൭. മഹാവഗ്ഗോ

൧-൨. ഹിരിഓത്തപ്പസുത്താദിവണ്ണനാ

൬൫-൬൬. സത്തമസ്സ പഠമം ഉത്താനമേവ. ദുതിയേ തയോ സംവട്ടാതി ആപോസംവട്ടോ, തേജോസംവട്ടോ, വായോസംവട്ടോതി തയോ സംവട്ടാ. തിസ്സോ സംവട്ടസീമാതി ആഭസ്സരാ, സുഭകിണ്ഹാ, വേഹപ്ഫലാതി തിസ്സോ സംവട്ടസീമാ. യദാ ഹി കപ്പോ തേജേന സംവട്ടതി വിനസ്സതി, തദാ ആഭസ്സരതോ ഹേട്ഠാ അഗ്ഗിനാ ഡയ്ഹതി. യദാ ആപേന സംവട്ടതി, തദാ സുഭകിണ്ഹതോ ഹേട്ഠാ ഉദകേന വിലീയതി. യദാ വായുനാ സംവട്ടതി, തദാ വേഹപ്ഫലതോ ഹേട്ഠാ വായുനാ വിദ്ധംസതി. വിത്ഥാരതോ പന സദാപി ഏകം ബുദ്ധക്ഖേത്തം വിനസ്സതി. ബുദ്ധക്ഖേത്തം നാമ തിവിധം ഹോതി ജാതിക്ഖേത്തം ആണാക്ഖേത്തം വിസയക്ഖേത്തന്തി. തത്ഥ ജാതിക്ഖേത്തം നാമ ദസസഹസ്സചക്കവാളപരിയന്തം ഹോതി, യം തഥാഗതസ്സ പടിസന്ധിഗഹണാദീസു കമ്പതി. ആണാക്ഖേത്തം കോടിസഹസ്സചക്കവാളപരിയന്തം, യത്ഥ രതനസുത്തം (ഖു. പാ. ൬.൧ ആദയോ; സു. നി. ൨൨൪ ആദയോ) ഖന്ധപരിത്തം (അ. നി. ൪.൬൭; ചൂളവ. ൨൫൧) ധജഗ്ഗപരിത്തം (സം. നി. ൧.൨൪൯). ആടാനാടിയപരിത്തം (ദീ. നി. ൩.൨൭൫ ആദയോ), മോരപരിത്തന്തി (ജാ. ൧.൨.൧൭-൧൮) ഇമേസം പരിത്താനം ആനുഭാവോ വത്തതി. വിസയക്ഖേത്തം അനന്തമപരിമാണം, യം ‘‘യാവതാ വാ പന ആകങ്ഖേയ്യാ’’തി വുത്തം. ഏവമേതേസു തീസു ബുദ്ധക്ഖേത്തേസു ഏകം ആണാക്ഖേത്തം വിനസ്സതി. തസ്മിം പന വിനസ്സന്തേ ജാതിക്ഖേത്തം വിനട്ഠമേവ ഹോതി. വിനസ്സന്തഞ്ച ഏകതോവ വിനസ്സതി, സണ്ഠഹന്തമ്പി ഏകതോവ സണ്ഠഹതി.

തീണി സംവട്ടമൂലാനീതി രാഗദോസമോഹസങ്ഖാതാനി തീണി സംവട്ടകാരണാനി. രാഗാദീസു ഹി അകുസലമൂലേസു ഉസ്സന്നേസു ലോകോ വിനസ്സതി. തഥാ ഹി രാഗേ ഉസ്സന്നതരേ അഗ്ഗിനാ വിനസ്സതി, ദോസേ ഉസ്സന്നതരേ ഉദകേന, മോഹേ ഉസ്സന്നതരേ വാതേന. കേചി പന ‘‘ദോസേ ഉസ്സന്നതരേ അഗ്ഗിനാ, രാഗേ ഉദകേനാ’’തി വദന്തി.

തീണി കോലാഹലാനീതി കപ്പകോലാഹലം, ബുദ്ധകോലാഹലം, ചക്കവത്തികോലാഹലന്തി തീണി കോലാഹലാനി. തത്ഥ ‘‘വസ്സസതസഹസ്സമത്ഥകേ കപ്പുട്ഠാനം നാമ ഭവിസ്സതീ’’തിആദിനാ ദേവതാഹി ഉഗ്ഘോസിതസദ്ദോ കപ്പകോലാഹലം നാമ ഹോതി. ‘‘ഇതോ വസ്സസതസഹസ്സമത്ഥകേ ലോകോ വിനസ്സിസ്സതി, മേത്തം, മാരിസാ, ഭാവേഥ കരുണം മുദിതം ഉപേക്ഖ’’ന്തി മനുസ്സപഥേ ദേവതാ ഘോസന്തിയോ ചരന്തി. ‘‘വസ്സസഹസ്സമത്ഥകേ ബുദ്ധോ ഉപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തി ബുദ്ധകോലാഹലം നാമ ഹോതി. ‘‘ഇതോ വസ്സസഹസ്സമത്ഥകേ ബുദ്ധോ ഉപ്പജ്ജിത്വാ ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപന്നോ സങ്ഘരതനേന പരിവാരിതോ ധമ്മം ദേസേന്തോ വിചരിസ്സതീ’’തി ദേവതാ ഉഗ്ഘോസന്തി. ‘‘വസ്സസതമത്ഥകേ പന ചക്കവത്തീ ഉപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തി ചക്കവത്തികോലാഹലം നാമ ഹോതി. ‘‘ഇതോ വസ്സസതമത്ഥകേ സത്തരതനസമ്പന്നോ ചാതുദ്ദീപിസ്സരോ സഹസ്സപരിവാരോ വേഹാസങ്ഗമോ ചക്കവത്തീ രാജാ ഉപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തി ദേവതാ ഉഗ്ഘോസന്തി.

അചിരട്ഠേന ന ധുവാതി ഉദകബുബ്ബുളാദയോ വിയ ന ചിരട്ഠായിതായ ധുവഭാവരഹിതാ. അസ്സാസരഹിതാതി സുപിനകേ പീതപാനീയം വിയ അനുലിത്തചന്ദനം വിയ ച അസ്സാസവിരഹിതാ.

ഉപകപ്പനമേഘോതി കപ്പവിനാസകമേഘം സന്ധായ വദതി. യസ്മിഞ്ഹി സമയേ കപ്പോ അഗ്ഗിനാ നസ്സതി, ആദിതോവ കപ്പവിനാസകമഹാമേഘോ ഉട്ഠഹിത്വാ കോടിസതസഹസ്സചക്കവാളേ ഏകമഹാവസ്സം വസ്സതി. മനുസ്സാ തുട്ഠഹട്ഠാ സബ്ബബീജാനി നീഹരിത്വാ വപന്തി. സസ്സേസു പന ഗോഖായിതകമത്തേസു ജാതേസു ഗദ്രഭരവം രവന്തോ ഏകബിന്ദുമ്പി ന വസ്സതി, തദാ പച്ഛിന്നം പച്ഛിന്നമേവ വസ്സം ഹോതി. തേനാഹ ‘‘തദാ നിക്ഖന്തബീജം..പേ… ഏകബിന്ദുമ്പി ദേവോ ന വസ്സതീ’’തി. ‘‘വസ്സസതസഹസ്സ അച്ചയേന കപ്പവുട്ഠാനം ഭവിസ്സതീ’’തിആദിനാ ദേവതാഹി വുത്തവചനം സുത്വാ യേഭുയ്യേന മനുസ്സാ ച ഭുമ്മദേവതാ ച സംവേഗജാതാ അഞ്ഞമഞ്ഞം മുദുചിത്താ ഹുത്വാ മേത്താദീനി പുഞ്ഞാനീ കത്വാ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തന്തി, അവീചിതോ പട്ഠായ തുച്ഛോ ഹോതീതി.

പഞ്ച ബീജജാതാനീതി മൂലബീജം ഖന്ധബീജം ഫളുബീജം അഗ്ഗബീജം ബീജബീജന്തി പഞ്ച ബീജാനി ജാതാനി. തത്ഥ മൂലബീജന്തി വചാ, വചത്തം, ഹലിദ്ദം, സിങ്ഗിവേരന്തി ഏവമാദി. ഖന്ധബീജന്തി അസ്സത്ഥോ, നിഗ്രോധോതി ഏവമാദി. ഫളുബീജന്തി ഉച്ഛു, വേളു, നളോതി ഏവമാദി. അഗ്ഗബീജന്തി അജ്ജുകം, ഫണിജ്ജകന്തി ഏവമാദി. ബീജബീജന്തി വീഹിആദി പുബ്ബണ്ണഞ്ചേവ മുഗ്ഗമാസാദിഅപരണ്ണഞ്ച. പച്ചയന്തരസമവായേ വിസദിസുപ്പത്തിയാ വിസേസകാരണഭാവതോ രുഹനസമത്ഥേ സാരഫലേ നിരുള്ഹോ ബീജ-സദ്ദോ തദത്ഥസിദ്ധിയാ മൂലാദീസുപി കേസുചി പവത്തതീതി മൂലാദിതോ നിവത്തനത്ഥം ഏകേന ബീജ-സദ്ദേന വിസേസേത്വാ വുത്തം ‘‘ബീജബീജ’’ന്തി ‘‘രൂപരൂപം (വിസുദ്ധി. ൨.൪൪൯) ദുക്ഖദുക്ഖ’’ന്തി (സം. നി. ൪.൩൨൭) യഥാ. യഥാ ഫലപാകപരിയന്താ ഓസധിരുക്ഖാ വേളുകദലിആദയോ.

യം കദാചീതിആദീസു യന്തി നിപാതമത്തം. കദാചീതി കിസ്മിഞ്ചി കാലേ. കരഹചീതി തസ്സേവ വേവചനം. ദീഘസ്സ അദ്ധുനോതി ദീഘസ്സ കാലസ്സ. അച്ചയേനാതി അതിക്കമേന. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.

ഹിരിഓത്തപ്പസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. നഗരോപമസുത്തവണ്ണനാ

൬൭. തതിയേ പച്ചന്തേ ഭവം പച്ചന്തിമം. ‘‘രഥോ സീലപരിക്ഖാരോ, ഝാനക്ഖോ ചക്കവീരിയോ’’തിആദീസു (സം. നി. ൫.൪) വിയ അലങ്കാരവചനോ പരിക്ഖാരസദ്ദോതി ആഹ ‘‘നഗരാലങ്കാരേഹി അലങ്കത’’ന്തി. പരിവാരവചനോപി വട്ടതിയേവ ‘‘സത്ത സമാധിപരിക്ഖാരാ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൩.൩൩൦) വിയ. നേമം വുച്ചതി ഥമ്ഭാദീഹി അനുപതഭൂമിപ്പദേസോതി ആഹ ‘‘ഗമ്ഭീരആവാടാ’’തി, ഗമ്ഭീരം ഭൂമിം അനുപ്പവിട്ഠാതി അത്ഥോ. സുട്ഠു സന്നിസീദാപിതാതി ഭൂമിം നിഖനിത്വാ സമ്മദേവ ഠപിതാ.

അനുപരിയായേതി ഏതേനാതി അനുപരിയായോ, സോയേവ പഥോതി അനുപരിയായപഥോ, പരിതോ പാകാരസ്സ അനുയായമഗ്ഗോ.

ഹത്ഥിം ആരോഹന്തി ആരോഹാപയന്തി ചാതി ഹത്ഥാരോഹാ (ദീ. നി. ടീ. ൧.൧൬൩). യേന ഹി പയോഗേന പുരിസോ ഹത്ഥിനോ ആരോഹനയോഗ്ഗോ ഹോതി, ഹത്ഥിസ്സ തം പയോഗം വിധായന്താനം സബ്ബേസമ്പേതേസം ഗഹണം. തേനാഹ ‘‘സബ്ബേപീ’’തിആദി. തത്ഥ ഹത്ഥാചരിയാ നാമ യേ ഹത്ഥിനോ ഹത്ഥാരോഹകാനഞ്ച സിക്ഖാപകാ. ഹത്ഥിവേജ്ജാ നാമ ഹത്ഥിഭിസക്കാ. ഹത്ഥിബന്ധാ നാമ ഹത്ഥീനം പാദരക്ഖകാ. ആദി-സദ്ദേന ഹത്ഥീനം യവപദായകാദികേ സങ്ഗണ്ഹാതി. അസ്സാരോഹാ രഥികാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. രഥേ നിയുത്താ രഥികാ. രഥരക്ഖാ നാമ രഥസ്സ ആണിരക്ഖകാ. ധനും ഗണ്ഹന്തി ഗണ്ഹാപേന്തി ചാതി ധനുഗ്ഗഹാ, ഇസ്സാസാ ധനുസിപ്പസ്സ സിക്ഖാപകാ ച. തേനാഹ ‘‘ധനുആചരിയാ ഇസ്സാസാ’’തി. ചേലേന ചേലപടാകായ യുദ്ധേ അകന്തി ഗച്ഛന്തീതി ചേലകാതി ആഹ – ‘‘യേ യുദ്ധേ ജയദ്ധജം ഗഹേത്വാ പുരതോ ഗച്ഛന്തീ’’തി. യഥാ തഥാ ഠിതേ സേനികേ ബ്രൂഹകരണവസേന തതോ തതോ ചലയന്തി ഉച്ചാലേന്തീതി ചലകാ. സകുണഗ്ഘിആദയോ വിയ മംസപിണ്ഡം പരസേനാസമൂഹം സാഹസികമഹായോധതായ ഛേത്വാ ഛേത്വാ ദയന്തി ഉപ്പതിത്വാ ഗച്ഛന്തീതി പിണ്ഡദായകാ. ദുതിയവികപ്പേ പിണ്ഡേ ദയന്തി ജനസമ്മദ്ദേ ഉപ്പതന്താ വിയ ഗച്ഛന്തീതി പിണ്ഡദായകാതി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഉഗ്ഗതുഗ്ഗതാതി ഥാമജവപരക്കമാദിവസേന അതിവിയ ഉഗ്ഗതാ, ഉദഗ്ഗാതി അത്ഥോ. പക്ഖന്ദന്തീതി അത്തനോ വീരസൂരഭാവേന അസജ്ജമാനാ പരസേനം അനുപവിസന്തീതി അത്ഥോ. ഥാമജവബലപരക്കമാദിസമ്പത്തിയാ മഹാനാഗാ വിയ മഹാനാഗാ. ഏകസൂരാതി ഏകാകിസൂരാ അത്തനോ സൂരഭാവേനേവ ഏകാകിനോ ഹുത്വാ യുജ്ഝനകാ. സജാലികാതി സവമ്മികാ. സരപരിത്താണന്തി ചമ്മപരിസിബ്ബിതം ഖേടകം, ചമ്മമയം വാ ഫലകം. ഘരദാസയോധാതി അത്തനോ ദാസയോധാ.

സമ്പക്ഖന്ദനലക്ഖണാതി സദ്ധേയ്യവത്ഥുനോ ഏവമേതന്തി സമ്പക്ഖന്ദനലക്ഖണാ. സമ്പസാദനലക്ഖണാതി പസീദിതബ്ബേ വത്ഥുസ്മിം പസീദനലക്ഖണാ. ഓകപ്പനസദ്ധാതി ഓക്കന്തിത്വാ പക്ഖന്ദിത്വാ അധിമുച്ചനം. പസാദനീയേ വത്ഥുസ്മിം പസീദനം പസാദസദ്ധാ. അയം അനുധമ്മോതി അയം നവന്നം ലോകുത്തരധമ്മാനം അനുലോമധമ്മോ. നിബ്ബിദാബഹുലോതി ഉക്കണ്ഠനാബഹുലോ. സദ്ധാ ബന്ധതി പാഥേയ്യന്തി സദ്ധാ നാമായം സത്തസ്സ മരണവസേന മഹാപഥം സംവജതോ മഹാകന്താരം പടിപജ്ജതോ മഹാവിദുഗ്ഗം പക്ഖന്ദതോ പാഥേയ്യപുടം ബന്ധതി, സമ്ബലം വിസ്സജ്ജേതീതി അത്ഥോ. സദ്ധഞ്ഹി ഉപ്പാദേത്വാ ദാനം ദേതി, സീലം രക്ഖതി, ഉപോസഥകമ്മം കരോതി. തേനേതം വുത്തം ‘‘സദ്ധാ ബന്ധതി പാഥേയ്യ’’ന്തി. സിരീതി ഇസ്സരിയം. ഇസ്സരിയേ ഹി അഭിമുഖീഭൂതേ ഥലതോപി ജലതോപി ഭോഗാ ആഗച്ഛന്തിയേവ. തേനേതം വുത്തം ‘‘സിരീ ഭോഗാനമാസയോ’’തി. സദ്ധാ ദുതിയാ പുരിസസ്സ ഹോതീതി പുരിസസ്സ ദേവലോകേ, മനുസ്സലോകേ ചേവ നിബ്ബാനഞ്ച ഗച്ഛന്തസ്സ സദ്ധാ ദുതിയാ ഹോതി, സഹായകിച്ചം സാധേതി. ഭത്തപുടാദീതി ആദി-സദ്ദേന ദുതിയികാദീനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. അനേകസരസതാതി അനേകസഭാവതാ, അനേകകിച്ചതാ വാ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

നഗരോപമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ധമ്മഞ്ഞൂസുത്തവണ്ണനാ

൬൮. ചതുത്ഥേ സുത്തഗേയ്യാദിധമ്മം ജാനാതീതി ധമ്മഞ്ഞൂ. തസ്സ തസ്സേവ സുത്തഗേയ്യാദിനാ ഭാസിതസ്സ തദഞ്ഞസ്സ സുത്തപദത്ഥസ്സ ബോധകസ്സ സദ്ദസ്സ അത്ഥകുസലതാവസേന അത്ഥം ജാനാതീതി അത്ഥഞ്ഞൂ. ‘‘ഏത്തകോമ്ഹി സീലേന സമാധിനാ പഞ്ഞായാ’’തി ഏവം യഥാ അത്തനോ പമാണജാനനവസേന അത്താനം ജാനാതീതി അത്തഞ്ഞൂ. പടിഗ്ഗഹണപരിഭോഗപരിയേസനവിസ്സജ്ജനേസു മത്തം ജാനാതീതി മത്തഞ്ഞൂ. നിദ്ദേസേ പന പടിഗ്ഗഹണമത്തഞ്ഞുതായ ഏവ പരിഭോഗാദിമത്തഞ്ഞുതാ പബോധിതാ ഹോതീതി പടിഗ്ഗഹണമത്തഞ്ഞുതാവ ദസ്സിതാ. ‘‘അയം കാലോ ഉദ്ദേസസ്സ, അയം കാലോ പരിപുച്ഛായ, അയം കാലോ യോഗസ്സ അധിഗമായാ’’തി ഏവം കാലം ജാനാതീതി കാലഞ്ഞൂ. തത്ഥ പഞ്ച വസ്സാനി ഉദ്ദേസസ്സ കാലോ, ദസ പരിപുച്ഛായ, ഇദം അതിസമ്ബാധം, അതിക്ഖപഞ്ഞസ്സ താവതാ കാലേന തീരേതും അസക്കുണേയ്യത്താ ദസ വസ്സാനി ഉദ്ദേസസ്സ കാലോ, വീസതി പരിപുച്ഛായ, തതോ പരം യോഗേ കമ്മം കാതബ്ബം. ഖത്തിയപരിസാദികം അട്ഠവിധം പരിസം ജാനാതീതി പരിസഞ്ഞൂ. ഭിക്ഖുപരിസാദികം ചതുബ്ബിധം, ഖത്തിയപരിസാദികം മനുസ്സപരിസംയേവ പുന ചതുബ്ബിധം ഗഹേത്വാ അട്ഠവിധം വദന്തി അപരേ. നിദ്ദേസേ പനസ്സ ഖത്തിയപരിസാദിചതുബ്ബിധപരിസഗ്ഗഹണം നിദസ്സനമത്തം ദട്ഠബ്ബം. ‘‘ഇമം മേ സേവന്തസ്സ അകുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, കുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, തസ്മാ അയം പുഗ്ഗലോ സേവിതബ്ബോ, വിപരിയായതോ അഞ്ഞോ അസേവിതബ്ബോ’’തി സേവിതബ്ബാസേവിതബ്ബപുഗ്ഗലം ജാനാതീതി പുഗ്ഗലപരോപരഞ്ഞൂ. ഏവഞ്ഹി തേസം പുഗ്ഗലാനം പരോപരം ഉക്കട്ഠനിഹീനതം ജാനാതി നാമ. നിദ്ദേസേപിസ്സ സേവിതബ്ബാസേവിതബ്ബപുഗ്ഗലേ വിഭാവനമേവ സമണകഥാകതന്തി ദട്ഠബ്ബം.

ധമ്മഞ്ഞൂസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫-൬. പാരിച്ഛത്തകസുത്താദിവണ്ണനാ

൬൯-൭൦. പഞ്ചമേ പതിതപലാസോതി പതിതപത്തോ. ഏത്ഥ പഠമം പണ്ഡുപലാസതം, ദുതിയം പന്നപലാസതഞ്ച വത്വാ തതിയം ജാലകജാതതാ, ചതുത്ഥം ഖാരകജാതതാ ച പാളിയം വുത്താ. ദീഘനികായട്ഠകഥായം പന മഹാഗോവിന്ദസുത്തവണ്ണനായം (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൨൯൪) ഇമമേവ പാളിം ആഹരിത്വാ ദസ്സേന്തേന പഠമം പണ്ഡുപലാസതം, ദുതിയം പന്നപലാസതഞ്ച വത്വാ തതിയം ഖാരകജാതതാ, ചതുത്ഥം ജാലകജാതതാ ച ദസ്സിതാ. ഏവഞ്ഹി തത്ഥ വുത്തം – ‘‘പാരിച്ഛത്തകേ പുപ്ഫമാനേ ഏകം വസ്സം ഉപട്ഠാനം ഗച്ഛന്തി, തേ തസ്സ പണ്ഡുപലാസഭാവതോ പട്ഠായ അത്തമനാ ഹോന്തി. യഥാഹ –

യസ്മിം, ഭിക്ഖവേ, സമയേ ദേവാനം താവതിംസാനം പാരിച്ഛത്തകോ കോവിളാരോ, പണ്ഡുപലാസോ ഹോതി, അത്തമനാ, ഭിക്ഖവേ, ദേവാ താവതിംസാ തസ്മിം സമയേ ഹോന്തി ‘പണ്ഡുപലാസോ ദാനി പാരിച്ഛത്തകോ, കോവിളാരോ, ന ചിരസ്സേവ പന്നപലാസോ ഭവിസ്സതീ’തി. യസ്മിം സമയേ ദേവാനം താവതിംസാനം പാരിച്ഛത്തകോ, കോവിളാരോ, പന്നപലാസോ ഹോതി, ജാലകജാതോ ഹോതി, ഖാരകജാതോ ഹോതി, കുടുമലകജാതോ ഹോതി, കോരകജാതോ ഹോതി, അത്തമനാ, ഭിക്ഖവേ, ദേവാ താവതിംസാ തസ്മിം സമയേ ഹോന്തി ‘കോരകജാതോ ദാനി പാരിച്ഛത്തകോ കോവിളാരോ, ന ചിരസ്സേവ സബ്ബപാലിഫുല്ലോ ഭവിസ്സതീ’തി.

ലീനത്ഥപ്പകാസിനിയമ്പി (ദീ. നി. ടീ. ൨.൨൯൪) ഏത്ഥ ഏവമത്ഥോ ദസ്സിതോ – പന്നപലാസോതി പതിതപത്തോ. ഖാരകജാതോതി ജാതഖുദ്ദകമകുളോ. യേ ഹി നീലപത്തകാ അതിവിയ ഖുദ്ദകാ മകുളാ, തേ ‘‘ഖാരകാ’’തി വുച്ചന്തി. ജാലകജാതോതി തേഹിയേവ ഖുദ്ദകമകുളേഹി ജാതജാലകോ സബ്ബസോ ജാലോ വിയ ജാതോ. കേചി പന ‘‘ജാലകജാതോതി ഏകജാലോ വിയ ജാതോ’’തി അത്ഥം വദന്തി. പാരിച്ഛത്തകോ കിര ഖാരകഗ്ഗഹണകാലേ സബ്ബത്ഥകമേവ പല്ലവികോ ഹോതി, തേ ചസ്സ പല്ലവാ പഭസ്സരപവാളവണ്ണസമുജ്ജലാ ഹോന്തി. തേന സോ സബ്ബസോ സമുജ്ജലന്തോ തിട്ഠതി. കുടുമലജാതോതി സഞ്ജാതമഹാമകുളോ. കോരകജാതോതി സഞ്ജാതസൂചിഭേദോ സമ്പതിവികസമാനാവത്ഥോ. സബ്ബപാലിഫുല്ലോതി സബ്ബസോ ഫുല്ലിതവികസിതോതി. അയഞ്ച അനുക്കമോ ദീഘഭാണകാനം വളഞ്ജനാനുക്കമേന ദസ്സിതോ, ന ഏത്ഥ ആചരിയസ്സ വിരോധോ ആസങ്കിതബ്ബോ.

കന്തനകവാതോതി ദേവാനം പുഞ്ഞകമ്മപച്ചയാ പുപ്ഫാനം ഛിന്ദനകവാതോ. കന്തതീതി ഛിന്ദതി. സമ്പടിച്ഛനകവാതോതി ഛിന്നാനം ഛിന്നാനം പുപ്ഫാനം സമ്പടിഗ്ഗണ്ഹകവാതോ. ചിനന്തോതി നാനാവിധഭത്തിസന്നിവേസവസേന നിചിനം കരോന്തോ. അഞ്ഞതരദേവതാനന്തി നാമഗോത്തവസേന അപഞ്ഞാതദേവതാനം. രേണുവട്ടീതി രേണുസങ്ഘാതോ. കണ്ണികം ആഹച്ചാതി സുധമ്മായ കൂടം ആഹന്ത്വാ.

അനുഫരണാനുഭാവോതി ഖീണാസവസ്സ ഭിക്ഖുനോ കിത്തിസദ്ദസ്സ യാവ ബ്രഹ്മലോകാ അനുഫരണസങ്ഖാതോ ആനുഭാവോ. പബ്ബജ്ജാനിസ്സിതം ഹോതീതി പബ്ബജ്ജായ ചതുപാരിസുദ്ധിസീലമ്പി ദസ്സിതമേവാതി അധിപ്പായോ. പഠമജ്ഝാനസന്നിസ്സിതന്തിആദീസുപി ഇമിനാവ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഇധ പന ഉഭയതോ പരിച്ഛേദോ ഹേട്ഠാ സീലതോ ഉപരി അരഹത്തതോ ച പരിച്ഛേദസ്സ ദസ്സിതത്താ. തേനേതം വുത്തന്തി തേന കാരണേന ഏതം ‘‘ചതുപാരിസുദ്ധിസീലം പബ്ബജ്ജാനിസ്സിതം ഹോതീ’’തിആദിവചനം വുത്തം. ഛട്ഠം ഉത്താനമേവ.

പാരിച്ഛത്തകസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. ഭാവനാസുത്തവണ്ണനാ

൭൧. സത്തമേ അത്ഥസ്സ അസാധികാ ‘‘ഭാവനം അനനുയുത്തസ്സാ’’തി വുത്തത്താ. സമ്ഭാവനത്ഥേതി ‘‘അപി നാമ ഏവം സിയാ’’തി വികപ്പനത്ഥോ സമ്ഭാവനത്ഥോ. ഏവഞ്ഹി ലോകേ സിലിട്ഠവചനം ഹോതീതി ഏകമേവ സങ്ഖം അവത്വാ അപരായ സങ്ഖായ സദ്ധിം വചനം ലോകേ സിലിട്ഠവചനം ഹോതി യഥാ ‘‘ദ്വേ വാ തീണി വാ ഉദകഫുസിതാനീ’’തി. സമ്മാ അധിസയിതാനീതി പാദാദീഹി അത്തനാ നേസം കിഞ്ചി ഉപഘാതം അകരോന്തിയാ ബഹിവാതാദിപരിസ്സയപരിഹരണത്ഥം സമ്മദേവ ഉപരി സയിതാനി. ഉപരിഅത്ഥോ ഹേത്ഥ അധി-സദ്ദോ. ഉതും ഗണ്ഹാപേന്തിയാതി തേസം അല്ലസിനേഹപരിയാദാനത്ഥം അത്തനോ കായുസ്മാവസേന ഉതും ഗണ്ഹാപേന്തിയാ. തേനാഹ ‘‘ഉസ്മീകതാനീ’’തി. സമ്മാ പരിഭാവിതാനീതി സമ്മദേവ സബ്ബസോ കുക്കുടവാസനായ വാസിതാനി. തേനാഹ ‘‘കുക്കുടഗന്ധം ഗാഹാപിതാനീ’’തി. ഏത്ഥ ച സമ്മാപരിസേദനം കുക്കുടഗന്ധപരിഭാവനഞ്ച സമ്മാഅധിസയനസമ്മാപരിസേദനനിപ്ഫത്തിയാ ആനുഭാവനിപ്ഫാദിതന്തി ദട്ഠബ്ബം. സമ്മാഅധിസയനേനേവ ഹി ഇതരദ്വയം ഇജ്ഝതി. ന ഹി സമ്മാഅധിസയനതോ വിസും സമ്മാപരിസേദനസ്സ സമ്മാപരിഭാവനസ്സ ച കാരണം അത്ഥി. തേന പന സദ്ധിംയേവ ഇതരേസം ദ്വിന്നമ്പി ഇജ്ഝനതോ വുത്തം.

തിവിധകിരിയാകരണേനാതി സമ്മാഅധിസയനാദിതിവിധകിരിയാകരണേനാതി അത്ഥോ. കിഞ്ചാപി ‘‘ഏവം അഹോ വത മേ’’തിആദിനാ ന ഇച്ഛാ ഉപ്പജ്ജേയ്യ കാരണസ്സ പന സമ്പാദിതത്താ, അഥ ഖോ ഭബ്ബാവ തേ അഭിനിബ്ഭിജ്ജിതുന്തി യോജനാ. കസ്മാ ഭബ്ബാതി ആഹ ‘‘തേ ഹി യസ്മാ തായാ’’തിആദി. സയമ്പീതി അണ്ഡാനി. പരിണാമന്തി പരിപാകം ബഹിനിക്ഖമനയോഗ്യതം. യഥാ കപാലസ്സ തനുതാ ആലോകസ്സ അന്തോ പഞ്ഞായമാനസ്സ കാരണം, തഥാ കപാലസ്സ തനുതായ നഖസിഖാമുഖതുണ്ഡകാനം ഖരതായ ച അല്ലസിനേഹപരിയാദാനം കാരണവചനന്തി ദട്ഠബ്ബം. തസ്മാതി ആലോകസ്സ അന്തോ പഞ്ഞായമാനതോ സയഞ്ച പരിപാകഗതത്താ.

ഓപമ്മസമ്പടിപാദനന്തി ഓപമ്മത്ഥസ്സ ഉപമേയ്യേന സമ്മദേവ പടിപാദനം. തന്തി ഓപമ്മസമ്പടിപാദനം. ഏവന്തി ഇദാനി വുച്ചമാനാകാരേന. അത്ഥേനാതി ഉപമേയ്യത്ഥേന സംസന്ദേത്വാ സഹ യോജേത്വാ. സമ്പാദനേന സമ്പയുത്തധമ്മവസേന ഞാണസ്സ തിക്ഖഭാവോ വേദിതബ്ബോ. ഞാണസ്സ ഹി സഭാവതോ സതിനേപക്കതോ ച തിക്ഖഭാവോ, സമാധിവസേന ഖരഭാവോ, സദ്ധാവസേന വിപ്പസന്നഭാവോ. പരിണാമകാലോതി ബലവവിപസ്സനാകാലോ. വഡ്ഢികാലോതി വുട്ഠാനഗാമിനിവിപസ്സനാകാലോ. അനുലോമട്ഠാനിയാ ഹി വിപസ്സനാ ഗഹിതഗബ്ഭാ നാമ തദാ മഗ്ഗഗബ്ഭസ്സ ഗഹിതത്താ. തജ്ജാതികന്തി തസ്സ വിപസ്സനാനുയോഗസ്സ അനുരൂപം. സത്ഥാപി അവിജ്ജണ്ഡകോസം പഹരതി, ദേസനാപി വിനേയ്യസന്താനഗതം അവിജ്ജണ്ഡകോസം പഹരതി, യഥാഠാനേ ഠാതും ന ദേതി.

ഓലമ്ബകസങ്ഖാതന്തി ഓലമ്ബകസുത്തസങ്ഖാതം. ‘‘പല’’ന്തി ഹി തസ്സ സുത്തസ്സ നാമം. ചാരേത്വാ ദാരുനോ ഹേട്ഠാ ദോസജാനനത്ഥം ഉസ്സാപേത്വാ. ഗണ്ഡം ഹരതീതി പലഗണ്ഡോതി ഏതേന ‘‘പലേന ഗണ്ഡഹാരോ പലഗണ്ഡോതി പച്ഛിമപദേ ഉത്തരപദലോപേന നിദ്ദേസോ’’തി ദസ്സേതി. ഗഹണട്ഠാനേതി ഹത്ഥേന ഗഹേതബ്ബട്ഠാനേ. സമ്മദേവ ഖിപീയന്തി ഏതേന കായദുച്ചരിതാദീനീതി സങ്ഖേപോ, പബ്ബജ്ജാവ സങ്ഖേപോ പബ്ബജ്ജാസങ്ഖേപോ. തേന വിപസ്സനം അനുയുഞ്ജന്തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അജാനന്തസ്സേവ ആസവാനം പരിക്ഖയോ ഇധ വിപസ്സനാനിസംസോതി അധിപ്പേതോ.

ഹേമന്തികേന കാരണഭൂതേന, ഭുമ്മത്ഥേ വാ ഏതം കരണവചനം, ഹേമന്തികേതി അത്ഥോ. പടിപ്പസ്സമ്ഭന്തീതി പടിപ്പസ്സദ്ധഫലാനി ഹോന്തി. തേനാഹ ‘‘പൂതികാനി ഭവന്തീ’’തി. മഹാസമുദ്ദോ വിയ സാസനം അഗാധഗമ്ഭീരഭാവതോ. നാവാ വിയ യോഗാവചരോ മഹോഘുത്തരതോ. പരിയായനം വിയാതി പരിതോ അപരാപരം യായനം വിയ. ഖജ്ജമാനാനന്തി ഖാദന്തേന വിയ ഉദകേന ഖേപിയമാനബന്ധനാനം. തനുഭാവോതി പരിയുട്ഠാനപവത്തിയാ അസമത്ഥതായ ദുബ്ബലഭാവോ. വിപസ്സനാഞാണപീതിപാമോജ്ജേഹീതി വിപസ്സനാഞാണസമുട്ഠിതേഹി പീതിപാമോജ്ജേഹി. ഓക്ഖായമാനേതി വിപസ്സനാകമ്മട്ഠാനേ വീഥിപ്പടിപാടിയാ ഓക്ഖായമാനേ, പടിസങ്ഖാനുപസ്സനായ വാ ഓക്ഖായമാനേ. സങ്ഖാരുപേക്ഖായ പക്ഖായമാനേ. ദുബ്ബലതാ ദീപിതാ ‘‘അപ്പകസിരേനേവ സംയോജനാനി പടിപ്പസ്സമ്ഭന്തി, പൂതികാനി ഭവന്തീ’’തി വുത്തത്താ.

ഭാവനാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮-൯. അഗ്ഗിക്ഖന്ധോപമസുത്താദിവണ്ണനാ

൭൨-൭൩. അട്ഠമേ പസ്സഥ നൂതി അപി പസ്സഥ. മഹന്തന്തി വിപുലം. അഗ്ഗിക്ഖന്ധന്തി അഗ്ഗിസമൂഹം. ആദിത്തന്തി പദിത്തം. സമ്പജ്ജലിതന്തി സമന്തതോ പജ്ജലിതം അച്ചിവിപ്ഫുലിങ്ഗാനി മുഞ്ചന്തം. സജോതിഭൂതന്തി സമന്തതോ ഉട്ഠിതാഹി ജാലാഹി ഏകപ്പഭാസമുദയഭൂതം. തം കിം മഞ്ഞഥാതി തം ഇദാനി മയാ വുച്ചമാനത്ഥം കിം മഞ്ഞഥാതി അനുമതിഗ്ഗഹണത്ഥം പുച്ഛതി. യദേത്ഥ സത്ഥാ അഗ്ഗിക്ഖന്ധാലിങ്ഗനം കഞ്ഞാലിങ്ഗനഞ്ച ആനേസി, തമത്ഥം വിഭാവേതും ‘‘ആരോചയാമീ’’തിആദിമാഹ.

ദുസ്സീലസ്സാതി നിസ്സീലസ്സ സീലവിരഹിതസ്സ. പാപധമ്മസ്സാതി ദുസ്സീലത്താ ഏവ ഹീനജ്ഝാസയതായ ലാമകസഭാവസ്സ. അസുചിസങ്കസ്സരസമാചാരസ്സാതി അപരിസുദ്ധതായ അസുചി ഹുത്വാ സങ്കായ സരിതബ്ബസമാചാരസ്സ. ദുസ്സീലോ ഹി കിഞ്ചിദേവ അസാരുപ്പം ദിസ്വാ ‘‘ഇദം അസുകേന കതം ഭവിസ്സതീ’’തി പരേസം ആസങ്കാ ഹോതി. കേനചിദേവ കരണീയേന മന്തയന്തേ ഭിക്ഖൂ ദിസ്വാ ‘‘കച്ചി നു ഖോ ഇമേ മയാ കതകമ്മം ജാനിത്വാ മന്തേന്തീ’’തി അത്തനോയേവ സങ്കായ സരിതബ്ബസമാചാരോ. പടിച്ഛന്നകമ്മന്തസ്സാതി ലജ്ജിതബ്ബതായ പടിച്ഛാദേതബ്ബകമ്മന്തസ്സ. അസ്സമണസ്സാതി ന സമണസ്സ. സലാകഗ്ഗഹണാദീസു ‘‘അഹമ്പി സമണോ’’തി മിച്ഛാപടിഞ്ഞായ സമണപടിഞ്ഞസ്സ. അസേട്ഠചാരിതായ അബ്രഹ്മചാരിസ്സ. ഉപോസഥാദീസു ‘‘അഹമ്പി ബ്രഹ്മചാരീ’’തി മിച്ഛാപടിഞ്ഞായ ബ്രഹ്മചാരിപടിഞ്ഞസ്സ. പൂതിനാ കമ്മേന സീലവിപത്തിയാ അന്തോ അനുപവിട്ഠത്താ അന്തോപൂതികസ്സ. ഛദ്വാരേഹി രാഗാദികിലേസാനുസ്സവനേന തിന്തത്താ അവസ്സുതസ്സ. സഞ്ജാതരാഗാദികചവരത്താ സീലവന്തേഹി ഛഡ്ഡേതബ്ബത്താ ച കസമ്ബുജാതസ്സ.

വാലരജ്ജുയാതി വാലേഹി കതരജ്ജുയാ. സാ ഹി ഖരതരാ ഹോതി. ഘംസേയ്യാതി മഥനവസേന ഘംസേയ്യ. തേലധോതായാതി തേലേന നിസിതായ. പച്ചോരസ്മിന്തി പതിഉരസ്മിം, അഭിമുഖേ ഉരമജ്ഝേതി അധിപ്പായോ. അയോസങ്കുനാതി സണ്ഡാസേന. ഫേണുദ്ദേഹകന്തി ഫേണം ഉദ്ദേഹേത്വാ ഉദ്ദേഹേത്വാ, അനേകവാരം ഫേണം ഉട്ഠാപേത്വാതി അത്ഥോ. ഏവമേത്ഥ സങ്ഖേപതോ പാളിവണ്ണനാ വേദിതബ്ബാ. നവമം ഉത്താനമേവ.

അഗ്ഗിക്ഖന്ധോപമസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. അരകസുത്തവണ്ണനാ

൭൪. ദസമേ പരിത്തന്തി ഇത്തരം. തേനാഹ ‘‘അപ്പം ഥോക’’ന്തി. പബന്ധാനുപച്ഛേദസ്സ പച്ചയഭാവോ ഇധ ജീവിതസ്സ രസോ കിച്ചന്തി അധിപ്പേതന്തി ആഹ ‘‘സരസപരിത്തതായപീ’’തി. തദധീനവുത്തിതായപി ഹി ‘‘യോ, ഭിക്ഖവേ, ചിരം ജീവതി, സോ വസ്സസതം അപ്പം വാ ഭിയ്യോ’’തി വചനതോ പരിത്തം ഖണപരിത്തതായപി. പരമത്ഥതോ ഹി അതിപരിത്തോ സത്താനം ജീവിതക്ഖണോ ഏകചിത്തക്ഖണപ്പവത്തിമത്തോയേവ. യഥാ നാമ രഥചക്കം പവത്തമാനമ്പി ഏകേനേവ നേമിപ്പദേസേന പവത്തതി, തിട്ഠമാനമ്പി ഏകേനേവ തിട്ഠതി, ഏവമേവം ഏകചിത്തക്ഖണികം സത്താനം ജീവിതം തസ്മിം ചിത്തേ നിരുദ്ധമത്തേ സത്തോ നിരുദ്ധോതി വുച്ചതി. യഥാഹ ‘‘അതീതേ ചിത്തക്ഖണേ ജീവിത്ഥ ന ജീവതി ന ജീവിസ്സതി. അനാഗതേ ചിത്തക്ഖണേ ന ജീവിത്ഥ ന ജീവതി ജീവിസ്സതി. പച്ചുപ്പന്നേ ചിത്തക്ഖണേ ന ജീവിത്ഥ ജീവതി ന ജീവിസ്സതി.

‘‘ജീവിതം അത്തഭാവോ ച, സുഖദുക്ഖാ ച കേവലാ;

ഏകചിത്തസമായുത്താ, ലഹുസോ വത്തതേ ഖണോ.

‘‘യേ നിരുദ്ധാ മരന്തസ്സ, തിട്ഠമാനസ്സ വാ ഇധ;

സബ്ബേപി സദിസാ ഖന്ധാ, ഗതാ അപ്പടിസന്ധികാ.

‘‘അനിബ്ബത്തേന ന ജാതോ, പച്ചുപ്പന്നേന ജീവതി;

ചിത്തഭങ്ഗാ മതോ ലോകോ, പഞ്ഞത്തി പരമത്ഥിയാ’’തി. (മഹാനി. ൧൦);

ലഹുസന്തി ലഹുകം. തേനാഹ ‘‘ലഹും ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുജ്ഝനതോ ലഹുസ’’ന്തി. പരിത്തം ലഹുസന്തി ഉഭയം പനേതം അപ്പകസ്സ വേവചനം. യഞ്ഹി അപ്പകം, തം പരിത്തഞ്ചേവ ലഹുകഞ്ച ഹോതി. ഇധ പന ആയുനോ അധിപ്പേതത്താ രസ്സന്തി വുത്തം ഹോതി. മന്തായന്തി കരണത്ഥേ ഏതം ഭുമ്മവചനന്തി ആഹ ‘‘മന്തായ ബോദ്ധബ്ബം, പഞ്ഞായ ജാനിതബ്ബന്തി അത്ഥോ’’തി. മന്തായന്തി വാ മന്തേയ്യന്തി വുത്തം ഹോതി, മന്തേതബ്ബം മന്തായ ഉപപരിക്ഖിതബ്ബന്തി അത്ഥോ. പഞ്ഞായ ജാനിതബ്ബന്തി ജാനിതബ്ബം ജീവിതസ്സ പരിത്തഭാവോ ബഹുദുക്ഖാദിഭാവോ. ജാനിത്വാ ച പന സബ്ബപലിബോധേ ഛിന്ദിത്വാ കത്തബ്ബം കുസലം, ചരിതബ്ബം ബ്രഹ്മചരിയം. യസ്മാ ഇത്ഥി ജാതസ്സ അമരണം, അപ്പം വാ ഭിയ്യോ വസ്സസതതോ ഉപരി അപ്പം അഞ്ഞം വസ്സസതം അപ്പത്വാ വീസം വാ തിംസം വാ ചത്താലീസം വാ പണ്ണാസം വാ സട്ഠി വാ വസ്സാനി ജീവതി, ഏവംദീഘായുകോ പന അതിദുല്ലഭോ. ‘‘അസുകോ ഹി ഏവം ചിരം ജീവതീ’’തി തത്ഥ തത്ഥ ഗന്ത്വാ ദട്ഠബ്ബോ ഹോതി. തത്ഥ വിസാഖാ ഉപാസികാ വീസസതം ജീവതി, തഥാ പോക്ഖരസാതിബ്രാഹ്മണോ, ബ്രഹ്മായുബ്രാഹ്മണോ, ബാവരിയബ്രാഹ്മണോ, ആനന്ദത്ഥേരോ, മഹാകസ്സപത്ഥേരോതി. അനുരുദ്ധത്ഥേരോ പന വസ്സസതഞ്ചേവ പണ്ണാസഞ്ച വസ്സാനി. ബാകുലത്ഥേരോ വസ്സസതഞ്ചേവ സട്ഠി ച വസ്സാനി, അയം സബ്ബദീഘായുകോ, സോപി ദ്വേ വസ്സസതാനി ന ജീവി.

അരകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

മഹാവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.