.നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ.

അങ്ഗുത്തരനികായേ

സത്തകനിപാത-ടീകാ

൧. പഠമപണ്ണാസകം

൧. ധനവഗ്ഗവണ്ണനാ

൧-൧൦. സത്തകനിപാതസ്സ പഠമോ വഗ്ഗോ ഉത്താനത്ഥോ.

൨. അനുസയവഗ്ഗോ

൪.പുഗ്ഗലസുത്തവണ്ണനാ

൧൪. ദുതിയസ്സ ചതുത്ഥേ ഉഭതോ ഉഭയഥാ, ഉഭതോ ഉഭോഹി ഭാഗേഹി വിമുത്തോതി ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ ഏകദേസസരൂപേകസേസനയേന. ദ്വീഹി ഭാഗേഹീതി കരണേ നിസ്സക്കേ ചേതം ബഹുവചനം. ആവുത്തിആദിവസേന അയം നിയമോ വേദിതബ്ബോതി ആഹ ‘‘അരൂപസമാപത്തിയാ’’തിആദി. ഏതേന ‘‘സമാപത്തിയാ വിക്ഖമ്ഭനവിമോക്ഖേന, മഗ്ഗേന സമുച്ഛേദവിമോക്ഖേന വിമുത്തത്താ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ’’തി ഏവം പവത്തോ തിപിടകചൂളനാഗത്ഥേരവാദോ, ‘‘നാമകായതോ രൂപകായതോ ച വിമുത്തത്താ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ’’തി ഏവം പവത്തോ തിപിടകമഹാരക്ഖിതത്ഥേരവാദോ, ‘‘സമാപത്തിയാ വിക്ഖമ്ഭനവിമോക്ഖേന ഏകവാരം, മഗ്ഗേന സമുച്ഛേദവിമോക്ഖേന ഏകവാരം വിമുത്തത്താ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ’’തി ഏവം പവത്തോ തിപിടകചൂളാഭയത്ഥേരവാദോ ചാതി ഇമേസം തിണ്ണമ്പി ഥേരവാദാനം ഏകജ്ഝം സങ്ഗഹോ കതോതി ദട്ഠബ്ബം. ഏത്ഥ ച പഠമവാദേ ദ്വീഹി ഭാഗേഹി വിമുത്തോ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ വുത്തോ, ദുതിയവാദേ ഉഭതോ ഭാഗതോ വിമുത്തോതി ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ, തതിയവാദേ ദ്വീഹി ഭാഗേഹി ദ്വേ വാരേ വിമുത്തോതി അയമേതേസം വിസേസോതി. വിമുത്തോതി കിലേസേഹി വിമുത്തോ, കിലേസവിക്ഖമ്ഭനസമുച്ഛേദനേഹി വാ കായതോ വിമുത്തോഹി അത്ഥോ.

സോതി ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ. കാമഞ്ചേത്ഥ രൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാനമ്പി അരൂപാവചരജ്ഝാനം വിയ ദുവങ്ഗികം ആനേഞ്ജപ്പത്തന്തി വുച്ചതി. തം പന പദട്ഠാനം കത്വാ അരഹത്തം പത്തോ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ നാമ ന ഹോതി രൂപകായതോ അവിമുത്തത്താ. തഞ്ഹി കിലേസകായതോവ വിമുത്തം, ന രൂപകായതോ, തസ്മാ തതോ വുട്ഠായ അരഹത്തം പത്തോ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ ന ഹോതീതി ആഹ ‘‘ചതുന്നം അരൂപ…പേ… പഞ്ചവിധോ ഹോതീ’’തി. അരൂപസമാപത്തീനന്തി നിദ്ധാരണേ സാമിവചനം. അരഹത്തം പത്തഅനാഗാമിനോതി ഭൂതപുബ്ബഗതിയാ വുത്തം. ന ഹി അരഹത്തം പത്തോ അനാഗാമീ നാമ ഹോതി. ‘‘രൂപീ രൂപാനി പസ്സതീ’’തിആദികേ നിരോധസമാപത്തിഅന്തേ അട്ഠ വിമോക്ഖേ വത്വാ –

‘‘യതോ ച ഖോ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു ഇമേ അട്ഠ വിമോക്ഖേ കായേന ഫുസിത്വാ വിഹരതി, പഞ്ഞായ ചസ്സ ദിസ്വാ ആസവാ പരിക്ഖീണാ ഹോന്തി. അയം വുച്ചതി, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ’’തി –

യദിപി മഹാനിദാനേ (ദീ. നി. ൨.൧൩൦) വുത്തം, തം പന ഉഭതോഭാഗവിമുത്തസേട്ഠവസേന വുത്തന്തി, ഇധ പന സബ്ബഉഭതോഭാഗവിമുത്തേ സങ്ഗഹണത്ഥം ‘‘പഞ്ചവിധോ ഹോതീ’’തി വത്വാ ‘‘പാളി പനേത്ഥ…പേ… അട്ഠവിമോക്ഖലാഭിനോ വസേന ആഗതാ’’തി ആഹ. മജ്ഝിമനികായേ പന കീടാഗിരിസുത്തേ (മ. നി. ൨.൧൮൨) –

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ യേ തേ സന്താ വിമോക്ഖാ അതിക്കമ്മ രൂപേ ആരുപ്പാ, തേ കായേന ഫുസിത്വാ വിഹരതി, പഞ്ഞായ ചസ്സ ദിസ്വാ ആസവാ പരിക്ഖീണാ ഹോന്തി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ’’തി –

അരൂപസമാപത്തിവസേന ചത്താരോ ഉഭതോഭാഗവിമുത്താ, സേട്ഠോ ച വുത്തോ വുത്തലക്ഖണൂപപത്തിതോ. യഥാവുത്തേസു ഹി പഞ്ചസു പുരിമാ ചത്താരോ സമാപത്തിസീസം നിരോധം ന സമാപജ്ജന്തീതി പരിയായേന ഉഭതോഭാഗവിമുത്താ നാമ. അട്ഠസമാപത്തിലാഭീ അനാഗാമീ തം സമാപജ്ജിത്വാ തതോ വുട്ഠായ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പത്തോതി നിപ്പരിയായേന ഉഭതോഭാഗവിമുത്തസേട്ഠോ നാമ.

കതമോ ച പുഗ്ഗലോതിആദി പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തിപാളി. തത്ഥ കതമോതി പുച്ഛാവചനം. പുഗ്ഗലോതി അസാധാരണതോ പുച്ഛിതബ്ബവചനം. ഇധാതി ഇധസ്മിം സാസനേ. ഏകച്ചോതി ഏകോ. അട്ഠ വിമോക്ഖേ കായേന ഫുസിത്വാ വിഹരതീതി അട്ഠ സമാപത്തിയോ സമാപജ്ജിത്വാ നാമകായതോ പടിലഭിത്വാ വിഹരതി. പഞ്ഞായ ചസ്സ ദിസ്വാ ആസവാ പരിക്ഖീണാ ഹോന്തീതി വിപസ്സനാപഞ്ഞായ സങ്ഖാരഗതം, മഗ്ഗപഞ്ഞായ ചത്താരി സച്ചാനി പസ്സിത്വാ ചത്താരോപി ആസവാ പരിക്ഖീണാ ഹോന്തി. ദിസ്വാതി ദസ്സനഹേതു. ന ഹി ആസവേ പഞ്ഞായ പസ്സന്തി, ദസ്സനകാരണാ പന പരിക്ഖീണാ ദിസ്വാ പരിക്ഖീണാതി വുത്താ ദസ്സനായത്തപരിക്ഖയത്താ. ഏവഞ്ഹി ദസ്സനം ആസവാനം ഖയസ്സ പുരിമകിരിയാഭാവേന വുത്തം.

പഞ്ഞാവിമുത്തോതി വിസേസതോ പഞ്ഞായ ഏവ വിമുത്തോ, ന തസ്സ അധിട്ഠാനഭൂതേന അട്ഠവിമോക്ഖസങ്ഖാതേന സാതിസയേന സമാധിനാതി പഞ്ഞാവിമുത്തോ. യോ അരിയോ അനധിഗതഅട്ഠവിമോക്ഖോ സബ്ബസോ ആസവേഹി വിമുത്തോ, തസ്സേതം അധിവചനം. അധിഗതേപി ഹി രൂപജ്ഝാനവിമോക്ഖേ ന സോ സാതിസയസമാധിനിസ്സിതോതി ന തസ്സ വസേന ഉഭതോഭാഗവിമുത്തതാ ഹോതീതി വുത്തോവായമത്ഥോ. അരൂപജ്ഝാനേസു പന ഏകസ്മിമ്പി സതി ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോയേവ നാമ ഹോതി. തേന ഹി അട്ഠവിമോക്ഖേകദേസേന തംനാമദാനസമത്ഥേന അട്ഠവിമോക്ഖലാഭീത്വേവ വുച്ചതി. സമുദായേ ഹി പവത്തോ വോഹാരോ അവയവേപി ദിസ്സതി യഥാ തം ‘‘സത്തിസയോ’’തി അനവസേസതോ ആസവാനം പരിക്ഖീണത്താ. അട്ഠവിമോക്ഖപടിക്ഖേപവസേനേവ ന ഏകദേസഭൂതരൂപജ്ഝാനപ്പടിക്ഖേപവസേന. ഏവഞ്ഹി അരൂപജ്ഝാനേകദേസാഭാവേപി അട്ഠവിമോക്ഖപടിക്ഖേപോ ന ഹോതീതി സിദ്ധം ഹോതി. അരൂപാവചരജ്ഝാനേസു ഹി ഏകസ്മിമ്പി സതി ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോയേവ നാമ ഹോതി.

ഫുട്ഠന്തം സച്ഛികതോതി ഫുട്ഠാനം അന്തോ ഫുട്ഠന്തോ, ഫുട്ഠാനം അരൂപജ്ഝാനാനം അനന്തരോ കാലോതി അധിപ്പായോ. അച്ചന്തസംയോഗേ ചേതം ഉപയോഗവചനം. തം ഫുട്ഠാനന്തരകാലമേവ സച്ഛികാതബ്ബം സച്ഛികതോ സച്ഛികരണൂപായേനാതി വുത്തം ഹോതി, ഭാവനപുംസകം വാ ഏതം ‘‘ഏകമന്തം നിസീദീ’’തിആദീസു വിയ. യോ ഹി അരൂപജ്ഝാനേന രൂപകായതോ നാമകായേകദേസതോ ച വിക്ഖമ്ഭനവിമോക്ഖേന വിമുത്തോ, തേന നിരോധസങ്ഖാതോ വിമോക്ഖോ ആലോചിതോ പകാസിതോ വിയ ഹോതി, ന പന കായേന സച്ഛികതോ. നിരോധം പന ആരമ്മണം കത്വാ ഏകച്ചേസു ആസവേസു ഖേപിതേസു തേന സോ സച്ഛികതോ ഹോതി, തസ്മാ സോ സച്ഛികാതബ്ബം നിരോധം യഥാആലോചിതം നാമകായേന സച്ഛി കരോതീതി ‘‘കായസക്ഖീ’’തി വുച്ചതി, ന തു ‘‘വിമുത്തോ’’തി ഏകച്ചാനം ആസവാനം അപരിക്ഖീണത്താ. തേനാഹ ‘‘ഝാനഫസ്സം പഠമം ഫുസതി, പച്ഛാ നിരോധം നിബ്ബാനം സച്ഛികരോതീ’’തി. അയം ചതുന്നം അരൂപസമാപത്തീനം ഏകേകതോ വുട്ഠായ സങ്ഖാരേ സമ്മസിത്വാ കായസക്ഖിഭാവം പത്താനം ചതുന്നം, നിരോധാ വുട്ഠായ അഗ്ഗമഗ്ഗപ്പത്തഅനാഗാമിനോ ച വസേന ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ വിയ പഞ്ചവിധോ നാമ ഹോതീതി വുത്തം അഭിധമ്മടീകായം (പു. പ. മൂലടീ. ൨൪) ‘‘കായസക്ഖിമ്ഹിപി ഏസേവ നയോ’’തി. ഏകച്ചേ ആസവാതി ഹേട്ഠിമമഗ്ഗവജ്ഝാ ആസവാ.

ദിട്ഠന്തം പത്തോതി ദസ്സനസങ്ഖാതസ്സ സോതാപത്തിമഗ്ഗഞാണസ്സ അനന്തരം പത്തോതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘ദിട്ഠത്താ പത്തോ’’തിപി പാഠോ. ഏതേന ചതുസച്ചദസ്സനസങ്ഖാതായ ദിട്ഠിയാ നിരോധസ്സ പത്തതം ദീപേതി. തേനാഹ ‘‘ദുക്ഖാ സങ്ഖാരാ’’തിആദി. തത്ഥ പഞ്ഞായാതി മഗ്ഗപഞ്ഞായ. പഠമഫലട്ഠതോ പട്ഠായ യാവ അഗ്ഗമഗ്ഗട്ഠാ ദിട്ഠിപ്പത്തോ. തേനാഹ ‘‘സോപി കായസക്ഖീ വിയ ഛബ്ബിധോ ഹോതീ’’തി. യഥാ പന പഞ്ഞാവിമുത്തോ, ഏവം അയമ്പി സുക്ഖവിപസ്സകോ ചതൂഹി അരൂപജ്ഝാനേഹി വുട്ഠായ ദിട്ഠിപ്പത്തഭാവപ്പത്താ ചത്താരോ ചാതി പഞ്ചവിധോ ഹോതീതി വേദിതബ്ബോ. സദ്ധാവിമുത്തേപി ഏസേവ നയോ. ഇദം ദുക്ഖന്തി ഏത്തകം ദുക്ഖം, ന ഇതോ ഉദ്ധം ദുക്ഖന്തി. യഥാഭൂതം പജാനാതീതി ഠപേത്വാ തണ്ഹം ഉപാദാനക്ഖന്ധപഞ്ചകം ദുക്ഖസച്ചന്തി യാഥാവതോ പജാനാതി. യസ്മാ പന തണ്ഹാ ദുക്ഖം ജനേതി നിബ്ബത്തേതി, തതോ തം ദുക്ഖം സമുദേതി, തസ്മാ നം ‘‘അയം ദുക്ഖസമുദയോ’’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. യസ്മാ പന ഇദം ദുക്ഖഞ്ച സമുദയോ ച നിബ്ബാനം പത്വാ നിരുജ്ഝതി, അപ്പവത്തിം ഗച്ഛതി, തസ്മാ ന ‘‘അയം ദുക്ഖനിരോധോ’’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. അരിയോ പന അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ തം ദുക്ഖനിരോധം ഗച്ഛതി, തേന തം ‘‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. ഏത്താവതാ നാനാക്ഖണേ സച്ചവവത്ഥാനം ദസ്സിതം. ഇദാനി തം ഏകക്ഖണേ ദസ്സേതും ‘‘തഥാഗതപ്പവേദിതാ’’തിആദി വുത്തം. തഥാഗതപ്പവേദിതാതി തഥാഗതേന ബോധിമണ്ഡേ പടിവിദ്ധാ വിദിതാ പാകടാ കതാ. ധമ്മാതി ചതുസച്ചധമ്മാ. വോദിട്ഠാ ഹോന്തീതി സുദിട്ഠാ. വോചരിതാതി സുചരിതാ, പഞ്ഞായ സുട്ഠു ചരാപിതാതി അത്ഥോ. അയന്തി അയം ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ ദിട്ഠിപ്പത്തോതി.

സദ്ധായ വിമുത്തോതി സദ്ദഹനവസേന വിമുത്തോ. ഏതേന സബ്ബഥാ അവിമുത്തസ്സപി സദ്ധാമത്തേന വിമുത്തഭാവം ദസ്സേതി. സദ്ധാവിമുത്തോതി വാ സദ്ധായ അധിമുത്തോതി അത്ഥോ. കിം പന നേസം കിലേസപ്പഹാനേ നാനത്തം അത്ഥീതി? നത്ഥി. അഥ കസ്മാ സദ്ധാവിമുത്തോ ദിട്ഠിപ്പത്തം ന പാപുണാതീതി? ആഗമനീയനാനത്തേന. ദിട്ഠിപ്പത്തോ ഹി ആഗമനമ്ഹി കിലേസേ വിക്ഖമ്ഭേന്തോ അപ്പദുക്ഖേന അകസിരേന അകിലമന്തോവ സക്കോതി വിക്ഖമ്ഭിതും, സദ്ധാവിമുത്തോ പന ദുക്ഖേന കസിരേന കിലമന്തോ സക്കോതി വിക്ഖമ്ഭിതും, തസ്മാ സദ്ധാവിമുത്തോ ദിട്ഠിപ്പത്തം ന പാപുണാതി. തേനാഹ ‘‘ഏതസ്സ ഹീ’’തിആദി. സദ്ദഹന്തസ്സാതി ‘‘ഏകംസതോ അയം പടിപദാ കിലേസക്ഖയം ആവഹതി സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ഭാസിതത്താ’’തി ഏവം സദ്ദഹന്തസ്സ. യസ്മാ പനസ്സ അനിച്ചാനുപസ്സനാദീഹി നിച്ചസഞ്ഞാപഹാനവസേന ഭാവനായ പുബ്ബേനാപരം വിസേസം പസ്സതോ തത്ഥ തത്ഥ പച്ചക്ഖതാപി അത്ഥി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘സദ്ദഹന്തസ്സ വിയാ’’തി. സേസപദദ്വയം തസ്സേവ വേവചനം. ഏത്ഥ ച പുബ്ബഭാഗമഗ്ഗഭാവനാതി വചനേന ആഗമനീയനാനത്തേന ദിട്ഠിപ്പത്തസദ്ധാവിമുത്താനം പഞ്ഞാനാനത്തം ഹോതീതി ദസ്സിതം. അഭിധമ്മട്ഠകഥായമ്പി (പു. പ. അട്ഠ. ൨൮) ‘‘നേസം കിലേസപ്പഹാനേ നാനത്തം നത്ഥി, പഞ്ഞായ നാനത്തം അത്ഥിയേവാ’’തി വത്വാ ‘‘ആഗമനീയനാനത്തേനേവ സദ്ധാവിമുത്തോ ദിട്ഠിപ്പത്തം ന പാപുണാതീതി സന്നിട്ഠാനം കത’’ന്തി വുത്തം.

ആരമ്മണം യാഥാവതോ ധാരേതി അവധാരേതീതി ധമ്മോ, പഞ്ഞാ. തം പഞ്ഞാസങ്ഖാതം ധമ്മം അധിമത്തതായ പുബ്ബങ്ഗമം ഹുത്വാ പവത്തം അനുസ്സരതീതി ധമ്മാനുസാരീ. തേനാഹ ‘‘ധമ്മോ’’തിആദി. പഞ്ഞാപുബ്ബങ്ഗമന്തി പഞ്ഞാപധാനം. ‘‘സദ്ധം അനുസ്സരതി, സദ്ധാപുബ്ബങ്ഗമം മഗ്ഗം ഭാവേതീ’’തി ഇമമത്ഥം ഏസേവ നയോതി അതിദിസതി. പഞ്ഞം വാഹേതീതി പഞ്ഞാവാഹീ, പഞ്ഞം സാതിസയം പവത്തേതീതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘പഞ്ഞാപുബ്ബങ്ഗമം അരിയമഗ്ഗം ഭാവേതീ’’തി. പഞ്ഞാ വാ പുഗ്ഗലം വാഹേതി നിബ്ബാനാഭിമുഖം ഗമേതീതി പഞ്ഞാവാഹീ. സദ്ധാവാഹീതി ഏത്ഥാപി ഇമിനാ നയേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഉഭതോഭാഗവിമുത്താദികഥാതി ഉഭതോഭാഗവിമുത്താദീസു ആഗമനതോ പട്ഠായ വത്തബ്ബകഥാ. തസ്മാതി വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൨.൭൭൩, ൮൮൯) വുത്തത്താ. തതോ ഏവ വിസുദ്ധിമഗ്ഗസംവണ്ണനായം (വിസുദ്ധി. മഹാടീ. ൨.൭൭൩) വുത്തനയേനേവ ചേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

പുഗ്ഗലസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ഉദകൂപമാസുത്തവണ്ണനാ

൧൫. പഞ്ചമേ ഏകന്തകാളകേഹീതി നത്ഥികവാദഅഹേതുകവാദഅകിരിയവാദസങ്ഖാതേഹി നിയതമിച്ഛാദിട്ഠിധമ്മേഹി. തേനാഹ ‘‘നിയതമിച്ഛാദിട്ഠിം സന്ധായ വുത്ത’’ന്തി. ഏവം പുഗ്ഗലോതി ഇമിനാ കാരണേന ഏകവാരം നിമുഗ്ഗോ നിമുഗ്ഗോയേവ സോ ഹോതി. ഏതസ്സ ഹി പുന ഭവതോ വുട്ഠാനം നാമ നത്ഥീതി വദന്തി മക്ഖലിഗോസാലാദയോ വിയ. ഹേട്ഠാ ഹേട്ഠാ നരകഗ്ഗീനംയേവ ആഹാരോ. സാധു സദ്ധാ കുസലേസൂതി കുസലധമ്മേസു സദ്ധാ നാമ സാഹു ലദ്ധകാതി ഉമ്മുജ്ജതി, സോ താവത്തകേനേവ കുസലേന ഉമ്മുജ്ജതി നാമ. സാധു ഹിരീതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. ചങ്കവാരേതി രജകാനം ഖാരപരിസ്സാവനേ, സുരാപരിസ്സാവനേ വാ. ഏവം പുഗ്ഗലോതി ‘‘ഏവം സാധു സദ്ധാ’’തി ഇമേസം സദ്ധാദീനം വസേന ഏകവാരം ഉമ്മുജ്ജിത്വാ തേസം പരിഹാനിയാ പുന നിമുജ്ജതിയേവ ദേവദത്താദയോ വിയ. ദേവദത്തോ ഹി അട്ഠ സമാപത്തിയോ പഞ്ച ച അഭിഞ്ഞായോ നിബ്ബത്തേത്വാപി പുന ബുദ്ധാനം പടിപക്ഖതായ തേഹി ഗുണേഹി പരിഹീനോ രുഹിരുപ്പാദകമ്മം സങ്ഘഭേദകമ്മഞ്ച കത്വാ കായസ്സ ഭേദാ ദുതിയചിത്തവാരേന ചുതിചിത്തമനന്തരാ നിരയേ നിബ്ബത്തോ. കോകാലികോ ദ്വേ അഗ്ഗസാവകേ ഉപവദിത്വാ പദുമനിരയേ നിബ്ബത്തോ.

നേവ ഹായതി നോ വഡ്ഢതീതി അപ്പഹോനകകാലേപി ന ഹായതി, പഹോനകകാലേപി ന വഡ്ഢതി. ഉഭയമ്പി പനേതം അഗാരികേനപി അനഗാരികേനപി ദീപേതബ്ബം. ഏകച്ചോ ഹി അഗാരികോ അപ്പഹോനകകാലേ പക്ഖികഭത്തം വസ്സികം വാ ഉപനിബന്ധാപേസി, സോ പച്ഛാ പഹോനകകാലേപി പക്ഖികഭത്താദിമത്തമേവ പവത്തേതി. അനഗാരികോപി ആദിമ്ഹി അപ്പഹോനകകാലേ ഉദ്ദേസം ധുതങ്ഗം വാ ഗണ്ഹാതി, മേധാവീ ബലവീരിയസമ്പത്തിയാ പഹോനകകാലേ തതോ ഉത്തരിം ന കരോതി. ഏവം പുഗ്ഗലോതി ഏവം ഇമായ സദ്ധാദീനം ഠിതിയാ പുഗ്ഗലോ ഉമ്മുജ്ജിത്വാ ഠിതോ നാമ ഹോതി. ഉമ്മുജ്ജിത്വാ പതരതീതി സകദാഗാമിപുഗ്ഗലോ കിലേസതനുതായ ഉട്ഠഹിത്വാ ഗന്തബ്ബദിസാഭിമുഖോ തരതി നാമ.

പടിഗാധപ്പത്തോ ഹോതീതി അനാഗാമിപുഗ്ഗലം സന്ധായ വദതി. ഇമേ പന സത്ത പുഗ്ഗലാ ഉദകോപമേന ദീപിതാ. സത്ത കിര ജങ്ഘവാണിജാ അദ്ധാനമഗ്ഗപ്പടിപന്നാ അന്തരാമഗ്ഗേ ഏകം പുണ്ണനദിം പാപുണിംസു. തേസു പഠമം ഓതിണ്ണോ ഉദകഭീരുകോ പുരിസോ ഓതിണ്ണട്ഠാനേയേവ നിമുജ്ജിത്വാ പുന സണ്ഠാതും നാസക്ഖി, അവസ്സംവ മച്ഛകച്ഛപഭത്തം ജാതോ. ദുതിയോ ഓതിണ്ണട്ഠാനേ നിമുജ്ജിത്വാ സകിം ഉട്ഠഹിത്വാ പുന നിമുഗ്ഗോ ഉട്ഠാതും നാസക്ഖി, അന്തോയേവ മച്ഛകച്ഛപഭത്തം ജാതോ. തതിയോ നിമുജ്ജിത്വാ ഉട്ഠിതോ മജ്ഝേ നദിയാ ഠത്വാ നേവ ഓരതോ ആഗന്തും, ന പാരം ഗന്തും അസക്ഖി. ചതുത്ഥോ ഉട്ഠായ ഠിതോ ഉത്തരണതിത്ഥം ഓലോകേസി. പഞ്ചമോ ഉത്തരണതിത്ഥം ഓലോകേത്വാ പതരതി. ഛട്ഠോ തം ദിസ്വാ പാരിമതീരം ഗന്ത്വാ കടിപ്പമാണേ ഉദകേ ഠിതോ. സത്തമോ പാരിമതീരം ഗന്ത്വാ ഗന്ധചുണ്ണാദീഹി ന്ഹത്വാ വരവത്ഥാദീനി നിവാസേത്വാ സുരഭിവിലേപനം വിലിമ്പിത്വാ നീലുപ്പലമാലാദീനി പിലന്ധിത്വാ നാനാലങ്കാരപ്പടിമണ്ഡിതോ മഹാനഗരം പവിസിത്വാ പാസാദമാരുഹിത്വാ ഉത്തമഭോജനം ഭുഞ്ജതി.

തത്ഥ ജങ്ഘവാണിജാ വിയ ഇമേ സത്ത പുഗ്ഗലാ, നദീ വിയ വട്ടം, പഠമസ്സ ഉദകഭീരുകസ്സ പുരിസസ്സ ഓതിണ്ണട്ഠാനേയേവ നിമുജ്ജനം വിയ മിച്ഛാദിട്ഠികസ്സ വട്ടേ നിമുജ്ജനം, ഉമ്മുജ്ജിത്വാ നിമുജ്ജനപുരിസോ വിയ സദ്ധാദീനം ഉപ്പത്തിമത്ഥകേന ഉമ്മുജ്ജിത്വാ താസം ഹാനിയാ നിമുഗ്ഗപുഗ്ഗലോ, മജ്ഝേ നദിയാ ഠത്വാ വിയ സദ്ധാദീനം ഠിതിയാ ഠിതിപുഗ്ഗലോ, ഉത്തരണതിത്ഥം ഓലോകേന്തോ വിയ സോതാപന്നോ, പതരന്തപുരിസോ വിയ കിലേസകാമാവട്ടതായ പതരന്തോ സകദാഗാമീ, തരിത്വാ കടിമത്തേ ഉദകേ ഠിതപുരിസോ വിയ അനാവട്ടധമ്മത്താ അനാഗാമീ, ന്ഹത്വാ പാരിമതീരം ഉത്തരിത്വാ ഥലേ ഠിതപുരിസോ വിയ ചത്താരോ ഓഘേ അതിക്കമിത്വാ നിബ്ബാനഥലേ ഠിതോ ഖീണാസവബ്രാഹ്മണോ, ഥലേ ഠിതപുരിസസ്സ നഗരം പവിസിത്വാ പാസാദം ആരുയ്ഹ ഉത്തമഭോജനഭുഞ്ജനം വിയ ഖീണാസവസ്സ നിബ്ബാനാരമ്മണസമാപത്തിം അപ്പേത്വാ വീതിനാമനം വേദിതബ്ബം.

ഉദകൂപമാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬-൯. അനിച്ചാനുപസ്സീസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൬-൧൯. ഛട്ഠേ ‘‘ഇധ സമസീസീ കഥിതോ’’തി വത്വാ ഏവം സമസീസിതം വിഭജിത്വാ ഇധാധിപ്പേതം ദസ്സേതും ‘‘സോ ചതുബ്ബിധോ ഹോതീ’’തിആദിമാഹ. രോഗവസേന സമസീസീ രോഗസമസീസീ. ഏസ നയോ സേസേസുപി. ഏകപ്പഹാരേനേവാതി ഏകവേലായമേവ. യോ ചക്ഖുരോഗാദീസു അഞ്ഞതരസ്മിം സതി ‘‘ഇതോ അനുട്ഠിതോ അരഹത്തം പാപുണിസ്സാമീ’’തി വിപസ്സനം പട്ഠപേസി, അഥസ്സ അരഹത്തഞ്ച രോഗതോ വുട്ഠാനഞ്ച ഏകകാലമേവ ഹോതി, അയം രോഗസമസീസീ നാമ. ഇരിയാപഥസ്സ പരിയോസാനന്തി ഇരിയാപഥന്തരസമായോഗോ. യോ ഠാനാദീസു ഇരിയാപഥേസു അഞ്ഞതരം അധിട്ഠായ ‘‘അവികോപേത്വാവ അരഹത്തം പാപുണിസ്സാമീ’’തി വിപസ്സനം പട്ഠപേസി. അഥസ്സ അരഹത്തപ്പത്തി ച ഇരിയാപഥവികോപനഞ്ച ഏകപ്പഹാരേനേവ ഹോതി, അയം ഇരിയാപഥസമസീസീ നാമ. ജീവിതസമസീസീ നാമാതി ഏത്ഥ ‘‘പലിബോധസീസം മാനോ, പരാമാസസീസം ദിട്ഠി, വിക്ഖേപസീസം ഉദ്ധച്ചം, കിലേസസീസം അവിജ്ജാ, അധിമോക്ഖസീസം സദ്ധാ, പഗ്ഗഹസീസം വീരിയം, ഉപട്ഠാനസീസം സതി, അവിക്ഖേപസീസം സമാധി, ദസ്സനസീസം പഞ്ഞാ, പവത്തസീസം ജീവിതിന്ദ്രിയം, ചുതിസീസം വിമോക്ഖോ, സങ്ഖാരസീസം നിരോധോ’’തി പടിസമ്ഭിദായം (പടി. മ. ൩.൩൩) വുത്തേസു സത്തരസസു സീസേസു പവത്തസീസം കിലേസസീസന്തി ദ്വേ സീസാനി ഇധാധിപ്പേതാനി – ‘‘അപുബ്ബം അചരിമം ആസവപരിയാദാനഞ്ച ഹോതി ജീവിതപരിയാദാനഞ്ചാ’’തി വചനതോ. തേസു കിലേസസീസം അരഹത്തമഗ്ഗോ പരിയാദിയതി, പവത്തസീസം ജീവിതിന്ദ്രിയം ചുതിചിത്തം പരിയാദിയതി. തത്ഥ അവിജ്ജാപരിയാദായകം ചിത്തം ജീവിതിന്ദ്രിയം പരിയാദാതും ന സക്കോതി, ജീവിതിന്ദ്രിയപരിയാദായകം അവിജ്ജം പരിയാദാതും ന സക്കോതി. അഞ്ഞം അവിജ്ജാപരിയാദായകം ചിത്തം, അഞ്ഞം ജീവിതന്ദ്രിയപരിയാദായകം. യസ്സ ചേതം സീസദ്വയം സമം പരിയാദാനം ഗച്ഛതി, സോ ജീവിതസമസീസീ നാമ.

കഥം പനിദം സമം ഹോതീതി? വാരസമതായ. യസ്മിഞ്ഹി വാരേ മഗ്ഗവുട്ഠാനം ഹോതി, സോതാപത്തിമഗ്ഗേ പഞ്ച പച്ചവേക്ഖണാനി, സകദാഗാമിമഗ്ഗേ പഞ്ച, അനാഗാമിമഗ്ഗേ പഞ്ച, അരഹത്തമഗ്ഗേ ചത്താരീതി ഏകൂനവീസതിമേ പച്ചവേക്ഖണഞാണേ പതിട്ഠായ ഭവങ്ഗം ഓതരിത്വാ പരിനിബ്ബായതോ ഇമായ വാരസമതായ ഇദം ഉഭയസീസപരിയാദാനമ്പി സമം ഹോതീതി ഇമായ വാരസമതായ. വാരസമവുത്തിദായകേന ഹി മഗ്ഗചിത്തേന അത്തനോ അനന്തരം വിയ നിപ്ഫാദേതബ്ബാ പച്ചവേക്ഖണവാരാ ച കിലേസപരിയാദാനസ്സേവ വാരാതി വത്തബ്ബതം അരഹതി. ‘‘വിമുത്തസ്മിം വിമുത്തമിതി ഞാണം ഹോതീ’’തി (മ. നി. ൧.൭൮; സം. നി. ൩.൧൨, ൧൪) വചനതോ പച്ചവേക്ഖണപരിസമാപനേന കിലേസപരിയാദാനം സമ്പാപിതം നാമ ഹോതീതി ഇമായ വാരവുത്തിയാ സമതായ കിലേസപരിയാദാനജീവിതപരിയാദാനാനം സമതാ വേദിതബ്ബാ. തേനേവാഹ ‘‘യസ്മാ പനസ്സ…പേ... തസ്മാ ഏവം വുത്ത’’ന്തി.

ആയുനോ വേമജ്ഝം അനതിക്കമിത്വാ അന്തരാവ കിലേസപരിനിബ്ബാനേന പരിനിബ്ബായതീതി അന്തരാപരിനിബ്ബായീ. തേനാഹ ‘‘യോ പഞ്ചസു സുദ്ധാവാസേസൂ’’തിആദി. വേമജ്ഝേതി അവിഹാദീസു യത്ഥ ഉപ്പന്നോ, തത്ഥ ആയുനോ വേമജ്ഝേ. ആയുവേമജ്ഝം ഉപഹച്ച അതിക്കമിത്വാ തത്ഥ പരിനിബ്ബായതീതി ഉപഹച്ചപരിനിബ്ബായീ. തേനാഹ ‘‘യോ തത്ഥേവാ’’തിആദി. അസങ്ഖാരേന അപ്പയോഗേന അനുസ്സാഹേന അകിലമന്തോ തിക്ഖിന്ദ്രിയതായ സുഖേനേവ പരിനിബ്ബായതീതി അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ. തേനാഹ ‘‘യോ തേസംയേവാ’’തിആദി. തേസംയേവ പുഗ്ഗലാനന്തി നിദ്ധാരണേ സാമിവചനം. അപ്പയോഗേനാതി അധിമത്തപ്പയോഗേന വിനാ അപ്പകസിരേന. സസങ്ഖാരേന സപ്പയോഗേന കിലമന്തോ ദുക്ഖേന പരിനിബ്ബായതീതി സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ. ഉദ്ധംവാഹിഭാവേന ഉദ്ധമസ്സ തണ്ഹാസോതം വട്ടസോതഞ്ചാതി, ഉദ്ധം വാ ഗന്ത്വാ പടിലഭിതബ്ബതോ ഉദ്ധമസ്സ മഗ്ഗസോതന്തി ഉദ്ധംഭോതോ. പടിസന്ധിവസേന അകനിട്ഠം ഗച്ഛതീതി അകനിട്ഠഗാമീ.

ഏത്ഥ പന ചതുക്കം വേദിതബ്ബം. യോ ഹി അവിഹതോ പട്ഠായ ചത്താരോ ദേവലോകേ സോധേത്വാ അകനിട്ഠം ഗന്ത്വാ പരിനിബ്ബായതി, അയം ഉദ്ധംസോതോ അകനിട്ഠഗാമീ നാമ. അയഞ്ഹി അവിഹേസു കപ്പസഹസ്സം വസന്തോ അരഹത്തം പത്തും അസക്കുണിത്വാ അതപ്പം ഗച്ഛതി, തത്രാപി ദ്വേ കപ്പസഹസ്സാനി വസന്തോ അരഹത്തം പത്തും അസക്കുണിത്വാ സുദസ്സം ഗച്ഛതി, തത്രാപി ചത്താരി കപ്പസഹസ്സാനി വസന്തോ അരഹത്തം പത്തും അസക്കുണിത്വാ സുദസ്സിം ഗച്ഛതി, തത്രാപി അട്ഠ കപ്പസഹസ്സാനി വസന്തോ അരഹത്തം പത്തും അസക്കുണിത്വാ അകനിട്ഠം ഗച്ഛതി, തത്ഥ വസന്തോ അഗ്ഗമഗ്ഗം അധിഗച്ഛതി. തത്ഥ യോ അവിഹതോ പട്ഠായ ദുതിയം വാ ചതുത്ഥം വാ ദേവലോകം ഗന്ത്വാ പരിനിബ്ബായതി, അയം ഉദ്ധംസോതോ ന അകനിട്ഠഗാമീ നാമ. യോ കാമഭവതോ ചവിത്വാ അകനിട്ഠേസു പരിനിബ്ബായതി, അയം ന ഉദ്ധംസോതോ അകനിട്ഠഗാമീ നാമ. യോ ഹേട്ഠാ ചതൂസു ദേവലോകേസു തത്ഥ തത്ഥേവ നിബ്ബത്തിത്വാ പരിനിബ്ബായതി, അയം ന ഉദ്ധംസോതോ ന അകനിട്ഠഗാമീതി.

ഏതേ പന അവിഹേസു ഉപ്പന്നസമനന്തരആയുവേമജ്ഝം അപ്പത്വാവ പരിനിബ്ബായനവസേന തയോ അന്തരാപരിനിബ്ബായിനോ, ഏകോ ഉപഹച്ചപരിനിബ്ബായീ, ഏകോ ഉദ്ധംസോതോതി പഞ്ചവിധോ, അസങ്ഖാരസസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായിവിഭാഗേന ദസ ഹോന്തി, തഥാ അതപ്പസുദസ്സസുദസ്സീസൂതി ചത്താരോ ദസകാതി ചത്താരീസം. അകനിട്ഠേ പന ഉദ്ധംസോതോ നത്ഥി, തയോ അന്തരാപരിനിബ്ബായിനോ, ഏകോ ഉപഹച്ചപരിനിബ്ബായീതി ചത്താരോ, അസങ്ഖാരസസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായിവിഭാഗേന അട്ഠാതി അട്ഠചത്താരീസം അനാഗാമിനോ. സത്തമാദീസു നത്ഥി വത്തബ്ബം.

അനിച്ചാനുപസ്സീസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. നിദ്ദസവത്ഥുസുത്തവണ്ണനാ

൨൦. ദസമേ നിദ്ദസവത്ഥൂനീതി ആദിസദ്ദലോപേനായം നിദ്ദേസോതി ആഹ ‘‘നിദ്ദസാദിവത്ഥൂനീ’’തി. നത്ഥി ഇദാനി ഇമസ്സ ദസാതി നിദ്ദസോ. പഞ്ഹോതി ഞാതും ഇച്ഛിതോ അത്ഥോ. പുന ദസവസ്സോ ന ഹോതീതി തേസം മതിമത്തമേതന്തി ദസ്സേതും ‘‘സോ കിരാ’’തി കിരസദ്ദഗ്ഗഹണം. നിദ്ദസോതി ചേതം വചനമത്തം. തസ്സ നിബ്ബീസാദിഭാവസ്സ വിയ നിന്നവാദിഭാവസ്സ ച ഇച്ഛിതത്താതി ദസ്സേതും ‘‘ന കേവലഞ്ചാ’’തിആദി വുത്തം. ഗാമേ വിചരന്തോതി ഗാമേ പിണ്ഡായ ചരന്തോ. ന ഇദം തിത്ഥിയാനം അധിവചനം തേസു തന്നിമിത്തസ്സ അഭാവാ, സാസനേപി സേഖസ്സപി ന ഇദം അധിവചനം, കിമങ്ഗം പന പുഥുജ്ജനസ്സ. യസ്സ പനേതം അധിവചനം യേന ച കാരണേന, തം ദസ്സേതും ‘‘ഖീണാസവസ്സേത’’ന്തിആദി വുത്തം. അപ്പടിസന്ധികഭാവോ ഹിസ്സ പച്ചക്ഖതോ കാരണം. പരമ്പരായ ഇതരാനി യാനി പാളിയം ആഗതാനിം.

സിക്ഖായ സമ്മദേവ ആദാനം സിക്ഖാസമാദാനം. തം പനസ്സാ പാരിപൂരിയാ വേദിതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘സിക്ഖാത്തയപൂരണേ’’തി. സിക്ഖായ വാ സമ്മദേവ ആദിതോ പട്ഠായ രക്ഖണം സിക്ഖാസമാദാനം. തഞ്ച അത്ഥതോ പൂരണേന പരിച്ഛിന്നം അരക്ഖണേ സബ്ബേന സബ്ബം അഭാവതോ, രക്ഖണേ ച പരിപൂരണതോ. ബലവച്ഛന്ദോതി ദള്ഹച്ഛന്ദോ. ആയതിന്തി അനന്തരാനാഗതദിവസാദികാലോ അധിപ്പേതോ, ന അനാഗതഭവോതി ആഹ ‘‘അനാഗതേ പുനദിവസാദീസുപീ’’തി. സിക്ഖം പരിപൂരേന്തസ്സ തത്ഥ നിബദ്ധഭത്തിതാ അവിഗതപേമതാ. തേഭൂമകധമ്മാനം അനിച്ചാദിവസേന സമ്മദേവ നിജ്ഝാനം ധമ്മനിസാമനാതി ആഹ ‘‘വിപസ്സനായേതം അധിവചന’’ന്തി. തണ്ഹാവിനയേതി ഭങ്ഗാനുപസ്സനാഞാണാനുഭാവസിദ്ധേ തണ്ഹാവിക്ഖമ്ഭനേ. ഏകീഭാവേതി ഗണസങ്ഗണികാകിലേസസങ്ഗണികാവിഗമസിദ്ധേ വിവേകവാസേ. വീരിയാരമ്ഭേതി സമ്മപ്പധാനസ്സ പഗ്ഗണ്ഹനേ. തം പന സബ്ബസോ വീരിയസ്സ പരിബ്രൂഹനം ഹോതീതി ആഹ ‘‘കായികചേതസികസ്സ വീരിയസ്സ പൂരണേ’’തി. സതിയഞ്ചേവ നിപകഭാവേ ചാതി സതോകാരിതായ ചേവ സമ്പജാനകാരിതായ ച. സതിസമ്പജഞ്ഞബലേനേവ ഹി വീരിയാരമ്ഭോ ഇജ്ഝതി. ദിട്ഠിപടിവേധേതി മഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠിയാ പടിവിജ്ഝനേ. തേനാഹ ‘‘മഗ്ഗദസ്സനേ’’തി.

നിദ്ദസവത്ഥുസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അനുസയവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. വജ്ജിസത്തകവഗ്ഗോ

൧. സാരന്ദദസുത്തവണ്ണനാ

൨൧. തതിയസ്സ പഠമേ ദേവായതനഭാവേന ചിത്തത്താ ലോകസ്സ ചിത്തീകാരട്ഠാനതായ ച ചേതിയം അഹോസി. യാവകീവന്തി (ദീ. നി. ടീ. ൨.൧൩൪) ഏകമേവേതം പദം അനിയമതോ പരിമാണവാചീ. കാലോ ചേത്ഥ അധിപ്പേതോതി ആഹ ‘‘യത്തകം കാല’’ന്തി. അഭിണ്ഹം സന്നിപാതാതി നിച്ചസന്നിപാതാ. തം പന നിച്ചസന്നിപാതതം ദസ്സേതും ‘‘ദിവസസ്സാ’’തിആദി വുത്തം. സന്നിപാതബഹുലാതി പചുരസന്നിപാതാ. വോസാനന്തി സങ്കോചം. ‘‘വുദ്ധിയേവാ’’തിആദിനാ വുത്തമത്ഥം ബ്യതിരേകമുഖേന ദസ്സേതും ‘‘അഭിണ്ഹം അസന്നിപതന്താ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ആകുലാതി ഖുഭിതാ ന പസന്നാ. ഭിജ്ജിത്വാതി വഗ്ഗബന്ധതോ വിഭജ്ജ വിസും വിസും ഹുത്വാ.

സന്നിപാതഭേരിയാതി സന്നിപാതാരോചനഭേരിയാ. അദ്ധഭുത്താ വാതി സാമിഭുത്താ വാ. ഓസീദമാനേതി ഹായമാനേ.

സുങ്കന്തി ഭണ്ഡം ഗഹേത്വാ ഗച്ഛന്തേഹി പബ്ബതഖണ്ഡനാദിതിത്ഥഗാമദ്വാരാദീസു രാജപുരിസാനം ദാതബ്ബഭാഗം. ബലിന്തി നിപ്ഫന്നസസ്സാദിതോ ഛഭാഗം സത്തഭാഗന്തിആദിനാ ലദ്ധബ്ബകരം. ദണ്ഡന്തി ദസവീസതികഹാപണാദികം അപരാധാനുരൂപം ഗഹേതബ്ബധനദണ്ഡം. വജ്ജിധമ്മന്തി വജ്ജിരാജധമ്മം. ഇദാനി അപഞ്ഞത്തപഞ്ഞാപനാദീസു തപ്പടിക്ഖേപേ ച ആദീനവാനിസംസേ ച വിത്ഥാരതോ ദസ്സേതും ‘‘തേസ’’ന്തിആദി വുത്തം. പാരിചരിയക്ഖമാതി ഉപട്ഠാനക്ഖമാ. പോരാണം വജ്ജിധമ്മന്തി ഏത്ഥ പുബ്ബേ കിര വജ്ജിരാജാനോ ‘‘അയം ചോരോ’’തി ആനേത്വാ ദസ്സിതേ ‘‘ഗണ്ഹഥ നം ചോര’’ന്തി അവത്വാ വിനിച്ഛയമഹാമത്താനം ദേന്തി. തേ വിനിച്ഛിനിത്വാ സചേ അചോരോ ഹോതി, വിസ്സജ്ജേന്തി. സചേ ചോരോ, അത്തനാ കിഞ്ചി അകത്വാ വോഹാരികാനം ദേന്തി, തേപി വിനിച്ഛിനിത്വാ അചോരോ ചേ, വിസ്സജ്ജേന്തി. ചോരോ ചേ, സുത്തധരാനം ദേന്തി. തേപി വിനിച്ഛിനിത്വാ അചോരോ ചേ, വിസ്സജ്ജേന്തി. ചോരോ ചേ, അട്ടകുലികാനം ദേന്തി, തേപി തഥേവ കത്വാ സേനാപതിസ്സ, സേനാപതി ഉപരാജസ്സ, ഉപരാജാ രഞ്ഞോ. രാജാ വിനിച്ഛിനിത്വാ സചേ അചോരോ ഹോതി, വിസ്സജ്ജേതി. സചേ പന ചോരോ ഹോതി, പവേണിപണ്ണകം വാചാപേതി. തത്ഥ ‘‘യേന ഇദം നാമ കതം, തസ്സ അയം നാമദണ്ഡോ’’തി ലിഖിതം. രാജാ തസ്സ കിരിയം തേന സമാനേത്വാ തദനുച്ഛവികം ദണ്ഡം കരോതി. ഇതി ഏതം പോരാണം വജ്ജിധമ്മം സമാദായ വത്തന്താനം മനുസ്സാ ന ഉജ്ഝായന്തി. പരമ്പരാഗതേസു അട്ടകുലേസു ജാതാ അഗതിഗമനവിരതാ അട്ടമഹല്ലകപുരിസാ അട്ടകുലികാ.

സക്കാരന്തി ഉപകാരം. ഗരുഭാവം പച്ചുപട്ഠപേത്വാതി ‘‘ഇമേ അമ്ഹാകം ഗരുനോ’’തി തത്ഥ ഗരുഭാവം പടി പടി ഉപട്ഠപേത്വാ. മാനേസ്സന്തീതി സമ്മാനേസ്സന്തി. തം പന സമ്മാനനം തേസു നേസം അത്തമനതാപുബ്ബകന്തി ആഹ ‘‘മനേന പിയായിസ്സന്തീ’’തി. നിപച്ചകാരം പണിപാതം. ദസ്സേന്തീതി ഗരുചിത്തഭാരം ദസ്സേന്തി. സന്ധാനേതുന്തി സമ്ബന്ധം അവിച്ഛിന്നം കത്വാ ഘടേതും.

പസയ്ഹകാരസ്സാതി ബലക്കാരസ്സ. കാമം വുദ്ധിയാ പൂജനീയതായ ‘‘വുദ്ധിഹാനിയോ’’തി വുത്തം, അത്ഥോ പന വുത്താനുക്കമേനേവ യോജേതബ്ബോ. പാളിയം വാ യസ്മാ ‘‘വുദ്ധിയേവ പാടികങ്ഖാ, നോ പരിഹാനീ’’തി വുത്തം, തസ്മാ തദനുക്കമേന ‘‘വുദ്ധിഹാനിയോ’’തി വുത്തം.

വിപച്ചിതും അലദ്ധോകാസേ പാപകമ്മേ, തസ്സ കമ്മസ്സ വിപാകേ വാ അനവസരോവ ദേവസോപസഗ്ഗോ. തസ്മിം പന ലദ്ധോകാസേ സിയാ ദേവതോപസഗ്ഗസ്സ അവസരോതി ആഹ ‘‘അനുപ്പന്നം…പേ… വഡ്ഢേന്തീ’’തി. ഏതേനേവ അനുപ്പന്നം സുഖന്തി ഏത്ഥാപി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ബലകായസ്സ ദിഗുണതിഗുണതാദസ്സനം പടിഭയഭാവദസ്സനന്തി ഏവമാദിനാ ദേവതാനം സങ്ഗാമസീസേ സഹായതാ വേദിതബ്ബാ.

അനിച്ഛിതന്തി അനിട്ഠം. ആവരണതോതി നിസേധനതോ. ധമ്മതോ അനപേതാ ധമ്മിയാതി ഇധ ‘‘ധമ്മികാ’’തി വുത്താ. മിഗസൂകരാദിഘാതായ സുനഖാദീനം കഡ്ഢിത്വാ വനചരണം വാജോ, തത്ഥ നിയുത്താ, തേ വാ വാജേന്തീതി വാജികാ, മിഗവധചാരിനോ.

സാരന്ദദസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. വസ്സകാരസുത്തവണ്ണനാ

൨൨. ദുതിയേ അഭിയാതുകാമോതി ഏത്ഥ അഭി-സദ്ദോ അഭിഭവനത്ഥോ ‘‘അനഭിവിദിതു’’ന്തിആദീസു വിയാതി ആഹ ‘‘അഭിഭവനത്ഥായ യാതുകാമോ’’തി. വജ്ജിരാജാനോതി ‘‘വജ്ജേതബ്ബാ ഇമേ’’തി ആദിതോ പവത്തം വചനം ഉപാദായ വജ്ജീതി ലദ്ധനാമാ രാജാനോ, വജ്ജിരട്ഠസ്സ വാ രാജാനോ വജ്ജിരാജാനോ. രട്ഠസ്സ പന വജ്ജിസമഞ്ഞാ തന്നിവാസിരാജകുമാരവസേന വേദിതബ്ബാ. രാജിദ്ധിയാതി രാജഭാവാനുഗതേന പഭാവേന. സോ പന പഭാവോ നേസം ഗണരാജാനം മിഥോ സാമഗ്ഗിയാ ലോകേ പാകടോ. ചിരട്ഠായീ ച അഹോസീതി ‘‘സമഗ്ഗഭാവം കഥേതീ’’തി വുത്തം. അനു അനു തംസമങ്ഗിനോ ഭാവേതി വഡ്ഢേതീതി അനുഭാവോ, അനുഭാവോ ഏവ ആനുഭാവോ, പതാപോ. സോ പന നേസം പതാപോ ഹത്ഥിഅസ്സാദിവാഹനസമ്പത്തിയാ തത്ഥ ച സുഭിക്ഖിതഭാവേന ലോകേ പാകടോ ജാതോതി ‘‘ഏതേന…പേ… കഥേതീ’’തി വുത്തം. താളച്ഛിഗ്ഗളേനാതി കുഞ്ചികാഛിദ്ദേന. അസനന്തി സരം. അതിപാതയിസ്സന്തീതി അതിക്കാമേന്തി. പോങ്ഖാനുപോങ്ഖന്തി പോങ്ഖസ്സ അനുപോങ്ഖം, പുരിമസരസ്സ പോങ്ഖപദാനുഗതപോങ്ഖം ഇതരം സരം കത്വാതി അത്ഥോ. അവിരാധിതന്തി അവിരജ്ഝിതം. ഉച്ഛിന്ദിസ്സാമീതി ഉമ്മൂലനവസേന കുലസന്തതിം ഛിന്ദിസ്സാമി. അയനം വഡ്ഢനം അയോ, തപ്പടിപക്ഖേന അനയോതി ആഹ ‘‘അവഡ്ഢി’’ന്തി. ഞാതീനം ബ്യസനം വിനാസോ ഞാതിബ്യസനം.

ഗങ്ഗായാതി ഗങ്ഗാസമീപേ. പട്ടനഗാമന്തി സകടപട്ടനഗാമം. തത്രാതി തസ്മിം പട്ടനേ. ബലവാഘാതജാതോതി ഉപ്പന്നബലവകോധോ. മേതി മയ്ഹം. ഗതേനാതി ഗമനേന. സീതം വാ ഉണ്ഹം വാ നത്ഥി തായ വേലായ. അഭിമുഖം യുദ്ധേനാതി അഭിമുഖം ഉജുകമേവ സങ്ഗാമകരണേന. ഉപലാപനം സാമം ദാനഞ്ചാതി ദസ്സേതും ‘‘അല’’ന്തിആദി വുത്തം. ഭേദോപി ഇധ ഉപായോ ഏവാതി വുത്തം ‘‘അഞ്ഞത്ര മിഥുഭേദാ’’തി. യുദ്ധസ്സ പന അനുപായതാ പഗേവ പകാസിതാ. ഇദന്തി ‘‘അഞ്ഞത്ര ഉപലാപനായ അഞ്ഞത്ര മിഥുഭേദാ’’തി ഇദം വചനം. കഥായ നയം ലഭിത്വാതി ‘‘യാവകീവഞ്ച …പേ… പരിഹാനീ’’തി ഇമായ ഭഗവതോ കഥായ ഉപായം ലഭിത്വാ. അനുകമ്പായാതി വജ്ജിരാജേസു അനുഗ്ഗഹേന.

രാജാപി തമേവ പേസേത്വാ സബ്ബേ…പേ… പാപേസീതി രാജാ തം അത്തനോ സന്തികം ആഗതം ‘‘കിം, ആചരിയ, ഭഗവാ അവചാ’’തി പുച്ഛി. സോ ‘‘യഥാ ഭോ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ വചനം ന സക്കാ വജ്ജീ കേനചി ഗഹേതും, അപിച ഉപലാപനായ വാ മിഥുഭേദേന വാ സക്കാ’’തി ആഹ. തതോ നം രാജാ ‘‘ഉപലാപനായ അമ്ഹാകം ഹത്ഥിഅസ്സാദയോ നസ്സിസ്സന്തി, ഭേദേനേവ തേ ഗഹേസ്സാമി, കിം കരോമാ’’തി പുച്ഛി. തേന ഹി, മഹാരാജ, തുമ്ഹേ വജ്ജീ ആരബ്ഭ പരിസതി കഥം സമുട്ഠാപേഥ, തതോ അഹം ‘‘കിം തേ, മഹാരാജ, തേഹി, അത്തനോ സന്തകേന കസിവണിജ്ജാദീനി കത്വാ ജീവന്തു ഏതേ രാജാനോ’’തി വത്വാ പക്കമിസ്സാമി. തതോ തുമ്ഹേ ‘‘കിം നു, ഭോ, ഏസ ബ്രാഹ്മണോ വജ്ജീ ആരബ്ഭ പവത്തം കഥം പടിബാഹതീ’’തി വദേയ്യാഥ. ദിവസഭാഗേ ചാഹം തേസം പണ്ണാകാരം പേസേസ്സാമി, തമ്പി ഗാഹാപേത്വാ തുമ്ഹേപി മമ ദോസം ആരോപേത്വാ ബന്ധനതാളനാദീനി അകത്വാവ കേവലം ഖുരമുണ്ഡം മം കത്വാ നഗരാ നീഹരാപേഥ, അഥാഹം ‘‘മയാ തേ നഗരേ പാകാരോ പരിഖാ ച കാരിതാ, അഹം ഥിരദുബ്ബലട്ഠാനഞ്ച ഉത്താനഗമ്ഭീരട്ഠാനഞ്ച ജാനാമി, ന ചിരസ്സം ദാനി തം ഉജും കരിസ്സാമീ’’തി വക്ഖാമി. തം സുത്വാ തുമ്ഹേ ‘‘ഗച്ഛതൂ’’തി വദേയ്യാഥാതി. രാജാ സബ്ബം അകാസി.

ലിച്ഛവീ തസ്സ നിക്ഖമനം സുത്വാ ‘‘സഠോ ബ്രാഹ്മണോ, മാ തസ്സ ഗങ്ഗം ഉത്താരേതും അദത്ഥാ’’തി ആഹംസു. തത്ര ഏകച്ചേഹി ‘‘അമ്ഹേ ആരബ്ഭ കഥിതത്താ കിര സോ ഏവം കരോതീ’’തി വുത്തേ ‘‘തേന ഹി ഭണേ ഏതൂ’’തി വദിംസു. സോ ഗന്ത്വാ ലിച്ഛവീ ദിസ്വാ ‘‘കിമാഗതത്ഥാ’’തി പുച്ഛിതോ തം പവത്തിം ആരോചേസി. ലിച്ഛവിനോ ‘‘അപ്പമത്തകേന നാമ ഏവം ഗരും ദണ്ഡം കാതും ന യുത്ത’’ന്തി വത്വാ ‘‘കിം തേ തത്ര ഠാനന്തര’’ന്തി പുച്ഛിംസു. വിനിച്ഛയമഹാമച്ചോഹമസ്മീതി. തദേവ തേ ഠാനന്തരം ഹോതൂതി. സോ സുട്ഠുതരം വിനിച്ഛയം കരോതി. രാജകുമാരാ തസ്സ സന്തികേ സിപ്പം ഉഗ്ഗണ്ഹന്തി. സോ പതിട്ഠിതഗുണോ ഹുത്വാ ഏകദിവസം ഏകം ലിച്ഛവിം ഗഹേത്വാ ഏകമന്തം ഗന്ത്വാ ‘‘ദാരകാ കസന്തീ’’തി പുച്ഛി. ആമ, കസന്തി. ദ്വേ ഗോണേ യോജേത്വാതി. ആമ, ദ്വേ ഗോണേ യോജേത്വാതി. ഏത്തകം വത്വാ നിവത്തോ. തതോ തമഞ്ഞോ ‘‘കിം ആചരിയോ ആഹാ’’തി പുച്ഛിത്വാ തേന വുത്തം – അസദ്ദഹന്തോ ‘‘ന മേസോ യഥാഭൂതം കഥേതീ’’തി തേന സദ്ധിം ഭിജ്ജി.

ബ്രാഹ്മണോ അപരമ്പി ഏകദിവസം ഏകം ലിച്ഛവിം ഏകമന്തം നേത്വാ ‘‘കേന ബ്യഞ്ജനേന ഭുത്തോസീ’’തി പുച്ഛിത്വാ നിവത്തോ. തമ്പി അഞ്ഞോ പുച്ഛിത്വാ അസദ്ദഹന്തോ തഥേവ ഭിജ്ജി. ബ്രാഹ്മണോ അപരമ്പി ദിവസം ഏകം ലിച്ഛവിം ഏകമന്തം നേത്വാ ‘‘അതിദുഗ്ഗതോസി കിരാ’’തി പുച്ഛി. കോ ഏവമാഹാതി. അസുകോ നാമ ലിച്ഛവീതി. അപരമ്പി ഏകമന്തം നേത്വാ ‘‘ത്വം കിര ഭീരുജാതികോ’’തി പുച്ഛി. കോ ഏവമാഹാതി? അസുകോ നാമ ലിച്ഛവീതി. ഏവം അഞ്ഞേന അകഥിതമേവ അഞ്ഞസ്സ കഥേന്തോ തീഹി സംവച്ഛരേഹി തേ രാജാനോ അഞ്ഞമഞ്ഞം ഭിന്ദിത്വാ യഥാ ദ്വേ ഏകമഗ്ഗേന ന ഗച്ഛന്തി, തഥാ കത്വാ സന്നിപാതഭേരിം ചരാപേസി. ലിച്ഛവിനോ ‘‘ഇസ്സരാ സന്നിപതന്തു, സൂരാ സന്നിപതന്തൂ’’തി വത്വാ ന സന്നിപതിംസു. ബ്രാഹ്മണോ ‘‘അയം ദാനി കാലോ, സീഘം ആഗച്ഛതൂ’’തി രഞ്ഞോ സാസനം പേസേതി. രാജാ സുത്വാവ ബലഭേരിം ചരാപേത്വാ നിക്ഖമി. വേസാലികാ സുത്വാ ‘‘രഞ്ഞോ ഗങ്ഗം ഉത്തരിതും ന ദസ്സാമാ’’തി ഭേരിം ചരാപേസും. തേ സുത്വാ ‘‘ഗച്ഛന്തു സൂരരാജാനോ’’തിആദീനി വത്വാ ന സന്നിപതിംസു. ‘‘നഗരപ്പവേസനം ന ദസ്സാമ, ദ്വാരാനി പിദഹിസ്സാമാ’’തി ഭേരിം ചരാപേസും. ഏകോപി ന സന്നിപതി. യഥാവിവടേഹി ദ്വാരേഹി പവിസിത്വാ സബ്ബേ അനയബ്യസനം പാപേത്വാ ഗതോ. തം സന്ധായേതം വുത്തം – ‘‘രാജാപി തമേവ പേസേത്വാ സബ്ബേപി ഭിന്ദിത്വാ ഗന്ത്വാ അനയബ്യസനം പാപേസീ’’തി.

വസ്സകാരസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. പഠമസത്തകസുത്തവണ്ണനാ

൨൩. തതിയേ അപരിഹാനായ ഹിതാതി അപരിഹാനിയാ (ദീ. നി. ടീ. ൨.൧൩൬), ന പരിഹായന്തി ഏതേഹീതി വാ അപരിഹാനിയാ. ഏവം സങ്ഖേപതോ വുത്തമത്ഥം വിത്ഥാരതോ ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇധാപി ചാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ തതോതിആദി ദിസാസു ആഗതസാസനേ വുത്തവചനം വുത്തകഥനം. വിഹാരസീമാ ആകുലാ യസ്മാ, തസ്മാ ഉപോസഥപവാരണാ ഠിതാ. ഓലീയമാനകോതി പാളിതോ അത്ഥതോ ച വിനസ്സമാനകോ. ഉക്ഖിപാപേന്താതി പഗുണഭാവകരണേന അത്ഥസംവണ്ണനാവസേന ച പഗ്ഗണ്ഹന്താ.

സാവത്ഥിയം ഭിക്ഖൂ വിയ (പാരാ. ൫൬൫) പാചിത്തിയം ദേസാപേതബ്ബോതി പഞ്ഞാപേന്താ. വജ്ജിപുത്തകാ വിയ (ചൂളവ. ൪൪൬) ദസവത്ഥുദീപനേന. തഥാ അകരോന്താതി നവം കതികവത്തം വാ സിക്ഖാപദം വാ അമദ്ദന്താ ധമ്മവിനയതോ സാസനം ദീപേന്താ ഖുദ്ദകമ്പി ച സിക്ഖാപദം അസമൂഹനന്താ. ആയസ്മാ മഹാകസ്സപോ വിയ ചാതി ‘‘സുണാതു മേ, ആവുസോ, സങ്ഘോ, സന്താമ്ഹാകം സിക്ഖാപദാനി ഗിഹിഗതാനി. ഗിഹിനോപി ജാനന്തി ‘ഇദം വോ സമണാനം സക്യപുത്തികാനം കപ്പതി, ഇദം വോ ന കപ്പതീ’തി. സചേപി ഹി മയം ഖുദ്ദാനുഖുദ്ദകാനി സിക്ഖാപദാനി സമൂഹനിസ്സാമ, ഭവിസ്സന്തി വത്താരോ ‘ധൂമകാലികം സമണേന ഗോതമേന സാവകാനം സിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്തം, യാവിമേസം സത്ഥാ അട്ഠാസി, താവിമേ സിക്ഖാപദേസു സിക്ഖിംസു. യതോ ഇമേസം സത്ഥാ പരിനിബ്ബുതോ, ന ദാനിമേ സിക്ഖാപദേസു സിക്ഖന്തീ’തി. യദി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ലം, സങ്ഘോ അപഞ്ഞത്തം ന പഞ്ഞപേയ്യ, പഞ്ഞത്തം ന സമുച്ഛിന്ദേയ്യ, യഥാപഞ്ഞത്തേസു സിക്ഖാപദേസു സമാദായ വത്തേയ്യാ’’തി ഇമം (ചൂളവ. ൪൪൨) തന്തിം ഠപേന്തോ ആയസ്മാ മഹാകസ്സപോ വിയ ച.

ഥിരഭാവപ്പത്താതി സാസനേ ഥിരഭാവം അനിവത്തിതഭാവം ഉപഗതാ. ഥേരകാരകേഹീതി ഥേരഭാവസാധകേഹി സീലാദിഗുണേഹി അസേക്ഖധമ്മേഹി. ബഹൂ രത്തിയോതി പബ്ബജിതാ ഹുത്വാ ബഹൂ രത്തിയോ ജാനന്തി. സീലാദിഗുണേസു പതിട്ഠാപനമേവ സാസനേ പരിണായകതാതി ആഹ ‘‘തീസു സിക്ഖാസു പവത്തേന്തീ’’തി. ഓവാദം ന ദേന്തി അഭാജനഭാവതോ. പവേണികഥന്തി ആചരിയപരമ്പരാഭതം സമ്മാപടിപത്തിദീപനം ധമ്മകഥം. സാരഭൂതം ധമ്മപരിയായന്തി സമഥവിപസ്സനാമഗ്ഗഫലസമ്പാപനേന സാസനേ സാരഭൂതം ബോജ്ഝങ്ഗകോസല്ലഅനുത്തരസീതിഭാവ- (അ. നി. ൬.൮൫) അധിചിത്തസുത്താദിധമ്മതന്തിം. ആദികം ഓവാദന്തി ആദി-സദ്ദേന ‘‘ഏവം തേ ആലോകേതബ്ബം, ഏവം തേ വിലോകേതബ്ബം, ഏവം തേ സമിഞ്ജിതബ്ബം, ഏവം തേ പസാരേതബ്ബം, ഏവം തേ സങ്ഘാടിപത്തചീവരം ധാരേതബ്ബ’’ന്തി ഓവാദം സങ്ഗണ്ഹാതി.

പുനബ്ഭവദാനം പുനബ്ഭവോ ഉത്തരപദലോപേന. ഇതരേതി യേ ന പച്ചയവസികാ ന ആമിസചക്ഖുകാ, തേ ന ഗച്ഛന്തി തണ്ഹായ വസം.

ആരഞ്ഞകേസൂതി അരഞ്ഞഭാഗേസു അരഞ്ഞപരിയാപന്നേസു. നനു യത്ഥ കത്ഥചിപി തണ്ഹാ സാവജ്ജാ ഏവാതി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘ഗാമന്തസേനാസനേസു ഹീ’’തിആദി. തേന ‘‘അനുത്തരേസു വിമോക്ഖേസു പിഹം ഉപട്ഠാപയതോ’’തി ഏത്ഥ വുത്തപിഹാദയോ പിയ ആരഞ്ഞകസേനാസനേസു സാലയതാ സേവിതബ്ബപക്ഖികാ ഏവാതി ദസ്സേതി.

അത്തനാവാതി സയമേവ. തേന പരേഹി അനുസ്സാഹിതാനം സരസേനേവ അനാഗതാനം പേസലാനം ഭിക്ഖൂനം ആഗമനം, ആഗതാനഞ്ച ഫാസുവിഹാരം പച്ചാസീസന്തീതി ദസ്സേതി. ഇമിനാവ നീഹാരേനാതി ഇമായ പടിപത്തിയാ. അഗ്ഗഹിതധമ്മഗ്ഗഹണന്തി അഗ്ഗഹിതസ്സ പരിയത്തിധമ്മസ്സ ഉഗ്ഗഹണം. ഗഹിതസജ്ഝായകരണന്തി ഉഗ്ഗഹിതസ്സ സുട്ഠു അത്ഥചിന്തനം. ചിന്തരത്ഥോ ഹി അയം സജ്ഝായസദ്ദോ. ഏന്തീതി ഉപഗച്ഛന്തി. നിസീദന്തി ആസനപഞ്ഞാപനാദിനാ.

പഠമസത്തകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪-൬. ദുതിയസത്തകസുത്താദിവണ്ണനാ

൨൪-൨൬. ചതുത്ഥേ കരോന്തോയേവാതി യഥാവുത്തം തിരച്ഛാനകഥം കഥേന്തോയേവ. അതിരച്ഛാനകഥാഭാവേപി തസ്സ തത്ഥ തപ്പരഭാവദസ്സനത്ഥം അവധാരണവചനം. പരിയന്തകാരീതി സപരിയന്തം കത്വാ വത്താ. ‘‘പരിയന്തവതിം വാചം ഭാസിതാ’’തി (ദീ. നി. ൧.൯, ൧൯൪) ഹി വുത്തം. അപ്പഭസ്സോവാതി പരിമിതകഥോയേവ ഏകന്തേന കഥേതബ്ബസ്സേവ കഥനതോ. സമാപത്തിസമാപജ്ജനം അരിയോ തുണ്ഹീഭാവോ. നിദ്ദായതിയേവാതി നിദ്ദോക്കമനേ അനാദീനവദസ്സീ നിദ്ദായതിയേവ, ഇരിയാപഥപരിവത്തനാദിനാ ന നം വിനോദേതി. ഏവം സംസട്ഠോവാതി വുത്തനയേന ഗണസങ്ഗണികായ സംസട്ഠോ ഏവ വിഹരതി. ദുസ്സീലാ പാപിച്ഛാ നാമാതി സയം നിസ്സീലാ അസന്തഗുണസമ്ഭാവനിച്ഛായ സമന്നാഗതത്താ പാപാ ലാമകാ ഇച്ഛാ ഏതേസന്തി പാപിച്ഛാ. പാപപുഗ്ഗലേഹി മിത്തികരണതോ പാപമിത്താ. തേഹി സദാ സഹപവത്തനേന പാപസഹായാ. തത്ഥ നിന്നതാദിനാ തദധിമുത്തതായ പാപസമ്പവങ്കാ. പഞ്ചമാദീനി ഉത്താനത്ഥാനിയേവ.

ദുതിയസത്തകസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭-൧൧. സഞ്ഞാസുത്താദിവണ്ണനാ

൨൭-൩൧. സത്തമേ അനിച്ചാതി അനുപസ്സതി ഏതായാതി അനിച്ചാനുപസ്സനാ. തഥാപവത്തവിപസ്സനാ പന യസ്മാ അത്തനാ സഹഗതസഞ്ഞായ ഭാവിതായ ഭാവിതാ ഏവ ഹോതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘അനിച്ചാനുപസ്സനാദീഹി സഹഗതസഞ്ഞാ’’തി. ഇമാ സത്ത ലോകിയവിപസ്സനാപി ഹോന്തി ‘‘അനിച്ച’’ന്തിആദിനാ പവത്തനതോ. ‘‘ഏതം സന്തം ഏതം പണീതം യദിദം സബ്ബസങ്ഖാരസമഥോ’’തി ആഗതവസേന പനേത്ഥ ദ്വേ ലോകുത്തരാ ഹോന്തീതി വേദിതബ്ബാ. ‘‘വിരാഗോ നിരോധോ’’തി ഹി തത്ഥ നിബ്ബാനം വുത്തന്തി ഇധ വിരാഗസഞ്ഞാ, താ വുത്തസഞ്ഞാ നിബ്ബാനാരമ്മണാപി സിയും. സേസമേത്ഥ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ. അട്ഠമാദീനി ഉത്താനത്ഥാനേവ.

സഞ്ഞാസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

വജ്ജിസത്തകവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ദേവതാവഗ്ഗോ

൫. പഠമമിത്തസുത്തവണ്ണനാ

൩൬. ചതുത്ഥസ്സ പഞ്ചമേ അത്തനോ ഗുയ്ഹം തസ്സ ആവികരോതീതി അത്തനോ ഗുയ്ഹം നിഗ്ഗുഹിതും യുത്തകഥം അഞ്ഞസ്സ അകഥേത്വാ തസ്സേവ ആചിക്ഖതി. തസ്സ ഗുയ്ഹം അഞ്ഞേസം നാചിക്ഖതീതി തേന കഥിതഗുയ്ഹം യഥാ അഞ്ഞേ ന ജാനന്തി, ഏവം അനാവികരോന്തോ ഛാദേതി.

പഠമമിത്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬-൧൧. ദുതിയമിത്തസുത്താദിവണ്ണനാ

൩൭-൪൨. ഛട്ഠേ പിയോ ച ഹോതി മനാപോ ചാതി കല്യാണമിത്തലക്ഖണം ദസ്സിതം. കല്യാണമിത്തോ ഹി സദ്ധാസമ്പന്നോ ച ഹോതി സീലസമ്പന്നോ സുതസമ്പന്നോ ചാഗസമ്പന്നോ വീരിയസമ്പന്നോ സതിസമ്പന്നോ സമാധിസമ്പന്നോ പഞ്ഞാസമ്പന്നോ. തത്ഥ സദ്ധാസമ്പത്തിയാ സദ്ദഹതി തഥാഗതസ്സ സമ്ബോധിം കമ്മഞ്ച കമ്മഫലഞ്ച, തേന സമ്ബോധിയാ ഹേതുഭൂതം സത്തേസു ഹിതസുഖം ന പരിച്ചജതി. സീലസമ്പത്തിയാ സത്താനം പിയോ ഹോതി ഗരു ഭാവനീയോ ചോദകോ പാപഗരഹീ വത്താ വചനക്ഖമോ. സുതസമ്പത്തിയാ സച്ചപടിച്ചസമുപ്പാദാദിപടിസംയുത്താനം ഗമ്ഭീരാനം കഥാനം കത്താ ഹോതി. ചാഗസമ്പത്തിയാ അപ്പിച്ഛോ ഹോതി സന്തുട്ഠോ പവിവിത്തോ അസംസട്ഠോ. വീരിയസമ്പത്തിയാ ആരദ്ധവീരിയോ ഹോതി അത്തഹിതപരഹിതപടിപത്തിയം. സതിസമ്പത്തിയാ ഉപട്ഠിതസ്സതീ ഹോതി. സമാധിസമ്പത്തിയാ അവിക്ഖിത്തോ ഹോതി സമാഹിതചിതോ. പഞ്ഞാസമ്പത്തിയാ അവിപരീതം പജാനാതി. സോ സതിയാ കുസലാകുസലാനം ധമ്മാനം ഗതിയോ സമന്നേസമാനോ പഞ്ഞായ സത്താനം ഹിതാഹിതം യഥാഭൂതം ജാനിത്വാ സമാധിനാ തത്ഥ ഏകഗ്ഗചിത്തോ ഹുത്വാ വീരിയേന സത്തേ അഹിതേ നിസേധേത്വാ ഹിതേ നിയോജേതി. തേന വുത്തം ‘‘പിയോ…പേ… നിയോജേതീ’’തി. സത്തമാദീനി ഉത്താനത്ഥാനി.

ദുതിയമിത്തസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ദേവതാവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. മഹായഞ്ഞവഗ്ഗോ

൧. സത്തവിഞ്ഞാണട്ഠിതിസുത്തവണ്ണനാ

൪൪. പഞ്ചമസ്സ പഠമേ യസ്മാ നിദസ്സനത്ഥേ നിപാതോ (ദീ. നി. ടീ. ൨.൧൨൭) തസ്മാ സേയ്യഥാപി മനുസ്സാതി യഥാ മനുസ്സാതി വുത്തം ഹോതി. വിസേസോ ഹോതിയേവ സതിപി ബാഹിരസ്സ കാരണസ്സ അഭേദേ അജ്ഝത്തികസ്സ ഭിന്നത്താ. നാനത്തം കായേ ഏതേസം, നാനത്തോ വാ കായോ ഏതേസന്തി നാനത്തകായാ. ഇമിനാ നയേന സേസപദേസുപി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. നേസന്തി മനുസ്സാനം. നാനത്താ സഞ്ഞാ ഏതേസം അത്ഥീതി നാനത്തസഞ്ഞിനോ. സുഖസമുസ്സയതോ വിനിപാതോ ഏതേസം അത്ഥീതി വിനിപാതികാ സതിപി ദേവഭാവേ ദിബ്ബസമ്പത്തിയാ അഭാവതോ. അപായേസു വാ ഗതോ നത്ഥി നിപാതോ ഏതേസന്തി വിനിപാതികാ. തേനാഹ ‘‘ചതുഅപായവിനിമുത്താ’’തി. പിയങ്കരമാതാദീനം വിയാതി പിയങ്കരമാതാ കിര യക്ഖിനീ പച്ചൂസസമയേ അനുരുദ്ധത്ഥേരസ്സ ധമ്മം സജ്ഝായതോ സുത്വാ –

‘‘മാ സദ്ദമകരീ പിയങ്കര, ഭിക്ഖു ധമ്മപദാനി ഭാസതി;

അപി ധമ്മപദം വിജാനിയ, പടിപജ്ജേമ ഹിതായ നോ സിയാ.

‘‘പാണേസു ച സംയമാമസേ, സമ്പജാനമുസാ ന ഭണാമസേ;

സിക്ഖേമ സുസീല്യമത്തനോ, അപി മുച്ചേമ പിസാചയോനിയാ’’തി. (സം. നി. ൧.൨൪൦) –

ഏവം പുത്തകം സഞ്ഞാപേത്വാ തം ദിവസം സോതാപത്തിഫലം പത്താ. ഉത്തരമാതാ പന ഭഗവതോ ധമ്മം സുത്വാവ സോതാപന്നാ ജാതാ.

ബ്രഹ്മകായേ പഠമജ്ഝാനനിബ്ബത്തേ ബ്രഹ്മസമൂഹേ, ബ്രഹ്മനികായേ വാ ഭവാതി ബ്രഹ്മകായികാ. മഹാബ്രഹ്മുനോ പരിസായ ഭവാതി ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജാ തസ്സ പരിചാരകട്ഠാനേ ഠിതത്താ. മഹാബ്രഹ്മുനോ പുരോഹിതട്ഠാനേ ഠിതാതി ബ്രഹ്മപുരോഹിതാ. ആയുവണ്ണാദീഹി മഹന്താ ബ്രഹ്മാനോതി മഹാബ്രഹ്മാനോ. സതിപി തേസം തിവിധാനമ്പി പഠമേന ഝാനേന ഗന്ത്വാ നിബ്ബത്തഭാവേ ഝാനസ്സ പന പവത്തിഭേദേന അയം വിസേസോതി ദസ്സേതും ‘‘ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജാ പനാ’’തിആദി വുത്തം. പരിത്തേനാതി ഹീനേന. സാ ചസ്സ ഹീനതാ ഛന്ദാദീനം ഹീനതായ വേദിതബ്ബാ. പടിലദ്ധമത്തം വാ ഹീനം. കപ്പസ്സാതി അസങ്ഖ്യേയ്യകപ്പസ്സ. ഹീനപണീതാനം മജ്ഝേ ഭവത്താ മജ്ഝിമം. സാ ചസ്സ മജ്ഝിമതാ ഛന്ദാദീനം മജ്ഝിമതായ വേദിതബ്ബാ. പടിലഭിത്വാ നാതിസുഭാവിതം വാ മജ്ഝിമം. ഉപഡ്ഢകപ്പോതി അസങ്ഖ്യേയ്യകപ്പസ്സ ഉപഡ്ഢകപ്പോ. വിപ്ഫാരികതരോതി ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജേഹി പമാണതോ വിപുലതരോ സഭാവതോ ഉളാരതരോ ച ഹോതി. സഭാവേനപി ഹി ഉളാരതമോവ. തം പനേത്ഥ അപ്പമാണം. തസ്സ ഹി പരിത്താഭാദീനം പരിത്തസുഭാദീനഞ്ച കായേ സതിപി സഭാവവേമത്തേ ഏകത്തവസേനേവ വവത്ഥപീയതീതി ‘‘ഏകത്തകായാ’’ത്വേവ തേ വുച്ചന്തി. പണീതേനാതി ഉക്കട്ഠേന. സാ ചസ്സ ഉക്കട്ഠതാ ഛന്ദാദീനം ഉക്കട്ഠതായ വേദിതബ്ബാ. സുഭാവിതം വാ, സമ്മദേവ, വസിഭാവം പാപിതം പണീതം ‘‘പധാനഭാവം നീത’’ന്തി കത്വാ. ഇധാപി കപ്പോ അസങ്ഖ്യേയ്യകപ്പവസേനേവ വേദിതബ്ബോ പരിപുണ്ണമഹാകപ്പസ്സ അസമ്ഭവതോ. ഇതീതി ഏവം വുത്തപ്പകാരേന. തേതി ‘‘ബ്രഹ്മകായികാ’’തി വുത്താ തിവിധാപി ബ്രഹ്മാനോ. സഞ്ഞായ ഏകത്താതി തിഹേതുകഭാവേന ഏകസഭാവത്താ. ന ഹി തസ്സാ സമ്പയുത്തധമ്മവസേന അഞ്ഞോപി കോചി ഭേദോ അത്ഥി. ഏവന്തി ഇമിനാ നാനത്തകായാ ഏകത്തസഞ്ഞിനോ ഗഹിതാതി ദസ്സേതി.

ദണ്ഡഉക്കായാതി ദണ്ഡദീപികായ. സരതി ധാവതി, വിസ്സരതി വിപ്പകിണ്ണാ വിയ ധാവതി. ദ്വേ കപ്പാതി ദ്വേ മഹാകപ്പാ. ഇതോ പരേസുപി ഏസേവ നയോ. ഇധാതി ഇമസ്മിം സുത്തേ. ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദവസേന ആഭസ്സരഗ്ഗഹണേനേവ സബ്ബേപി തേ പരിത്താഭാഅപ്പമാണാഭാപി ഗഹിതാ.

സുന്ദരാ പഭാ സുഭാ, തായ കിണ്ണാ സുഭാകിണ്ണാതി വത്തബ്ബേ. ഭാ-സദ്ദസ്സ രസ്സത്തം അന്തിമ-ണ-കാരസ്സ ഹ-കാരഞ്ച കത്വാ ‘‘സുഭകിണ്ഹാ’’തി വുത്താ. അട്ഠകഥായം പന നിച്ചലായ ഏകഗ്ഘനായ പഭായ സുഭോതി പരിയായവചനന്തി ‘‘സുഭേന ഓകിണ്ണാ വികിണ്ണാ’’തി അത്ഥോ വുത്തോ. ഏത്ഥാപി അന്തിമ-ണ-കാരസ്സ ഹ-കാരകരണം ഇച്ഛിതബ്ബമേവ. ന ഛിജ്ജിത്വാ പഭാ ഗച്ഛതി ഏകഗ്ഘനത്താ. ചതുത്ഥവിഞ്ഞാണട്ഠിതിമേവ ഭജന്തി കായസ്സ സഞ്ഞായ ച ഏകരൂപത്താ. വിപുലസന്തസുഖായുവണ്ണാദിഫലത്താ വേഹപ്ഫലാ. ഏത്ഥാതി വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയം.

വിവട്ടപക്ഖേ ഠിതാ അപുനരാവത്തനതോ. ‘‘ന സബ്ബകാലികാ’’തി വത്വാ തമേവ അസബ്ബകാലികത്തം വിഭാവേതും ‘‘കപ്പസതസഹസ്സമ്പീ’’തിആദി വുത്തം. സോളസകപ്പസഹസ്സച്ചയേന ഉപ്പന്നാനം സുദ്ധാവാസബ്രഹ്മാനം പരിനിബ്ബായനതോ അഞ്ഞേസഞ്ച തത്ഥ അനുപ്പജ്ജനതോ ബുദ്ധസുഞ്ഞേ ലോകേ സുഞ്ഞം തം ഠാനം ഹോതി, തസ്മാ സുദ്ധാവാസാ ന സബ്ബകാലികാ. ഖന്ധാവാരട്ഠാനസദിസാ ഹോന്തി സുദ്ധാവാസഭൂമിയോ. ഇമിനാ സുത്തേന സുദ്ധാവാസാനം സത്താവാസഭാവദീപനേനേവ വിഞ്ഞാണട്ഠിതിഭാവോപി ദീപിതോ ഹോതി, തസ്മാ സുദ്ധാവാസാപി സത്തസു വിഞ്ഞാണട്ഠിതീസു ചതുത്ഥവിഞ്ഞാണട്ഠിതിം, നവസു സത്താവാസേസു ചതുത്ഥസത്താവാസഞ്ച ഭജന്തി.

സുഖുമത്താതി സങ്ഖാരാവസേസസുഖുമഭാവപ്പത്തത്താ. പരിബ്യത്തവിഞ്ഞാണകിച്ചാഭാവതോ നേവ വിഞ്ഞാണം, ന സബ്ബസോ അവിഞ്ഞാണം ഹോതീതി നാവിഞ്ഞാണം, തസ്മാ പരിപ്ഫുതവിഞ്ഞാണകിച്ചവന്തീസു വിഞ്ഞാണട്ഠിതീസു ന വുത്തം.

സത്തവിഞ്ഞാണട്ഠിതിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. സമാധിപരിക്ഖാരസുത്തവണ്ണനാ

൪൫. ദുതിയേ സമാധിപരിക്ഖാരാതി ഏത്ഥ തയോ പരിക്ഖാരാ. ‘‘രഥോ സീലപരിക്ഖാരോ, ഝാനക്ഖോ ചക്കവീരിയോ’’തി (സം. നി. ൫.൪) ഹി ഏത്ഥ അലങ്കാരോ പരിക്ഖാരോ നാമ. ‘‘സത്തഹി നഗരപരിക്ഖാരേഹി സുപരിക്ഖതം ഹോതീ’’തി (അ. നി. ൭.൬൭) ഏത്ഥ പരിവാരോ പരിക്ഖാരോ നാമ. ‘‘ഗിലാനപച്ചയ…പേ… ജീവിതപരിക്ഖാരാ’’തി (മ. നി. ൧.൧൯൧-൧൯൨) ഏത്ഥ സമ്ഭാരോ പരിക്ഖാരോ നാമ. സോ ഇധ അധിപ്പേതോതി ആഹ ‘‘മഗ്ഗസമാധിസ്സ സമ്ഭാരാ’’തി. പരിവാരപരിക്ഖാരോപി വട്ടതിയേവ. പരിവാരോ ഹി സമ്മാദിട്ഠാദയോ മഗ്ഗധമ്മാ സമ്മാസമാധിസ്സ സഹജാതാദിപച്ചയഭാവേന പരികരണതോ അഭിസങ്ഖരണതോ. പരിക്ഖതാതി പരിവാരിതാ. അയം വുച്ചതി അരിയോ സമ്മാസമാധീതി അയം സത്തഹി രതനേഹി പരിവുതോ ചക്കവത്തീ വിയ സത്തഹി അങ്ഗേഹി പരിവുതോ അരിയോ സമ്മാസമാധീതി വുച്ചതി. ഉപേച്ച നിസ്സീയതീതി ഉപനിസാ, സഹ ഉപനിസായാതി സഉപനിസോ, സഉപനിസ്സയോ അത്ഥോ, സപരിവാരോയേവാതി വുത്തം ഹോതി. സഹകാരികാരണഭൂതോ ഹി ധമ്മസമൂഹോ ഇധ ‘‘ഉപനിസോ’’തി അധിപ്പേതോ.

സമാധിപരിക്ഖാരസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. പഠമഅഗ്ഗിസുത്തവണ്ണനാ

൪൬. തതിയേ അനുഡഹനട്ഠേനാതി കാമം ആഹുനേയ്യഗ്ഗിആദയോ തയോ അഗ്ഗീ ബ്രാഹ്മണേഹിപി ഇച്ഛിതാ സന്തി. തേ പന തേഹി ഇച്ഛിതമത്താവ, ന സത്താനം താദിസാ അത്ഥസാധകാ. യേ പന സത്താനം അത്ഥസാധകാ, തേ ദസ്സേതും ‘‘ആഹുനം വുച്ചതീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ആനേത്വാ ഹുനനം പൂജനം ‘‘ആഹുന’’ന്തി വുത്തം, തം ആഹുനം അരഹന്തീ മാതാപിതരോ. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘ആഹുനേയ്യാതി, ഭിക്ഖവേ, മാതാപിതൂനം ഏതം അധിവചന’’ന്തി (ഇതിവു. ൧൦൬). യദഗ്ഗേന ച തേ പുത്താനം ബഹൂപകാരതായ ആഹുനേയ്യാതി, തേസു സമ്മാപടിപത്തി നേസം ഹിതസുഖാവഹാ, തദഗ്ഗേന തേസു മിച്ഛാപടിപത്തി അഹിതദുക്ഖാവഹാതി ആഹ ‘‘തേസു…പേ… നിബ്ബത്തന്തീ’’തി.

സ്വായമത്ഥോ (ദീ. നി. അട്ഠ. ൩.൩൦൫) മിത്തവിന്ദകവത്ഥുനാ വേദിതബ്ബോ. മിത്തവിന്ദകോ ഹി മാതരാ, ‘‘താത, അജ്ജ ഉപോസഥികോ ഹുത്വാ വിഹാരേ സബ്ബരത്തിം ധമ്മസ്സവനം സുണോഹി, സഹസ്സം തേ ദസ്സാമീ’’തി വുത്തോ ധനലോഭേന ഉപോസഥം സമാദായ വിഹാരം ഗന്ത്വാ ‘‘ഇദം ഠാനം അകുതോഭയ’’ന്തി സല്ലക്ഖേത്വാ ധമ്മാസനസ്സ ഹേട്ഠാ നിപന്നോ സബ്ബരത്തിം നിദ്ദായിത്വാ ഘരം അഗമാസി. മാതാ പാതോവ യാഗും പചിത്വാ ഉപനാമേസി. സോ സഹസ്സം ഗഹേത്വാവ പിവി. അഥസ്സ ഏതദഹോസി ‘‘ധനം സംഹരിസ്സാമീ’’തി. സോ നാവായ സമുദ്ദം പക്ഖന്ദിതുകാമോ അഹോസി. അഥ നം മാതാ, ‘‘താത, ഇമസ്മിം കുലേ ചത്താലീസകോടിധനം അത്ഥി, അലം ഗമനേനാ’’തി നിവാരേതി. സോ തസ്സാ വചനം അനാദിയിത്വാ ഗച്ഛതി ഏവ. സാ പുരതോ അട്ഠാസി. അഥ നം കുജ്ഝിത്വാ ‘‘അയം മയ്ഹം പുരതോ തിട്ഠതീ’’തി പാദേന പഹരിത്വാ പതിതം അന്തരം കത്വാ അഗമാസി.

മാതാ ഉട്ഠഹിത്വാ ‘‘മാദിസായ മാതരി ഏവരൂപം കമ്മം കത്വാ ഗതസ്സ തേ ഗതട്ഠാനേ സുഖം ഭവിസ്സതീതി ഏവംസഞ്ഞീ നാമ ത്വം പുത്താ’’തി ആഹ. തസ്സ നാവം ആരുയ്ഹ ഗച്ഛതോ സത്തമേ ദിവസേ നാവാ അട്ഠാസി. അഥ തേ മനുസ്സാ ‘‘അദ്ധാ ഏത്ഥ പാപപുഗ്ഗലോ അത്ഥി, സലാകം ദേഥാ’’തി ആഹംസു. സലാകാ ദീയമാനാ തസ്സേവ തിക്ഖത്തും പാപുണി. തേ തസ്സ ഉളുമ്പം ദത്വാ തം സമുദ്ദേ പക്ഖിപിംസു. സോ ഏകം ദീപം ഗന്ത്വാ വിമാനപേതീഹി സദ്ധിം സമ്പത്തിം അനുഭവന്തോ താഹി ‘‘പുരതോ പുരതോ മാ അഗമാസീ’’തി വുച്ചമാനോപി തദ്ദിഗുണം തദ്ദിഗുണം സമ്പത്തിം പസ്സന്തോ അനുപുബ്ബേന ഖുരചക്കധരം ഏകം അദ്ദസ. തം ചക്കം പദുമപുപ്ഫം വിയ ഉപട്ഠാസി. സോ തം ആഹ, ‘‘അമ്ഭോ, ഇദം തയാ പിളന്ധിതം പദുമം മയ്ഹം ദേഹീ’’തി. ന ഇദം, സാമി, പദുമം, ഖുരചക്കം ഏതന്തി. സോ ‘‘വഞ്ചേസി മം ത്വം, കിം മയാ പദുമം ന ദിട്ഠപുബ്ബ’’ന്തി വത്വാ ‘‘ത്വം ലോഹിതചന്ദനം വിലിമ്പിത്വാ പിളന്ധനം പദുമപുപ്ഫം മയ്ഹം ന ദാതുകാമോ’’തി ആഹ. സോ ചിന്തേസി ‘‘അയമ്പി മയാ കതസദിസം കമ്മം കത്വാ തസ്സ ഫലം അനുഭവിതുകാമോ’’തി. അഥ നം ‘‘ഗണ്ഹ, രേ’’തി വത്വാ തസ്സ മത്ഥകേ ചക്കം ഖിപി. തേന വുത്തം –

‘‘ചതുബ്ഭി അട്ഠജ്ഝഗമാ, അട്ഠാഹി പിച സോളസ;

സോളസാഹി ച ബാത്തിംസ, അത്രിച്ഛം ചക്കമാസദോ;

ഇച്ഛാഹതസ്സ പോസസ്സ, ചക്കം ഭമതി മത്ഥകേ’’തി. (ജാ. ൧.൧.൧൦൪; ൧.൫.൧൦൩);

സോതി ഗേഹസാമികോ ഭത്താ. പുരിമനയേനേവാതി അനുഡഹനസ്സ പച്ചയതായ. തത്രിദം വത്ഥു – കസ്സപബുദ്ധകാലേ സോതാപന്നസ്സ ഉപാസകസ്സ ഭരിയാ അതിചാരം ചരതി. സോ തം പച്ചക്ഖതോ ദിസ്വാ ‘‘കസ്മാ ഏവം കരോസീ’’തി ആഹ. സാ ‘‘സചാഹം ഏവരൂപം കരോമി, അയം മേ സുനഖോ വിലുപ്പമാനോ ഖാദതൂ’’തി വത്വാ കാലകതാ കണ്ണമുണ്ഡകദഹേ വേമാനികപേതീ ഹുത്വാ നിബ്ബത്താ ദിവാ സമ്പത്തിം അനുഭവതി, രത്തിം ദുക്ഖം. തദാ ബാരാണസിരാജാ മിഗവം ചരന്തോ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ അനുപുബ്ബേന കണ്ണമുണ്ഡകദഹം സമ്പത്തോ തായ സദ്ധിം സമ്പത്തിം അനുഭവതി. സാ തം വഞ്ചേത്വാ രത്തിം ദുക്ഖം അനുഭവതി. സോ ഞത്വാ ‘‘കത്ഥ നു ഖോ ഗച്ഛതീ’’തി പിട്ഠിതോ പിട്ഠിതോ ഗന്ത്വാ അവിദൂരേ ഠിതോ കണ്ണമുണ്ഡകദഹതോ നിക്ഖമിത്വാ തം ‘‘പടപട’’ന്തി ഖാദമാനം ഏകം സുനഖം ദിസ്വാ അസിനാ ദ്വിധാ ഛിന്ദി, ദ്വേ അഹേസും. പുന ഛിന്നേ ചത്താരോ, പുന ഛിന്നേ അട്ഠ, പുന ഛിന്നേ സോളസ അഹേസും. സാ ‘‘കിം കരോസി, സാമീ’’തി ആഹ. സോ ‘‘കിം ഇദ’’ന്തി ആഹ. സാ ‘‘ഏവം അകത്വാ ഖേളപിണ്ഡം ഭൂമിയം നിട്ഠുഭിത്വാ പാദേന ഘംസാഹീ’’തി ആഹ. സോ തഥാ അകാസി. സുനഖാ അന്തരധായിംസു. മുട്ഠിയോഗോ കിരായം തസ്സ സുനഖന്തരധാനസ്സ, യദിദം ഖേളപിണ്ഡം ഭൂമിയം നിട്ഠുഭിത്വാ പാദേന ഘംസനം, തം ദിവസം തസ്സാ കമ്മം ഖീണം. രാജാ വിപ്പടിസാരീ ഹുത്വാ ഗന്തും ആരദ്ധോ. സാ ‘‘മയ്ഹം, സാമി, കമ്മം ഖീണം, മാ അഗമാസീ’’തി ആഹ. രാജാ അസ്സുത്വാവ ഗതോ.

ദക്ഖിണാതി ചത്താരോ പച്ചയാ ദീയമാനാ ദക്ഖന്തി ഏതേഹി ഹിതസുഖാനീതി, തം ദക്ഖിണം അരഹതീതി ദക്ഖിണേയ്യോ, ഭിക്ഖുസങ്ഘോ.

പഠമഅഗ്ഗിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪-൫. ദുതിയഅഗ്ഗിസുത്താദിവണ്ണനാ

൪൭-൪൮. ചതുത്ഥേ യഞ്ഞവാടം സമ്പാദേത്വാ മഹായഞ്ഞം ഉദ്ദിസ്സ സവിഞ്ഞാണകാനി അവിഞ്ഞാണകാനി ച യഞ്ഞൂപകരണാനി സജ്ജിതാനീതി ആഹ പാളിയം ‘‘മഹായഞ്ഞോ ഉപക്ഖടോ’’തി. തം ഉപകരണം തേസം തഥാസജ്ജനന്തി ആഹ ‘‘ഉപക്ഖടോതി പച്ചുപട്ഠിതോ’’തി. വച്ഛതരസതാനീതി യുവഭാവപ്പത്താനി നാതിബലവവച്ഛസതാനി. തേ പന വച്ഛാ ഏവ ഹോന്തി, ന ദമ്മാ, ബലീബദ്ദാ വാ. ഉരബ്ഭാതി തരുണമേണ്ഡകാ വുച്ചന്തി. ഉപനീതാനീതി ഠപനത്ഥായ ഉപനീതാനി. വിഹിംസട്ഠേനാതി ഹിംസനട്ഠേന. ഉപവായതൂതി ഉപഗന്ത്വാ സരീരദരഥം നിബ്ബാപേന്തോ സണ്ഹസീതലാ വാതോ വായതു. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ. പഞ്ചമേ നത്ഥി വത്തബ്ബം.

ദുതിയഅഗ്ഗിസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ദുതിയസഞ്ഞാസുത്തവണ്ണനാ

൪൯. ഛട്ഠേ ന്ഹാരുവിലേഖനന്തി ചമ്മം ലിഖന്താനം ചമ്മം ലിഖിത്വാ ഛഡ്ഡിതകസടം. ‘‘ഏസോഹമസ്മീ’’തിആദിനാ അഹംകരണം അഹങ്കാരോ. ‘‘ഏതം മമാ’’തി മമംകരണം മമങ്കാരോ. തേനാഹ ‘‘അഹങ്കാരദിട്ഠിതോ’’തിആദി. തിസ്സോ വിധാതി സേയ്യസദിസഹീനവസേന തയോ മാനാ. ‘‘ഏകവിധേന രൂപസങ്ഗഹോ’’തിആദീസു (ധ. സ. ൫൮൪) കോട്ഠാസോ ‘‘വിധാ’’തി വുത്തോ. ‘‘കഥംവിധം സീലവന്തം വദന്തി, കഥംവിധം പഞ്ഞവന്തം വദന്തീ’’തിആദീസു (സം. നി. ൧.൯൫) പകാരോ. ‘‘തിസ്സോ ഇമാ, ഭിക്ഖവേ, വിധാ. കതമാ തിസ്സോ? സേയ്യോഹമസ്മീതി വിധാ’’തി (വിഭ. ൯൨൦) ഏത്ഥ മാനോ ‘‘വിധാ’’തി വുത്തോ. ഇധാപി മാനോവ അധിപ്പേതോ. മാനോ ഹി വിദഹനതോ ഹീനാദിവസേന തിവിധാ. തേനാകാരേന ദഹനതോ ഉപദഹനതോ ‘‘വിധാ’’തി വുച്ചതി.

ദുതിയസഞ്ഞാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭-൮. മേഥുനസുത്താദിവണ്ണനാ

൫൦-൫൧. സത്തമേ ഇധാതി ഇമസ്മിം ലോകേ. ഏകച്ചോതി ഏകോ. സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാതി പബ്ബജ്ജാമത്തേന സമണോ വാ, ജാതിമത്തേന ബ്രാഹ്മണോ വാ. ദ്വയംദ്വയസമാപത്തിന്തി ദ്വീഹി ദ്വീഹി സമാപജ്ജിതബ്ബം, മേഥുനന്തി അത്ഥോ. ന ഹേവ ഖോ സമാപജ്ജതീതി സമ്ബന്ധോ. ഉച്ഛാദനം ഉബ്ബട്ടനം. സമ്ബാഹനം പരിമദ്ദനം. സാദിയതീതി അധിവാസേതി. തദസ്സാദേതീതി ഉച്ഛാദനാദിം അഭിരമതി. നികാമേതീതി ഇച്ഛതി. വിത്തിന്തി തുട്ഠിം. ഇദമ്പി ഖോതി ഏത്ഥ ഇദന്തി യഥാവുത്തം സാദിയനാദിം ഖണ്ഡാദിഭാവവസേന ഏകം കത്വാ വുത്തം. പി-സദ്ദോ വക്ഖമാനം ഉപാദായ സമുച്ചയത്ഥോ, ഖോ-സദ്ദോ അവധാരണത്ഥോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യദേതം ബ്രഹ്മചാരിപടിഞ്ഞസ്സ അസതിപി ദ്വയംദ്വയസമാപത്തിയം മാതുഗാമസ്സ ഉച്ഛാദനനഹാപനസമ്ബാഹനസാദിയനാദി. ഇദമ്പി ഏകംസേന തസ്സ ബ്രഹ്മചരിയസ്സ ഖണ്ഡാദിഭാവാപാദനതോ ഖണ്ഡമ്പി ഛിദ്ദമ്പി സബലമ്പി കമ്മാസമ്പീതി. ഏവം പന ഖണ്ഡാദിഭാവാപത്തിയാ സോ അപരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം ചരതി, ന പരിസുദ്ധം, സംയുത്തോ മേഥുനസംയോഗേന, ന വിസംയുത്തോ. തതോ ചസ്സ ന ജാതിആദീഹി പരിമുത്തീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അയം വുച്ചതീ’’തിആദിമാഹ.

സഞ്ജഗ്ഘതീതി കിലേസവസേന മഹാഹസിതം ഹസതി. സംകീളതീതി കായസംസഗ്ഗവസേന കീളതി. സംകേലായതീതി സബ്ബസോ മാതുഗാമം കേലായന്തോ വിഹരതി. ചക്ഖുനാതി അത്തനോ ചക്ഖുനാ. ചക്ഖുന്തി മാതുഗാമസ്സ ചക്ഖും. ഉപനിജ്ഝായതീതി ഉപേച്ച നിജ്ഝായതി ഓലോകേതി. തിരോകുട്ടന്തി കുട്ടസ്സ പരതോ. തഥാ തിരോപാകാരം, ‘‘മത്തികാമയാ ഭിത്തി കുട്ടം, ഇട്ഠകാമയാ പാകാരോ’’തി വദന്തി. യാ കാചി വാ ഭിത്തി പോരിസകാ ദിയഡ്ഢരതനപ്പമാണാ കുട്ടം, തതോ അധികോ പാകാരോ. അസ്സാതി ബ്രഹ്മചാരിപടിഞ്ഞസ്സ. പുബ്ബേതി വതസമാദാനതോ പുബ്ബേ. കാമഗുണേഹീതി കാമകോട്ഠാസേഹി. സമപ്പിതന്തി സുട്ഠു അപ്പിതം സഹിതം. സമങ്ഗിഭൂതന്തി സമന്നാഗതം. പരിചാരയമാനന്തി കീളന്തം, ഉപട്ഠഹിയമാനം വാ. പണിധായാതി പത്ഥേത്വാ. സീലേനാതിആദീസു യമനിയമാദിസമാദാനവസേന സീലം, അവീതിക്കമവസേന വതം. ഉഭയമ്പി വാ സീലം, ദുക്കരചരിയവസേന പവത്തിതം വതം. തംതംഅകിച്ചസമ്മതതോ വാ നിവത്തിലക്ഖണം സീലം, തംതംസമാദാനവതോ വേസഭോജനകിച്ചകരണാദിവിസേസപ്പടിപത്തി വതം. സബ്ബഥാപി ദുക്കരചരിയാ തപോ. മേഥുനാ വിരതി ബ്രഹ്മചരിയന്തി ഏവമ്പേത്ഥ പാളിവണ്ണനാ വേദിതബ്ബാ. അട്ഠമം ഉത്താനമേവ.

മേഥുനസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. ദാനമഹപ്ഫലസുത്തവണ്ണനാ

൫൨. നവമേ ‘‘സാഹു ദാന’’ന്തി ദാനം ദേതീതി ‘‘ദാനം നാമ സാധു സുന്ദര’’ന്തി ദാനം ദേതീതി അത്ഥോ. ദാനഞ്ഹി ദത്വാ തം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ പാമോജ്ജപീതിസോമനസ്സാദയോ ഉപ്പജ്ജന്തി, ലോഭദോസഇസ്സാമച്ഛേരാദയോ വിദൂരീഭവന്തി. ഇദാനി ദാനം അനുകൂലധമ്മപരിബ്രൂഹനേന പച്ചനീകധമ്മവിദൂരീകരണേന ച ഭാവനാചിത്തസ്സ ഉപസോഭനായ ച പരിക്ഖാരായ ച ഹോതീതി ‘‘അലങ്കാരഭൂതഞ്ചേവ പരിവാരഭൂതഞ്ച ദേതീ’’തി വുത്തം. ഝാനാനാഗാമീ നാമ ഹോതി ഝാനം നിബ്ബത്തേത്വാ ബ്രഹ്മലോകൂപപന്നാനം അരിയാനം ഹേട്ഠാ അനുപ്പജ്ജനതോ. ഇമം പേച്ച പരിഭുഞ്ജിസ്സാമീതി സാപേക്ഖസ്സ ദാനം പരലോകഫലാസായ സാതിസയായ ച പുബ്ബാചാരവസേന ഉപ്പജ്ജമാനായ അനുഭവത്താ തണ്ഹുത്തരം നാമ ഹോതീതി ആഹ ‘‘പഠമം തണ്ഹുത്തരിയദാന’’ന്തി. ദാനം നാമ ബുദ്ധാദീഹി പസത്ഥന്തി ഗരും ചിത്തീകാരം ഉപട്ഠപേത്വാ ദാതബ്ബത്താ ‘‘ദുതിയം ചിത്തീകാരദാന’’ന്തി വുത്തം. പുബ്ബകേഹി പിതുപിതാമഹേഹി ദിന്നപുബ്ബം കതപുബ്ബം ജഹാപേതും നാമ നാനുച്ഛവികന്തി അത്തഭാവസഭാഗവസേന ഹിരോത്തപ്പം പച്ചുപട്ഠപേത്വാ ദാതബ്ബതോ ‘‘തതിയം ഹിരോത്തപ്പദാന’’ന്തി വുത്തം. ‘‘അഹം പചാമി, ന ഇമേ പചന്തി, നാരഹാമി പചന്തോ അപചന്താനം ദാനം അദാതു’’ന്തി ഏവംസഞ്ഞീ ഹുത്വാ ദേന്തോ നിരവസേസം കത്വാ ദേതീതി ആഹ ‘‘ചതുത്ഥം നിരവസേസദാന’’ന്തി. ‘‘യഥാ തേസം പുബ്ബകാനം ഇസീനം താനി മഹായഞ്ഞകാനി അഹേസും, ഏവം മേ അയം ദാനപരിഭോഗോ ഭവിസ്സതീ’’തി ഏവംസഞ്ഞിനോ ദാനം ദക്ഖിണം അരഹേസു ദാതബ്ബതോ ‘‘പഞ്ചമം ദക്ഖിണേയ്യദാന’’ന്തി വുത്തം. ‘‘ഇമം മേ ദാനം ദദതോ ചിത്തം പസീദതീ’’തിആദിനാ പീതിസോമനസ്സം ഉപ്പാദേത്വാ ദേന്തസ്സ ദാനം സോമനസ്സബാഹുല്ലപ്പത്തിയാ സോമനസ്സുപചാരം നാമ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഛട്ഠം സോമനസ്സുപവിചാരദാന’’ന്തി വുത്തം.

ദാനമഹപ്ഫലസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. നന്ദമാതാസുത്തവണ്ണനാ

൫൩. ദസമേ ‘‘വുത്ഥവസ്സോ പവാരേത്വാ…പേ… നിക്ഖമീ’’തി അങ്ഗുത്തരഭാണകാനം മതേനേതം വുത്തം. മജ്ഝിമഭാണകാ പന വദന്തി ‘‘ഭഗവാ ഉപകട്ഠായ വസ്സൂപനായികായ ജേതവനതോ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ ചാരികം നിക്ഖമി. തേനേവ ച അകാലേ നിക്ഖന്തത്താ കോസലരാജാദയോ വാരേതും ആരഭിംസു. പവാരേത്വാ ഹി ചരണം ബുദ്ധാചിണ്ണ’’ന്തി. പുണ്ണായ സമ്മാപടിപത്തിം പച്ചാസീസന്തോ ഭഗവാ ‘‘മമ നിവത്തനപച്ചയാ ത്വം കിം കരിസ്സസീ’’തി ആഹ. പുണ്ണാപി…പേ… പബ്ബജീതി ഏത്ഥ സേട്ഠി ‘‘പുണ്ണായ ഭഗവാ നിവത്തിതോ’’തി സുത്വാ തം ഭുജിസ്സം കത്വാ ധീതുട്ഠാനേ ഠപേസി. സാ പബ്ബജ്ജം യാചിത്വാ പബ്ബജി, പബ്ബജിത്വാ വിപസ്സനം ആരഭി. അഥസ്സാ സത്ഥാ ആരദ്ധവിപസ്സകഭാവം ഞത്വാ ഇമം ഓഭാസഗാഥം വിസ്സജ്ജേസി –

‘‘പുണ്ണേ പൂരസ്സു സദ്ധമ്മം, ചന്ദോ പന്നരസോ യഥാ;

പരിപുണ്ണായ പഞ്ഞായ, ദുക്ഖസ്സന്തം കരിസ്സസീ’’തി. (ഥേരീഗാ. ൩);

സാ ഗാഥാപരിയോസാനേ അരഹത്തം പത്വാ അഭിഞ്ഞാതാ സാവികാ അഹോസി. സേസമേത്ഥ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

നന്ദമാതാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

മഹായഞ്ഞവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പഠമപണ്ണാസകം നിട്ഠിതം.

൬. അബ്യാകതവഗ്ഗോ

൧-൨. അബ്യാകതസുത്താദിവണ്ണനാ

൫൪-൫൫. ഛട്ഠവഗ്ഗസ്സ പഠമം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ. ദുതിയേ അതീതേ അത്തഭാവേ നിബ്ബത്തകം കമ്മന്തി ‘‘പുരിമകമ്മഭവസ്മിം മോഹോ അവിജ്ജാ, ആയൂഹനാ സങ്ഖാരാ, നികന്തി തണ്ഹാ, ഉപഗമനം ഉപാദാനം, ചേതനാ ഭവോ’’തി ഏവമാഗതം സപരിക്ഖാരം പഞ്ചവിധം കമ്മവട്ടമാഹ. ഏതരഹി മേ അത്തഭാവോ ന സിയാതി വിഞ്ഞാണനാമരൂപസളായതനഫസ്സവേദനാസഹിതം പച്ചുപ്പന്നം പഞ്ചവിധം വിപാകവട്ടമാഹ. യം അത്ഥികന്തി യം പരമത്ഥതോ വിജ്ജമാനകം. തേനാഹ ‘‘ഭൂത’’ന്തി. തഞ്ഹി പച്ചയനിബ്ബത്തതായ ‘‘ഭൂത’’ന്തി വുച്ചതി. തം പജഹാമീതി തപ്പടിബദ്ധച്ഛന്ദരാഗപ്പഹാനേന തതോ ഏവ ആയതിം അനുപ്പത്തിധമ്മതാപാദനവസേന പജഹാമി പരിച്ചജാമി. ഹരിതന്തന്തി (മ. നി. അട്ഠ. ൧.൩൦൩) ഹരിതമേവ. അന്ത-സദ്ദേന പദവഡ്ഢനം കതം യഥാ ‘‘വനന്തം സുത്തന്ത’’ന്തി, അല്ലതിണാദീനി ആഗമ്മ നിബ്ബായതീതി അത്ഥോ. പഥന്തന്തി മഹാമഗ്ഗം. സേലന്തന്തി പബ്ബതം. ഉദകന്തന്തി ഉദകം. രമണീയം വാ ഭൂമിഭാഗന്തി തിണഗുമ്ബാദിരഹിതം വിവിത്തം അബ്ഭോകാസഭൂമിഭാഗം. അനാഹാരാതി അപച്ചയാ നിരുപാദാനാ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.

അബ്യാകതസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. തിസ്സബ്രഹ്മാസുത്തവണ്ണനാ

൫൬. തതിയേ വിവിത്താനി താദിസാനി പന പരിയന്താനി അതിദൂരാനി ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘അന്തിമപരിയന്തിമാനീ’’തി. അന്തേ ഭവാനി അന്തിമാനി, അന്തിമാനിയേവ പരിയന്തിമാനി. ഉഭയേനപി അതിദൂരതം ദസ്സേതി. സമന്നാഹാരേ ഠപയമാനോതി ഇന്ദ്രിയം സമാകാരേന വത്തേന്തോ ഇന്ദ്രിയസമതം പടിപാദേന്തോ നാമ ഹോതി. വിപസ്സനാചിത്തസമ്പയുത്തോ സമാധി, സതിപി സങ്ഖാരനിമിത്താവിരഹേ നിച്ചനിമിത്താദിവിരഹതോ ‘‘അനിമിത്തോ’’തി വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘അനിമിത്തന്തി ബലവവിപസ്സനാസമാധി’’ന്തി.

തിസ്സബ്രഹ്മാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪-൭. സീഹസേനാപതിസുത്താദിവണ്ണനാ

൫൭-൬൦. ചതുത്ഥേ കുച്ഛിതോ അരിയോ കദരിയോ. ഥദ്ധമച്ഛരിയസദിസം ഹി കുച്ഛിതം സബ്ബനിഹീനം നത്ഥി സബ്ബകുസലാനം ആദിഭൂതസ്സ നിസേധനതോ. സേസമേത്ഥ പഞ്ചമാദീനി ച ഉത്താനത്ഥാനേവ.

സീഹസേനാപതിസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. പചലായമാനസുത്തവണ്ണനാ

൬൧. അട്ഠമേ ആലോകസഞ്ഞം മനസി കരേയ്യാസീതി ദിവാ വാ രത്തിം വാ സൂരിയപജ്ജോതചന്ദമണിആദീനം ആലോകം ‘‘ആലോകോ’’തി മനസി കരേയ്യാസി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – സൂരിയചന്ദാലോകാദിം ദിവാ രത്തിഞ്ച ഉപലദ്ധം യഥാലദ്ധവസേനേവ മനസി കരേയ്യാസി, ചിത്തേ ഠപേയ്യാസി. യഥാ തേ സുഭാവിതാലോകകസിണസ്സ വിയ കസിണാലോകോ യദിച്ഛകം യാവദിച്ഛകഞ്ച സോ ആലോകോ രത്തിയം ഉപതിട്ഠതി, യേന തത്ഥ ദിവാസഞ്ഞം ഠപേയ്യാസി, ദിവാ വിയ വിഗതഥിനമിദ്ധോവ ഭവേയ്യാസീതി. തേനാഹ ‘‘യഥാ ദിവാ തഥാ രത്തി’’ന്തി. ഇതി വിവടേന ചേതസാതി ഏവം അപിഹിതേന ചിത്തേന ഥിനമിദ്ധപിധാനേന അപിഹിതത്താ. അപരിയോനദ്ധേനാതി സമന്തതോ അനോനദ്ധേന അസഞ്ഛാദിതേന. സഹോഭാസന്തി സഞാണോഭാസം. ഥിനമിദ്ധവിനോദനആലോകോപി വാ ഹോതു കസിണാലോകോപി വാ പരികമ്മാലോകോപി വാ, ഉപക്കിലേസാലോകോ വിയ സബ്ബോയം ആലോകോ ഞാണസമുട്ഠാനോവാതി. യേസം അകരണേ പുഗ്ഗലോ മഹാജാനിയോ ഹോതി, താനി അവസ്സം കാതബ്ബാനി. യാനി അകാതുമ്പി വട്ടന്തി, സതി സമവായേ കാതബ്ബതോ താനി കരണീയാനീതി ആഹ ‘‘ഇതരാനി കരണീയാനീ’’തി. അഥ വാ കത്തബ്ബാനി കമ്മാനി കരണം അരഹന്തീതി കരണീയാനി. ഇതരാനി കിച്ചാനീതിപി വദന്തി.

ആദിനയപ്പവത്താ വിഗ്ഗാഹികകഥാതി ‘‘ന ത്വം ഇമം ധമ്മവിനയം ആജാനാസി, അഹം ഇമം ധമ്മവിനയം ആജാനാമി, കിം ത്വം ഇമം ധമ്മവിനയം ആജാനിസ്സസി, മിച്ഛാപടിപന്നോ ത്വമസി, അഹമസ്മി സമ്മാപടിപന്നോ, സഹിതം മേ, അസഹിതം തേ, പുരേവചനീയം പച്ഛാ അവച, പച്ഛാവചനീയം പുരേ അവച, അധിചിണ്ണം തേ വിപരാവത്തം, ആരോപിതോ തേ വാദോ, നിഗ്ഗഹിതോ ത്വമസി. ചര വാദപ്പമോക്ഖായ, നിബ്ബേഠേഹി വാ സചേ പഹോസീ’’തി (ദീ. നി. ൧.൧൮; മ. നി. ൩.൪൧) ഏവംപവത്താ കഥാ. തത്ഥ സഹിതം മേതി (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൮) മയ്ഹം വചനം സഹിതം സിലിട്ഠം, അത്ഥയുത്തം കാരണയുത്തന്തി അത്ഥോ. സഹിതന്തി വാ പുബ്ബാപരാവിരുദ്ധം. അസഹിതം തേതി തുയ്ഹം വചനം അസഹിതം അസിലിട്ഠം. അധിചിണ്ണം തേ വിപരാവത്തന്തി യം തുയ്ഹം ദീഘരത്താചിണ്ണവസേന സുപ്പഗുണം, തം മയ്ഹം ഏകവചനേനേവ വിപരാവത്തം പരിവത്തിത്വാ ഠിതം, ന കിഞ്ചി ജാനാസീതി അത്ഥോ. ആരോപിതോ തേ വാദോതി മയാ തവ വാദേ ദോസോ ആരോപിതോ. ചര വാദപ്പമോക്ഖായാതി ദോസമോചനത്ഥം ചര വിചര, തത്ഥ തത്ഥ ഗന്ത്വാ സിക്ഖാതി അത്ഥോ. നിബ്ബേഠേഹി വാ സചേ പഹോസീതി അഥ സയം പഹോസി, ഇദാനി ഏവ നിബ്ബേഠേഹീതി അത്ഥോ.

തണ്ഹാ സബ്ബസോ ഖീയന്തി ഏത്ഥാതി തണ്ഹാസങ്ഖയോ, തസ്മിം. തണ്ഹാസങ്ഖയേതി ച ഇദം വിസയേ ഭുമ്മന്തി ആഹ ‘‘തം ആരമ്മണം കത്വാ’’തി. വിമുത്തചിത്തതായാതി സബ്ബസംകിലേസേഹി വിപ്പയുത്തചിത്തതായ. അപരഭാഗേ പടിപദാ നാമ അരിയസച്ചാഭിസമയോ. സാ സാസനചാരിഗോചരാ പച്ചത്തം വേദിതബ്ബതോതി ആഹ ‘‘പുബ്ബഭാഗപ്പടിപദം സംഖിത്തേന ദേസേഥാതി പുച്ഛതീ’’തി. അകുപ്പധമ്മതായ ഖയവയസങ്ഖാതം അന്തം അതീതാതി അച്ചന്താ, സോ ഏവ അപരിഹായനസഭാവത്താ അച്ചന്താ നിട്ഠാ അസ്സാതി അച്ചന്തനിട്ഠാ. തേനാഹ ‘‘ഏകന്തനിട്ഠോ സതതനിട്ഠോതി അത്ഥോ’’തി. ന ഹി പടിവിദ്ധസ്സ ലോകുത്തരധമ്മസ്സ ദസ്സന്നം കുപ്പന്നം നാമ അത്ഥി. അച്ചന്തമേവ ചതൂഹി യോഗേഹി ഖേമോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി അച്ചന്തയോഗക്ഖേമീ. മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയസ്സ വുസിതത്താ തസ്സ ച അപരിഹായനസഭാവത്താ അച്ചന്തം ബ്രഹ്മചാരീതി അച്ചന്തബ്രഹ്മചാരീ. തേനാഹ ‘‘നിച്ചബ്രഹ്മചാരീതി അത്ഥോ’’തി. പരിയോസാനന്തി മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയപരിയപരിയോസാനം വട്ടദുക്ഖപരിയോസാനഞ്ച.

പഞ്ചക്ഖന്ധാതി പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ. സക്കായസബ്ബഞ്ഹി സന്ധായ ഇധ ‘‘സബ്ബേ ധമ്മാ’’തി വുത്തം വിപസ്സനാവിസയസ്സ അധിപ്പേതത്താ. തസ്മാ ആയതനധാതുയോപി തഗ്ഗതികാ ഏവ ദട്ഠബ്ബാ. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘നാലം അഭിനിവേസായാ’’തി. ന യുത്താ അഭിനിവേസായ ‘‘ഏതം മമ, ഏസോ മേ അത്താ’’തി അജ്ഝോസാനായ. ‘‘അലമേവ നിബ്ബിന്ദിതും അലം വിരജ്ജിതു’’ന്തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൨൭൨; സം. നി. ൨.൧൨൪, ൧൨൮, ൧൩൪, ൧൪൩) വിയ അലം-സദ്ദോ യുത്തത്ഥോപി ഹോതീതി ആഹ ‘‘ന യുത്താ’’തി. സമ്പജ്ജന്തീതി ഭവന്തി. യദിപി ‘‘തതിയാ ചതുത്ഥീ’’തി ഇദം വിസുദ്ധിദ്വയം അഭിഞ്ഞാപഞ്ഞാ, തസ്സ പന സപച്ചയനാമരൂപദസ്സനഭാവതോ സതി ച പച്ചയപരിഗ്ഗഹേ സപച്ചയത്താ അനിച്ചന്തി, നാമരൂപസ്സ അനിച്ചതായ ദുക്ഖം, ദുക്ഖഞ്ച അനത്താതി അത്ഥതോ ലക്ഖണത്തയം സുപാകടമേവ ഹോതീതി ആഹ ‘‘അനിച്ചം ദുക്ഖം അനത്താതി ഞാതപരിഞ്ഞായ അഭിജാനാതീ’’തി. തഥേവ തീരണപരിഞ്ഞായാതി ഇമിനാ അനിച്ചാദിഭാവേന നാലം അഭിനിവേസായാതി നാമരൂപസ്സ ഉപസംഹരതി, ന അഭിഞ്ഞാപഞ്ഞാനം സമ്ഭാരധമ്മാനം. പുരിമായ ഹി അത്ഥതോ ആപന്നം ലക്ഖണത്തയം ഗണ്ഹാതി സലക്ഖണസല്ലക്ഖണപരത്താ തസ്സാ. ദുതിയായ സരൂപതോ തസ്സാ ലക്ഖണത്തയാരോപനവസേന സമ്മസനഭാവതോ. ഏകചിത്തക്ഖണികതായ അഭിനിപാതമത്തതായ ച അപ്പമത്തകമ്പി. രൂപപരിഗ്ഗഹസ്സ ഓളാരികഭാവതോ അരൂപപരിഗ്ഗഹം ദസ്സേതി. ദസ്സേന്തോ ച വേദനായ ആസന്നഭാവതോ, വിസേസതോ സുഖസാരാഗിതായ, ഭവസ്സാദഗധിതമാനസതായ ച ഥേരസ്സ വേദനാവസേന നിബ്ബത്തേത്വാ ദസ്സേതി.

ഖയവിരാഗോതി ഖയസങ്ഖാതോ വിരാഗോ സങ്ഖാരാനം പലുജ്ജനാ. യം ആഗമ്മ സബ്ബസോ സങ്ഖാരേഹി വിരജ്ജനാ ഹോതി, തം നിബ്ബാനം അച്ചന്തവിരാഗോ. നിരോധാനുപസ്സിമ്ഹിപീതി നിരോധാനുപസ്സിപദേപി. ഏസേവ നയോതി അതിദിസിത്വാ തം ഏകദേസേന വിവരന്തോ ‘‘നിരോധോപി ഹി…പേ… ദുവിധോയേവാ’’തി ആഹ. ഖന്ധാനം പരിച്ചജനം തപ്പടിബദ്ധകിലേസപ്പഹാനവസേനാതി യേനാകാരേന വിപസ്സനാ കിലേസേ പജഹതി, തേനാകാരേന തംനിമിത്തക്ഖന്ധേ ച പജഹതീതി വത്തബ്ബതം അരഹതീതി ആഹ ‘‘സാ ഹി…പേ… വോസ്സജ്ജതീ’’തി. ആരമ്മണതോതി കിച്ചസാധനവസേന ആരമ്മണകരണതോ. ഏവഞ്ഹി മഗ്ഗതോ അഞ്ഞേസം നിബ്ബാനാരമ്മണാനം പക്ഖന്ദനവോസ്സഗ്ഗാഭാവോ സിദ്ധോവ ഹോതി. പരിച്ചജനേന പക്ഖന്ദനേന ചാതി ദ്വീഹിപി വാ കാരണേഹി. സോതി മഗ്ഗോ. സബ്ബേസം ഖന്ധാനം വോസ്സജ്ജനം തപ്പടിബദ്ധസംകിലേസപ്പഹാനേന ദട്ഠബ്ബം. യസ്മാ വാ വിപസ്സനാചിത്തം പക്ഖന്ദതീതി മഗ്ഗസമ്പയുത്തചിത്തം സന്ധായാഹ. മഗ്ഗോ ച സമുച്ഛേദവസേന കിലേസേ ഖന്ധേ ച പരിച്ചജതി, തസ്മാ യഥാക്കമം വിപസ്സനാമഗ്ഗാനഞ്ച വസേന പക്ഖന്ദനപരിച്ചാഗവോസ്സഗ്ഗാപി വേദിതബ്ബാ. തദുഭയസമങ്ഗീതി വിപസ്സനാസമങ്ഗീ മഗ്ഗസമങ്ഗീ ച. ‘‘അനിച്ചാനുപസ്സനായ നിച്ചസഞ്ഞം പജഹതീ’’തിആദിവചനതോ (പടി. മ. ൧.൫൨) ഹി യഥാ വിപസ്സനായ കിലേസാനം പരിച്ചാഗപ്പടിനിസ്സഗ്ഗോ ലബ്ഭതി, ഏവം ആയതിം തേഹി കിലേസേഹി ഉപ്പാദേതബ്ബക്ഖന്ധാനമ്പി പരിച്ചാഗപടിനിസ്സഗ്ഗോ വത്തബ്ബോ. പക്ഖന്ദനപടിനിസ്സഗ്ഗോ പന മഗ്ഗേ ലബ്ഭമാനായ ഏകന്തകാരണഭൂതായ വുട്ഠാനഗാമിനിവിപസ്സനായ വസേന വേദിതബ്ബോ. മഗ്ഗേ പന തദുഭയമ്പി ഞായാഗതമേവ നിപ്പരിയായതോവ ലബ്ഭമാനത്താ. തേനാഹ ‘‘തദുഭയസമങ്ഗീപുഗ്ഗലോ’’തിആദി. പുച്ഛന്തസ്സ അജ്ഝാസയവസേന ‘‘ന കിഞ്ചി ലോകേ ഉപാദിയതീ’’തി ഏത്ഥ കാമുപാദാനവസേന ഉപാദിയനം പടിക്ഖിപതീതി ആഹ ‘‘തണ്ഹാവസേന ന ഉപാദിയതീ’’തി. തണ്ഹാവസേന വാ അസതി ഉപാദിയനേ ദിട്ഠിവസേന ഉപാദിയനം അനവകാസമേവാതി ‘‘തണ്ഹാവസേന’’ഇച്ചേവ വുത്തം. ന പരാമസതീതി നാദിയതി. ദിട്ഠിപരാമാസവസേന വാ ‘‘നിച്ച’’ന്തിആദിനാ ന പരാമസതി. സംഖിത്തേനേവ കഥേസീതി തസ്സ അജ്ഝാസയവസേന പപഞ്ചം അകത്വാ കഥേസി.

പചലായമാനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. മേത്തസുത്തവണ്ണനാ

൬൨. നവമേ മാ, ഭിക്ഖവേ, പുഞ്ഞാനന്തി (ഇതിവു. അട്ഠ. ൬൨) ഏത്ഥ മാതി പടിസേധേ നിപാതോ. പുഞ്ഞ-സദ്ദോ ‘‘കുസലാനം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാനം സമാദാനഹേതു ഏവമിദം പുഞ്ഞം പവഡ്ഢതീ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൩.൮൦) പുഞ്ഞഫലേ ആഗതോ. ‘‘അവിജ്ജാഗതോയം, ഭിക്ഖവേ, പുരിസപുഗ്ഗലോ പുഞ്ഞഞ്ചേ സങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോതീ’’തിആദീസു (സം. നി. ൨.൫൧) കാമരൂപാവചരസുചരിതേസു. ‘‘പുഞ്ഞൂപഗം ഹോതി വിഞ്ഞാണ’’ന്തിആദീസു (സം. നി. ൨.൫൧) സുഗതിവിസേസഭൂതേ ഉപപത്തിഭവേ. ‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂനി ദാനമയം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു, സീലമയം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു, ഭാവനാമയം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂ’’തിആദീസു (ഇതിവു. ൬൦; ദീ. നി. ൩.൩൦൫; അ. നി. ൮.൩൬) കുസലചേതനായം. ഇധ പന തേഭൂമകകുസലധമ്മേ വേദിതബ്ബോ. ഭായിത്ഥാതി ഏത്ഥ ദുവിധം ഭയം ഞാണഭയം, സാരജ്ജഭയന്തി. തത്ഥ ‘‘യേപി തേ, ഭിക്ഖവേ, ദേവാ ദീഘായുകാ വണ്ണവന്തോ സുഖബഹുലാ ഉച്ചേസു വിമാനേസു ചിരട്ഠിതികാ, തേപി തഥാഗതസ്സ ധമ്മദേസനം സുത്വാ യേഭുയ്യേന ഭയം സംവേഗം സന്താസം ആപജ്ജന്തീ’’തി (അ. നി. ൪.൩൩) ആഗതം ഞാണഭയം. ‘‘അഹുദേവ ഭയം, അഹു ഛമ്ഭിതത്തം, അഹു ലോമഹംസോ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൩൧൮) ആഗതം സാരജ്ജഭയം. ഇധാപി സാരജ്ജഭയമേവ. അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ – ഭിക്ഖവേ, ദീഘരത്തം കായവചീസംയമോ വത്തപ്പടിവത്തപൂരണം ഏകാസനം ഏകസേയ്യം ഇന്ദ്രിയദമോ ധുതധമ്മേഹി ചിത്തസ്സ നിഗ്ഗഹോ സതിസമ്പജഞ്ഞം കമ്മട്ഠാനാനുയോഗവസേന വീരിയാരമ്ഭോതി ഏവമാദീനി യാനി ഭിക്ഖുനാ നിരന്തരം പവത്തേതബ്ബാനി പുഞ്ഞാനി, തേഹി മാ ഭായിത്ഥ, മാ ഭയം സന്താസം ആപജ്ജിത്ഥ. ഏകച്ചസ്സ ദിട്ഠധമ്മസുഖസ്സ ഉപരോധഭയേന സമ്പരായികനിബ്ബാനസുഖദായകേഹി പുഞ്ഞേഹി മാ ഭായിത്ഥാതി. നിസ്സക്കേ ഇദം സാമിവചനം.

ഇദാനി തതോ അഭായിതബ്ബഭാവേ കാരണം ദസ്സേന്തോ ‘‘സുഖസ്സേത’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ സുഖ-സദ്ദോ ‘‘സുഖോ ബുദ്ധാനമുപ്പാദോ, സുഖാ വിരാഗതാ ലോകേ’’തിആദീസു (ധ. പ. ൧൯൪) സുഖമൂലേ ആഗതോ. ‘‘യസ്മാ ച ഖോ, മഹാലി, രൂപം സുഖം സുഖാനുപതിതം സുഖാവക്കന്ത’’ന്തിആദീസു (സം. നി. ൩.൬൦) സുഖാരമ്മണേ. ‘‘യാവഞ്ചിദം, ഭിക്ഖവേ, ന സുകരം അക്ഖാനേന പാപുണിതും യാവ സുഖാ സഗ്ഗാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൩.൨൫൫) സുഖപച്ചയട്ഠാനേ. ‘‘സുഖോ പുഞ്ഞസ്സ ഉച്ചയോ’’തിആദീസു (ധ. പ. ൧൧൮) സുഖഹേതുമ്ഹി. ‘‘ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരാ ഏതേ ധമ്മാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൮൨) അബ്യാപജ്ജേ. ‘‘നിബ്ബാനം പരമം സുഖ’’ന്തിആദീസു (മ. നി. ൨.൨൧൫; ധ. പ. ൨൦൩, ൨൦൪) നിബ്ബാനേ. ‘‘സുഖസ്സ ച പഹാനാ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൨൩൨; മ. നി. ൧.൨൭൧; സം. നി. ൨.൧൫൨) സുഖവേദനായം. ‘‘അദുക്ഖമസുഖം സന്തം, സുഖമിച്ചേവ ഭാസിത’’ന്തിആദീസു (സം. നി. ൪.൨൫൩; ഇതിവു. ൫൩) ഉപേക്ഖാവേദനായം. ‘‘ദ്വേപി മയാ, ആനന്ദ, വേദനാ വുത്താ പരിയായേന സുഖാ വേദനാ ദുക്ഖാ വേദനാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൨.൮൯) ഇട്ഠസുഖേസു. ‘‘സുഖോ വിപാകോ പുഞ്ഞാന’’ന്തിആദീസു (പേടകോ. ൨൩) ഇട്ഠവിപാകേ. ഇധാപി ഇട്ഠവിപാകേ ഏവ ദട്ഠബ്ബോ. ഇട്ഠസ്സാതിആദീസു ഇച്ഛിതബ്ബതോ ചേവ അനിട്ഠപ്പടിപക്ഖതോ ച ഇട്ഠസ്സ. കമനീയതോ മനസ്മിഞ്ച കമനതോ പവിസനതോ കന്തസ്സ. പിയായിതബ്ബതോ സന്തപ്പനതോ ച പിയസ്സ. മനനീയതോ മനസ്സ വഡ്ഢനതോ ച മനാപസ്സാതി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. യദിദം പുഞ്ഞാനീതി പുഞ്ഞാനീതി യദിദം വചനം, ഏതം സുഖസ്സ ഇട്ഠസ്സ വിപാകസ്സ അധിവചനം നാമം. സുഖസ്സേതം യദിദം പുഞ്ഞാനീതി ഫലേന കാരണസ്സ അഭേദോപചാരം വദതി. തേന കതൂപചിതാനം പുഞ്ഞാനം അവസ്സംഭാവിഫലം സുത്വാ അപ്പമത്തേന സക്കച്ചം പുഞ്ഞാനി കത്തബ്ബാനീതി പുഞ്ഞകിരിയായം നിയോജേതി, ആദരഞ്ച നേസം തത്ഥ ഉപ്പാദേതി.

ഇദാനി അത്തനാ സുനേത്തകാലേ കതേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദീഘരത്തം പച്ചനുഭൂതം ഭവന്തരപ്പടിച്ഛന്നം ഉളാരതരം പുഞ്ഞവിപാകം ഉദാഹരിത്വാ തമത്ഥം പാകടതരം കരോന്തോ ‘‘അഭിജാനാമി ഖോ പനാഹ’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ അഭിജാനാമീതി അഭിവിസിട്ഠേന ഞാണേന ജാനാമി, പച്ചക്ഖതോ ബുജ്ഝാമി. ദീഘരത്തന്തി ചിരകാലം. പുഞ്ഞാനന്തി ദാനാദീനം കുസലധമ്മാനം. സത്ത വസ്സാനീതി സത്ത സംവച്ഛരാനി. മേത്തചിത്തന്തി മിജ്ജതീതി മേത്താ, സിനിയ്ഹതീതി അത്ഥോ. മിത്തേ ഭവാ, മിത്തസ്സ വാ ഏസാ പവത്തീതിപി മേത്താ. ലക്ഖണാദിതോ പന ഹിതാകാരപ്പവത്തിലക്ഖണാ, ഹിതൂപസംഹാരരസാ, ആഘാതവിനയപച്ചുപട്ഠാനാ, സത്താനം മനാപഭാവദസ്സനപദട്ഠാനാ. ബ്യാപാദൂപസമോ ഏതിസ്സാ സമ്പത്തി, സിനേഹസമ്ഭവോ വിപത്തി. മേത്തചിത്തം ഭാവേത്വാതി മേത്താസഹഗതം ചിത്തം, ചിത്തസീസേന സമാധി വുത്തോതി മേത്താസമാധിം മേതാബ്രഹ്മവിഹാരം ഉപ്പാദേത്വാ ചേവ വഡ്ഢേത്വാ ച.

സത്ത സംവട്ടവിവട്ടകപ്പേതി സത്ത മഹാകപ്പേ. സംവട്ടവിവട്ടഗ്ഗഹണേനേവ ഹി സംവട്ടട്ഠായിവിവട്ടട്ഠായിനോപി ഗഹിതാ. ഇമം ലോകന്തി കാമലോകം. സംവട്ടമാനേ സുദന്തി സംവട്ടമാനേ, സുദന്തി നിപാതമത്തം, വിപജ്ജമാനേതി അത്ഥോ. ‘‘വരസംവത്തട്ഠാനേ സുദ’’ന്തിപി പഠന്തി. കപ്പേതി കാലേ. കപ്പസീസേന ഹി കാലോ വുത്തോ, കാലേ ഖീയമാനേ സബ്ബോപി ഖീയതേവ. യഥാഹ – ‘‘കാലോ ഘസതി ഭൂതാനി, സബ്ബാനേവ സഹത്തനാ’’തി (ജാ. ൧.൨.൧൯൦). ‘‘ആഭസ്സരൂപഗോ ഹോമീ’’തി വുത്തത്താ തേജോസംവട്ടവസേനേത്ഥ കപ്പവുട്ഠാനം വേദിതബ്ബം. ആഭസ്സരൂപഗോതി തത്ഥ പടിസന്ധിഗ്ഗഹണവസേന ആഭസ്സരബ്രഹ്മലോകം ഉപഗച്ഛാമീതി ആഭസ്സരൂപഗോ ഹോമി. വിവട്ടമാനേതി സണ്ഠഹമാനേതി അത്ഥോ. സുഞ്ഞം ബ്രഹ്മവിമാനം ഉപപജ്ജാമീതി കസ്സചി സത്തസ്സ തത്ഥ നിബ്ബത്തസ്സ അഭാവതോ സുഞ്ഞം യം പഠമജ്ഝാനഭൂമിസങ്ഖാതം ബ്രഹ്മവിമാനം ആദിതോ നിബ്ബത്തതി, തം പടിസന്ധിഗ്ഗഹണവസേന ഉപപജ്ജാമി ഉപേമി.

ബ്രഹ്മാതി കാമാവചരസത്തേഹി വിസിട്ഠട്ഠേന തഥാ തഥാ ബ്രൂഹിതഗുണതായ ബ്രഹ്മവിഹാരതോ നിബ്ബത്തനട്ഠേന ച ബ്രഹ്മാ. ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജബ്രഹ്മപുരോഹിതേഹി മഹന്തോ ബ്രഹ്മാതി മഹാബ്രഹ്മാ, തതോ ഏവ തേ അഭിഭവിത്വാ ഠിതത്താ അഭിഭൂ. തേഹി ന കേനചിപി ഗുണേന അഭിഭൂതോതി അനഭിഭൂതോ. അഞ്ഞദത്ഥൂതി ഏകംസവചനേ നിപാതോ. ദസ്സനതോ ദസോ, അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നാനം ദസ്സനസമത്ഥോ അഭിഞ്ഞാഞാണേന പസ്സിതബ്ബം പസ്സാമീതി അത്ഥോ. സേസബ്രഹ്മാനം ഇദ്ധിപാദഭാവനാബലേന അത്തനോ ചിത്തഞ്ച മമ വസേ വത്തേമീതി വസവത്തീ ഹോമീതി യോജേതബ്ബം. തദാ കിര ബോധിസത്തോ അട്ഠസമാപത്തിലാഭീപി സമാനോ തഥാ സത്തഹിതം അത്തനോ പാരമിപൂരണഞ്ച ഓലോകേന്തോ താസു ഏവ ദ്വീസു ഝാനഭൂമീസു നികന്തി ഉപ്പാദേത്വാ മേത്താബ്രഹ്മവിഹാരവസേന അപരാപരം സംസരി. തേന വുത്തം ‘‘സത്ത വസ്സാനി…പേ… വസവത്തീ’’തി.