ദുകമാതികാപദവണ്ണനാ

൧-൬. മൂലട്ഠേനാതി സുപ്പതിട്ഠിതഭാവസാധനേന മൂലഭാവേന, ന പച്ചയമത്തട്ഠേന ഹേതുധമ്മാ ഹേതൂ ധമ്മാതി സമാസാസമാസനിദ്ദേസഭാവോ ദ്വിന്നം പാഠാനം വിസേസോ. തഥേവാതി സമ്പയോഗതോവ. സഹേതുകാനം ഹേതുസമ്പയുത്തഭാവതോ ‘‘സമ്പയോഗതോ’’തി വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം, ന സഹസദ്ദസ്സ സമ്പയോഗത്ഥത്താ. സഹ-സദ്ദോ പന ഏകപുഞ്ജേ ഉപ്പാദതോ യാവ ഭങ്ഗാ സഹേതുകാനം ഹേതൂഹി സമാനദേസഗഹണാനം ഹേതുആദിസബ്ഭാവം ദീപേതി, സമ്പയുത്ത-സദ്ദോ ഏകുപ്പാദാദിവസേന സഹ ഹേതൂഹി ഏകീഭാവുപഗമനം, തതോ ഏവ ച ദ്വിന്നം ദുകാനം നാനത്തം വേദിതബ്ബം. ധമ്മനാനത്താഭാവേപി ഹി പദത്ഥനാനത്തേന ദുകന്തരം വുച്ചതി. ന ഹി ഹേതുദുകസങ്ഗഹിതേഹി ധമ്മേഹി അഞ്ഞേ സഹേതുകദുകാദീഹി വുച്ചന്തി, തേ ഏവ പന സഹേതുകാഹേതുകാദിഭാവതോ സഹേതുകദുകാദീഹി വുത്താ. ഏവം സഹേതുകദുകസങ്ഗഹിതാ ഏവ ഹേതുസമ്പയുത്തവിപ്പയുത്തഭാവതോ ഹേതുസമ്പയുത്തദുകേന വുത്താ. ന ഹി ധമ്മാനം അവുത്തതാപേക്ഖം ദുകന്തരവചനന്തി നത്ഥി പുനരുത്തിദോസോ. ദേസേതബ്ബപ്പകാരജാനനഞ്ഹി ദേസനാവിലാസോ തഥാ ദേസനാഞാണഞ്ചാതി. തേന ധമ്മാനം തപ്പകാരതാ വുത്താ ഹോതി. സകലേകദേസവസേന പഠമദുകം ദുതിയതതിയേഹി സദ്ധിം യോജേത്വാ ചതുത്ഥാദയോ തയോ ദുകാ വുത്താ. സകലഞ്ഹി പഠമദുകം ദുതിയദുകേകദേസേന സഹേതുകപദേന തതിയദുകേകദേസേന ഹേതുസമ്പയുത്തപദേന ച യോജേത്വാ യഥാക്കമം ചതുത്ഥപഞ്ചമദുകാ വുത്താ, തഥാ പഠമദുകേകദേസം നഹേതുപദം സകലേന ദുതിയദുകേന യോജേത്വാ ഛട്ഠദുകോ വുത്തോ. ഇദമ്പി സമ്ഭവതീതി ഏതേന അവുത്തമ്പി സമ്ഭവവസേന ദീപിതന്തി ദസ്സേതി. സമ്ഭവോ ഹി ഗഹണസ്സ കാരണന്തി. യഥാ ഹേതുസഹേതുകാതി ഇദം സമ്ഭവതീതി കത്വാ ഗഹിതം, ഏവം ഹേതുഅഹേതുകാതി ഇദമ്പി സമ്ഭവതീതി കത്വാ ഗഹേതബ്ബമേവാതി ഏവം അഞ്ഞത്ഥാപി യോജേതബ്ബം.

ഏവം പഠമദുകം ദുതിയതതിയദുകേസു ദുതിയപദേഹി യോജേത്വാ ‘‘ഹേതൂ ചേവ ധമ്മാ അഹേതുകാ ച, അഹേതുകാ ചേവ ധമ്മാ ന ച ഹേതൂ, ഹേതൂ ചേവ ധമ്മാ ഹേതുവിപ്പയുത്താ ച, ഹേതുവിപ്പയുത്താ ചേവ ധമ്മാ ന ച ഹേതൂ’’തി യേ ദ്വേ ദുകാ കാതബ്ബാ, തേസം സമ്ഭവവസേനേവ സങ്ഗഹം ദസ്സേത്വാ ഖോ പന-പദേന അപരേസമ്പി ദുകാനം സങ്ഗഹം ദസ്സേതും ‘‘തത്ര യദേത’’ന്തിആദിമാഹ. തത്രാതി പാളിയം. അയം അതിരേകത്ഥോതി ഇദാനി യം വക്ഖതി, തമത്ഥമാഹ. തത്ഥ പന അഞ്ഞേപി അഞ്ഞഥാപീതി ഏതേസം വിസും പവത്തിയാ ദ്വേ ദുകാ ദസ്സിതാ, സഹ പവത്തിയാ പന അയമ്പി ദുകോ വേദിതബ്ബോ ‘‘ഹേതൂ ചേവ ധമ്മാ ഹേതുസമ്പയുത്താപി ഹേതുവിപ്പയുത്താപീ’’തി, ഏതേസു പന പഞ്ചസു ദുകേസു ദുതിയദുകേന തതിയദുകോ വിയ, ചതുത്ഥദുകേന പഞ്ചമദുകോ വിയ ച ഛട്ഠദുകേന നിന്നാനത്ഥത്താ ‘‘ന ഹേതു ഖോ പന ധമ്മാ ഹേതുസമ്പയുത്താപി ഹേതുവിപ്പയുത്താപീ’’തി അയം ദുകോ ന വുത്തോ. ദസ്സിതനിന്നാനത്ഥനയോ ഹി സോ പുരിമദുകേഹീതി. ഇതരേസു ചതൂസു ഹേതൂ ചേവ അഹേതുകദുകേന സമാനത്ഥത്താ ഹേതൂ ചേവ ഹേതുവിപ്പയുത്തദുകോ, ഹേതുസഹേതുകദുകേന സമാനത്ഥത്താ ഹേതുഹേതുസമ്പയുത്തദുകോ ച നഹേതുഹേതുസമ്പയുത്തദുകോ വിയ ന വത്തബ്ബോ. തേസു പന ദ്വീസു പച്ഛിമദുകേ ‘‘ഹേതൂ ഖോ പന ധമ്മാ സഹേതുകാ’’തി പദം ചതുത്ഥദുകേ പഠമപദേന നിന്നാനാകരണത്താ ന വത്തബ്ബം, ‘‘ഹേതൂ ഖോ പന ധമ്മാ അഹേതുകാ’’തി പദം ‘‘ഹേതൂ ചേവ ധമ്മാ അഹേതുകാ’’തി ഏതേന നിന്നാനത്താ ന വത്തബ്ബം. അവസിട്ഠേ പന ഏകസ്മിം ദുകേ ‘‘അഹേതുകാ ചേവ ധമ്മാ ന ച ഹേതൂ’’തി പദം ഛട്ഠദുകേ ദുതിയപദേന ഏകത്ഥത്താ ന വത്തബ്ബം. ഇദാനി ‘‘ഹേതൂ ചേവ ധമ്മാ അഹേതുകാ ചാ’’തി ഇദമേവേകം പദം അവസിട്ഠം, ന ച ഏകേന പദേന ദുകോ ഹോതീതി തഞ്ച ന വുത്തന്തി. ചതുത്ഥദുകേ ദുതിയപദേന പന സമാനത്ഥസ്സ ഛട്ഠദുകേ പഠമപദസ്സ വചനം ദുകപൂരണത്ഥം, ഏതേന വാ ഗതിദസ്സനേന സബ്ബസ്സ സമ്ഭവന്തസ്സ സങ്ഗഹോ കതോതി ദട്ഠബ്ബോ. തഥാ ഹി സബ്ബോ സമ്ഭവദുകോ പഠമദുകേ ദുതിയതതിയദുകപക്ഖേപേന ദസ്സിതോ, തേസു ച പഠമദുകപക്ഖേപേനാതി.

൭-൧൩. സമാനകാലേന അസമാനകാലേന കാലവിമുത്തേന ച പച്ചയേന നിപ്ഫന്നാനം പച്ചയായത്താനം പച്ചയഭാവമത്തേന തേസം പച്ചയാനം അത്ഥിതം ദീപേതും സപ്പച്ചയവചനം, ന സഹേതുകവചനം വിയ സമാനകാലാനമേവ, നാപി സനിദസ്സനം വിയ തംസഭാവസ്സ അനത്ഥന്തരഭൂതസ്സ. സങ്ഖത-സദ്ദോ പന സമേതേഹി നിപ്ഫാദിതഭാവം ദീപേതീതി അയമേതേസം വിസേസോ ദുകന്തരവചനേ കാരണം. ഏത്ഥ ച അപ്പച്ചയാ അസങ്ഖതാതി ബഹുവചനനിദ്ദേസോ അവിനിച്ഛിതത്ഥപരിച്ഛേദദസ്സനവസേന മാതികാഠപനതോ കതോതി വേദിതബ്ബോ. ഉദ്ദേസേന ഹി കുസലാദിസഭാവാനം ധമ്മാനം അത്ഥിതാമത്തം വുച്ചതി, ന പരിച്ഛേദോതി അപരിച്ഛേദേന ബഹുവചനേന ഉദ്ദേസോ വുത്തോതി. രൂപന്തി രൂപായതനം പഥവിയാദി വാ. പുരിമസ്മിം അത്ഥവികപ്പേ രൂപായതനസ്സ അസങ്ഗഹിതതാ ആപജ്ജതീതി രുപ്പനലക്ഖണം വാ രൂപന്തി അയം അത്ഥനയോ വുത്തോ. തത്ഥ രൂപന്തി രുപ്പനസഭാവോ. ന ലുജ്ജതി ന പലുജ്ജതീതി യോ ഗഹിതോ തഥാ ന ഹോതി, സോ ലോകോതി തംഗഹണരഹിതാനം ലോകുത്തരാനം നത്ഥി ലോകതാ. ദുക്ഖസച്ചം വാ ലോകോ, തത്ഥ തേനേവ ലോകസഭാവേന വിദിതാതി ലോകിയാ.

ഏവം സന്തേ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന വിജാനിതബ്ബസ്സ രൂപായതനസ്സ തേനേവ നവിജാനിതബ്ബസ്സ സദ്ദായതനാദികസ്സ ച നാനത്താ ദ്വിന്നമ്പി പദാനം അത്ഥനാനത്തതോ ദുകോ ഹോതി. ഏവം പന ദുകേ വുച്ചമാനേ ദുകബഹുതാ ആപജ്ജതി, യത്തകാനി വിഞ്ഞാണാനി, തത്തകാ ദുകാ വുത്താ സമത്താ ഠപേത്വാ സബ്ബധമ്മാരമ്മണാനി വിഞ്ഞാണാനി. തേസു ച ദുകസ്സ പച്ഛേദോ ആപജ്ജതി, തഥാ ച സതി ‘‘കേനചീ’’തി പദം സബ്ബവിഞ്ഞാണസങ്ഗാഹകം ന സിയാ, നിദ്ദേസേന ച വിരുദ്ധം ഇദം വചനം. യോ ച തത്ഥ ‘‘യേ തേ ധമ്മാ ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ, ന തേ ധമ്മാ സോതവിഞ്ഞേയ്യാതി അയം ദുകോ ന ഹോതീ’’തി പടിസേധോ കതോ, സോ ച കഥം യുജ്ജേയ്യ. ന ഹി സമത്ഥാ അട്ഠകഥാ പാളിം പടിസേധേതുന്തി, ന ച കേനചി-സദ്ദസ്സ തേനേവാതി അയം പദത്ഥോ സമ്ഭവതി, ‘‘കേനചീ’’തി ഏതസ്സ ആദിപദസ്സ അനിയമിതം യം കിഞ്ചി ഏകം പദത്ഥോ, തം വത്വാ വുച്ചമാനസ്സ ‘‘കേനചീ’’തി ദുതിയപദസ്സ യം കിഞ്ചി അപരം അനിയമിതം പദത്ഥോതി ലോകസിദ്ധമേതം, തഥേവ ച നിദ്ദേസോ പവത്തോ, ന ചേത്ഥ വിഞ്ഞാതബ്ബധമ്മഭേദേന ദുകഭേദോ സമത്തോ ആപജ്ജതി യത്തകാ വിഞ്ഞാതബ്ബാ, തത്തകാ ദുകാതി, തസ്മാ നത്ഥി ദുകബഹുതാ. ന ഹി ഏകംയേവ വിഞ്ഞാതബ്ബം കേനചി വിഞ്ഞേയ്യം കേനചി ന വിഞ്ഞേയ്യഞ്ച, കിന്തു അപരമ്പി അപരമ്പീതി സബ്ബവിഞ്ഞാതബ്ബസങ്ഗഹേ ദുകോ സമത്തോ ഹോതി, ഏവഞ്ച സതി ‘‘കേനചീ’’തി പദം അനിയമേന സബ്ബവിഞ്ഞാണസങ്ഗാഹകന്തി സിദ്ധം ഹോതി, വിഞ്ഞാണനാനത്തേന ച വിഞ്ഞാതബ്ബം ഭിന്ദിത്വാ അയം ദുകോ വുത്തോ, ന വിഞ്ഞാതബ്ബാനം അത്ഥന്തരതായാതി. ഏതസ്സ പന ദുകസ്സ നിക്ഖേപരാസിനിദ്ദേസോ ദുകസങ്ഗഹിതധമ്മേകദേസേസു ദുകപദദ്വയപ്പവത്തിദസ്സനവസേന പവത്തോ. അത്ഥുദ്ധാരനിദ്ദേസോ നിരവസേസദുകസങ്ഗഹിതധമ്മദസ്സനവസേനാതി വേദിതബ്ബോ.

൧൪-൧൯. ചക്ഖുതോപി…പേ… മനതോപീതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദിവീഥീസു തദനുഗതമനോവിഞ്ഞാണവീഥീസു ച കിഞ്ചാപി കുസലാദീനമ്പി പവത്തി അത്ഥി, കാമാസവാദയോ ഏവ പന വണതോ യൂസം വിയ പഗ്ഘരണകഅസുചിഭാവേന സന്ദന്തി, തസ്മാ തേ ഏവ ‘‘ആസവാ’’തി വുച്ചന്തി. തത്ഥ ഹി പഗ്ഘരണകഅസുചിമ്ഹി നിരുള്ഹോ ആസവസദ്ദോതി. ധമ്മതോ യാവ ഗോത്രഭുന്തി തതോ പരം മഗ്ഗഫലേസു അപ്പവത്തിതോ വുത്തം. ഏതേ ഹി ആരമ്മണകരണവസേന ധമ്മേ ഗച്ഛന്താ തതോ പരം ന ഗച്ഛന്തീതി. നനു തതോ പരം ഭവങ്ഗാദീനിപി ഗച്ഛന്തീതി ചേ? ന, തേസമ്പി പുബ്ബേ ആലമ്ബിതേസു ലോകിയധമ്മേസു സാസവഭാവേന അന്തോഗധത്താ തതോ പരതാഭാവതോ. ഏത്ഥ ച ഗോത്രഭുവചനേന ഗോത്രഭുവോദാനഫലസമാപത്തിപുരേചാരികപരികമ്മാനി വുത്താനീതി വേദിതബ്ബാനി, പഠമമഗ്ഗപുരേചാരികമേവ വാ ഗോത്രഭു അവധിനിദസ്സനഭാവേന ഗഹിതം, തതോ പരം മഗ്ഗഫലസമാനതായ പന അഞ്ഞേസു മഗ്ഗേസു മഗ്ഗവീഥിയം ഫലസമാപത്തിവീഥിയം നിരോധാനന്തരഞ്ച പവത്തമാനേസു ഫലേസു നിബ്ബാനേ ച പവത്തി നിവാരിതാ ആസവാനന്തി വേദിതബ്ബാ. സവന്തീതി ഗച്ഛന്തി. ദുവിധോ ഹി അവധി അഭിവിധിവിസയോ അനഭിവിധിവിസയോ ച. അഭിവിധിവിസയം കിരിയാ ബ്യാപേത്വാ പവത്തതി ‘‘ആഭവഗ്ഗാ ഭഗവതോ യസോ ഗതോ’’തി, ഇതരം ബഹി കത്വാ ‘‘ആപാടലിപുത്താ വുട്ഠോ ദേവോ’’തി. അയഞ്ച ആ-കാരോ അഭിവിധിഅത്ഥോ ഇധ ഗഹിതോതി ‘‘അന്തോകരണത്ഥോ’’തി വുത്തം.

ചിരപാരിവാസിയട്ഠോ ചിരപരിവുത്ഥതാ പുരാണഭാവോ. ആദി-സദ്ദേന ‘‘പുരിമാ, ഭിക്ഖവേ, കോടി ന പഞ്ഞായതി ഭവതണ്ഹായാ’’തി (അ. നി. ൧൦.൬൨) ഇദം സുത്തം സങ്ഗഹിതം. അവിജ്ജാസവഭവാസവാനഞ്ച ചിരപരിവുത്ഥതായ ദസ്സിതായ തബ്ഭാവഭാവീനം കാമാസവദിട്ഠാസവാനഞ്ച ചിരപരിവുത്ഥതാ ദസ്സിതാ ഹോതി. അഞ്ഞേസുപി യഥാവുത്തേ ധമ്മേ ഓകാസഞ്ച ആരമ്മണം കത്വാ പവത്തമാനേസു മാനാദീസു വിജ്ജമാനേസു അത്തത്തനിയാദിഗ്ഗാഹവസേന അഭിബ്യാപനം മദകരണവസേന ആസവസദിസതാ ച ഏതേസംയേവ, നാഞ്ഞേസന്തി ഏതേസ്വേവ ആസവസദ്ദോ നിരുള്ഹോ ദട്ഠബ്ബോ. ആയതം വാ സവന്തി ഫലന്തീതി ആസവാ. ന ഹി കിഞ്ചി സംസാരദുക്ഖം ആസവേഹി വിനാ ഉപ്പജ്ജമാനം അത്ഥീതി. ആരമ്മണഭാവേന യേ ധമ്മാ വണോ വിയ ആസവേ പഗ്ഘരന്തി, തേ അസമ്പയോഗേ അതബ്ഭാവേപി സഹ ആസവേഹീതി സാസവാ, ആസവവന്തോതി അത്ഥോ.

ഓസാനദുകേ ‘‘നോ ആസവാ ഖോ പനാ’’തി അവത്വാ ‘‘ആസവവിപ്പയുത്താ ഖോ പനാ’’തി വചനം സാസവാനം സഹേതുകാനം വിയ സമ്പയുത്തേഹി തംസഹിതതാ ന ഹോതീതി ദസ്സനത്ഥം. ഏവം സേസഗോച്ഛകേസുപി യഥാസമ്ഭവം വിപ്പയുത്തഗ്ഗഹണേ പയോജനം ദട്ഠബ്ബം. അപിച ‘‘നോ ആസവാ ഖോ പന ധമ്മാ സാസവാ’’തി ഇദം പദം ചതുത്ഥദുകേ ദുതിയപദേന നിന്നാനം, ന ച ഏകേന ദുകോ ഹോതി, തസ്മാ ആസവവിപ്പയുത്തപദമേവ ഗഹേത്വാ ഓസാനദുകയോജനാ ഞായാഗതാതി കതാ. ഹേതുഗോച്ഛകേ പന ഹേതുവിപ്പയുത്താനം സഹേതുകതാ നത്ഥീതി തേ ഗഹേത്വാ ദുകയോജനായ അസക്കുണേയ്യത്താ നഹേതുപദം ഗഹേത്വാ ഓസാനദുകയോജനാ കതാ. യേ വാ പന പഠമേ ദുകേ ദുതിയസ്സ പക്ഖേപേ ഏകോ, തതിയസ്സ ദ്വേ, പഠമസ്സ ദുതിയേ ഏകോ, തതിയേ ദ്വേ, ദുതിയസ്സ തതിയേ ഏകോ, ദുതിയേ ച തതിയസ്സ ഏകോതി അട്ഠ ദുകാ ലബ്ഭന്തി, തേസു തീഹി ഇതരേ ച നയതോ ദസ്സിതാതി വേദിതബ്ബാ. ഏസ നയോ സേസഗോച്ഛകേസുപി.

൨൦-൨൫. കിലേസകമ്മവിപാകവട്ടാനം പച്ചയഭാവേന തത്ഥ സംയോജേന്തി, സതിപി അഞ്ഞേസം തപ്പച്ചയഭാവേ ന വിനാ സംയോജനാനി തേസം തപ്പച്ചയഭാവോ അത്ഥി, ഓരമ്ഭാഗിയുദ്ധമ്ഭാഗിയസങ്ഗഹിതേഹി ച തംതംഭവനിബ്ബത്തകകമ്മനിയമോ ഭവനിയമോ ച ഹോതി, ന ച ഉപച്ഛിന്നസംയോജനസ്സ കതാനിപി കമ്മാനി ഭവം നിബ്ബത്തേന്തീതി. സംയോജേതബ്ബാതി വാ സംയോജനിയാ, സംയോജനേ നിയുത്താതി വാ. ദൂരഗതസ്സപി ആകഡ്ഢനതോ നിസ്സരിതും അപ്പദാനവസേന ബന്ധനം സംയോജനം, ഗന്ഥകരണം സങ്ഖലികചക്കലകാനം വിയ പടിബദ്ധതാകരണം വാ ഗന്ഥനം ഗന്ഥോ, സംസിലിസകരണം യോജനം യോഗോതി അയമേതേസം വിസേസോതി വേദിതബ്ബോ. ധമ്മാനം സഭാവകിച്ചവിസേസഞ്ഞുനാ പന ഭഗവതാ സമ്പയുത്തേസു ആരമ്മണേസു തപ്പച്ചയേസു ച തേഹി തേഹി നിപ്ഫാദിയമാനം തം തം കിച്ചവിസേസം പസ്സന്തേന തേ തേ ധമ്മാ തഥാ തഥാ ആസവസംയോജനഗന്ഥാദിവസേന വുത്താതി ‘‘കിമത്ഥം ഏതേയേവ ധമ്മാ ഏവം വുത്താ, കസ്മാ ച വുത്താ ഏവ പുന വുത്താ’’തി ന ചോദേതബ്ബമേതം.

൨൬-൩൭. ഗന്ഥനിയാതി ഏത്ഥ അയമഞ്ഞോ അത്ഥോ ‘‘ഗന്ഥകരണം ഗന്ഥനം, ഗന്ഥനേ നിയുത്താതി ഗന്ഥനിയാ, ഗന്ഥയിതും സക്കുണേയ്യാ, ഗന്ഥയിതും അരഹന്തീതി വാ ഗന്ഥനിയാ’’തി. ഏവം ഓഘനിയാദീസുപി ദട്ഠബ്ബം. തേനാതിക്കമതീതി ഏതം ധാത്വത്ഥം ഗഹേത്വാ ഓഘനിയാതി പദസിദ്ധി കതാ.

൫൦-൫൪. ധമ്മസഭാവം അഗ്ഗഹേത്വാ പരതോ ആമസന്തീതി പരാമാസാ. പരതോതി നിച്ചാദിതോ. ആമസന്തീതി സഭാവപടിസേധേന പരിമജ്ജന്തി.

൫൫-൬൮. സഭാവതോ വിജ്ജമാനം അവിജ്ജമാനം വാ വിചിത്തസഞ്ഞായ സഞ്ഞിതം ആരമ്മണം അഗ്ഗഹേത്വാ അപ്പവത്തിതോ ആലമ്ബമാനാ ധമ്മാ സാരമ്മണാ. ചിന്തനം ഗഹണം ആരമ്മണൂപലദ്ധി. ചേതസി നിയുത്താ, ചേതസാ സംസട്ഠാ വാ ചേതസികാ. ദുബ്ബിഞ്ഞേയ്യനാനത്തതായ ഏകീഭാവമിവുപഗമനം നിരന്തരഭാവുപഗമനം. യേസം രൂപാനം ചിത്തം സഹജാതപച്ചയോ ഹോതി, തേസം ചിത്തസ്സ ച സുവിഞ്ഞേയ്യനാനത്തന്തി നിരന്തരഭാവാനുപഗമനം വേദിതബ്ബം. ഏകതോ വത്തമാനാപീതി അപി-സദ്ദോ കോ പന വാദോ ഏകതോ അവത്തമാനാതി ഏതമത്ഥം ദീപേതി. ഇദമേത്ഥ വിചാരേതബ്ബം – അവിനിബ്ഭോഗരൂപാനം കിം അഞ്ഞമഞ്ഞം സംസട്ഠതാ, ഉദാഹു വിസംസട്ഠതാതി? വിസും ആരമ്മണഭാവേന സുവിഞ്ഞേയ്യനാനത്തത്താ ന സംസട്ഠതാ, നാപി വിസംസട്ഠതാ സംസട്ഠാതി അനാസങ്കനീയസഭാവത്താ. ചതുന്നഞ്ഹി ഖന്ധാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം സംസട്ഠസഭാവത്താ രൂപനിബ്ബാനേഹിപി സോ സംസട്ഠഭാവോ അത്ഥി നത്ഥീതി സിയാ ആസങ്കാ, തസ്മാ തേസം ഇതരേഹി, ഇതരേസഞ്ച തേഹി വിസംസട്ഠസഭാവതാ വുച്ചതി, ന പന രൂപാനം രൂപേഹി കത്ഥചി സംസട്ഠതാ അത്ഥീതി തദാസങ്കാഭാവതോ വിസംസട്ഠതാ ച രൂപാനം രൂപേഹി ന വുച്ചതീതി. ഏസ ഹി തേസം സഭാവോതി. ചിത്തസംസട്ഠസമുട്ഠാനാദിപദേസു സംസട്ഠസമുട്ഠാനാദിസദ്ദാ ചിത്തസദ്ദാപേക്ഖാതി പച്ചേകം ചിത്തസദ്ദസമ്ബന്ധത്താ ചിത്തസംസട്ഠാ ച തേ ചിത്തസമുട്ഠാനാ ചാതി പച്ചേകം യോജേത്വാ അത്ഥോ വുത്തോ. ഉപാദിയന്തേവാതി ഭൂതാനി ഗണ്ഹന്തി ഏവ, നിസ്സയന്തി ഏവാതി അത്ഥോ. യഥാ ഭൂതാനി ഉപാദിയന്തി ഗയ്ഹന്തി നിസ്സീയന്തി, ന തഥാ ഏതാനി ഗയ്ഹന്തി നിസ്സീയന്തി, തസ്മാ ഉപാദാ. അഥ വാ ഭൂതാനി അമുഞ്ചിത്വാ തേസം വണ്ണനിഭാദിഭാവേന ഗഹേതബ്ബതോ ഉപാദാ.

൭൫-൮൨. സംകിലിട്ഠത്തികേ വുത്തനയേനാതി സം-സദ്ദം അപനേത്വാ കിലിസന്തീതി കിലേസാതിആദിനാ നയേന.

൮൩-൧൦൦. കാമാവചരാദീസു അയമപരോ അത്ഥോ – കാമതണ്ഹാ കാമോ, ഏവം രൂപാരൂപതണ്ഹാ രൂപം അരൂപഞ്ച. ആരമ്മണകരണവസേന താനി യത്ഥ അവചരന്തി, തേ കാമാവചരാദയോതി. ഏവഞ്ഹി സതി അഞ്ഞഭൂമീസു ഉപ്പജ്ജമാനാനം അകാമാവചരാദിതാ കാമാവചരാദിതാ ച നാപജ്ജതീതി സിദ്ധം ഹോതി. നിക്ഖേപകണ്ഡേപി ‘‘ഏത്ഥാവചരാ’’തി വചനം അവീചിപരനിമ്മിതപരിച്ഛിന്നോകാസായ കാമതണ്ഹായ ആരമ്മണഭാവം സന്ധായ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം, തദോകാസതാ ച തണ്ഹായ തന്നിന്നതായ വേദിതബ്ബാ. യദി പരിയാപന്നസദ്ദസ്സ അന്തോഗധാതി അയമത്ഥോ, മഗ്ഗാദിധമ്മാനഞ്ച ലോകുത്തരന്തോഗധത്താ പരിയാപന്നതാ ആപജ്ജതി. ന ഹി ‘‘പരിയാപന്നാ’’തി ഏത്ഥ തേഭൂമകഗഹണം അത്ഥീതി? നാപജ്ജതി സബ്ബദാ പവത്തമാനസ്സ പച്ചക്ഖസ്സ ലോകസ്സ വസേന പരിയാപന്നനിച്ഛയതോ. അഥ വാ പരിച്ഛേദകാരികായ തണ്ഹായ പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ആപന്നാ പടിപന്നാ ഗഹിതാതി പരിയാപന്നാ.

അനീയ-സദ്ദോ ബഹുലാ കത്തുഅഭിധായകോതി വട്ടചാരകതോ നിയ്യന്തീതി നിയ്യാനീയാ, നീ-കാരസ്സ രസ്സത്തം യ-കാരസ്സ ച ക-കാരത്തം കത്വാ ‘‘നിയ്യാനികാ’’തി വുത്തം, നിയ്യാനകരണസീലാ വാ നിയ്യാനികാ. ഉത്തരിതബ്ബസ്സ അഞ്ഞസ്സ നിദ്ദിട്ഠസ്സ അഭാവാ നിദ്ദിസിയമാനാ സഉത്തരാ ധമ്മാവ ഉത്തരിതബ്ബാതി ‘‘അത്താന’’ന്തി ആഹ. രാഗാദീനന്തി രാഗാദീനം ദസന്നം കിലേസാനം സബ്ബനിയതാകുസലാനം വാ. തേഹി നാനപ്പകാരദുക്ഖനിബ്ബത്തകേഹി അഭിഭൂതാ സത്താ കന്ദന്തി അകന്ദന്താപി കന്ദനകാരണഭാവതോ. യസ്മാ പന പഹാനേകട്ഠതാവസേന ച ‘‘സരണാ’’തി ആഹ, തസ്മാ ‘‘രാഗാദീന’’ന്തി വചനേന രാഗദോസമോഹാവ ഗഹിതാതി ഞായതി. രണ-സദ്ദോ വാ രാഗാദിരേണൂസു നിരുള്ഹോ ദട്ഠബ്ബോ, രണം വാ യുദ്ധം, ‘‘കാമാ തേ പഠമാ സേനാ’’തി (സു. നി. ൪൩൮; മഹാനി. ൨൮, ൬൮, ൧൪൯; ചൂളനി. നന്ദമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൪൭) ഏവമാദികാ ച അകുസലാ സേനാ അരിയമഗ്ഗയുദ്ധേന ജേതബ്ബത്താ സയുദ്ധത്താ ‘‘സരണാ’’തി വുച്ചന്തീതി. അരണവിഭങ്ഗസുത്തേ (മ. നി. ൩.൩൨൩ ആദയോ) പന സദുക്ഖാ സഉപഘാതാ സഉപായാസാ സപരിളാഹാ മിച്ഛാപടിപദാഭൂതാ കാമസുഖാനുയോഗാദയോ ‘‘സരണാ’’തി വുത്താതി ദുക്ഖാദീനം രണഭാവോ തന്നിബ്ബത്തകസഭാവാനം അകുസലാനം സരണതാ ച വേദിതബ്ബാ.

പിട്ഠിദുകാ സമത്താ.

സുത്തന്തികദുകമാതികാപദവണ്ണനാ

൧൦൧-൧൦൮. വിജ്ജാരാസന്തോഗധധമ്മാ വിജ്ജാസഭാഗതായ തദേകദേസേ വിജ്ജാകോട്ഠാസേ വത്തന്തീതി വുത്താ. വജിരസ്സ യത്ഥ തം പതതി, തത്ഥ അഭേജ്ജം നാമ കിഞ്ചി മണിപാസാണാദി നത്ഥി, ന ച തേന ഗമനമഗ്ഗോ വിരുഹതി, ഏവമേവ അരഹത്തമഗ്ഗേന യത്ഥ സോ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്മിം സന്താനേ അഭേജ്ജോ കിലേസോ നാമ നത്ഥി, ന ച ഭിന്നോ പുന വിരുഹതീതി വജിരുപമതാ വേദിതബ്ബാ. തദുപചാരേന ബാലാ യഥാ ‘‘മഞ്ചാ ഘോസന്തീ’’തി. കണ്ഹാഭിജാതീതി അപായാ വുച്ചന്തി മനുസ്സേസു ച ദോഭഗ്ഗിയം. തപനസ്സ വാ ദുക്ഖസ്സ ഹിതാതി തപനിയാ.

ദാസാദീസുപി സിരിവഡ്ഢകാദിസദ്ദാ വിയ അതഥത്താ വചനമത്തമേവ അധികാരം കത്വാ പവത്താ അധിവചനാ. യസ്മാ പന അധിവചനനിരുത്തിപഞ്ഞത്തിപദാനി സമാനത്ഥാനി, സബ്ബഞ്ച വചനം അധിവചനാദിഭാവം ഭജതി, തസ്മാ തേസുപി വചനവിസേസേസു വിസേസേന പവത്തേഹി അധിവചനാദിസദ്ദേഹി സബ്ബാനി വചനാനി അത്ഥപ്പകാസനസാമഞ്ഞേന വുത്താനീതി ഏതേനാധിപ്പായേന അയം അത്ഥയോജനാ കതാതി വേദിതബ്ബാ. അഥ വാ അധി-സദ്ദോ ഉപരിഭാഗേ, ഉപരി വചനം അധിവചനം. കസ്സ ഉപരി? പകാസേതബ്ബസ്സ അത്ഥസ്സാതി വിദിതോവായമത്ഥോ. അധീനം വാ വചനം അധിവചനം. കേന അധീനം? അത്ഥേന. തഥാ തംതംഅത്ഥപ്പകാസനേ നിച്ഛിതം, നിയതം വാ വചനം നിരുത്തി. പഥവീധാതുപുരിസാദിതംതംപകാരേന ഞാപനതോ പഞ്ഞത്തീതി ഏവം അധിവചനാദിപദാനം സബ്ബവചനേസു പവത്തി വേദിതബ്ബാ. അഞ്ഞഥാ സിരിവഡ്ഢകധനവഡ്ഢകപ്പകാരാനമേവ അഭിലാപാനം അധിവചനതാ, അഭിസങ്ഖരോന്തീതി ഏവംപകാരാനമേവ നിദ്ധാരണവചനാനം നിരുത്തിതാ, തക്കോ വിതക്കോതി ഏവംപകാരാനമേവ ഏകമേവത്ഥം തേന തേന പകാരേന ഞാപേന്താനം പഞ്ഞത്തിതാ ച ആപജ്ജേയ്യാതി.

൧൦൯-൧൧൮. ഫസ്സോ വേദനാതി സബ്ബദാപി അരൂപധമ്മാനം ഫസ്സാദിനാമകത്താ പഥവിയാദീനം കേസകുമ്ഭാദിനാമന്തരാപത്തി വിയ നാമന്തരാനാപജ്ജനതോ ച സദാ അത്തനാവ കതനാമതായ ചതുക്ഖന്ധനിബ്ബാനാനി നാമകരണട്ഠേന നാമം. നമനം അവിനാഭാവതോ ആരമ്മണാഭിമുഖതാ, നമനഹേതുഭൂതതാ നാമനം. അഥ വാ അധിവചനസമ്ഫസ്സോ വിയ അധിവചനം നാമമന്തരേന യേ അനുപചിതബോധിസമ്ഭാരാനം ഗഹണം ന ഗച്ഛന്തി, തേ നാമായത്തഗ്ഗഹണാ നാമം. രൂപം പന വിനാപി നാമസാധനം അത്തനോ രുപ്പനസഭാവേന ഗഹണം ഉപയാതീതി രൂപം.

൧൧൯-൧൨൩. ഇതോ പുബ്ബേ പരികമ്മം പവത്തം, ഇതോ പരം ഭവങ്ഗം, മജ്ഝേ സമാപത്തീതി ഏവം സമാപത്തീനം അപ്പനാപരിച്ഛേദപഞ്ഞാ സമാപത്തികുസലതാ. വുട്ഠാനേ കുസലഭാവോ പുബ്ബേ വുട്ഠാനേ പരിച്ഛേദകരണഞാണം. ലക്ഖണാദിവസേന അനിച്ചാദിവസേന ച മനസി കരണം മനസികാരോ.

൧൨൪-൧൩൪. സുചിസീലതാ സോരച്ചം. സാ ഹി സോഭനകമ്മരതതാതി. സമ്മോദകസ്സ, സമ്മോദകോ വാ മുദുഭാവോ സമ്മോദകമുദുഭാവോ, സണ്ഹവാചതാ. ‘‘അഗുത്തദ്വാരതാ’’തി വുത്തേ കേസു ദ്വാരേസൂതി ന പഞ്ഞായതീതി ‘‘ഇന്ദ്രിയേസൂ’’തി വുത്തം. സമ്പജാനാതീതി സമ്പജാനോ, തസ്സ ഭാവോ സമ്പജഞ്ഞം. തദപി ഞാണം യസ്മാ സമ്പജാനാതി, തസ്മാ ‘‘സമ്പജാനാതീതി സമ്പജഞ്ഞ’’ന്തി ആഹ. അപ്പടിസങ്ഖാനേ നിമിത്തേ വിസയേ വാ. വീരിയസീസേനാതി വീരിയപാമോക്ഖേന. ഉപ്പന്നം ബലന്തി വീരിയോപത്ഥമ്ഭേന ഹി കുസലഭാവനാ ബലവതീ ഥിരാ ഉപ്പജ്ജതീതി തഥാ ഉപ്പന്നാ ബലവതീ കുസലഭാവനാ ബലവന്തോ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാതിപി വുച്ചന്തി. കസിണനിമിത്തം വിയ സഞ്ഞാണം വിയ സവിഗ്ഗഹം വിയ ച സുട്ഠു ഉപലക്ഖേതബ്ബാകാരം ‘‘നിമിത്ത’’ന്തി വുച്ചതി. സമഥോ ച ഏവം ആകാരോതി ‘‘നിമിത്ത’’ന്തി വുത്തോ. തഥാ ഹി സോ പച്ചവേക്ഖന്തേന പച്ചവേക്ഖണതോ ഗയ്ഹതീതി. ഉദ്ധച്ചമിവ ചിത്തം ന വിക്ഖിപതീതി, വിക്ഖേപപടിക്ഖേപോ വാ അവിക്ഖേപോ.

൧൩൫-൧൪൨. സീലമേവ പുനപ്പുനം ആസേവിയമാനം ലോകിയം ലോകുത്തരമ്പി സീലം പരിപൂരേതീതി ‘‘സീലപരിപൂരണതോ’’തി വുത്തം. സീലസ്സ സമ്പദാതി കാരണസീലമ്പി ഫലസീലമ്പി സമ്പന്നസമുദായസ്സ ഏകദേസവസേന വുത്തം. അഥ വാ ‘‘കതമേ ച ഥപതി അകുസലാ സീലാ? അകുസലം കായകമ്മം അകുസലം വചീകമ്മം പാപകോ ആജീവോ’’തി (മ. നി. ൨.൨൬൪) വുത്തത്താ സബ്ബമ്പി കുസലാകുസലം ‘‘സീല’’ന്തി ഗഹേത്വാ തത്ഥ കുസലസീലം നിദ്ധാരേത്വാ ‘‘സീലസമ്പദാ’’തി വുത്തം. ഏവം ദിട്ഠിസമ്പദാപി വേദിതബ്ബാ.

ദിട്ഠിവിസുദ്ധി ഖോ പന യഥാദിട്ഠിസ്സ ച പധാനന്തി കമ്മസ്സകതഞാണാദിസങ്ഖാതാ ദിട്ഠിവിസുദ്ധി ചേവാതി പടിപാടിയാ ദിട്ഠിവിസുദ്ധി ദിട്ഠിവിസുദ്ധി ഖോ പനാതി ച പദദ്വയസ്സ സമാനത്താ പഞ്ഞാ. യഥാദിട്ഠിസ്സാതി നിബ്ബത്തിതപ്പകാരദിട്ഠിസ്സ നിബ്ബത്തേതബ്ബപധാനാനുരൂപദിട്ഠിസ്സ വാ യഥാദിട്ഠിപവത്തകിരിയസ്സ വാ. സംവേഗോതി സഹോത്തപ്പം ഞാണം, ഓത്തപ്പമേവ വാ. സമത്തം തുസ്സനം തിത്തി സന്തുട്ഠി, നത്ഥി ഏതസ്സ സന്തുട്ഠീതി അസന്തുട്ഠി, അസന്തുട്ഠിസ്സ ഭാവോ അസന്തുട്ഠിതാ. വീരിയപ്പവാഹേ പവത്തമാനേ അന്തരാ ഏവ പടിഗമനം നിവത്തനം പടിവാനം, തം അസ്സ അത്ഥീതി പടിവാനീ, ന പടിവാനീ അപ്പടിവാനീ, തസ്സ ഭാവോ അപ്പടിവാനിതാ. വിമുച്ചനം നാമ ആരമ്മണേ അധിമുത്തതാ കിലേസേഹി സബ്ബസങ്ഖാരേഹി ച നിസ്സടതാ ച. പടിസന്ധിവസേനാതി കിലേസാനം തംതംമഗ്ഗവജ്ഝാനം ഉപ്പന്നമഗ്ഗേ ഖന്ധസന്താനേ പുന സംദഹനവസേന. അനുപ്പാദഭൂതേതി തംതംഫലേ. അനുപ്പാദപരിയോസാനേതി അനുപ്പാദകരോ മഗ്ഗോ അനുപ്പാദോ, തസ്സ പരിയോസാനേ.

സുത്തന്തികദുകമാതികാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ദുകമാതികാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.