അതിക്കന്തകാലന്തി ഏതേന സന്നിട്ഠാനേന ന കോചി ന ഗഹിതോ. ന ഹി സോ പുഗ്ഗലോ അത്ഥി, യസ്സ ചിത്തം ഉപ്പാദക്ഖണം അതീതം നത്ഥി, തേ ച പന നിരുജ്ഝമാനക്ഖണാതീതചിത്താ ന ന ഹോന്തീതി പഠമോ പഞ്ഹോ ‘‘ആമന്താ’’തി വിസ്സജ്ജിതബ്ബോ സിയാ, തഥാ ദുതിയതതിയാ. ചതുത്ഥോ പന ‘‘പച്ഛിമചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേ തേസം ചിത്തം ഭങ്ഗക്ഖണം അവീതിക്കന്തം, നോ ച തേസം ചിത്തം ഉപ്പാദക്ഖണം അവീതിക്കന്തം, ഇതരേസം ചിത്തം ഭങ്ഗക്ഖണഞ്ച അവീതിക്കന്തം ഉപ്പാദക്ഖണഞ്ച അവീതിക്കന്ത’’ന്തി വിസ്സജ്ജിതബ്ബോ ഭവേയ്യ, തഥാ അവിസ്സജ്ജേത്വാ കസ്മാ സബ്ബത്ഥ ചിത്തമേവ വിഭത്തന്തി? ചിത്തവസേന പുഗ്ഗലവവത്ഥാനതോ. ഖണസ്സ ഹി വീതിക്കന്തതായ അതിക്കന്തകാലതാവചനേന വത്തമാനസ്സ ച ചിത്തസ്സ വസേന പുഗ്ഗലോ ഉപ്പാദക്ഖണാതീതചിത്തോ വുത്തോ അതീതസ്സ ച, തത്ഥ പുരിമസ്സ ചിത്തം ന ഭങ്ഗക്ഖണം വീതിക്കന്തം പച്ഛിമസ്സ വീതിക്കന്തന്തി ഏവമാദികോ പുഗ്ഗലവിഭാഗോ യസ്സ ചിത്തസ്സ വസേന പുഗ്ഗലവവത്ഥാനം ഹോതി, തസ്സ ചിത്തസ്സ തംതംഖണവീതിക്കമാവീതിക്കമദസ്സനവസേന ദസ്സിതോ ഹോതീതി സബ്ബവിസ്സജ്ജനേസു ചിത്തമേവ വിഭത്തം. അഥ വാ നയിധ ധമ്മമത്തവിസിട്ഠോ പുഗ്ഗലോ പുച്ഛിതോ, അഥ ഖോ പുഗ്ഗലവിസിട്ഠം ചിത്തം, തസ്മാ ചിത്തമേവ വിസ്സജ്ജിതന്തി വേദിതബ്ബം. യദിപി പുഗ്ഗലപ്പധാനാ പുച്ഛാ, അഥാപി ചിത്തപ്പധാനാ, ഉഭയഥാപി ദുതിയപുച്ഛായ ‘‘ആമന്താ’’തി വത്തബ്ബം സിയാ, തഥാ പന അവത്വാ നിരോധക്ഖണവീതിക്കമേന അതിക്കന്തകാലതാ ന ഉപ്പാദക്ഖണവീതിക്കമേന അതിക്കന്തകാലതാ വിയ വത്തമാനസ്സ അത്ഥീതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘അതീതം ചിത്ത’’ന്തി വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. യസ്സ ചിത്തം ന ഉപ്പജ്ജമാനന്തി ഏത്ഥ ഉപ്പജ്ജമാനം ഖണം ഖണം വീതിക്കന്തം അതിക്കന്തകാലം യസ്സ ചിത്തം ന ഹോതീതി അത്ഥോ. ഏസ നയോ ‘‘ന നിരുജ്ഝമാന’’ന്തി ഏത്ഥാപി.
൧൧൪-൧൧൬. മിസ്സകവാരേസു യസ്സ സരാഗം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി ന നിരുജ്ഝതി, തസ്സ ചിത്തം നിരുജ്ഝിസ്സതി നുപ്പജ്ജിസ്സതീതി പുച്ഛാ, നോതി വിസ്സജ്ജനഞ്ച അട്ഠകഥായം ദസ്സിതം. പാളിയം പന ‘‘യസ്സ സരാഗം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി ന നിരുജ്ഝതി, തസ്സ സരാഗം ചിത്തം നിരുജ്ഝിസ്സതി നുപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തി മാതികാഠപനായം വുത്തത്താ വിസ്സജ്ജനേപി തഥേവ സന്നിട്ഠാനസംസയത്ഥേസു സരാഗാദിമിസ്സകചിത്തവസേനേവ പുച്ഛാ ഉദ്ധരിത്വാ ‘‘സരാഗപച്ഛിമചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ തേസം സരാഗം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി ന നിരുജ്ഝതി നിരുജ്ഝിസ്സതി നുപ്പജ്ജിസ്സതി, ഇതരേസം സരാഗചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ തേസം സരാഗം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി ന നിരുജ്ഝതി നിരുജ്ഝിസ്സതി ചേവ ഉപ്പജ്ജിസ്സതി ചാ’’തി ഏവമാദിനാ നയേന യേഭുയ്യേന സുദ്ധികവാരസദിസമേവ വിസ്സജ്ജനം കാതബ്ബന്തി കത്വാ സംഖിത്തന്തി വിഞ്ഞായതി.
നിദ്ദേസവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
ചിത്തയമകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.