൧-൨. ഹിരിഓത്തപ്പസുത്താദിവണ്ണനാ

൬൫-൬൬. സത്തമസ്സ പഠമം ഉത്താനമേവ. ദുതിയേ തയോ സംവട്ടാതി ആപോസംവട്ടോ, തേജോസംവട്ടോ, വായോസംവട്ടോതി തയോ സംവട്ടാ. തിസ്സോ സംവട്ടസീമാതി ആഭസ്സരാ, സുഭകിണ്ഹാ, വേഹപ്ഫലാതി തിസ്സോ സംവട്ടസീമാ. യദാ ഹി കപ്പോ തേജേന സംവട്ടതി വിനസ്സതി, തദാ ആഭസ്സരതോ ഹേട്ഠാ അഗ്ഗിനാ ഡയ്ഹതി. യദാ ആപേന സംവട്ടതി, തദാ സുഭകിണ്ഹതോ ഹേട്ഠാ ഉദകേന വിലീയതി. യദാ വായുനാ സംവട്ടതി, തദാ വേഹപ്ഫലതോ ഹേട്ഠാ വായുനാ വിദ്ധംസതി. വിത്ഥാരതോ പന സദാപി ഏകം ബുദ്ധക്ഖേത്തം വിനസ്സതി. ബുദ്ധക്ഖേത്തം നാമ തിവിധം ഹോതി ജാതിക്ഖേത്തം ആണാക്ഖേത്തം വിസയക്ഖേത്തന്തി. തത്ഥ ജാതിക്ഖേത്തം നാമ ദസസഹസ്സചക്കവാളപരിയന്തം ഹോതി, യം തഥാഗതസ്സ പടിസന്ധിഗഹണാദീസു കമ്പതി. ആണാക്ഖേത്തം കോടിസഹസ്സചക്കവാളപരിയന്തം, യത്ഥ രതനസുത്തം (ഖു. പാ. ൬.൧ ആദയോ; സു. നി. ൨൨൪ ആദയോ) ഖന്ധപരിത്തം (അ. നി. ൪.൬൭; ചൂളവ. ൨൫൧) ധജഗ്ഗപരിത്തം (സം. നി. ൧.൨൪൯). ആടാനാടിയപരിത്തം (ദീ. നി. ൩.൨൭൫ ആദയോ), മോരപരിത്തന്തി (ജാ. ൧.൨.൧൭-൧൮) ഇമേസം പരിത്താനം ആനുഭാവോ വത്തതി. വിസയക്ഖേത്തം അനന്തമപരിമാണം, യം ‘‘യാവതാ വാ പന ആകങ്ഖേയ്യാ’’തി വുത്തം. ഏവമേതേസു തീസു ബുദ്ധക്ഖേത്തേസു ഏകം ആണാക്ഖേത്തം വിനസ്സതി. തസ്മിം പന വിനസ്സന്തേ ജാതിക്ഖേത്തം വിനട്ഠമേവ ഹോതി. വിനസ്സന്തഞ്ച ഏകതോവ വിനസ്സതി, സണ്ഠഹന്തമ്പി ഏകതോവ സണ്ഠഹതി.

തീണി സംവട്ടമൂലാനീതി രാഗദോസമോഹസങ്ഖാതാനി തീണി സംവട്ടകാരണാനി. രാഗാദീസു ഹി അകുസലമൂലേസു ഉസ്സന്നേസു ലോകോ വിനസ്സതി. തഥാ ഹി രാഗേ ഉസ്സന്നതരേ അഗ്ഗിനാ വിനസ്സതി, ദോസേ ഉസ്സന്നതരേ ഉദകേന, മോഹേ ഉസ്സന്നതരേ വാതേന. കേചി പന ‘‘ദോസേ ഉസ്സന്നതരേ അഗ്ഗിനാ, രാഗേ ഉദകേനാ’’തി വദന്തി.

തീണി കോലാഹലാനീതി കപ്പകോലാഹലം, ബുദ്ധകോലാഹലം, ചക്കവത്തികോലാഹലന്തി തീണി കോലാഹലാനി. തത്ഥ ‘‘വസ്സസതസഹസ്സമത്ഥകേ കപ്പുട്ഠാനം നാമ ഭവിസ്സതീ’’തിആദിനാ ദേവതാഹി ഉഗ്ഘോസിതസദ്ദോ കപ്പകോലാഹലം നാമ ഹോതി. ‘‘ഇതോ വസ്സസതസഹസ്സമത്ഥകേ ലോകോ വിനസ്സിസ്സതി, മേത്തം, മാരിസാ, ഭാവേഥ കരുണം മുദിതം ഉപേക്ഖ’’ന്തി മനുസ്സപഥേ ദേവതാ ഘോസന്തിയോ ചരന്തി. ‘‘വസ്സസഹസ്സമത്ഥകേ ബുദ്ധോ ഉപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തി ബുദ്ധകോലാഹലം നാമ ഹോതി. ‘‘ഇതോ വസ്സസഹസ്സമത്ഥകേ ബുദ്ധോ ഉപ്പജ്ജിത്വാ ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപന്നോ സങ്ഘരതനേന പരിവാരിതോ ധമ്മം ദേസേന്തോ വിചരിസ്സതീ’’തി ദേവതാ ഉഗ്ഘോസന്തി. ‘‘വസ്സസതമത്ഥകേ പന ചക്കവത്തീ ഉപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തി ചക്കവത്തികോലാഹലം നാമ ഹോതി. ‘‘ഇതോ വസ്സസതമത്ഥകേ സത്തരതനസമ്പന്നോ ചാതുദ്ദീപിസ്സരോ സഹസ്സപരിവാരോ വേഹാസങ്ഗമോ ചക്കവത്തീ രാജാ ഉപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തി ദേവതാ ഉഗ്ഘോസന്തി.

അചിരട്ഠേന ന ധുവാതി ഉദകബുബ്ബുളാദയോ വിയ ന ചിരട്ഠായിതായ ധുവഭാവരഹിതാ. അസ്സാസരഹിതാതി സുപിനകേ പീതപാനീയം വിയ അനുലിത്തചന്ദനം വിയ ച അസ്സാസവിരഹിതാ.

ഉപകപ്പനമേഘോതി കപ്പവിനാസകമേഘം സന്ധായ വദതി. യസ്മിഞ്ഹി സമയേ കപ്പോ അഗ്ഗിനാ നസ്സതി, ആദിതോവ കപ്പവിനാസകമഹാമേഘോ ഉട്ഠഹിത്വാ കോടിസതസഹസ്സചക്കവാളേ ഏകമഹാവസ്സം വസ്സതി. മനുസ്സാ തുട്ഠഹട്ഠാ സബ്ബബീജാനി നീഹരിത്വാ വപന്തി. സസ്സേസു പന ഗോഖായിതകമത്തേസു ജാതേസു ഗദ്രഭരവം രവന്തോ ഏകബിന്ദുമ്പി ന വസ്സതി, തദാ പച്ഛിന്നം പച്ഛിന്നമേവ വസ്സം ഹോതി. തേനാഹ ‘‘തദാ നിക്ഖന്തബീജം..പേ… ഏകബിന്ദുമ്പി ദേവോ ന വസ്സതീ’’തി. ‘‘വസ്സസതസഹസ്സ അച്ചയേന കപ്പവുട്ഠാനം ഭവിസ്സതീ’’തിആദിനാ ദേവതാഹി വുത്തവചനം സുത്വാ യേഭുയ്യേന മനുസ്സാ ച ഭുമ്മദേവതാ ച സംവേഗജാതാ അഞ്ഞമഞ്ഞം മുദുചിത്താ ഹുത്വാ മേത്താദീനി പുഞ്ഞാനീ കത്വാ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തന്തി, അവീചിതോ പട്ഠായ തുച്ഛോ ഹോതീതി.

പഞ്ച ബീജജാതാനീതി മൂലബീജം ഖന്ധബീജം ഫളുബീജം അഗ്ഗബീജം ബീജബീജന്തി പഞ്ച ബീജാനി ജാതാനി. തത്ഥ മൂലബീജന്തി വചാ, വചത്തം, ഹലിദ്ദം, സിങ്ഗിവേരന്തി ഏവമാദി. ഖന്ധബീജന്തി അസ്സത്ഥോ, നിഗ്രോധോതി ഏവമാദി. ഫളുബീജന്തി ഉച്ഛു, വേളു, നളോതി ഏവമാദി. അഗ്ഗബീജന്തി അജ്ജുകം, ഫണിജ്ജകന്തി ഏവമാദി. ബീജബീജന്തി വീഹിആദി പുബ്ബണ്ണഞ്ചേവ മുഗ്ഗമാസാദിഅപരണ്ണഞ്ച. പച്ചയന്തരസമവായേ വിസദിസുപ്പത്തിയാ വിസേസകാരണഭാവതോ രുഹനസമത്ഥേ സാരഫലേ നിരുള്ഹോ ബീജ-സദ്ദോ തദത്ഥസിദ്ധിയാ മൂലാദീസുപി കേസുചി പവത്തതീതി മൂലാദിതോ നിവത്തനത്ഥം ഏകേന ബീജ-സദ്ദേന വിസേസേത്വാ വുത്തം ‘‘ബീജബീജ’’ന്തി ‘‘രൂപരൂപം (വിസുദ്ധി. ൨.൪൪൯) ദുക്ഖദുക്ഖ’’ന്തി (സം. നി. ൪.൩൨൭) യഥാ. യഥാ ഫലപാകപരിയന്താ ഓസധിരുക്ഖാ വേളുകദലിആദയോ.

യം കദാചീതിആദീസു യന്തി നിപാതമത്തം. കദാചീതി കിസ്മിഞ്ചി കാലേ. കരഹചീതി തസ്സേവ വേവചനം. ദീഘസ്സ അദ്ധുനോതി ദീഘസ്സ കാലസ്സ. അച്ചയേനാതി അതിക്കമേന. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.

ഹിരിഓത്തപ്പസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.