.നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ.
അങ്ഗുത്തരനികായേ
അട്ഠകനിപാത-ടീകാ
൧. പഠമപണ്ണാസകം
൧. മേത്താവഗ്ഗോ
൧. മേത്താസുത്തവണ്ണനാ
൧. അട്ഠകനിപാതസ്സ പഠമേ വഡ്ഢിതായാതി ഭാവനാപാരിപൂരിവസേന പരിബ്രൂഹിതായ. പുനപ്പുനം കതായാതി ഭാവനായ ബഹുലീകരണേന അപരാപരം പവത്തിതായ. യുത്തയാനസദിസകതായാതി യഥാ യുത്തആജഞ്ഞയാനം ഛേകേന സാരഥിനാ അധിട്ഠിതം യഥാരുചി പവത്തതി, ഏവം യഥാരുചി പവത്താരഹതം ഗമിതായ. പതിട്ഠാനട്ഠേനാതി സബ്ബസമ്പത്തിഅധിട്ഠാനട്ഠേന. പച്ചുപട്ഠിതായാതി ഭാവനാബഹുലീകാരേഹി പതി പതി ഉപട്ഠിതായ അവിജഹിതായ. സമന്തതോ ചിതായാതി സബ്ബഭാഗേന ഭാവനാനുരൂപം ചയം ഗമിതായ. തേനാഹ ‘‘ഉപചിതായാ’’തി. സുട്ഠു സമാരദ്ധായാതി അതിവിയ സമ്മദേവ നിബ്ബത്തിഗതായ.
യോ ച മേത്തം ഭാവയതീതിആദീസു യോ കോചി ഗഹട്ഠോ വാ പബ്ബജിതോ വാ. മേത്തന്തി മേത്താഝാനം.
അപ്പമാണന്തി ഭാവനാവസേന ആരമ്മണവസേന ച അപ്പമാണം. അസുഭഭാവനാദയോ വിയ ഹി ആരമ്മണേ ഏകദേസഗ്ഗഹണം അകത്വാ അനവസേസഫരണവസേന അനോധിസോ ഫരണവസേന ച, അപ്പമാണാരമ്മണതായ പഗുണഭാവനാവസേന ച അപ്പമാണം. തനൂ സംയോജനാ ഹോന്തീതി മേത്തം പാദകം കത്വാ സമ്മസിത്വാ ഹേട്ഠിമേ അരിയമഗ്ഗേ അധിഗച്ഛന്തസ്സ സുഖേനേവ പടിഘസംയോജനാദയോ പഹീയമാനാ തനൂ ഹോന്തീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.
ഏവം കിലേസപ്പഹാനഞ്ച നിബ്ബാനാധിഗമഞ്ച മേത്താഭാവനായ സിഖാപ്പത്തമാനിസംസം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അഞ്ഞേപി ആനിസംസേ ദസ്സേതും ‘‘ഏകമ്പി ചേ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അദുട്ഠചിത്തോതി മേത്താബലേന സുട്ഠു വിക്ഖമ്ഭിതബ്യാപാദതായ ബ്യാപാദേന അദൂസിതചിത്തോ. മേത്തായതീതി ഹിതഫരണവസേന മേത്തം കരോതി. കുസലീതി അതിസയേന കുസലവാ മഹാപുഞ്ഞോ, പടിഘാദിഅനത്ഥവിഗമേന ഖേമീ. സബ്ബേ ച പാണേതി ച-സദ്ദോ ബ്യതിരേകോ. മനസാനുകമ്പീതി ചിത്തേന അനുകമ്പന്തോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ഏകസത്തവിസയാപി താവ മേത്താ മഹാകുസലരാസി, സബ്ബേ പന പാണേ അത്തനോ പുത്തം വിയ ഹിതഫരണേന മനസാ അനുകമ്പന്തോ പഹുകം പഹും അനപ്പകം അപരിയന്തം ചതുസട്ഠിമഹാകപ്പേപി അത്തനോ വിപാകപ്പബന്ധം പവത്തേതും സമത്ഥം ഉളാരം പുഞ്ഞം അരിയോ പരിസുദ്ധചിത്തോ പുഗ്ഗലോവ കരോതി നിപ്ഫാദേതീതി. സത്തഭരിതന്തി സത്തേഹി അവിരളം, ആകിണ്ണമനുസ്സന്തി അത്ഥോ.
സങ്ഗഹവത്ഥൂനീതി (സം. നി. ടീ. ൧.൧.൧൨൦) ലോകസ്സ സങ്ഗണ്ഹനകാരണാനി. നിപ്ഫന്നസസ്സതോ നവ ഭാഗേ കസ്സകസ്സ ദത്വാ രഞ്ഞം ഏകഭാഗഗ്ഗഹണം ദസമഭാഗഗ്ഗഹണം. ഏവം കസ്സകാ ഹട്ഠതുട്ഠാ സസ്സാനി സമ്പാദേന്തീതി ആഹ ‘‘സസ്സസമ്പാദനേ മേധാവിതാതി അത്ഥോ’’തി. തതോ ഓരഭാഗേ കിര ഛഭാഗഗ്ഗഹണം ജാതം. ഛമാസികന്തി ഛന്നം ഛന്നം മാസാനം പഹോനകം. പാസേതീതി പാസഗതേ വിയ കരോതി. വാചായ പിയം വാചാപിയം, തസ്സ കമ്മം വാചാപേയ്യം. സബ്ബസോ രട്ഠസ്സ ഇദ്ധാദിഭാവതോ ഖേമം. നിരബ്ബുദം ചോരിയാഭാവതോ. ഇദ്ധഞ്ഹി രട്ഠം അചോരിയം. ‘‘നിരഗ്ഗള’’ന്തി വുച്ചതി അപാരുതഘരഭാവതോ.
ഉദ്ധംമൂലകം കത്വാതി ഉമ്മൂലം കത്വാ. ദ്വീഹി പരിയഞ്ഞേഹീതി മഹായഞ്ഞസ്സ പുബ്ബഭാഗേ പച്ഛാ ച പവത്തേതബ്ബേഹി ദ്വീഹി പരിവാരയഞ്ഞേഹി. സത്ത…പേ… ഭീസനസ്സാതി സത്തനവുതാധികാനം പഞ്ചന്നം പസുസതാനം മാരണേന ഭേരവസ്സ പാപഭീരുകാനം ഭയാവഹസ്സ. തഥാ ഹി വദന്തി –
‘‘ഛസതാനി നിയുജ്ജന്തി, പസൂനം മജ്ഝിമേ ഹനി;
അസ്സമേധസ്സ യഞ്ഞസ്സ, ഊനാനി പസൂഹി തീഹീ’’തി. (സം. നി. ടീ. ൧.൧.൧൨൦; അ. നി. ടീ. ൨.൪.൩൯);
സമ്മന്തി യുഗച്ഛിദ്ദേ പക്ഖിപിതബ്ബദണ്ഡകം. പാസന്തീതി ഖിപന്തി. സംഹാരിമേഹീതി സകടേഹി വഹിതബ്ബേഹി. പുബ്ബേ കിര ഏകോ രാജാ സമ്മാപാസം യജന്തോ സരസ്സതിനദിതീരേ പഥവിയാ വിവരേ ദിന്നേ നിമുഗ്ഗോയേവ അഹോസി. അന്ധബാലബ്രാഹ്മണാ ഗതാനുഗതിഗതാ ‘‘അയം തസ്സ സഗ്ഗഗമനമഗ്ഗോ’’തി സഞ്ഞായ തത്ഥ സമ്മാപാസം യഞ്ഞം പട്ഠപേന്തി. തേന വുത്തം ‘‘നിമുഗ്ഗോകാസതോ പഭുതീ’’തി. അയൂപോ അപ്പകദിവസോ യാഗോ, സയൂപോ ബഹുദിവസം സാധേയ്യോ സത്രയാഗോ. മന്തപദാഭിസങ്ഖതാനം സപ്പിമധൂനം ‘‘വാജ’’മിതി സമഞ്ഞാ. ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണഗോമഹിംസാദി സത്തരസകദക്ഖിണസ്സ. സാരഗബ്ഭകോട്ഠാഗാരാദീസു നത്ഥി ഏത്ഥ അഗ്ഗളാതി നിരഗ്ഗളോ. തത്ഥ കിര യഞ്ഞേ അത്തനോ സാപതേയ്യം അനവസേസതോ അനിഗൂഹിത്വാ നിയ്യാതീയതി.
ചന്ദപ്പഭാതി (ഇതിവു. അട്ഠ. ൨൭) ചന്ദിമസ്സേവ പഭായ. താരാഗണാവ സബ്ബേതി യഥാ സബ്ബേപി താരാഗണാ ചന്ദിമസോഭായ സോളസിമ്പി കലം നാഗ്ഘന്തി, ഏവം തേ അസ്സമേധാദയോ യഞ്ഞാ മേത്തസ്സ ചിത്തസ്സ വുത്തലക്ഖണേന സുഭാവിതസ്സ സോളസിമ്പി കലം നാനുഭവന്തി, ന പാപുണന്തി, നാഗ്ഘന്തീതി അത്ഥോ.
ഇദാനി അപരേപി ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികേ മേത്താഭാവനായ ആനിസംസേ ദസ്സേതും ‘‘യോ ന ഹന്തീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ യോതി മേത്താബ്രഹ്മവിഹാരഭാവനാനുയുത്തോ പുഗ്ഗലോ. ന ഹന്തീതി തേനേവ മേത്താഭാവനാനുഭാവേന ദൂരവിക്ഖമ്ഭിതബ്യാപാദതായ ന കഞ്ചി സത്തം ഹിംസതി, ലേഡ്ഡുദണ്ഡാദീഹി ന വിബാധതി വാ. ന ഘാതേതീതി പരം സമാദപേത്വാ ന സത്തേ മാരാപേതി ന വിബാധാപേതി ച. ന ജിനാതീതി സാരമ്ഭവിഗ്ഗാഹികകഥാദിവസേന ന കഞ്ചി ജിനാതി സാരമ്ഭസ്സേവ അഭാവതോ, ജാനികരണവസേന വാ അട്ടകരണാദിനാ ന കഞ്ചി ജിനാതി. തേനാഹ ‘‘ന അത്തനാ പരസ്സ ജാനിം കരോതീ’’തി. ന ജാപയേതി പരേഹി പയോജേത്വാ പരേസമ്പി ധനജാനിം ന കാരാപേയ്യ. തേനാഹ ‘‘ന പരേന പരസ്സ ജാനിം കാരേതീ’’തി. മേത്തായ വാ അംസോ അവിഹേഠനട്ഠേന അവയവഭൂതോതി മേത്തംസോ.
മേത്താസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൨-൪. പഞ്ഞാസുത്താദിവണ്ണനാ
൨-൪. ദുതിയേ ആദിബ്രഹ്മചരിയികായാതി ആദിബ്രഹ്മചരിയമേവ ആദിബ്രഹ്മചരിയികാ. തേനാഹ ‘‘മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയസ്സ ആദിഭൂതായാ’’തി. അരിയോതി നിദ്ദോസോ പരിസുദ്ധോ. തുണ്ഹീഭാവോ ന തിത്ഥിയാനം മൂഗബ്ബതഗഹണം വിയ അപരിസുദ്ധോതി അരിയോ തുണ്ഹീഭാവോ. ചതുത്ഥജ്ഝാനന്തി ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസേനേതം വുത്തം, പഠമജ്ഝാനാദീനിപി അരിയോ തുണ്ഹീഭാവോത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛന്തി. ജാനന്തി ഇദം കമ്മസാധനന്തി ആഹ ‘‘ജാനിതബ്ബകം ജാനാതീ’’തി. യഥാ വാ ഏകച്ചോ വിപരീതം ഗണ്ഹന്തോ ജാനന്തോപി ന ജാനാതി, പസ്സന്തോപി ന പസ്സതി, ന ഏവമയം. അയം പന ജാനന്തോ ജാനാതി, പസ്സന്തോ പസ്സതീതി ഏവമേത്ഥ ദട്ഠബ്ബോ. തതിയാദീനി സുവിഞ്ഞേയ്യാനി.
പഞ്ഞാസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൫. പഠമലോകധമ്മസുത്തവണ്ണനാ
൫. പഞ്ചമേ ലോകസ്സ ധമ്മാതി സത്തലോകസ്സ അവസ്സംഭാവിധമ്മാ. തേനാഹ ‘‘ഏതേഹി മുത്താ നാമ നത്ഥി’’തിആദി. ഘാസച്ഛാദനാദീനം ലദ്ധി ലാഭോ, താനി ഏവ വാ ലദ്ധബ്ബതോ ലാഭോ, തദഭാവോ അലാഭോ, ലാഭഗ്ഗഹണേന ചേത്ഥ തബ്ബിസയോ അനുരോധോ ഗഹിതോ, അലാഭഗ്ഗഹണേന വിരോധോ. യസ്മാ ലോഹിതേ സതി തദുപഘാതവസേന പുബ്ബോ വിയ അനുരോധോ ലദ്ധാവസരോ ഏവ ഹോതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ലാഭേ ആഗതേ അലാഭോ ആഗതോയേവാ’’തി. ഏസ നയോ യസാദീസുപി. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.
പഠമലോകധമ്മസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൬-൮. ദുതിയലോകധമ്മസുത്താദിവണ്ണനാ
൬-൮. ഛട്ഠേ അധികം പയസതി പയുജ്ജതി ഏതേനാതി അധിപ്പയാസോ, സവിസേസം ഇതികത്തബ്ബകിരിയാ. തേനാഹ ‘‘അധികപ്പയോഗോ’’തി. സത്തമട്ഠമേസു നത്ഥി വത്തബ്ബം.
ദുതിയലോകധമ്മസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൯. നന്ദസുത്തവണ്ണനാ
൯. നവമേ ദുവിധാ കുലപുത്താ ജാതികുലപുത്താ ആചാരകുലപുത്താ ച. തത്ഥ ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന രട്ഠപാലോ കുലപുത്തോ തസ്മിംയേവ ഥുല്ലകോട്ഠികേ അഗ്ഗകുലികസ്സ പുത്തോ’’തി (മ. നി. ൨.൨൯൪) ഏവം ആഗതാ ഉച്ചാകുലപുത്താ ജാതികുലപുത്താ. ‘‘സദ്ധായേതേ കുലപുത്താ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതാ’’തി (മ. നി. ൩.൭൮) ഏവം ആഗതാ പന യത്ഥ കത്ഥചി കുലേ പസുതാപി ആചാരകുലപുത്താ നാമ. ഇധ പന ഉച്ചാകുലപ്പസുതതം സന്ധായ ‘‘കുലപുത്തോതി, ഭിക്ഖവേ, നന്ദം സമ്മാ വദമാനോ വദേയ്യാ’’തി ഭഗവതാ വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ജാതികുലപുത്തോ’’തി. ഉഭോഹിപി പന കാരണേഹി തസ്സ കുലപുത്തഭാവോയേവ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.
നന്ദസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൧൦. കാരണ്ഡവസുത്തവണ്ണനാ
൧൦. ദസമേ പടിചരതീതി പടിച്ഛാദനവസേന ചരതി പവത്തതി. പടിച്ഛാദനട്ഠോ ഏവ വാ ചരതി-സദ്ദോ അനേകത്ഥത്താ ധാതൂനന്തി ആഹ ‘‘പടിച്ഛാദേതീ’’തി. അഞ്ഞേനാഞ്ഞന്തി പന പടിച്ഛാദനാകാരദസ്സനന്തി ആഹ ‘‘അഞ്ഞേന കാരണേനാ’’തിആദി. തത്ഥ അഞ്ഞം കാരണം വചനം വാതി യം ചോദകേന ചുദിതകസ്സ ദോസവിഭാവനം കാരണം, വചനം വാ വുത്തം, തം തതോ അഞ്ഞേനേവ കാരണേന, വചനേന വാ പടിച്ഛാദേതി. കാരണേനാതി ചോദനായ അമൂലായ അമൂലികഭാവദീപനിയാ യുത്തിയാ വാ. വചനേനാതി തദത്ഥബോധകേന വചനേന. ‘‘കോ ആപന്നോ’’തിആദിനാ ചോദനം വിസ്സജ്ജേത്വാവ വിക്ഖേപാപജ്ജനം അഞ്ഞേനാഞ്ഞം പടിചരണം. ബഹിദ്ധാ കഥാപനാമനാ നാമ ‘‘ഇത്ഥന്നാമം ആപത്തിം ആപന്നോസീ’’തി വുത്തേ – ‘‘പാടലിപുത്തം ഗതോമ്ഹീ’’തിആദിനാ ചോദനം വിസ്സജ്ജേത്വാതി അയമേവ വിസേസോ. യോ ഹി ‘‘ആപത്തിം ആപന്നോസീ’’തി വുത്തോ ‘‘കോ ആപന്നോ, കിം ആപന്നോ, കിസ്മിം ആപന്നാ, കം ഭണഥ, കിം ഭണഥാ’’തി വാ വദതി, ‘‘ഏവരൂപം കിഞ്ചി തയാ ദിട്ഠ’’ന്തി വുത്തേ ‘‘ന സുണാമീ’’തി സോതം വാ ഉപനേതി, അയം അഞ്ഞേനാഞ്ഞം പടിചരതി നാമ. യോ പന ‘‘ഇത്ഥന്നാമം നാമ ആപത്തിം ആപന്നോസീ’’തി പുട്ഠോ ‘‘പാടലിപുത്തം ഗതോമ്ഹീ’’തി വത്വാ പുന ‘‘ന തവ പാടലിപുത്തഗമനം പുച്ഛാമ, ആപത്തിം പുച്ഛാമാ’’തി വുത്തേ തതോ ‘‘രാജഗഹം ഗതോമ്ഹി. രാജഗഹം വാ യാഹി ബ്രാഹ്മണഗഹം വാ, ആപത്തിം ആപന്നോസീതി. തം തത്ഥ മേ സൂകരമംസം ലദ്ധ’’ന്തിആദീനി വദതി, അയം ബഹിദ്ധാ കഥം അപനാമേതി നാമ. സമണകചവരോതി സമണവേസധാരണേന സമണപ്പതിരൂപകതായ സമണാനം കചവരഭൂതം.
കാരണ്ഡവം (സു. നി. അട്ഠ. ൨.൨൮൩-൨൮൪) നിദ്ധമഥാതി വിപന്നസീലതായ കചവരഭൂതം പുഗ്ഗലം കചവരമിവ അനപേക്ഖാ അപനേഥ. കസമ്ബും അപകസ്സഥാതി കസമ്ബുഭൂതഞ്ച നം ഖത്തിയാദീനം മജ്ഝഗതം പഭിന്നപഗ്ഘരിതകുട്ഠം ചണ്ഡാലം വിയ അപകഡ്ഢഥ. കിം കാരണം? സങ്ഘാരാമോ നാമ സീലവന്താനം കതോ, ന ദുസ്സീലാനം. യതോ ഏതദേവ സന്ധായാഹ ‘‘തതോ പലാപേ വാഹേഥ, അസ്സമണേ സമണമാനിനേ’’തി. യഥാ പലാപാ അന്തോസാരരഹിതാ അതണ്ഡുലാ ബഹി ഥുസേന വീഹീ വിയ ദിസ്സന്തി, ഏവം പാപഭിക്ഖൂ അന്തോ സീലരഹിതാപി ബഹി കാസാവാദിപരിക്ഖാരേന ഭിക്ഖൂ വിയ ദിസ്സന്തി, തസ്മാ ‘‘പലാപാ’’തി വുച്ചന്തി. തേ പലാപേ വാഹേഥ ഓപുനഥ വിധമഥ, പരമത്ഥതോ അസ്സമണേ സമണവേസമത്തേന സമണമാനിനേ. കപ്പയവ്ഹോതി കപ്പേഥ, കരോഥാതി വുത്തം ഹോതി. പതിസ്സതാതി സപ്പതിസ്സാ. വട്ടദുക്ഖസ്സ അന്തം കരിസ്സഥ, പരിനിബ്ബാനം പാപുണിസ്സഥാതി അത്ഥോ.
കാരണ്ഡവസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
മേത്താവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൨. മഹാവഗ്ഗോ
൧. വേരഞ്ജസുത്തവണ്ണനാ
൧൧. ദുതിയസ്സ പഠമേ വേരഞ്ജായം വിഹരതീതി (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൧) ഏത്ഥ വേരഞ്ജാതി തസ്സ നഗരസ്സേതം അധിവചനം, തസ്സം വേരഞ്ജായം. സമീപത്ഥേ ഭുമ്മവചനം. നളേരുപുചിമന്ദമൂലേതി ഏത്ഥ നളേരു നാമ യക്ഖോ. പുചിമന്ദോതി നിമ്ബരുക്ഖോ. മൂലന്തി സമീപം. അയഞ്ഹി മൂല-സദ്ദോ ‘‘മൂലാനി ഉദ്ധരേയ്യ അന്തമസോ ഉസീരനാളിമത്താനിപീ’’തിആദീസു (അ. നി. ൪.൧൯൫) മൂലമൂലേ ദിസ്സതി. ‘‘ലോഭോ അകുസലമൂല’’ന്തിആദീസു (ദീ. നി. ൩.൩൦൫; പരി. ൩൨൩) അസാധാരണഹേതുമ്ഹി. ‘‘യാവ മജ്ഝന്ഹികേ കാലേ ഛായാ ഫരതി, നിവാതേ പണ്ണാനി പതന്തി, ഏത്താവതാ രുക്ഖമൂല’’ന്തിആദീസു (പാരാ. ൪൯൪) സമീപേ. ഇധ പന സമീപേ അധിപ്പേതോ, തസ്മാ നളേരുയക്ഖേന അധിഗ്ഗഹിതസ്സ പുചിമന്ദസ്സ സമീപേതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. സോ കിര പുചിമന്ദോ രമണീയോ പാസാദികോ അനേകേസം രുക്ഖാനം ആധിപച്ചം വിയ കുരുമാനോ തസ്സ നഗരസ്സ അവിദൂരേ ഗമനാഗമനസമ്പന്നേ ഠാനേ അഹോസി. അഥ ഭഗവാ വേരഞ്ജം ഗന്ത്വാ പതിരൂപേ ഠാനേ വിഹരന്തോ തസ്സ രുക്ഖസ്സ സമീപേ ഹേട്ഠാഭാഗേ വിഹാസി. തേന വുത്തം ‘‘വേരഞ്ജായം വിഹരതി നളേരുപുചിമന്ദമൂലേ’’തി.
പച്ചുട്ഠാനം (സാരത്ഥ. ടീ. ൧.൨) നാമ ആസനാ വുട്ഠാനന്തി ആഹ ‘‘നാസനാ വുട്ഠാതീ’’തി. നിസിന്നാസനതോ ന വുട്ഠഹതീതി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ച ജിണ്ണേ…പേ… വയോഅനുപ്പത്തേതി ഉപയോഗവചനം ആസനാ വുട്ഠാനകിരിയാപേക്ഖം ന ഹോതി. തസ്മാ ‘‘ജിണ്ണേ…പേ… വയോഅനുപ്പത്തേ ദിസ്വാ’’തി അജ്ഝാഹാരം കത്വാ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അഥ വാ പച്ചുഗ്ഗമനകിരിയാപേക്ഖം ഉപയോഗവചനം, തസ്മാ ന പച്ചുട്ഠാതീതി ഉട്ഠായ പച്ചുഗ്ഗമനം ന കരോതീതി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. പച്ചുഗ്ഗമനമ്പി ഹി പച്ചുട്ഠാനന്തി വുച്ചതി. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘ആചരിയം പന ദൂരതോവ ദിസ്വാ പച്ചുട്ഠായ പച്ചുഗ്ഗമനകരണം പച്ചുട്ഠാനം നാമാ’’തി. നാസനാ വുട്ഠാതീതി ഇമിനാ പന പച്ചുഗ്ഗമനാഭാവസ്സ ഉപലക്ഖണമത്തം ദസ്സിതന്തി ദട്ഠബ്ബം. വിഭാവനേ നാമ അത്ഥേതി പകതിവിഭാവനസങ്ഖാതേ അത്ഥേ. ന അഭിവാദേതി വാതി ന അഭിവാദേതബ്ബന്തി വാ സല്ലക്ഖേതീതി വുത്തം ഹോതി.
തം അഞ്ഞാണന്തി ‘‘അയം മമ അഭിവാദനാദീനി കാതും അരഹരൂപോ ന ഹോതീ’’തി അജാനനവസേന പവത്തം അഞ്ഞാണം. ഓലോകേന്തോതി ‘‘ദുക്ഖം ഖോ അഗാരവോ വിഹരതി അപ്പതിസ്സോ, കിം നു ഖോ അഹം സമണം വാ ബ്രാഹ്മണം വാ സക്കരേയ്യം ഗരും കരേയ്യ’’ന്തിആദിസുത്തവസേനേവ (അ. നി. ൪.൨൧) ഞാണചക്ഖുനാ ഓലോകേന്തോ. നിപച്ചകാരാരഹന്തി പണിപാതാരഹം. സമ്പതിജാതോതി മുഹുത്തജാതോ, ജാതസമനന്തരമേവാതി വുത്തം ഹോതി. ഉത്തരേന മുഖോതി ഉത്തരദിസാഭിമുഖോ. ‘‘സത്തപദവീതിഹാരേന ഗന്ത്വാ സകലം ദസസഹസ്സിലോകധാതും ഓലോകേസി’’ന്തി ഇദം –
‘‘ധമ്മതാ ഏസാ, ഭിക്ഖവേ, സമ്പതിജാതോ ബോധിസത്തോ സമേഹി പാദേഹി പതിട്ഠഹിത്വാ ഉത്തരാഭിമുഖോ സത്തപദവീതിഹാരേന ഗച്ഛതി, സേതമ്ഹി ഛത്തേ അനുധാരിയമാനേ സബ്ബാ ദിസാ വിലോകേതി, ആസഭിഞ്ച വാചം ഭാസതീ’’തി (ദീ. നി. ൨.൩൧) –
ഏവം പാളിയം സത്തപദവീതിഹാരുപരി ഠിതസ്സ വിയ സബ്ബാദിസാനുലോകനസ്സ കഥിതത്താ വുത്തം, ന പനേതം ഏവം ദട്ഠബ്ബം സത്തപദവീതിഹാരതോ പഗേവ ദിസാവിലോകനസ്സ കതത്താ. മഹാസത്തോ ഹി മനുസ്സാനം ഹത്ഥതോ മുച്ചിത്വാ പുരത്ഥിമം ദിസം ഓലോകേസി, അനേകാനി ചക്കവാളസഹസ്സാനി ഏകങ്ഗണാനി അഹേസും. തത്ഥ ദേവമനുസ്സാ ഗന്ധമാലാദീഹി പൂജയമാനാ, ‘‘മഹാപുരിസ, ഇധ തുമ്ഹേഹി സദിസോപി നത്ഥി, കുതോ ഉത്തരിതരോ’’തി ആഹംസു. ഏവം ചതസ്സോ ദിസാ, ചതസ്സോ അനുദിസാ, ഹേട്ഠാ, ഉപരീതി ദസപി ദിസാ അനുവിലോകേത്വാ അത്തനോ സദിസം അദിസ്വാ ‘‘അയം ഉത്തരദിസാ’’തി സത്തപദവീതിഹാരേന അഗമാസീതി വേദിതബ്ബാ. ഓലോകേസിന്തി മമ പുഞ്ഞാനുഭാവേന ലോകവിവരണപാടിഹാരിയേ ജാതേ പഞ്ഞായമാനം ദസസഹസ്സിലോകധാതും മംസചക്ഖുനാവ ഓലോകേസിന്തി അത്ഥോ.
മഹാപുരിസോതി ജാതിഗോത്തകുലപ്പദേസാദിവസേന മഹന്തപുരിസോ. അഗ്ഗോതി ഗുണേഹി സബ്ബപ്പധാനോ. ജേട്ഠോതി ഗുണവസേനേവ സബ്ബേസം വുദ്ധതമോ, ഗുണേഹി മഹല്ലകതമോതി വുത്തം ഹോതി. സേട്ഠോതി ഗുണവസേനേവ സബ്ബേസം പസത്ഥതമോ. അത്ഥതോ പന പച്ഛിമാനി ദ്വേ പുരിമസ്സേവ വേവചനാനീതി വേദിതബ്ബം. തയാതി നിസ്സക്കേ കരണവചനം. ഉത്തരിതരോതി അധികതരോ. പതിമാനേസീതി പൂജേസി. ആസഭിന്തി ഉത്തമം. മയ്ഹം അഭിവാദനാദിരഹോ പുഗ്ഗലോതി മയ്ഹം അഭിവാദനാദികിരിയായ അരഹോ അനുച്ഛവികോ പുഗ്ഗലോ. നിച്ചസാപേക്ഖതായ പനേത്ഥ സമാസോ ദട്ഠബ്ബോ. തഥാഗതാതി തഥാഗതതോ, തഥാഗതസ്സ സന്തികാതി വുത്തം ഹോതി. ഏവരൂപന്തി അഭിവാദനാദിസഭാവം. പരിപാകസിഥിലബന്ധനന്തി പരിപാകേന സിഥിലബന്ധനം.
തം വചനന്തി ‘‘നാഹം തം ബ്രാഹ്മണാ’’തിആദിവചനം. ‘‘നാഹം അരസരൂപോ, മാദിസാ വാ അരസരൂപാ’’തി വുത്തേ ബ്രാഹ്മണോ ഥദ്ധോ ഭവേയ്യ. തേന വുത്തം ‘‘ചിത്തമുദുഭാവജനനത്ഥ’’ന്തി.
കതമോ പന സോതി പരിയായാപേക്ഖോ പുല്ലിങ്ഗനിദ്ദേസോ, കതമോ സോ പരിയായോതി അത്ഥോ? ജാതിവസേനാതി ഖത്തിയാദിജാതിവസേന. ഉപപത്തിവസേനാതി ദേവേസു ഉപപത്തിവസേന. സേട്ഠസമ്മതാനമ്പീതി അപി-സദ്ദേന പഗേവ അസേട്ഠസമ്മതാനന്തി ദസ്സേതി. അഭിനന്ദന്താനന്തി സപ്പീതികതണ്ഹാവസേന പമോദമാനാനം. രജ്ജന്താനന്തി ബലവരാഗവസേന രജ്ജന്താനം. രൂപപരിഭോഗേന ഉപ്പന്നതണ്ഹാസമ്പയുത്തസോമനസ്സവേദനാ രൂപതോ നിബ്ബത്തിത്വാ ഹദയതപ്പനതോ അമ്ബരസാദയോ വിയ രൂപരസാതി വുച്ചന്തി. ആവിഞ്ചന്തീതി ആകഡ്ഢന്തി. വത്ഥാരമ്മണാദിസാമഗ്ഗിയന്തി വത്ഥുആരമ്മണാദികാരണസാമഗ്ഗിയം. അനുക്ഖിപന്തോതി അത്തുക്കംസനവസേന കഥിതേ ബ്രാഹ്മണസ്സ അസപ്പായഭാവതോ അത്താനം അനുക്ഖിപന്തോ അനുക്കംസേന്തോ.
ഏതസ്മിം പനത്ഥേ കരണേ സാമിവചനന്തി ‘‘ജഹിതാ’’തി ഏതസ്മിം അത്ഥേ തഥാഗതസ്സാതി കരണേ സാമിവചനം, തഥാഗതേന ജഹിതാതി അത്ഥോ. മൂലന്തി ഭവമൂലം. ‘‘താലവത്ഥുകതാ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘ഓട്ഠമുഖോ’’തിആദീസു വിയ മജ്ഝേപദലോപം കത്വാ അ-കാരഞ്ച ദീഘം കത്വാ ‘‘താലാവത്ഥുകതാ’’തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘താലവത്ഥു വിയ നേസം വത്ഥു കതന്തി താലാവത്ഥുകതാ’’തി. തത്ഥ താലസ്സ വത്ഥു താലവത്ഥു. യഥാ ആരാമസ്സ വത്ഥുഭൂതപുബ്ബോ പദേസോ ആരാമസ്സ അഭാവേ ‘‘ആരാമവത്ഥൂ’’തി വുച്ചതി, ഏവം താലസ്സ പതിട്ഠിതോകാസോ സമൂലം ഉദ്ധരിതേ താലേ പദേസമത്തേ ഠിതേ താലസ്സ വത്ഥുഭൂതപുബ്ബത്താ ‘‘താലവത്ഥൂ’’തി വുച്ചതി. നേസന്തി രൂപരസാദീനം. കഥം പന താലവത്ഥു വിയ നേസം വത്ഥു കതന്തി ആഹ ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദി. രൂപാദിപരിഭോഗേന ഉപ്പന്നതണ്ഹായുത്തസോമനസ്സവേദനാസങ്ഖാതരൂപരസാദീനം ചിത്തസന്താനസ്സ അധിട്ഠാനഭാവതോ വുത്തം ‘‘തേസം പുബ്ബേ ഉപ്പന്നപുബ്ബഭാവേന വത്ഥുമത്തേ ചിത്തസന്താനേ കതേ’’തി. തത്ഥ പുബ്ബേതി പുരേ, സരാഗകാലേതി വുത്തം ഹോതി. താലാവത്ഥുകതാതി വുച്ചന്തീതി താലവത്ഥു വിയ അത്തനോ വത്ഥുസ്സ കതത്താ രൂപരസാദയോ ‘‘താലാവത്ഥുകതാ’’തി വുച്ചന്തി. ഏതേന പഹീനകിലേസാനം പുന ഉപ്പത്തിയാ അഭാവോ ദസ്സിതോ.
അവിരുള്ഹിധമ്മത്താതി അവിരുള്ഹിസഭാവതായ. മത്ഥകച്ഛിന്നോ താലോ പത്തഫലാദീനം അവത്ഥുഭൂതോ താലാവത്ഥൂതി ആഹ ‘‘മത്ഥകച്ഛിന്നതാലോ വിയ കതാ’’തി. ഏതേന ‘‘താലാവത്ഥു വിയ കതാതി താലാവത്ഥുകതാ’’തി അയം വിഗ്ഗഹോ ദസ്സിതോ. ഏത്ഥ പന ‘‘അവത്ഥുഭൂതോ താലോ വിയ കതാതി അവത്ഥുതാലകതാ’’തി വത്തബ്ബേ വിസേസനസ്സ പരനിപാതം കത്വാ ‘‘താലാവത്ഥുകതാ’’തി വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഇമിനാ പനത്ഥേന ഇദം ദസ്സേതി – രൂപരസാദിവചനേന വിപാകധമ്മധമ്മാ ഹുത്വാ പുബ്ബേ ഉപ്പന്നകുസലാകുസലാ ധമ്മാ ഗഹിതാ, തേ ഉപ്പന്നാപി മത്ഥകസദിസാനം തണ്ഹാവിജ്ജാനം മഗ്ഗസത്ഥേന ഛിന്നത്താ ആയതിം താലപത്തസദിസേ വിപാകക്ഖന്ധേ നിബ്ബത്തേതും അസമത്ഥാ ജാതാ, തസ്മാ താലാവത്ഥു വിയ കതാതി താലാവത്ഥുകതാ രൂപരസാദയോതി. ഇമസ്മിം അത്ഥേ ‘‘അഭിനന്ദന്താന’’ന്തി ഇമിനാ പദേന കുസലസോമനസ്സമ്പി സങ്ഗഹിതന്തി വദന്തി. അനഭാവം കതാതി ഏത്ഥ അനു-സദ്ദോ പച്ഛാസദ്ദേന സമാനത്ഥോതി ആഹ ‘‘യഥാ നേസം പച്ഛാഭാവോ ന ഹോതീ’’തിആദി.
യഞ്ച ഖോ ത്വം സന്ധായ വദേസി, സോ പരിയായോ ന ഹോതീതി യം വന്ദനാദിസാമഗ്ഗിരസാഭാവസങ്ഖാതം കാരണം അരസരൂപതായ വദേസി, തം കാരണം ന ഹോതി, ന വിജ്ജതീതി അത്ഥോ. നനു ചായം ബ്രാഹ്മണോ യം വന്ദനാദിസാമഗ്ഗിരസാഭാവസങ്ഖാതപരിയായം സന്ധായ ‘‘അരസരൂപോ ഭവം ഗോതമോ’’തി ആഹ, ‘‘സോ പരിയായോ നത്ഥീ’’തി വുത്തേ വന്ദനാദീനി ഭഗവാ കരോതീതി ആപജ്ജതീതി ഇമം അനിട്ഠപ്പസങ്ഗം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘നനു ചാ’’തിആദി.
സബ്ബപരിയായേസൂതി സബ്ബവാരേസു. സന്ധായഭാസിതമത്തന്തി യം സന്ധായ ബ്രാഹ്മണോ ‘‘നിബ്ഭോഗോ ഭവം ഗോതമോ’’തിആദിമാഹ. ഭഗവാ ച യം സന്ധായ നിബ്ഭോഗതാദിം അത്തനി അനുജാനാതി, തം സന്ധായഭാസിതമത്തം. ഛന്ദരാഗപരിഭോഗോതി ഛന്ദരാഗവസേന പരിഭോഗോ. അപരം പരിയായന്തി അഞ്ഞം കാരണം.
കുലസമുദാചാരകമ്മന്തി കുലാചാരസങ്ഖാതം കമ്മം, കുലചാരിത്തന്തി അത്ഥോ. അകിരിയന്തി അകരണഭാവം. ‘‘അനേകവിഹിതാനം പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാന’’ന്തി സാമഞ്ഞവചനേപി പാരിസേസഞായതോ വുത്താവസേസാ അകുസലധമ്മാ ഗഹേതബ്ബാതി ആഹ ‘‘ഠപേത്വാ തേ ധമ്മേ’’തിആദി, തേ യഥാവുത്തകായദുച്ചരിതാദികേ അകുസലധമ്മേ ഠപേത്വാതി അത്ഥോ. അനേകവിഹിതാതി അനേകപ്പകാരാ.
അയം ലോകതന്തീതി അയം വുഡ്ഢാനം അഭിവാദനാദികിരിയലക്ഖണാ ലോകപ്പവേണീ. അനാഗാമിബ്രഹ്മാനം അലങ്കാരാദീസു അനാഗാമിഭിക്ഖൂനഞ്ച ചീവരാദീസു നികന്തിവസേന രാഗുപ്പത്തി ഹോതീതി അനാഗാമിമഗ്ഗേന പഞ്ചകാമഗുണികരാഗസ്സേവ പഹാനം വേദിതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘പഞ്ചകാമഗുണികരാഗസ്സാ’’തി. രൂപാദീസു പഞ്ചസു കാമഗുണേസു വത്ഥുകാമകോട്ഠാസേസു ഉപ്പജ്ജമാനോ രാഗോ ‘‘പഞ്ചകാമഗുണികരാഗോ’’തി വേദിതബ്ബോ. കോട്ഠാസവചനോ ഹേത്ഥ ഗുണ-സദ്ദോ ‘‘വയോഗുണാ അനുപുബ്ബം ജഹന്തീ’’തിആദീസു (സം. നി. ൧.൪) വിയ. അകുസലചിത്തദ്വയസമ്പയുത്തസ്സാതി ദോമനസ്സസഹഗതചിത്തദ്വയസമ്പയുത്തസ്സ. മോഹസ്സ സബ്ബാകുസലസാധാരണത്താ ആഹ ‘‘സബ്ബാകുസലസമ്ഭവസ്സാ’’തി. അവസേസാനന്തി സക്കായദിട്ഠിആദീനം.
ജിഗുച്ഛതി മഞ്ഞേതി അഹമഭിജാതോ രൂപവാ പഞ്ഞവാ കഥം നാമ അഞ്ഞേസം അഭിവാദനാദിം കരേയ്യന്തി ജിഗുച്ഛതി വിയ, ജിഗുച്ഛതീതി വാ സല്ലക്ഖേമി. അകുസലധമ്മേ ജിഗുച്ഛമാനോ തേസം സമങ്ഗിഭാവമ്പി ജിഗുച്ഛതീതി വുത്തം ‘‘അകുസലാനം ധമ്മാനം സമാപത്തിയാ ജിഗുച്ഛതീ’’തി. സമാപത്തീതി ഏതസ്സേവ വേവചനം സമാപജ്ജനാ സമങ്ഗിഭാവോതി. മണ്ഡനജാതികോതി മണ്ഡനകസഭാവോ, മണ്ഡനകസീലോതി അത്ഥോ. ജേഗുച്ഛിതന്തി ജിഗുച്ഛനസീലതം.
ലോകജേട്ഠകകമ്മന്തി ലോകജേട്ഠകാനം കത്തബ്ബകമ്മം, ലോകേ വാ സേട്ഠസമ്മതം കമ്മം. തത്രാതി തേസു ദ്വീസുപി അത്ഥവികപ്പേസു. പദാഭിഹിതോ അത്ഥോ പദത്ഥോ, ബ്യഞ്ജനത്ഥോതി വുത്തം ഹോതി. വിനയം വാ അരഹതീതി ഏത്ഥ വിനയനം വിനയോ, നിഗ്ഗണ്ഹനന്തി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘നിഗ്ഗഹം അരഹതീതി വുത്തം ഹോതീ’’തി. നനു ച പഠമം വുത്തേസു ദ്വീസുപി അത്ഥവികപ്പേസു സകത്ഥേ അരഹത്ഥേ ച തദ്ധിതപച്ചയോ സദ്ദലക്ഖണതോ ദിസ്സതി, ന പന ‘‘വിനയായ ധമ്മം ദേസേതീ’’തി ഇമസ്മിം അത്ഥേ. തസ്മാ കഥമേത്ഥ തദ്ധിതപച്ചയോതി ആഹ ‘‘വിചിത്രാ ഹി തദ്ധിതവുത്തീ’’തി. വിചിത്രതാ ചേത്ഥ ലോകപ്പമാണതോ വേദിതബ്ബാ. തഥാ ഹി യസ്മിം യസ്മിം അത്ഥേ തദ്ധിതപ്പയോഗോ ലോകസ്സ, തത്ഥ തത്ഥ തദ്ധിതവുത്തി ലോകതോ സിദ്ധാതി വിചിത്രാ തദ്ധിതവുത്തി, തസ്മാ യഥാ ‘‘മാ സദ്ദമകാസീ’’തി വദന്തോ ‘‘മാസദ്ദികോ’’തി വുച്ചതി, ഏവം വിനയായ ധമ്മം ദേസേതീതി വേനയികോതി വുച്ചതീതി അധിപ്പായോ.
കപണപുരിസോതി ഗുണവിരഹിതതായ ദീനമനുസ്സോ. ബ്യഞ്ജനാനി അവിചാരേത്വാതി തിസ്സദത്താദിസദ്ദേസു വിയ ‘‘ഇമസ്മിം അത്ഥേ അയം നാമ പച്ചയോ’’തി ഏവം ബ്യഞ്ജനവിചാരം അകത്വാ, അനിപ്ഫന്നപാടിപദികവസേനാതി വുത്തം ഹോതി.
‘‘ദേവലോകഗബ്ഭസമ്പത്തിയാ’’തി വത്വാപി ഠപേത്വാ ഭുമ്മദേവേ സേസദേവേസു ഗബ്ഭഗ്ഗഹണസ്സ അഭാവതോ പടിസന്ധിയേവേത്ഥ ഗബ്ഭസമ്പത്തീതി വേദിതബ്ബാതി വുത്തമേവത്ഥം വിവരിത്വാ ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ദേവലോകപടിസന്ധിപടിലാഭായ സംവത്തതീ’’തി. അസ്സാതി അഭിവാദനാദിസാമീചികമ്മസ്സ. മാതുകുച്ഛിസ്മിം പടിസന്ധിഗ്ഗഹണേ ദോസം ദസ്സേന്തോതി മാതിതോ അപരിസുദ്ധഭാവം ദസ്സേന്തോ, അക്കോസിതുകാമസ്സ ദാസിയാ പുത്തോതി ദാസികുച്ഛിമ്ഹി നിബ്ബത്തഭാവേ ദോസം ദസ്സേത്വാ അക്കോസനം വിയ ഭഗവതോ മാതുകുച്ഛിസ്മിം പടിസന്ധിഗ്ഗഹണേ ദോസം ദസ്സേത്വാ അക്കോസന്തോപി ഏവമാഹാതി അധിപ്പായോ. ഗബ്ഭതോതി ദേവലോകപ്പടിസന്ധിതോ. തേനേവാഹ ‘‘അഭബ്ബോ ദേവലോകൂപപത്തിം പാപുണിതുന്തി അധിപ്പായോ’’തി. ‘‘ഹീനോ വാ ഗബ്ഭോ അസ്സാതി അപഗബ്ഭോ’’തി ഇമസ്സ വിഗ്ഗഹസ്സ ഏകേന പരിയായേന അധിപ്പായം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ദേവലോകഗബ്ഭപരിബാഹിരത്താ ആയതിം ഹീനഗബ്ഭപടിലാഭഭാഗീ’’തി. ഇതി-സദ്ദോ ഹേതുഅത്ഥോ. യസ്മാ ആയതിമ്പി ഹീനഗബ്ഭപടിലാഭഭാഗീ, തസ്മാ ഹീനോ വാ ഗബ്ഭോ അസ്സാതി അപഗബ്ഭോതി അധിപ്പായോ. പുന തസ്സേവ വിഗ്ഗഹസ്സ ‘‘കോധവസേന…പേ… ദസ്സേന്തോ’’തി ഹേട്ഠാ വുത്തനയസ്സ അനുരൂപം കത്വാ അധിപ്പായം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഹീനോ വാസ്സ മാതുകുച്ഛിസ്മിം ഗബ്ഭവാസോ അഹോസീതി അധിപ്പായോ’’തി. ഗബ്ഭ-സദ്ദോ അത്ഥി മാതുകുച്ഛിപരിയായോ ‘‘ഗബ്ഭേ വസതി മാണവോ’’തിആദീസു (ജാ. ൧.൧൫.൩൬൩) വിയ. അത്ഥി മാതുകുച്ഛിസ്മിം നിബ്ബത്തസത്തപരിയായോ ‘‘അന്തമസോ ഗബ്ഭപാതനം ഉപാദായാ’’തിആദീസു (മഹാവ. ൧൨൯) വിയ. തത്ഥ മാതുകുച്ഛിപരിയായം ഗഹേത്വാ അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അനാഗതേ ഗബ്ഭസേയ്യാ’’തി. ഗബ്ഭേ സേയ്യാ ഗബ്ഭസേയ്യാ. അനുത്തരേന മഗ്ഗേനാതി അഗ്ഗമഗ്ഗേന. കമ്മകിലേസാനം മഗ്ഗേന വിഹതത്താ ആഹ ‘‘വിഹതകാരണത്താ’’തി. ഇതരാ തിസ്സോപീതി അണ്ഡജസംസേദജഓപപാതികാ. ഏത്ഥ ച യദിപി ‘‘അപഗബ്ഭോ’’തി ഇമസ്സ അനുരൂപതോ ഗബ്ഭസേയ്യാ ഏവ വത്തബ്ബാ, പസങ്ഗതോ പന ലബ്ഭമാനം സബ്ബമ്പി വത്തും വട്ടതീതി പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തിപി വുത്താതി വേദിതബ്ബാ.
ഇദാനി സത്തപരിയായസ്സ ഗബ്ഭ-സദ്ദസ്സ വസേന വിഗ്ഗഹനാനത്തം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അപിചാ’’തിആദി. ഇമസ്മിം പന വികപ്പേ ഗബ്ഭസേയ്യാ പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തീതി ഉഭയമ്പി ഗബ്ഭസേയ്യവസേനേവ വുത്തന്തിപി വദന്തി. നനു ച ‘‘ആയതിം ഗബ്ഭസേയ്യാ പഹീനാ’’തി വുത്തത്താ ഗബ്ഭസ്സ സേയ്യാ ഏവ പഹീനാ, ന പന ഗബ്ഭോതി ആപജ്ജതീതി ആഹ ‘‘യഥാ ചാ’’തിആദി. അഥ ‘‘അഭിനിബ്ബത്തീ’’തി ഏത്തകമേവ അവത്വാ പുനബ്ഭവഗ്ഗഹണം കിമത്ഥന്തി ആഹ ‘‘അഭിനിബ്ബത്തി ച നാമാ’’തിആദി. അപുനബ്ഭവഭൂതാതി ഖണേ ഖണേ ഉപ്പജ്ജമാനാനം ധമ്മാനം അഭിനിബ്ബത്തി.
ധമ്മധാതുന്തി ഏത്ഥ ധമ്മേ അനവസേസേ ധാരേതി യാഥാവതോ ഉപധാരേതീതി ധമ്മധാതു, ധമ്മാനം യഥാസഭാവതോ അവബുജ്ഝനസഭാവോ, സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സേതം അധിവചനം. പടിവിജ്ഝിത്വാതി സച്ഛികത്വാ, പടിലഭിത്വാതി അത്ഥോ, പടിലാഭഹേതൂതി വുത്തം ഹോതി. ദേസനാവിലാസപ്പത്തോ ഹോതീതി രുചിവസേന പരിവത്തേത്വാ ദസ്സേതും സമത്ഥതാ ദേസനാവിലാസോ, തം പത്തോ അധിഗതോതി അത്ഥോ. കരുണാവിപ്ഫാരന്തി സബ്ബസത്തേസു മഹാകരുണായ ഫരണം. താദിലക്ഖണമേവ പുന ഉപമായ വിഭാവേത്വാ ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പഥവീസമചിത്തത’’ന്തി. യഥാ പഥവീ സുചിഅസുചിനിക്ഖേപച്ഛേദനഭേദനാദീസു ന വികമ്പതി, അനുരോധവിരോധം ന പാപുണാതി, ഏവം ഇട്ഠാനിട്ഠേസു ലാഭാലാഭാദീസു അനുരോധവിരോധപ്പഹാനതോ അവികമ്പിതചിത്തതായ പഥവീസമചിത്തതന്തി അത്ഥോ. അകുപ്പധമ്മതന്തി ഏത്ഥ അകുപ്പധമ്മോ നാമ ഫലസമാപത്തീതി കേചി വദന്തി. ‘‘പരേസു പന അക്കോസന്തേസുപി അത്തനോ പഥവീസമചിത്തതായ അകുപ്പനസഭാവതന്തി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ’’തി അമ്ഹാകം ഖന്തി. ജരായ അനുസടന്തി ജരായ പലിവേഠിതം. ബ്രാഹ്മണസ്സ വുദ്ധതായ ആസന്നവുത്തിമരണന്തി സമ്ഭാവനവസേന ‘‘അജ്ജ മരിത്വാ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘മഹന്തേന ഖോ പന ഉസ്സാഹേനാ’’തി സാധു ഖോ പന തഥാരൂപാനം അരഹതം ദസ്സനം ഹോതീ’’തി ഏവം സഞ്ജാതമഹുസ്സാഹേന. അപ്പടിസമം പുരേജാതഭാവന്തി അനഞ്ഞസാധാരണം പുരേജാതഭാവം. നത്ഥി ഏതസ്സ പടിസമോതി അപ്പടിസമോ, പുരേജാതഭാവോ.
പക്ഖേ വിധുനന്താതി പത്തേ ചാലേന്താ. നിക്ഖമന്താനന്തി നിദ്ധാരണേ സാമിവചനം, നിക്ഖന്തേസൂതി അത്ഥോ.
സോ ജേട്ഠോ ഇതി അസ്സ വചനീയോതി യോ പഠമതരം അണ്ഡകോസതോ നിക്ഖന്തോ കുക്കുടപോതകോ, സോ ജേട്ഠോതി വചനീയോ അസ്സ, ഭവേയ്യാതി അത്ഥോ. സമ്പടിപാദേന്തോതി സംസന്ദേന്തോ. തിഭൂമപരിയാപന്നാപി സത്താ അവിജ്ജാകോസസ്സ അന്തോ പവിട്ഠാ തത്ഥ തത്ഥ അപ്പഹീനായ അവിജ്ജായ വേഠിതത്താതി ആഹ ‘‘അവിജ്ജാകോസസ്സ അന്തോ പവിട്ഠേസു സത്തേസൂ’’തി അണ്ഡകോസന്തി ബീജകപാലം. ലോകസന്നിവാസേതി ലോകോയേവ സങ്ഗമ്മ സമാഗമ്മ നിവാസനട്ഠേന ലോകസന്നിവാസോ, സത്തനികായോ. സമ്മാസമ്ബോധിന്തി ഏത്ഥ സമ്മാതി അവിപരീതത്ഥോ, സം-സദ്ദോ സാമന്തി ഇമമത്ഥം ദീപേതി. തസ്മാ സമ്മാ അവിപരീതേനാകാരേന സയമേവ ചത്താരി സച്ചാനി ബുജ്ഝതി പടിവിജ്ഝതീതി സമ്മാസമ്ബോധീതി മഗ്ഗോ വുച്ചതി. തേനാഹ ‘‘സമ്മാ സാമഞ്ച ബോധി’’ന്തി, സമ്മാ സയമേവ ച ബുജ്ഝനകന്തി അത്ഥോ. സമ്മാതി വാ പസത്ഥവചനോ, സം-സദ്ദോ സുന്ദരവചനോതി ആഹ ‘‘അഥ വാ പസത്ഥം സുന്ദരഞ്ച ബോധി’’ന്തി.
അസബ്ബഗുണദായകത്താതി സബ്ബഗുണാനം അദായകത്താ. സബ്ബഗുണേ ന ദദാതീതി ഹി അസബ്ബഗുണദായകോ, അസമത്ഥസമാസോയം ഗമകത്താ യഥാ ‘‘അസൂരിയപസ്സാനി മുഖാനീ’’തി. തിസ്സോ വിജ്ജാതി ഉപനിസ്സയവതോ സഹേവ അരഹത്തഫലേന തിസ്സോ വിജ്ജാ ദേതി. നനു ചേത്ഥ തീസു വിജ്ജാസു ആസവക്ഖയഞാണസ്സ മഗ്ഗപരിയാപന്നത്താ കഥമേതം യുജ്ജതി ‘‘മഗ്ഗോ തിസ്സോ വിജ്ജാ ദേതീ’’തി? നായം ദോസോ. സതിപി ആസവക്ഖയഞാണസ്സ മഗ്ഗപരിയാപന്നഭാവേ അട്ഠങ്ഗികേ മഗ്ഗേ സതി മഗ്ഗഞാണേന സദ്ധിം തിസ്സോ വിജ്ജാ പരിപുണ്ണാ ഹോന്തീതി ‘‘മഗ്ഗോ തിസ്സോ വിജ്ജാ ദേതീ’’തി വുച്ചതി. ഛ അഭിഞ്ഞാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. സാവകപാരമിഞാണന്തി അഗ്ഗസാവകേഹി പടിലഭിതബ്ബമേവ ലോകിയലോകുത്തരഞാണം. പച്ചേകബോധിഞാണന്തി ഏത്ഥാപി ഇമിനാവ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അബ്ഭഞ്ഞാസിന്തി ജാനിം. ജാനനഞ്ച ന അനുസ്സവാദിവസേനാതി ആഹ ‘‘പടിവിജ്ഝി’’ന്തി, പച്ചക്ഖമകാസിന്തി അത്ഥോ. പടിവേധോപി ന ദൂരേ ഠിതസ്സ ലക്ഖണപ്പടിവേധോ വിയാതി ആഹ ‘‘പത്തോമ്ഹീ’’തി, പാപുണിന്തി അത്ഥോ. പാപുണനഞ്ച ന സയം ഗന്ത്വാതി ആഹ ‘‘അധിഗതോമ്ഹീ’’തി, സന്താനേ ഉപ്പാദനവസേന പടിലഭിന്തി അത്ഥോ.
ഓപമ്മസമ്പടിപാദനന്തി ഓപമ്മത്ഥസ്സ ഉപമേയ്യേന സമ്മദേവ പടിപാദനം. അത്ഥേനാതി ഉപമേയ്യത്ഥേന. യഥാ കുക്കുടിയാ അണ്ഡേസു തിവിധകിരിയാകരണം കുക്കുടച്ഛാപകാനം അണ്ഡകോസതോ നിക്ഖമനസ്സ മൂലകാരണം, ഏവം ബോധിസത്തഭൂതസ്സ ഭഗവതോ തിവിധാനുപസ്സനാകരണം അവിജ്ജണ്ഡകോസതോ നിക്ഖമനസ്സ മൂലകാരണന്തി ആഹ ‘‘യഥാ ഹി തസ്സാ കുക്കുടിയാ…പേ… തിവിധാനുപസ്സനാകരണ’’ന്തി. ‘‘സന്താനേ’’തി വുത്തത്താ അണ്ഡസദിസതാ സന്താനസ്സ, ബഹി നിക്ഖന്തകുക്കുടച്ഛാപകസദിസതാ ബുദ്ധഗുണാനം, ബുദ്ധഗുണാതി ച അത്ഥതോ ബുദ്ധോയേവ ‘‘തഥാഗതസ്സ ഖോ ഏതം, വാസേട്ഠ, അധിവചനം ധമ്മകായോ ഇതിപീ’’തി വചനതോ. അവിജ്ജണ്ഡകോസസ്സ തനുഭാവോതി ബലവവിപസ്സനാവസേന അവിജ്ജണ്ഡകോസസ്സ തനുഭാവോ, പടിച്ഛാദനസാമഞ്ഞേന ച അവിജ്ജായ അണ്ഡകോസസദിസതാ. മുദുഭൂതസ്സപി ഖരഭാവാപത്തി ഹോതീതി തന്നിവത്തനത്ഥം ‘‘ഥദ്ധഖരഭാവോ’’തി വുത്തം. തിക്ഖഖരവിപ്പസന്നസൂരഭാവോതി ഏത്ഥ പരിഗ്ഗയ്ഹമാനേസു സങ്ഖാരേസു വിപസ്സനാഞാണസ്സ സമാധിന്ദ്രിയവസേന സുഖാനുപ്പവേസോ തിക്ഖതാ, അനുപവിസിത്വാപി സതിന്ദ്രിയവസേന അനതിക്കമനതോ അകുണ്ഠതാ ഖരഭാവോ. തിക്ഖോപി ഹി ഏകച്ചോ സരോ ലക്ഖം പത്വാ കുണ്ഠോ ഹോതി, ന തഥാ ഇദം. സതിപി ഖരഭാവേ സുഖുമപ്പവത്തിവസേന കിലേസസമുദാചാരസങ്ഖോഭരഹിതതായ സദ്ധിന്ദ്രിയവസേന പസന്നഭാവോ, സതിപി പസന്നഭാവേ അന്തരാ അനോസക്കിത്വാ കിലേസപച്ചത്ഥികാനം സുട്ഠു അഭിഭവനതോ വീരിയിന്ദ്രിയവസേന സൂരഭാവോ വേദിതബ്ബോ. ഏവമിമേഹി പകാരേഹി സങ്ഖാരുപേക്ഖാഞാണമേവ ഗഹിതന്തി ദട്ഠബ്ബം. വിപസ്സനാഞാണസ്സ പരിണാമകാലോതി വിപസ്സനായ വുട്ഠാനഗാമിനിഭാവാപത്തി. തദാ ച സാ മഗ്ഗഞാണഗബ്ഭം ധാരേന്തീ വിയ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഗബ്ഭഗ്ഗഹണകാലോ’’തി. ഗബ്ഭം ഗണ്ഹാപേത്വാതി സങ്ഖാരുപേക്ഖായ അനന്തരം സിഖാപ്പത്തഅനുലോമവിപസ്സനാവസേന മഗ്ഗവിജായനത്ഥം ഗബ്ഭം ഗണ്ഹാപേത്വാ. അഭിഞ്ഞാപക്ഖേതി ലോകിയാഭിഞ്ഞാപക്ഖേ. ലോകുത്തരാഭിഞ്ഞാ ഹി അവിജ്ജണ്ഡകോസം പദാലിതാ. പോത്ഥകേസു പന കത്ഥചി ‘‘ഛാഭിഞ്ഞാപക്ഖേ’’തി ലിഖന്തി, സോ അപാഠോതി വേദിതബ്ബോ.
ജേട്ഠോ സേട്ഠോതി വുദ്ധതമത്താ ജേട്ഠോ, സബ്ബഗുണേഹി ഉത്തമത്താ പസത്ഥതമോതി സേട്ഠോ.
ഇദാനി ‘‘ആരദ്ധം ഖോ പന മേ, ബ്രാഹ്മണ, വീരിയ’’ന്തിആദികായ ദേസനായ അനുസന്ധിം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഏവം ഭഗവാ’’തിആദി. തത്ഥ പുബ്ബഭാഗതോ പഭുതീതി ഭാവനായ പുബ്ബഭാഗീയവീരിയാരമ്ഭാദിതോ പട്ഠായ. മുട്ഠസ്സതിനാതി വിനട്ഠസ്സതിനാ, സതിവിരഹിതേനാതി അത്ഥോ. സാരദ്ധകായേനാതി സദരഥകായേന. ബോധിമണ്ഡേതി ബോധിസങ്ഖാതസ്സ ഞാണസ്സ മണ്ഡഭാവപ്പത്തേ ഠാനേ. ബോധീതി ഹി പഞ്ഞാ വുച്ചതി. സാ ഏത്ഥ മണ്ഡാ പസന്നാ ജാതാതി സോ പദേസോ ‘‘ബോധിമണ്ഡോ’’തി പഞ്ഞാതോ. പഗ്ഗഹിതന്തി ആരമ്ഭം സിഥിലം അകത്വാ ദള്ഹപരക്കമസങ്ഖാതുസ്സഹനഭാവേന ഗഹിതം. തേനാഹ ‘‘അസിഥിലപ്പവത്തിത’’ന്തി. അസല്ലീനന്തി അസങ്കുചിതം കോസജ്ജവസേന സങ്കോചം അനാപന്നം. ഉപട്ഠിതാതി ഓഗാഹനസങ്ഖാതേന അപിലാപനഭാവേന ആരമ്മണം ഉപഗന്ത്വാ ഠിതാ. തേനാഹ ‘‘ആരമ്മണാഭിമുഖീഭാവേനാ’’തി. സമ്മോസസ്സ വിദ്ധംസനവസേന പവത്തിയാ ന സമ്മുട്ഠാതി അസമ്മുട്ഠാ. കിഞ്ചാപി ചിത്തപ്പസ്സദ്ധിവസേന ചിത്തമേവ പസ്സദ്ധം, കായപ്പസ്സദ്ധിവസേനേവ ച കായോ പസ്സദ്ധോ ഹോതി, തഥാപി യസ്മാ കായപ്പസ്സദ്ധി ഉപ്പജ്ജമാനാ ചിത്തപ്പസ്സദ്ധിയാ സഹേവ ഉപ്പജ്ജതി, ന വിനാ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘കായചിത്തപ്പസ്സദ്ധിവസേനാ’’തി. കായപ്പസ്സദ്ധിയാ ഉഭയേസമ്പി കായാനം പസ്സമ്ഭനാവഹത്താ വുത്തം ‘‘രൂപകായോപി പസ്സദ്ധോയേവ ഹോതീ’’തി.
സോ ച ഖോതി സോ ച ഖോ കായോ. വിഗതദരഥോതി വിഗതകിലേസദരഥോ. നാമകായേ ഹി വിഗതദരഥേ രൂപകായോപി വൂപസന്തദരഥപരിളാഹോ ഹോതി. സമ്മാ ആഹിതന്തി നാനാരമ്മണേസു വിധാവനസങ്ഖാതം വിക്ഖേപം വിച്ഛിന്ദിത്വാ ഏകസ്മിംയേവ ആരമ്മണേ അവിക്ഖിത്തഭാവാപാദനേന സമ്മദേവ ആഹിതം ഠപിതം. തേനാഹ ‘‘സുട്ഠു ഠപിത’’ന്തിആദി. ചിത്തസ്സ അനേകഗ്ഗഭാവോ വിക്ഖേപവസേന ചഞ്ചലതാ, സാ സതി ഏകഗ്ഗതായ ന ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഏകഗ്ഗം അചലം നിപ്ഫന്ദന’’ന്തി. ഏത്താവതാതി ‘‘ആരദ്ധം ഖോ പനാ’’തിആദിനാ വീരിയസതിപസ്സദ്ധിസമാധീനം കിച്ചസിദ്ധിദസ്സനേന. നനു ച സദ്ധാപഞ്ഞാനമ്പി കിച്ചസിദ്ധി ഝാനസ്സ പുബ്ബഭാഗപ്പടിപദായ ഇച്ഛിതബ്ബാതി? സച്ചം, സാ പന നാനന്തരികഭാവേന അവുത്തസിദ്ധാതി ന ഗഹിതാ. അസതി ഹി സദ്ധായ വീരിയാരമ്ഭാദീനം അസമ്ഭവോയേവ, പഞ്ഞാപരിഗ്ഗഹേ ച നേസം അസതി ഞായാരമ്ഭാദിഭാവോ ന സിയാ, തഥാ അസല്ലീനാസമ്മോസതാദയോ വീരിയാദീനന്തി അസല്ലീനതാദിഗ്ഗഹണേനേവേത്ഥ പഞ്ഞാകിച്ചസിദ്ധി ഗഹിതാതി ദട്ഠബ്ബം. ഝാനഭാവനായം വാ സമാധികിച്ചം അധികം ഇച്ഛിതബ്ബന്തി ദസ്സേതും സമാധിപരിയോസാനാവ ഝാനസ്സ പുബ്ബഭാഗപ്പടിപദാ കഥിതാതി ദട്ഠബ്ബം.
അതീതഭവേ ഖന്ധാ തപ്പടിബദ്ധാനി നാമഗോത്താനി ച സബ്ബം പുബ്ബേനിവാസംത്വേവ ഗഹിതന്തി ആഹ ‘‘കിം വിദിതം കരോതി? പുബ്ബേനിവാസ’’ന്തി. മോഹോ പടിച്ഛാദകട്ഠേന തമോ വിയ തമോതി ആഹ ‘‘സ്വേവ മോഹോ’’തി. ഓഭാസകരണട്ഠേനാതി കാതബ്ബതോ കരണം. ഓഭാസോവ കരണം ഓഭാസകരണം. അത്തനോ പച്ചയേഹി ഓഭാസഭാവേന നിബ്ബത്തേതബ്ബട്ഠേനാതി അത്ഥോ. സേസം പസംസാവചനന്തി പടിപക്ഖവിധമനപവത്തിവിസേസാനം ബോധനതോ വുത്തം. അവിജ്ജാ വിഹതാതി ഏതേന വിജാനനട്ഠേന വിജ്ജാതി അയമ്പി അത്ഥോ ദീപിതോതി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘കസ്മാ? യസ്മാ വിജ്ജാ ഉപ്പന്നാ’’തി ഏതേന വിജ്ജാപടിപക്ഖാ അവിജ്ജാ. പടിപക്ഖതാ ചസ്സാ പഹാതബ്ബഭാവേന വിജ്ജായ ച പഹായകഭാവേനാതി ദസ്സേതി. ഏസ നയോ ഇതരസ്മിമ്പി പദദ്വയേതി ഇമിനാ ‘‘തമോ വിഹതോ വിനട്ഠോ. കസ്മാ? യസ്മാ ആലോകോ ഉപ്പന്നോ’’തി ഇമമത്ഥം അതിദിസതി. കിലേസാനം ആതാപനപരിതാപനട്ഠേന വീരിയം ആതാപോതി ആഹ ‘‘വീരിയാതാപേന ആതാപിനോ’’തി, വീരിയവതോതി അത്ഥോ. പേസിതത്തസ്സാതി യഥാധിപ്പേതത്ഥസിദ്ധിം പതി വിസ്സട്ഠചിത്തസ്സ. യഥാ അപ്പമത്തസ്സ ആതാപിനോ പഹിതത്തസ്സ വിഹരതോതി അഞ്ഞസ്സപി കസ്സചി മാദിസസ്സാതി അധിപ്പായോ. പധാനാനുയോഗസ്സാതി സമ്മപ്പധാനമനുയുത്തസ്സ.
പച്ചവേക്ഖണഞാണപരിഗ്ഗഹിതന്തി ന പഠമദുതിയഞാണദ്വയാധിഗമം വിയ കേവലന്തി അധിപ്പായോ. ദസ്സേന്തോതി നിഗമനവസേന ദസ്സേന്തോ. സരൂപതോ ഹി പുബ്ബേ ദസ്സിതമേവാതി.
തിക്ഖത്തും ജാതോതി ഇമിനാ പന ഇദം ദസ്സേതി – ‘‘അഹം, ബ്രാഹ്മണ, പഠമവിജ്ജായ ജാതോയേവ പുരേജാതസ്സ സഹജാതസ്സ വാ അഭാവതോ സബ്ബേസം വുദ്ധോ മഹല്ലകോ, കിമങ്ഗം പന തീഹി വിജ്ജാഹി തിക്ഖത്തും ജാതോ’’തി. പുബ്ബേനിവാസഞാണേന അതീതംസഞാണന്തി അതീതാരമ്മണസഭാഗതായ തബ്ഭാവിഭാവതോ ച പുബ്ബേനിവാസഞാണേന അതീതംസഞാണം പകാസേത്വാതി യോജേതബ്ബം. തത്ഥ അതീതംസഞാണന്തി അതീതക്ഖന്ധായതനധാതുസങ്ഖാതേ അതീതേ കോട്ഠാസേ അപ്പടിഹതഞാണം. ദിബ്ബചക്ഖുഞാണസ്സ പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണത്താ യഥാകമ്മൂപഗഞാണസ്സ അനാഗതംസഞാണസ്സ ച ദിബ്ബചക്ഖുവസേനേവ ഇജ്ഝനതോ ദിബ്ബചക്ഖുനോ പരിഭണ്ഡഞാണത്താ ദിബ്ബചക്ഖുമ്ഹിയേവ ച ഠിതസ്സ ചേതോപരിയഞാണസിദ്ധിതോ വുത്തം ‘‘ദിബ്ബചക്ഖുനാ പച്ചുപ്പന്നാനാഗതംസഞാണ’’ന്തി. തത്ഥ ദിബ്ബചക്ഖുനാതി സപരിഭണ്ഡേന ദിബ്ബചക്ഖുഞാണേന. പച്ചുപ്പന്നംസോ ച അനാഗതംസോ ച പച്ചുപ്പന്നാനാഗതംസം, തത്ഥ ഞാണം പച്ചുപ്പന്നാനാഗതംസഞാണം. ആസവക്ഖയഞാണാധിഗമേനേവ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ വിയ സേസാസാധാരണഛഞാണദസബലഞാണആവേണികബുദ്ധധമ്മാദീനമ്പി അനഞ്ഞസാധാരണാനം ബുദ്ധഗുണാനം ഇജ്ഝനതോ വുത്തം ‘‘ആസവക്ഖയേന സകലലോകിയലോകുത്തരഗുണ’’ന്തി. തേനാഹ ‘‘സബ്ബേപി സബ്ബഞ്ഞുഗുണേ പകാസേത്വാ’’തി.
പീതിവിപ്ഫാരപരിപുണ്ണഗത്തചിത്തോതി പീതിഫരണേന പരിപുണ്ണകായചിത്തോ. അഞ്ഞാണന്തി അഞ്ഞാണസ്സാതി അത്ഥോ. ധി-സദ്ദയോഗതോ ഹി സാമിഅത്ഥേ ഏതം ഉപയോഗവചനം. സേസമേത്ഥ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.
വേരഞ്ജസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൨. സീഹസുത്തവണ്ണനാ
൧൨. ദുതിയേ സന്ഥാഗാരം (മ. നി. അട്ഠ. ൧.൨൨; സം. നി. അട്ഠ. ൩.൪.൨൪൩) നാമ ഏകാ മഹാസാലാവ. ഉയ്യോഗകാലാദീസു ഹി രാജാനോ തത്ഥ ഠത്വാ ‘‘ഏത്തകാ പുരതോ ഗച്ഛന്തു, ഏത്തകാ പച്ഛാ’’തിആദിനാ തത്ഥ നിസീദിത്വാ സന്ഥം കരോന്തി, മരിയാദം ബന്ധന്തി, തസ്മാ തം ഠാനം ‘‘സന്ഥാഗാര’’ന്തി വുച്ചതി. ഉയ്യോഗട്ഠാനതോ ച ആഗന്ത്വാ യാവ ഗേഹേ ഗോമയപരിഭണ്ഡാദിവസേന പടിജഗ്ഗനം കരോന്തി, താവ ഏകം ദ്വേ ദിവസേ തേ രാജാനോ തത്ഥ സന്ഥമ്ഭന്തീതിപി സന്ഥാഗാരം. തേസം രാജൂനം സഹ അത്ഥാനുസാസനം അഗാരന്തിപി സന്ഥാഗാരം. ഗണരാജാനോ ഹി തേ, തസ്മാ ഉപ്പന്നം കിച്ചം ഏകസ്സ വസേന ന സിജ്ഝതി, സബ്ബേസം ഛന്ദോ ലദ്ധും വട്ടതി, തസ്മാ സബ്ബേ തത്ഥ സന്നിപതിത്വാ അനുസാസന്തി. തേന വുത്തം ‘‘സഹ അത്ഥാനുസാസനം അഗാര’’ന്തി. യസ്മാ വാ തത്ഥ സന്നിപതിത്വാ ‘‘ഇമസ്മിം കാലേ കസിതും വട്ടതി, ഇമസ്മിം കാലേ വപിതു’’ന്തിആദിനാ നയേന ഘരാവാസകിച്ചാനി സമ്മന്തയന്തി, തസ്മാ ഛിദ്ദാവഛിദ്ദം ഘരാവാസം സന്ഥരന്തീതിപി സന്ഥാഗാരം.
പുത്തദാരധനാദിഉപകരണപരിച്ചാഗോ പാരമിയോ. അത്തനോ അങ്ഗപരിച്ചാഗോ ഉപപാരമിയോ. അത്തനോവ ജീവിതപരിച്ചാഗോ പരമത്ഥപാരമിയോ. ഞാതീനം അത്ഥചരിയാ ഞാതത്ഥചരിയാ. ലോകസ്സ അത്ഥചരിയാ ലോകത്ഥചരിയാ. കമ്മസ്സകതഞാണവസേന അനവജ്ജകമ്മായതനസിപ്പായതനവിജ്ജാട്ഠാനപരിചയവസേന ഖന്ധായതനാദിപരിചയവസേന ലക്ഖണത്തയതീരണവസേന ച ഞാണചാരോ ബുദ്ധചരിയാ. അങ്ഗനയനധനരജ്ജപുത്തദാരപരിജ്ജാഗവസേന പഞ്ച മഹാപരിച്ചാഗേ പരിച്ചജന്തേന. സതിപി മഹാപരിച്ചാഗാനം ദാനപാരമിഭാവേ പരിച്ചാഗവിസേസസഭാവദസ്സനത്ഥഞ്ചേവ സുദുക്കരഭാവദസ്സനത്ഥഞ്ച പഞ്ചമഹാപരിച്ചാഗാനം വിസും ഗഹണം, തതോയേവ ച അങ്ഗപരിച്ചാഗതോ വിസും നയനപരിച്ചാഗഗ്ഗഹണം. പരിച്ചാഗഭാവസാമഞ്ഞേപി ധനരജ്ജപരിച്ചാഗതോ പുത്തദാരപരിച്ചാഗഗ്ഗഹണഞ്ച വിസും കതം. പബ്ബജ്ജാവ സങ്ഖേപോ.
സത്തസു അനുപസ്സനാസൂതി അനിച്ചാനുപസ്സനാ, ദുക്ഖാനുപസ്സനാ, അനത്താനുപസ്സനാ, നിബ്ബിദാനുപസ്സനാ, വിരാഗാനുപസ്സനാ, നിരോധാനുപസ്സനാ, പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സനാതി ഇമാസു സത്തസു അനുപസ്സനാസു.
അനുവിച്ചകാരന്തി അവേച്ചകരണം. ദ്വീഹി കാരണേഹി അനിയ്യാനികസാസനേ ഠിതാ അത്തനോ സാവകത്തം ഉപഗതേ പഗ്ഗണ്ഹന്തി, താനി ദസ്സേതും ‘‘കസ്മാ’’തിആദി വുത്തം.
അനുപുബ്ബിം കഥന്തി (ദീ. നി. ടീ. ൨.൭൫-൭൬) അനുപുബ്ബം കഥേതബ്ബകഥം. കാ പന സാതി? ദാനാദികഥാ. തത്ഥ ദാനകഥാ താവ പചുരജനേസുപി പവത്തിയാ സബ്ബസത്തസാധാരണത്താ സുകരത്താ സീലേ പതിട്ഠാനസ്സ ഉപായഭാവതോ ച ആദിതോ കഥിതാ. പരിച്ചാഗസീലോ ഹി പുഗ്ഗലോ പരിഗ്ഗഹവത്ഥൂസു നിസ്സങ്ഗഭാവതോ സുഖേനേവ സീലാനി സമാദിയതി, തത്ഥ ച സുപ്പതിട്ഠിതോ ഹോതി. സീലേന ദായകപ്പടിഗ്ഗാഹകവിസുദ്ധിതോ പരാനുഗ്ഗഹം വത്വാ പരപീളാനിവത്തിവചനതോ കിരിയാധമ്മം വത്വാ അകിരിയാധമ്മവചനതോ, ഭോഗസമ്പത്തിഹേതും വത്വാ ഭവസമ്പത്തിഹേതുവചനതോ ച ദാനകഥാനന്തരം സീലകഥാ കഥിതാ. ‘‘തഞ്ച സീലം വട്ടനിസ്സിതം, അയം ഭവസമ്പത്തി തസ്സ ഫല’’ന്തി ദസ്സനത്ഥം. ‘‘ഇമേഹി ച ദാനസീലമയേഹി പണീതപണീതതരാദിഭേദഭിന്നേഹി പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂഹി ഏതാ ചാതുമഹാരാജികാദീസു പണീതപണീതതരാദിഭേദഭിന്നാ അപരിമേയ്യാ ദിബ്ബഭോഗസമ്പത്തിയോ ലദ്ധബ്ബാ’’തി ദസ്സനത്ഥം തദനന്തരം സഗ്ഗകഥാ. ‘‘സ്വായം സഗ്ഗോ രാഗാദീഹി ഉപക്കിലിട്ഠോ, സബ്ബഥാനുപക്കിലിട്ഠോ അരിയമഗ്ഗോ’’തി ദസ്സനത്ഥം സഗ്ഗാനന്തരം മഗ്ഗോ, മഗ്ഗഞ്ച കഥേന്തേന തദധിഗമൂപായസന്ദസ്സനത്ഥം സഗ്ഗപരിയാപന്നാപി പഗേവ ഇതരേ സബ്ബേപി കാമാ നാമ ബഹ്വാദീനവാ അനിച്ചാ അദ്ധുവാ വിപരിണാമധമ്മാതി കാമാനം ആദീനവോ. ‘‘ഹീനാ ഗമ്മാ പോഥുജ്ജനികാ അനരിയാ അനത്ഥസംഹിതാ’’തി തേസം ഓകാരോ ലാമകഭാവോ. സബ്ബേപി ഭവാ കിലേസാനം വത്ഥുഭൂതാതി തത്ഥ സംകിലേസോ. സബ്ബസോ സംകിലേസവിപ്പമുത്തം നിബ്ബാനന്തി നേക്ഖമ്മേ ആനിസംസോ ച കഥേതബ്ബോതി അയമത്ഥോ മഗ്ഗന്തീതി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദേന ആദി-അത്ഥേന ദീപിതോതി വേദിതബ്ബം.
സുഖാനം നിദാനന്തി ദിട്ഠധമ്മികാനം സമ്പരായികാനം നിബ്ബാനുപസംഹിതാനഞ്ചാതി സബ്ബേസമ്പി സുഖാനം കാരണം. യഞ്ഹി കിഞ്ചി ലോകേ ഭോഗസുഖം നാമ, തം സബ്ബം ദാനാധീനന്തി പാകടോയമത്ഥോ. യം പന ഝാനവിപസ്സനാമഗ്ഗഫലനിബ്ബാനപ്പടിസംയുത്തം സുഖം, തസ്സപി ദാനം ഉപനിസ്സയപച്ചയോ ഹോതിയേവ. സമ്പത്തീനം മൂലന്തി യാ ഇമാ ലോകേ പദേസരജ്ജസിരിസ്സരിയസത്തരതനസമുജ്ജലചക്കവത്തിസമ്പദാതി ഏവംപഭേദാ മാനുസികാ സമ്പത്തിയോ, യാ ച ചാതുമഹാരാജികാദിഗതാ ദിബ്ബസമ്പത്തിയോ, യാ വാ പനഞ്ഞാപി സമ്പത്തിയോ, താസം സബ്ബാസം ഇദം മൂലകാരണം. ഭോഗാനന്തി ഭുഞ്ജിതബ്ബട്ഠേന ‘‘ഭോഗോ’’തി ലദ്ധനാമാനം പിയമനാപിയരൂപാദീനം തന്നിസ്സയാനം വാ ഉപഭോഗസുഖാനം പതിട്ഠാ നിച്ചലാധിട്ഠാനതായ. വിസമഗതസ്സാതി ബ്യസനപ്പത്തസ്സ. താണന്തി രക്ഖാ, തതോ പരിപാലനതോ. ലേണന്തി ബ്യസനേഹി പരിപാതിയമാനസ്സ ഓലീയനപ്പദേസോ. ഗതീതി ഗന്തബ്ബട്ഠാനം. പരായണന്തി പടിസരണം. അവസ്സയോതി വിനിപതിതും അദേന്തോ നിസ്സയോ. ആരമ്മണന്തി ഓലുബ്ഭാരമ്മണം.
രതനമയസീഹാസനസദിസന്തി സബ്ബരതനമയസത്തങ്ഗമഹാസീഹാസനസദിസം. ഏവം ഹിസ്സ മഹഗ്ഘം ഹുത്വാ സബ്ബസോ വിനിപതിതും അപ്പദാനട്ഠോ ദീപിതോ ഹോതി. മഹാപഥവീസദിസം ഗതഗതട്ഠാനേ പതിട്ഠാനസ്സ ലഭാപനതോ. യഥാ ദുബ്ബലസ്സ പുരിസസ്സ ആലമ്ബനരജ്ജു ഉത്തിട്ഠതോ തിട്ഠതോ ച ഉപത്ഥമ്ഭോ, ഏവം ദാനം സത്താനം സമ്പത്തിഭവേ ഉപപത്തിയാ ഠിതിയാ ച പച്ചയോതി ആഹ ‘‘ആലമ്ബനട്ഠേന ആലമ്ബനരജ്ജുസദിസ’’ന്തി. ദുക്ഖനിത്ഥരണട്ഠേനാതി ദുഗ്ഗതിദുക്ഖട്ഠാനനിത്ഥരണട്ഠേന. സമസ്സാസനട്ഠേനാതി ലോഭമച്ഛരിയാദിപടിസത്തുപദ്ദവതോ സമസ്സാസനട്ഠേന. ഭയപരിത്താണട്ഠേനാതി ദാലിദ്ദിയഭയതോ പരിപാലനട്ഠേന. മച്ഛേരമലാദീഹീതി മച്ഛേരലോഭദോസമദഇസ്സാമിച്ഛാദിട്ഠിവിചികിച്ഛാദിചിത്തമലേഹി. അനുപലിത്തട്ഠേനാതി അനുപക്കിലിട്ഠതായ. തേസന്തി മച്ഛേരമലാദീനം. തേസം ഏവ ദുരാസദട്ഠേന. അസന്താസനട്ഠേനാതി സന്താസഹേതുഅഭാവേന. യോ ഹി ദായകോ ദാനപതി, സോ സമ്പതിപി ന കുതോചി സന്തസതി, പഗേവ ആയതിം. ബലവന്തട്ഠേനാതി മഹാബലവതായ. ദായകോ ഹി ദാനപതി സമ്പതി പക്ഖബലേന ബലവാ ഹോതി, ആയതിം പന കായബലാദീഹിപി. അഭിമങ്ഗലസമ്മതട്ഠേനാതി ‘‘വഡ്ഢികാരണ’’ന്തി അഭിസമ്മതഭാവേന. വിപത്തിഭവതോ സമ്പത്തിഭവൂപനയനം ഖേമന്തഭൂമിസമ്പാപനം.
ഇദാനി മഹാബോധിചരിയഭാവേനപി ദാനഗുണം ദസ്സേതും ‘‘ദാനം നാമേത’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അത്താനം നിയ്യാതേന്തേനാതി ഏതേന ‘‘ദാനഫലം സമ്മദേവ പസ്സന്താ മഹാപുരിസാ അത്തനോ ജീവിതമ്പി പരിച്ചജന്തി, തസ്മാ കോ നാമ വിഞ്ഞുജാതികോ ബാഹിരേ വത്ഥുസ്മിം പഗേവ സങ്ഗം കരേയ്യാ’’തി ഓവാദം ദേതി. ഇദാനി യാ ലോകിയാ ലോകുത്തരാ ച ഉക്കംസഗതാ സമ്പത്തിയോ, താ സബ്ബാ ദാനതോയേവ പവത്തന്തീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ദാനഞ്ഹീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സക്കമാരബ്രഹ്മസമ്പത്തിയോ അത്തഹിതായ ഏവ, ചക്കവത്തിസമ്പത്തി പന അത്തഹിതായ പരഹിതായ ചാതി ദസ്സേതും സാ താസം പരതോ ചക്കവത്തിസമ്പത്തി വുത്താ. ഏതാ ലോകിയാ, ഇമാ പന ലോകുത്തരാതി ദസ്സേതും ‘‘സാവകപാരമിഞാണ’’ന്തിആദി വുത്തം. താസുപി ഉക്കട്ഠുക്കട്ഠതരുക്കട്ഠതമതം ദസ്സേതും കമേന ഞാണത്തയം വുത്തം. തേസം പന ദാനസ്സ പച്ചയഭാവോ ഹേട്ഠാ വുത്തോയേവ. ഏതേനേവ തസ്സ ബ്രഹ്മസമ്പത്തിയാപി പച്ചയഭാവോ ദീപിതോതി വേദിതബ്ബോ.
ദാനഞ്ച നാമ ദക്ഖിണേയ്യേസു ഹിതജ്ഝാസയേന പൂജനജ്ഝാസയേന വാ അത്തനോ സന്തകസ്സ പരേസം പരിച്ചജനം, തസ്മാ ദായകോ പുരിസപുഗ്ഗലോ പരേ ഹന്തി, പരേസം വാ സന്തകം ഹരതീതി അട്ഠാനമേതന്തി ആഹ ‘‘ദാനം ദേന്തോ സീലം സമാദാതും സക്കോതീ’’തി. സീലാലങ്കാരസദിസോ അലങ്കാരോ നത്ഥി സോഭാവിസേസാവഹത്താ സീലസ്സ. സീലപുപ്ഫസദിസം പുപ്ഫം നത്ഥീതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. സീലഗന്ധസദിസോ ഗന്ധോ നത്ഥീതി ഏത്ഥ ‘‘ചന്ദനം തഗരം വാപീ’’തിആദികാ (ധ. പ. ൫൫) ഗാഥാ – ‘‘ഗന്ധോ ഇസീനം ചിരദിക്ഖിതാനം, കായാ ചുതോ ഗച്ഛതി മാലുതേനാ’’തിആദികാ (ജാ. ൨.൧൭.൫൫) ജാതകഗാഥായോ ച ആഹരിത്വാ വത്തബ്ബാ. സീലഞ്ഹി സത്താനം ആഭരണഞ്ചേവ അലങ്കാരോ ച ഗന്ധവിലേപനഞ്ച പരസ്സ ദസ്സനീയഭാവാവഹഞ്ച. തേനാഹ ‘‘സീലാലങ്കാരേന ഹീ’’തിആദി.
അയം സഗ്ഗോ ലബ്ഭതീതി ഇദം മജ്ഝിമേഹി ആരദ്ധം സീലം സന്ധായാഹ. തേനേവാഹ സക്കോ ദേവരാജാ –
‘‘ഹീനേന ബ്രഹ്മചരിയേന, ഖത്തിയേ ഉപപജ്ജതി;
മജ്ഝിമേന ച ദേവത്തം, ഉത്തമേന വിസുജ്ഝതീ’’തി. (ജാ. ൧.൮.൭൫);
ഇട്ഠോതി സുഖോ. കന്തോതി കമനീയോ. മനാപോതി മനവഡ്ഢനകോ. തം പന തസ്സ ഇട്ഠാദിഭാവം ദസ്സേതും ‘‘നിച്ചമേത്ഥ കീളാ’’തിആദി വുത്തം.
ദോസോതി അനിച്ചതാദിനാ അപ്പസ്സാദാദിനാ ച ദൂസിതഭാവോ, യതോ തേ വിഞ്ഞൂനം ചിത്തം നാരാധേന്തി. അഥ വാ ആദീനം വാതി പവത്തതീതി ആദീനവോ, പരമകപണതാ. തഥാ ച കാമാ യഥാതഥം പച്ചവേക്ഖന്താനം പച്ചുപതിട്ഠന്തി. ലാമകഭാവോതി അസേട്ഠേഹി സേവിതബ്ബോ, സേട്ഠേഹി ന സേവിതബ്ബോ നിഹീനഭാവോ. സംകിലിസ്സനന്തി വിബാധകതാ ഉപതാപകതാ ച.
നേക്ഖമ്മേ ആനിസംസന്തി ഏത്ഥ ‘‘യത്തകാ കാമേസു ആദീനവാ, തപ്പടിപക്ഖതോ തത്തകാ നേക്ഖമ്മേ ആനിസംസാ. അപിച നേക്ഖമ്മം നാമേതം അസമ്ബാധം അസംകിലിട്ഠം, നിക്ഖന്തം കാമേഹി, നിക്ഖന്തം കാമസഞ്ഞായ, നിക്ഖന്തം കാമവിതക്കേഹി, നിക്ഖന്തം കാമപരിളാഹേഹി, നിക്ഖന്തം ബ്യാപാദസഞ്ഞായാ’’തിആദിനാ നയേന നേക്ഖമ്മേ ആനിസംസേ പകാസേസി. പബ്ബജ്ജായം ഝാനാദീസു ച ഗുണേ വിഭാവേസി വണ്ണേസി. കല്ലചിത്തന്തി കമ്മനിയചിത്തം ഹേട്ഠാ പവത്തിതദേസനായ അസ്സദ്ധിയാദീനം ചിത്തദോസാനം വിഗതത്താ ഉപരി ദേസനായ ഭാജനഭാവൂപഗമേന കമ്മക്ഖമചിത്തം. അട്ഠകഥായം പന യസ്മാ അസ്സദ്ധിയാദയോ ചിത്തസ്സ രോഗഭൂതാ, തദാ തേ വിഗതാ, തസ്മാ ആഹ ‘‘അരോഗചിത്ത’’ന്തി. ദിട്ഠിമാനാദികിലേസവിഗമേന മുദുചിത്തം. കാമച്ഛന്ദാദിവിഗമേന വിനീവരണചിത്തം. സമ്മാപടിപത്തിയം ഉളാരപീതിപാമോജ്ജയോഗേന ഉദഗ്ഗചിത്തം. തത്ഥ സദ്ധാസമ്പത്തിയാ പസന്നചിത്തം. യദാ ഭഗവാ അഞ്ഞാസീതി സമ്ബന്ധോ. അഥ വാ കല്ലചിത്തന്തി കാമച്ഛന്ദവിഗമേന അരോഗചിത്തം. മുദുചിത്തന്തി ബ്യാപാദവിഗമേന മേത്താവസേന അകഠിനചിത്തം. വിനീവരണചിത്തന്തി ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചവിഗമേന അവിക്ഖേപതോ തേന അപിഹിതചിത്തം. ഉദഗ്ഗചിത്തന്തി ഥിനമിദ്ധവിഗമേന സമ്പഗ്ഗഹിതവസേന അലീനചിത്തം. പസന്നചിത്തന്തി വിചികിച്ഛാവിഗമേന സമ്മാപടിപത്തിയം അധിമുത്തചിത്തന്തി ഏവമേത്ഥ സേസപദാനം അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.
സേയ്യഥാപീതിആദിനാ ഉപമാവസേന സീഹസ്സ കിലേസപ്പഹാനം അരിയമഗ്ഗുപ്പാദനഞ്ച ദസ്സേതി. അപഗതകാളകന്തി വിഗതകാളകം. സമ്മദേവാതി സുട്ഠുദേവ. രജനന്തി നീലപീതലോഹിതാദിരങ്ഗജാതം. പടിഗ്ഗണ്ഹേയ്യാതി ഗണ്ഹേയ്യ, പഭസ്സരം ഭവേയ്യ. തസ്മിംയേവ ആസനേതി തസ്സംയേവ നിസജ്ജായം. ഏതേനസ്സ ലഹുവിപസ്സകതാ തിക്ഖപഞ്ഞതാ സുഖപ്പടിപദഖിപ്പാഭിഞ്ഞതാ ച ദസ്സിതാ ഹോതി. വിരജന്തി അപായഗമനീയരാഗരജാദീനം വിഗമേന വിരജം. അനവസേസദിട്ഠിവിചികിച്ഛാമലാപഗമേന വീതമലം. പഠമമഗ്ഗവജ്ഝകിലേസരജാഭാവേന വാ വിരജം. പഞ്ചവിധദുസ്സീല്യമലവിഗമേന വീതമലം. തസ്സ ഉപ്പത്തിആകാരദസ്സനത്ഥന്തി കസ്മാ വുത്തം? നനു മഗ്ഗഞാണം അസങ്ഖതധമ്മാരമ്മണന്തി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘തഞ്ഹീ’’തിആദി. തത്ഥ പടിവിജ്ഝന്തന്തി അസമ്മോഹപ്പടിവേധവസേന പടിവിജ്ഝന്തം. തേനാഹ ‘‘കിച്ചവസേനാ’’തി. തത്രിദം ഉപമാസംസന്ദനം – വത്ഥം വിയ ചിത്തം, വത്ഥസ്സ ആഗന്തുകമലേഹി കിലിട്ഠഭാവോ വിയ ചിത്തസ്സ രാഗാദിമലേഹി സംകിലിട്ഠഭാവോ, ധോവനസിലാതലം വിയ അനുപുബ്ബീകഥാ, ഉദകം വിയ സദ്ധാ, ഉദകേന തേമേത്വാ ഊസഗോമയഛാരികഖാരേഹി കാളകേ സമ്മദ്ദിത്വാ വത്ഥസ്സ ധോവനപ്പയോഗോ വിയ സദ്ധാസിനേഹേന തേമേത്വാ തേമേത്വാ സതിസമാധിപഞ്ഞാഹി ദോസേ സിഥിലേ കത്വാ സുതാദിവിധിനാ ചിത്തസ്സ സോധനേ വീരിയാരമ്ഭോ. തേന പയോഗേന വത്ഥേ കാളകാപഗമോ വിയ വീരിയാരമ്ഭേന കിലേസവിക്ഖമ്ഭനം, രങ്ഗജാതം വിയ അരിയമഗ്ഗോ, തേന സുദ്ധവത്ഥസ്സ പഭസ്സരഭാവോ വിയ വിക്ഖമ്ഭിതകിലേസസ്സ ചിത്തസ്സ മഗ്ഗേന പരിയോദപനന്തി.
‘‘ദിട്ഠധമ്മോ’’തി വത്വാ ദസ്സനം നാമ ഞാണദസ്സനതോ അഞ്ഞമ്പി അത്ഥീതി തന്നിവത്തനത്ഥം ‘‘പത്തധമ്മോ’’തി വുത്തം. പത്തി നാമ ഞാണസമ്പത്തിതോ അഞ്ഞാപി വിജ്ജതീതി തതോ വിസേസനത്ഥം ‘‘വിദിതധമ്മോ’’തി വുത്തം. സാ പനേസാ വിദിതധമ്മതാ ധമ്മേസു ഏകദേസേനപി ഹോതീതി നിപ്പദേസതോ വിദിതഭാവം ദസ്സേതും. ‘‘പരിയോഗാള്ഹധമ്മോ’’തി വുത്തം. തേനസ്സ സച്ചാഭിസമ്ബോധംയേവ ദീപേതി. മഗ്ഗഞാണഞ്ഹി ഏകാഭിസമയവസേന പരിഞ്ഞാദികിച്ചം സാധേന്തം നിപ്പദേസേന ചതുസച്ചധമ്മം സമന്തതോ ഓഗാള്ഹം നാമ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘ദിട്ഠോ അരിയസച്ചധമ്മോ ഏതേനാതി ദിട്ഠധമ്മോ’’തി. തിണ്ണാ വിചികിച്ഛാതി സപ്പടിഭയകന്താരസദിസാ സോളസവത്ഥുകാ അട്ഠവത്ഥുകാ ച തിണ്ണാ നിത്തിണ്ണാ വിചികിച്ഛാ. വിഗതാ കഥംകഥാതി പവത്തിആദീസു ‘‘ഏവം നു ഖോ, ന നു ഖോ’’തി ഏവം പവത്തികാ വിഗതാ സമുച്ഛിന്നാ കഥംകഥാ. സാരജ്ജകരാനം പാപധമ്മാനം പഹീനത്താ തപ്പടിപക്ഖേസു സീലാദിഗുണേസു പതിട്ഠിതത്താ വേസാരജ്ജം വിസാരദഭാവം വേയ്യത്തിയം പത്തോ. അത്തനാ ഏവ പച്ചക്ഖതോ ദിട്ഠത്താ ന പരം പച്ചേതി, ന ചസ്സ പരോ പച്ചേതബ്ബോ അത്ഥീതി അപരപ്പച്ചയോ.
ഉദ്ദിസിത്വാ കതന്തി അത്താനം ഉദ്ദിസിത്വാ മാരണവസേന കതം നിബ്ബത്തിതം മംസം. പടിച്ചകമ്മന്തി ഏത്ഥ കമ്മ-സദ്ദോ കമ്മസാധനോ അതീതകാലികോ ചാതി ആഹ ‘‘അത്താനം പടിച്ചകത’’ന്തി. നിമിത്തകമ്മസ്സേതം അധിവചനം ‘‘പടിച്ച കമ്മം ഫുസതീ’’തിആദീസു (ജാ. ൧.൪.൭൫) വിയ. നിമിത്തകമ്മസ്സാതി നിമിത്തഭാവേന ലദ്ധബ്ബകമ്മസ്സ. കരണവസേന പടിച്ചകമ്മം ഏത്ഥ അത്ഥീതി മംസം പടിച്ചകമ്മം യഥാ ബുദ്ധി ബുദ്ധം. തം ഏതസ്സ അത്ഥീതി ബുദ്ധോ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.
സീഹസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൩-൪. അസ്സാജാനീയസുത്താദിവണ്ണനാ
൧൩-൧൪. തതിയേ സാഠേയ്യാനീതി സഠത്താനി. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. താനി പനസ്സ സാഠേയ്യാദീനി കായചിത്തുജുകതാപടിപക്ഖഭൂതാ ലോഭസഹഗതചിത്തുപ്പാദസ്സ പവത്തിആകാരവിസേസാ. തത്ഥ യസ്സ കിസ്മിഞ്ചിദേവ ഠാനേ ഠാതുകാമസ്സ സതോ യം ഠാനം മനുസ്സാനം സപ്പടിഭയം, പുരതോ ഗന്ത്വാ തഥേവ സപ്പടിഭയട്ഠാനേവ ഠസ്സാമീതി ന ഹോതി, വഞ്ചനാധിപ്പായഭാവതോ ഠാതുകാമട്ഠാനേയേവ നിഖാതത്ഥമ്ഭോ വിയ ചത്താരോ പാദേ നിച്ചാലേത്വാ തിട്ഠതി, അയം സഠോ നാമ, ഇമസ്സ സാഠേയ്യസ്സ പാകടകരണം. തഥാ യസ്സ കിസ്മിഞ്ചിദേവ ഠാനേ നിവത്തിത്വാ ഖന്ധഗതം പാതേതുകാമസ്സ സതോ യം ഠാനം മനുസ്സാനം സപ്പടിഭയം, പുരതോ ഗന്ത്വാ തഥേവ പാതേസ്സാമീതി ന ഹോതി, പാതേതുകാമട്ഠാനേയേവ നിവത്തിത്വാ പാതേതി, അയം കൂടോ നാമ. യസ്സ കാലേന വാമതോ, കാലേന ദക്ഖിണതോ, കാലേന ഉജുമഗ്ഗേനേവ ച ഗന്തുകാമസ്സ സതോ യം ഠാനം മനുസ്സാനം സപ്പടിഭയം, പുരതോ ഗന്ത്വാ തഥേവ ഏവം കരിസ്സാമീതി ന ഹോതി, യദിച്ഛകം ഗന്തുകാമട്ഠാനേയേവ കാലേന വാമതോ, കാലേന ദക്ഖിണതോ, കാലേന ഉജുമഗ്ഗം ഗച്ഛതി, തഥാ ലേണ്ഡം വാ പസ്സാവം വാ വിസ്സജ്ജേതുകാമസ്സ ഇദം ഠാനം സുസമ്മട്ഠം ആകിണ്ണമനുസ്സം രമണീയം. ഇമസ്മിം ഠാനേ ഏവരൂപം കാതും ന യുത്തം, പുരതോ ഗന്ത്വാ പടിച്ഛന്നട്ഠാനേ കരിസ്സാമീതി ന ഹോതി, തത്ഥേവ കരോതി, അയം ജിമ്ഹോ നാമ. യസ്സ പന കിസ്മിഞ്ചി ഠാനേ മഗ്ഗാ ഉക്കമ്മ നിവത്തിത്വാ പടിമഗ്ഗം ആരോഹിതുകാമസ്സ സതോ യം ഠാനം മനുസ്സാനം സപ്പടിഭയം, പുരതോ ഗന്ത്വാ തത്ഥേവ ഏവം കരിസ്സാമീതി ന ഹോതി, പടിമഗ്ഗം ആരോഹിതുകാമട്ഠാനേയേവ മഗ്ഗാ ഉക്കമ്മ നിവത്തിത്വാ പടിമഗ്ഗം ആരോഹതി, അയം വങ്കോ നാമ. ഇതി ഇമം ചതുബ്ബിധമ്പി കിരിയം സന്ധായേതം വുത്തം ‘‘യാനി ഖോ പനസ്സ താനി സാഠേയ്യാനി…പേ… ആവികത്താ ഹോതീ’’തി. ചതുത്ഥേ നത്ഥി വത്തബ്ബം.
അസ്സാജാനീയസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൫-൮. മലസുത്താദിവണ്ണനാ
൧൫-൧൮. പഞ്ചമേ (ധ. പ. അട്ഠ. ൨.൨൪൧) യാ കാചി പരിയത്തി വാ സിപ്പം വാ യസ്മാ അസജ്ഝായന്തസ്സ അനനുയുഞ്ജന്തസ്സ വിനസ്സതി, നിരന്തരം വാ ന ഉപട്ഠാതി, തസ്മാ ‘‘അസജ്ഝായമലാ മന്താ’’തി വുത്തം. യസ്മാ പന ഘരാവാസം വസന്തസ്സ ഉട്ഠായുട്ഠായ ജിണ്ണപ്പടിസങ്ഖരണാദീനി അകരോന്തസ്സ ഘരം നാമ വിനസ്സതി, തസ്മാ ‘‘അനുട്ഠാനമലാ ഘരാ’’തി വുത്തം. യസ്മാ ഗിഹിസ്സ വാ പബ്ബജിതസ്സ വാ കോസജ്ജവസേന സരീരപ്പജഗ്ഗനം വാ പരിക്ഖാരപ്പടിജഗ്ഗനം വാ അകരോന്തസ്സ കായോ ദുബ്ബണ്ണോ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘മലം വണ്ണസ്സ കോസജ്ജ’’ന്തി വുത്തം. യസ്മാ പന ഗാവോ രക്ഖന്തസ്സ പമാദവസേന നിദ്ദായന്തസ്സ വാ കീളന്തസ്സ വാ താ ഗാവോ അതിത്ഥപക്ഖന്ദനാദീഹി വാ വാളമിഗചോരാദിഉപദ്ദവേന വാ പരേസം സാലിക്ഖേത്താദീനി ഓതരിത്വാ ഖാദനവസേന വാ വിനാസമാപജ്ജന്തി, സയമ്പി ദണ്ഡം വാ പരിഭാസം വാ പാപുണാതി, പബ്ബജിതം വാ പന ഛദ്വാരാദീനി അരക്ഖന്തം പമാദവസേന കിലേസാ ഓതരിത്വാ സാസനാ ചാവേന്തി, തസ്മാ ‘‘പമാദോ രക്ഖതോ മല’’ന്തി വുത്തം. സോ ഹിസ്സ വിനാസാവഹേന മലട്ഠാനിയത്താ മലം.
ദുച്ചരിതന്തി അതിചാരോ. അതിചാരിനിഞ്ഹി ഇത്ഥിം സാമികോപി ഗേഹാ നീഹരതി, മാതാപിതൂനം സന്തികം ഗതമ്പി ‘‘ത്വം കുലസ്സ അങ്ഗാരഭൂതാ, അക്ഖീഹിപി ന ദട്ഠബ്ബാ’’തി തം മാതാപിതരോപി നീഹരന്തി, സാ അനാഥാ വിചരന്തീ മഹാദുക്ഖം പാപുണാതി. തേനസ്സാ ദുച്ചരിതം ‘‘മല’’ന്തി വുത്തം. ദദതോതി ദായകസ്സ. യസ്സ ഹി ഖേത്തകസനകാലേ ‘‘ഇമസ്മിം ഖേത്തേ സമ്പന്നേ സലാകഭത്താദീനി ദസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാപി നിപ്ഫന്നേ സസ്സേ മച്ഛേരം ഉപ്പജ്ജിത്വാ ചാഗചിത്തം നിവാരേതി, സോ മച്ഛേരവസേന ചാഗചിത്തേ അവിരുഹന്തേ മനുസ്സസമ്പത്തി, ദിബ്ബസമ്പത്തി, നിബ്ബാനസമ്പത്തീതി തിസ്സോ സമ്പത്തിയോ ന ലഭതി. തേന വുത്തം ‘‘മച്ഛേരം ദദതോ മല’’ന്തി. അഞ്ഞേസുപി ഏവരൂപേസു ഏസേവ നയോ. പാപകാ ധമ്മാതി അകുസലാ ധമ്മാ. തേ പന ഇധലോകേ പരലോകേ ച മലമേവ. തതോതി ഹേട്ഠാ വുത്തമലതോ. മലതരന്തി അതിരേകമലം. ഛട്ഠാദീനി ഉത്താനത്ഥാനേവ.
മലസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൯. പഹാരാദസുത്തവണ്ണനാ
൧൯. നവമേ (ഉദാ. അട്ഠ. ൪൫; സാരത്ഥ. ടീ. ചൂളവഗ്ഗ ൩.൩൮൪) അസുരാതി ദേവാ വിയ ന സുരന്തി ന കീളന്തി ന വിരോചന്തീതി അസുരാ. സുരാ നാമ ദേവാ, തേസം പടിപക്ഖാതി വാ അസുരാ, വേപചിത്തിപഹാരാദാദയോ. തേസം ഭവനം സിനേരുസ്സ ഹേട്ഠാഭാഗേ. തേ തത്ഥ പവിസന്താ നിക്ഖമന്താ സിനേരുപാദേ മണ്ഡപാദീനി നിമ്മിനിത്വാ കീളന്താ അഭിരമന്തി. സാ തത്ഥ തേസം അഭിരതി. ഇമേ ഗുണേ ദിസ്വാതി ആഹ ‘‘യേ ദിസ്വാ ദിസ്വാ അസുരാ മഹാസമുദ്ദേ അഭിരമന്തീ’’തി.
യസ്മാ ലോകിയാ ജമ്ബുദീപോ, ഹിമവാ തത്ഥ പതിട്ഠിതസമുദ്ദദഹപബ്ബതാ തപ്പഭവാ നദിയോതി ഏതേസു യം യം ന മനുസ്സഗോചരം, തത്ഥ സയം സമ്മൂള്ഹാ അഞ്ഞേപി സമ്മോഹയന്തി, തസ്മാ തത്ഥ സമ്മോഹവിധമനത്ഥം ‘‘അയം താവ ജമ്ബുദീപോ’’തിആദി ആരദ്ധം. ദസസഹസ്സയോജനപരിമാണോ ആയാമതോ വിത്ഥാരതോ ചാതി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി. ഉദകേന അജ്ഝോത്ഥടോ തദുപഭോഗിസത്താനം പുഞ്ഞക്ഖയേന. സുന്ദരദസ്സനം കൂടന്തി സുദസ്സനകൂടം, യം ലോകേ ‘‘ഹേമകൂട’’ന്തി വുച്ചതി. മൂലഗന്ധോ കാലാനുസാരിയാദി. സാരഗന്ധോ ചന്ദനാദി. ഫേഗ്ഗുഗന്ധോ സലലാദി. തചഗന്ധോ ലവങ്ഗാദി. പപടികാഗന്ധോ കപിത്ഥാദി. രസഗന്ധോ സജ്ജുലസാദി. പത്തഗന്ധോ തമാലഹിരിവേരാദി. പുപ്ഫഗന്ധോ നാഗകുസുമാദി. ഫലഗന്ധോ ജാതിഫലാദി. ഗന്ധഗന്ധോ സബ്ബേസം ഗന്ധാനം ഗന്ധോ. ‘‘സബ്ബാനി പുഥുലതോ പഞ്ഞാസ യോജനാനി, ആയാമതോ പന ഉബ്ബേധതോ വിയ ദ്വിയോജനസതാനേവാ’’തി വദന്തി.
മനോഹരസിലാതലാനീതി രതനമയത്താ മനുഞ്ഞസോപാനസിലാതലാനി. സുപടിയത്താനീതി തദുപഭോഗിസത്താനം സാധാരണകമ്മുനാവ സുട്ഠു പടിയത്താനി സുസണ്ഠിതാനി ഹോന്തി. മച്ഛകച്ഛപാദീനി ഉദകം മലം കരോന്തി, തദഭാവതോ ഫലികസദിസനിമ്മലോദകാനി. തിരിയതോ ദീഘം ഉഗ്ഗതകൂടന്തി ‘‘തിരച്ഛാനപബ്ബത’’ന്തി ആഹ. പുരിമാനി നാമഗോത്താനീതി ഏത്ഥ നദീ നിന്നഗാതിആദികം ഗോത്തം, ഗങ്ഗാ യമുനാതിആദികം നാമം.
സവമാനാതി സന്ദമാനാ. പൂരത്തന്തി പുണ്ണഭാവോ. മസാരഗല്ലം ‘‘ചിത്തഫലിക’’ന്തിപി വദന്തി. മഹതം ഭൂതാനന്തി മഹന്താനം സത്താനം. തിമീ തിമിങ്ഗലാ തിമിതിമിങ്ഗലാതി തിസ്സോ മച്ഛജാതിയോ. തിമിം ഗിലനസമത്ഥാ തിമിങ്ഗലാ. തിമിഞ്ച തിമിങ്ഗലഞ്ച ഗിലനസമത്ഥാ തിമിതിമിങ്ഗലാതി വദന്തി.
മമ സാവകാതി സോതാപന്നാദികേ അരിയപുഗ്ഗലേ സന്ധായ വദതി. ന സംവസതീതി ഉപോസഥകമ്മാദിവസേന സംവാസം ന കരോതി. ഉക്ഖിപതീതി അപനേതി. വിമുത്തിരസോതി കിലേസേഹി വിമുച്ചനരസോ. സബ്ബാ ഹി സാസനസമ്പത്തി യാവദേവ അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തസ്സ വിമുത്തിഅത്ഥാ.
രതനാനീതി രതിജനനട്ഠേന രതനാനി. സതിപട്ഠാനാദയോ ഹി ഭാവിയമാനാ പുബ്ബഭാഗേപി അനപ്പകം പീതിപാമോജ്ജം നിബ്ബത്തേന്തി, പഗേവ അപരഭാഗേ. വുത്തഞ്ഹേതം –
‘‘യതോ യതോ സമ്മസതി, ഖന്ധാനം ഉദയബ്ബയം;
ലഭതീ പീതിപാമോജ്ജം, അമതം തം വിജാനത’’ന്തി. (ധ. പ. ൩൭൪) –
ലോകിയരതനനിബ്ബത്തം പന പീതിപാമോജ്ജം ന തസ്സ കലഭാഗമ്പി അഗ്ഘതി. അപിച –
‘‘ചിത്തീകതം മഹഗ്ഘഞ്ച, അതുലം ദുല്ലഭദസ്സനം;
അനോമസത്തപരിഭോഗം, രതനന്തി പവുച്ചതി’’. (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൩൩; സം. നി. അട്ഠ. ൩.൫.൨൨൩; ഖു. പാ. അട്ഠ. ൬.൩; സു. നി. അട്ഠ. ൧.൨൨൬; മഹാനി. അട്ഠ. ൫൦);
യദി ച ചിത്തീകതാദിഭാവേന രതനം നാമ ഹോതി, സതിപട്ഠാനാദീനംയേവ ഭൂതതോ രതനഭാവോ. ബോധിപക്ഖിയധമ്മാനഞ്ഹി സോ ആനുഭാവോ, യം സാവകാ സാവകപാരമിഞാണം, പച്ചേകബുദ്ധാ പച്ചേകബോധിഞാണം, സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ സമ്മാസമ്ബോധിം അധിഗച്ഛന്തി ആസന്നകാരണത്താ. ആസന്നകാരണഞ്ഹി ദാനാദിഉപനിസ്സയോതി ഏവം രതിജനനട്ഠേന ചിത്തീകതാദിഅത്ഥേന ച രതനഭാവോ ബോധിപക്ഖിയധമ്മാനം സാതിസയോ. തേന വുത്തം ‘‘തത്രിമാനി രതനാനി, സേയ്യഥിദം. ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ’’തിആദി.
തത്ഥ ആരമ്മണേ ഓക്കന്തിത്വാ ഉപട്ഠാനട്ഠേന ഉപട്ഠാനം, സതിയേവ ഉപട്ഠാനന്തി സതിപട്ഠാനം. ആരമ്മണസ്സ പന കായാദിവസേന ചതുബ്ബിധത്താ വുത്തം ‘‘ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ’’തി. തഥാ ഹി കായവേദനാചിത്തധമ്മേസു സുഭസുഖനിച്ചഅത്തസഞ്ഞാനം പഹാനതോ അസുഭദുക്ഖാനിച്ചാനത്തഭാവഗ്ഗഹണതോ ച നേസം കായാനുപസ്സനാദിഭാവോ വിഭത്തോ.
സമ്മാ പദഹന്തി ഏതേന, സയം വാ സമ്മാ പദഹതി, പസത്ഥം സുന്ദരം വാ പദഹന്തീതി സമ്മപ്പധാനം, പുഗ്ഗലസ്സ വാ സമ്മദേവ പധാനഭാവകരണതോ സമ്മപ്പധാനം വീരിയസ്സേതം അധിവചനം. തമ്പി അനുപ്പന്നുപ്പന്നാനം അകുസലാനം അനുപ്പാദനപ്പഹാനവസേന അനുപ്പന്നുപ്പന്നാനം കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപ്പാദനട്ഠാപനവസേന ച ചതുകിച്ചസാധകത്താ വുത്തം ‘‘ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനാ’’തി.
ഇജ്ഝതീതി ഇദ്ധി, സമിജ്ഝതി നിപ്ഫജ്ജതീതി അത്ഥോ. ഇജ്ഝന്തി വാ തായ സത്താ ഇദ്ധാ വുദ്ധാ ഉക്കംസഗതാ ഹോന്തീതി ഇദ്ധി. ഇതി പഠമേന അത്ഥേന ഇദ്ധി ഏവ പാദോതി ഇദ്ധിപാദോ, ഇദ്ധികോട്ഠാസോതി അത്ഥോ. ദുതിയേന അത്ഥേന ഇദ്ധിയാ പാദോ പതിട്ഠാ അധിഗമുപായോതി ഇദ്ധിപാദോ. തേന ഹി ഉപരൂപരിവിസേസസങ്ഖാതം ഇദ്ധിം പജ്ജന്തി പാപുണന്തി. സ്വായം ഇദ്ധിപാദോ യസ്മാ ഛന്ദാദികേ ചത്താരോ അധിപതിധമ്മേ ധുരേ ജേട്ഠകേ കത്വാ നിബ്ബത്തീയതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ’’തി.
പഞ്ചിന്ദ്രിയാനീതി സദ്ധാദീനി പഞ്ച ഇന്ദ്രിയാനി. തത്ഥ അസ്സദ്ധിയം അഭിഭവിത്വാ അധിമോക്ഖലക്ഖണേ ഇന്ദട്ഠം കാരേതീതി സദ്ധിന്ദ്രിയം. കോസജ്ജം അഭിഭവിത്വാ പഗ്ഗഹലക്ഖണേ, പമാദം അഭിഭവിത്വാ ഉപട്ഠാനലക്ഖണേ, വിക്ഖേപം അഭിഭവിത്വാ അവിക്ഖേപലക്ഖണേ, അഞ്ഞാണം അഭിഭവിത്വാ ദസ്സനലക്ഖണേ ഇന്ദട്ഠം കാരേതീതി പഞ്ഞിന്ദ്രിയം.
താനിയേവ അസ്സദ്ധിയാദീഹി അനഭിഭവനീയതോ അകമ്പിയട്ഠേന സമ്പയുത്തധമ്മേസു ഥിരഭാവേന ച ബലാനി വേദിതബ്ബാനി.
സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാതി ബോധിയാ, ബോധിസ്സ വാ അങ്ഗാതി ബോജ്ഝങ്ഗാ. യാ ഹി ഏസാ ധമ്മസാമഗ്ഗീ യായ ലോകുത്തരമഗ്ഗക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജമാനായ ലീനുദ്ധച്ചപതിട്ഠാനായൂഹനകാമസുഖത്തകിലമഥാനുയോഗഉച്ഛേദസസ്സതാഭിനിവേസാദീനം അനേകേസം ഉപദ്ദവാനം പടിപക്ഖഭൂതായ സതിധമ്മവിചയവീരിയപീതിപസ്സദ്ധിസമാധിഉപേക്ഖാസങ്ഖാതായ ധമ്മസാമഗ്ഗിയാ അരിയസാവകോ ബുജ്ഝതി, കിലേസനിദ്ദായ വുട്ഠഹതി, ചത്താരി അരിയസച്ചാനി പടിവിജ്ഝതി, നിബ്ബാനമേവ വാ സച്ഛികരോതീതി ‘‘ബോധീ’’തി വുച്ചതി. തസ്സാ ധമ്മസാമഗ്ഗിസങ്ഖാതായ ബോധിയാ അങ്ഗാതിപി ബോജ്ഝങ്ഗാ ഝാനങ്ഗമഗ്ഗങ്ഗാദയോ വിയ. യോപേസ വുത്തപ്പകാരായ ധമ്മസാമഗ്ഗിയാ ബുജ്ഝതീതി കത്വാ അരിയസാവകോ ‘‘ബോധീ’’തി വുച്ചതി. തസ്സ ബോധിസ്സ അങ്ഗാതിപി ബോജ്ഝങ്ഗാ സേനങ്ഗരഥങ്ഗാദയോ വിയ. തേനാഹു പോരാണാ ‘‘ബുജ്ഝനകസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അങ്ഗാതി ബോജ്ഝങ്ഗാ’’തി (വിഭ. അട്ഠ. ൪൬൬; സം. നി. അട്ഠ. ൩.൫.൧൮൨; പടി. മ. അട്ഠ. ൨.൨.൧൭). ‘‘ബോധായ സംവത്തന്തീതി ബോജ്ഝങ്ഗാ’’തിആദിനാ (പടി. മ. ൨.൧൭) നയേനപി ബോജ്ഝങ്ഗത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.
അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോതി തംതംമഗ്ഗവജ്ഝേഹി കിലേസേഹി ആരകത്താ, അരിയഭാവകരത്താ, അരിയഫലപ്പടിലാഭകരത്താ ച അരിയോ. സമ്മാദിട്ഠിആദീനി അട്ഠങ്ഗാനി അസ്സ അത്ഥി, അട്ഠ അങ്ഗാനിയേവ വാ അട്ഠങ്ഗികോ. മാരേന്തോ കിലേസേ ഗച്ഛതി നിബ്ബാനത്ഥികേഹി വാ മഗ്ഗീയതി, സയം വാ നിബ്ബാനം മഗ്ഗതീതി മഗ്ഗോതി ഏവമേതേസം സതിപട്ഠാനാദീനം അത്ഥവിഭാഗോ വേദിതബ്ബോ.
സോതാപന്നോതി മഗ്ഗസങ്ഖാതം സോതം ആപജ്ജിത്വാ പാപുണിത്വാ ഠിതോ, സോതാപത്തിഫലട്ഠോതി അത്ഥോ. സോതാപത്തിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നോതി സോതാപത്തിഫലസ്സ അത്തപച്ചക്ഖകരണായ പടിപജ്ജമാനോ പഠമമഗ്ഗട്ഠോ, യോ അട്ഠമകോതിപി വുച്ചതി. സകദാഗാമീതി സകിദേവ ഇമം ലോകം പടിസന്ധിഗ്ഗഹണവസേന ആഗമനസീലോ ദുതിയഫലട്ഠോ. അനാഗാമീതി പടിസന്ധിഗ്ഗഹണവസേന കാമലോകം അനാഗമനസീലോ തതിയഫലട്ഠോ. യോ പന സദ്ധാനുസാരീ ധമ്മാനുസാരീ ഏകബീജീതിഏവമാദികോ അരിയപുഗ്ഗലവിഭാഗോ, സോ ഏതേസംയേവ പഭേദോതി. സേസം വുത്തനയസദിസമേവ.
പഹാരാദസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൧൦. ഉപോസഥസുത്തവണ്ണനാ
൨൦. ദസമേ തദഹുപോസഥേതി (ഉദാ. അട്ഠ. ൪൫; സാരത്ഥ. ടീ. ചൂളവഗ്ഗ ൩.൩൮൩) തസ്മിം ഉപോസഥദിവസഭൂതേ അഹനി. ഉപോസഥകരണത്ഥായാതി ഓവാദപാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസിതും. ഉദ്ധസ്തം അരുണന്തി അരുണുഗ്ഗമനം. ഉദ്ദിസതു, ഭന്തേ, ഭഗവാ ഭിക്ഖൂനം പാതിമോക്ഖന്തി ഥേരോ ഭഗവന്തം പാതിമോക്ഖുദ്ദേസം യാചി. തസ്മിം കാലേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, അനുപോസഥേ ഉപോസഥോ കാതബ്ബോ’’തി (മഹാവ. ൧൩൬) സിക്ഖാപദസ്സ അപഞ്ഞത്തത്താ. കസ്മാ പന ഭഗവാ തിയാമരത്തിം വീതിനാമേസി? തതോ പട്ഠായ ഓവാദപാതിമോക്ഖം അനുദ്ദിസിതുകാമോ തസ്സ വത്ഥും പാകടം കാതും. അദ്ദസാതി കഥം അദ്ദസ? അത്തനോ ചേതോപരിയഞാണേന തസ്സം പരിസതി ഭിക്ഖൂനം ചിത്താനി പരിജാനന്തോ തസ്സ ദുസ്സീലസ്സ ചിത്തം പസ്സി. യസ്മാ പന ചിത്തേ ദിട്ഠേ തംസമങ്ഗീപുഗ്ഗലോ ദിട്ഠോ നാമ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘അദ്ദസാ ഖോ ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ തം പുഗ്ഗലം ദുസ്സീല’’ന്തിആദി വുത്തം. യഥേവ ഹി അനാഗതേ സത്തസു ദിവസേസു പവത്തം പരേസം ചിത്തം ചേതോപരിയഞാണലാഭീ ജാനാതി, ഏവം അതീതേപീതി. മജ്ഝേ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ നിസിന്നന്തി സങ്ഘപരിയാപന്നോ വിയ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ അന്തോ നിസിന്നം. ദിട്ഠോസീതി അയം ന പകതത്തോതി ഭഗവതാ ദിട്ഠോ അസി. യസ്മാ ച ഏവം ദിട്ഠോ, തസ്മാ നത്ഥി തേ തവ ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം ഏകകമ്മാദിസംവാസോ. യസ്മാ പന സോ സംവാസോ തവ നത്ഥി, തസ്മാ ഉട്ഠേഹി, ആവുസോതി ഏവമേത്ഥ പദയോജനാ വേദിതബ്ബാ.
തതിയമ്പി ഖോ സോ പുഗ്ഗലോ തുണ്ഹീ അഹോസീതി അനേകവാരം വത്വാപി ‘‘ഥേരോ സയമേവ നിബ്ബിന്നോ ഓരമിസ്സതീ’’തി വാ, ‘‘ഇദാനി ഇമേസം പടിപത്തിം ജാനിസ്സാമീ’’തി വാ അധിപ്പായേന തുണ്ഹീ അഹോസി. ബാഹായം ഗഹേത്വാതി ‘‘ഭഗവതാ മയാ ച യാഥാവതോ ദിട്ഠോ, യാവതതിയം ‘ഉട്ഠേഹി, ആവുസോ’തി ച വുത്തോ ന വുട്ഠാതി, ഇദാനിസ്സ നിക്കഡ്ഢനകാലോ, മാ സങ്ഘസ്സ ഉപോസഥന്തരായോ അഹോസീ’’തി തം ബാഹായം അഗ്ഗഹേസി, തഥാ ഗഹേത്വാ. ബഹി ദ്വാരകോട്ഠകാ നിക്ഖാമേത്വാതി ദ്വാരകോട്ഠകാ ദ്വാരസാലാതോ നിക്ഖാമേത്വാ. ബഹീതി പന നിക്ഖാമിതട്ഠാനദസ്സനം. അഥ വാ ബഹിദ്വാരകോട്ഠകാതി ബഹിദ്വാരകോട്ഠകതോപി നിക്ഖാമേത്വാ, ന അന്തോദ്വാരകോട്ഠകതോ ഏവ. ഉഭയത്ഥാപി വിഹാരതോ ബഹികത്വാതി അത്ഥോ. സൂചിഘടികം ദത്വാതി അഗ്ഗളസൂചിഞ്ച ഉപരിഘടികഞ്ച ആദഹിത്വാ, സുട്ഠുതരം കവാടം ഥകേത്വാതി അത്ഥോ. യാവ ബാഹാഗഹണാപി നാമാതി ഇമിനാ ‘‘അപരിസുദ്ധാ, ആനന്ദ, പരിസാ’’തി വചനം സുത്വാ ഏവ ഹി തേന പക്കമിതബ്ബം സിയാ, ഏവം അപക്കമിത്വാ യാവ ബാഹാഗഹണാപി നാമ സോ മോഘപുരിസോ ആഗമേസ്സതി, അച്ഛരിയമിദന്തി ദസ്സേതി. ഇദഞ്ച ഗരഹനച്ഛരിയമേവാതി വേദിതബ്ബം.
അഥ ഭഗവാ ചിന്തേസി – ‘‘ഇദാനി ഭിക്ഖുസങ്ഘേ അബ്ബുദോ ജാതോ, അപരിസുദ്ധാ പുഗ്ഗലാ ഉപോസഥം ആഗച്ഛന്തി, ന ച തഥാഗതാ അപരിസുദ്ധായ പരിസായ ഉപോസഥം കരോന്തി, പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസന്തി. അനുദ്ദിസന്തേ ച ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ഉപോസഥോ പച്ഛിജ്ജതി. യംനൂനാഹം ഇതോ പട്ഠായ ഭിക്ഖൂനംയേവ പാതിമോക്ഖുദ്ദേസം അനുജാനേയ്യ’’ന്തി. ഏവം പന ചിന്തേത്വാ ഭിക്ഖൂനംയേവ പാതിമോക്ഖുദ്ദേസം അനുജാനി. തേന വുത്തം ‘‘അഥ ഖോ ഭഗവാ…പേ… പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസേയ്യാഥാ’’തി. തത്ഥ ന ദാനാഹന്തി ഇദാനി അഹം ഉപോസഥം ന കരിസ്സാമി, പാതിമോക്ഖം ന ഉദ്ദിസിസ്സാമീതി പച്ചേകം ന-കാരേന സമ്ബന്ധോ. ദുവിധഞ്ഹി പാതിമോക്ഖം – ആണാപാതിമോക്ഖം, ഓവാദപാതിമോക്ഖന്തി. തേസു ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ’’തിആദികം (മഹാവ. ൧൩൪) ആണാപാതിമോക്ഖം. തം സാവകാവ ഉദ്ദിസന്തി, ന ബുദ്ധാ, യം അന്വദ്ധമാസം ഉദ്ദിസീയതി. ‘‘ഖന്തീ പരമം…പേ… സബ്ബപാപസ്സ അകരണം…പേ… അനുപവാദോ അനുപഘാതോ…പേ… ഏതം ബുദ്ധാന സാസന’’ന്തി (ദീ. നി. ൨.൯൦; ധ. പ. ൧൮൩-൧൮൫; ഉദാ. ൩൬; നേത്തി. ൩൦) ഇമാ പന തിസ്സോ ഗാഥാ ഓവാദപാതിമോക്ഖം നാമ. തം ബുദ്ധാവ ഉദ്ദിസന്തി, ന സാവകാ, ഛന്നമ്പി വസ്സാനം അച്ചയേന ഉദ്ദിസന്തി. ദീഘായുകബുദ്ധാനഞ്ഹി ധരമാനകാലേ അയമേവ പാതിമോക്ഖുദ്ദേസോ, അപ്പായുകബുദ്ധാനം പന പഠമബോധിയംയേവ. തതോ പരം ഇതരോ. തഞ്ച ഖോ ഭിക്ഖൂയേവ ഉദ്ദിസന്തി, ന ബുദ്ധാ, തസ്മാ അമ്ഹാകമ്പി ഭഗവാ വീസതിവസ്സമത്തം ഇമം ഓവാദപാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസിത്വാ ഇമം അന്തരായം ദിസ്വാ തതോ പരം ന ഉദ്ദിസി. അട്ഠാനന്തി അകാരണം. അനവകാസോതി തസ്സേവ വേവചനം. കാരണഞ്ഹി യഥാ തിട്ഠതി ഏത്ഥ ഫലം തദായത്തവുത്തിതായാതി ‘‘ഠാന’’ന്തി വുച്ചതി, ഏവം ‘‘അവകാസോ’’തിപി വുച്ചതി. യന്തി കിരിയാപരാമസനം.
അട്ഠിമേ, ഭിക്ഖവേ, മഹാസമുദ്ദേതി കോ അനുസന്ധി? യ്വായം അപരിസുദ്ധായ പരിസായ പാതിമോക്ഖസ്സ അനുദ്ദേസോ വുത്തോ, സോ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ അച്ഛരിയോ അബ്ഭുതോ ധമ്മോതി തം അപരേഹിപി സത്തഹി അച്ഛരിയബ്ഭുതധമ്മേഹി സദ്ധിം വിഭജിത്വാ ദസ്സേതുകാമോ പഠമം താവ തേസം ഉപമാഭാവേന മഹാസമുദ്ദേ അട്ഠ അച്ഛരിയബ്ഭുതധമ്മേ ദസ്സേന്തോ സത്ഥാ ‘‘അട്ഠിമേ, ഭിക്ഖവേ, മഹാസമുദ്ദേ’’തിആദിമാഹ.
ഉപോസഥസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
മഹാവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൩. ഗഹപതിവഗ്ഗോ
൧-൭. പഠമഉഗ്ഗസുത്താദിവണ്ണനാ
൨൧-൨൭. തതിയസ്സ പഠമദുതിയേസു നത്ഥി വത്തബ്ബം. തതിയേ ‘‘ഹത്ഥഗോ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘ഹത്ഥകോ’’തി വുത്തം. സോ ഹി രാജപുരിസാനം ഹത്ഥതോ യക്ഖസ്സ ഹത്ഥം, യക്ഖസ്സ ഹത്ഥതോ ഭഗവതോ ഹത്ഥം, ഭഗവതോ ഹത്ഥതോ പുന രാജപുരിസാനം ഹത്ഥം ഗതത്താ നാമതോ ഹത്ഥകോ ആളവകോതി ജാതോ. തേനാഹ ‘‘ആളവകയക്ഖസ്സ ഹത്ഥതോ ഹത്ഥേഹി സമ്പടിച്ഛിതത്താ ഹത്ഥകോതി ലദ്ധനാമോ രാജകുമാരോ’’തി. ചതുത്ഥാദീനി ഉത്താനത്ഥാനേവ.
പഠമഉഗ്ഗസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൮. ദുതിയബലസുത്തവണ്ണനാ
൨൮. അട്ഠമേ ഖീണാസവസ്സ സബ്ബേസം സങ്ഖാരാനം അനിച്ചതാ അസമ്മോഹവസേന കിച്ചതോ മഗ്ഗപഞ്ഞായ സുപ്പടിവിദ്ധാ, വിപസ്സനായ ആരമ്മണകരണവസേനപീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സഹവിപസ്സനായ മഗ്ഗപഞ്ഞായാ’’തി. ഇമേ കാമാതി ദ്വേപി കാമേ വദതി. കിലേസവസേന ഉപ്പജ്ജമാനോ ഹി പരിളാഹോ വത്ഥുകാമസന്നിസ്സയോ വത്ഥുകാമവിസയോ വാതി ദ്വേപി സപരിളാഹട്ഠേന അങ്ഗാരകാസു വിയാതി ‘‘അങ്ഗാരകാസൂപമാ’’തി വുത്താ. അന്തോ വുച്ചതി ലാമകട്ഠേന തണ്ഹാ, ബ്യന്തം വിഗതന്തം ഭൂതന്തി ബ്യന്തിഭൂതന്തി ആഹ ‘‘വിഗതന്തഭൂത’’ന്തി, നിത്തണ്ഹന്തി അത്ഥോ.
ദുതിയബലസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൯. അക്ഖണസുത്തവണ്ണനാ
൨൯. നവമേ യസ്മാ മഹിദ്ധികപേതാ ദേവാസുരാനം ആവാഹം ഗച്ഛന്തി, വിവാഹം ന ഗച്ഛന്തി, തസ്മാ പേത്തിവിസയേനേവ അസുരകായോ ഗഹിതോതി വേദിതബ്ബോ. പേതാസുരാ പന പേതാ ഏവാതി തേസം പേതേഹി സങ്ഗഹോ അവുത്തസിദ്ധോവ.
അക്ഖണസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൧൦. അനുരുദ്ധമഹാവിതക്കസുത്തവണ്ണനാ
൩൦. ദസമേ അപ്പിച്ഛസ്സാതി ന ഇച്ഛസ്സ. അഭാവത്ഥോ ഹേത്ഥ അപ്പസദ്ദോ ‘‘അപ്പഡംസമകസവാതാതപാ’’തിആദീസു (അ. നി. ൧൦.൧൧) വിയ. പച്ചയേസു അപ്പിച്ഛോ പച്ചയപ്പിച്ഛോ, ചീവരാദിപച്ചയേസു ഇച്ഛാരഹിതോ. അധിഗമപ്പിച്ഛോതി ഝാനാദിഅധിഗമവിഭാവനേ ഇച്ഛാരഹിതോ. പരിയത്തിഅപ്പിച്ഛോതി പരിയത്തിയം ബാഹുസച്ചവിഭാവനേ ഇച്ഛാരഹിതോ. ധുതങ്ഗപ്പിച്ഛോതി ധുതങ്ഗേസു അപ്പിച്ഛോ ധുതങ്ഗഭാവവിഭാവനേ ഇച്ഛാരഹിതോ. സന്തഗുണനിഗുഹനേനാതി അത്തനി സംവിജ്ജമാനാനം ഝാനാദിഗുണാനഞ്ചേവ ബാഹുസച്ചഗുണസ്സ ധുതങ്ഗഗുണസ്സ ച നിഗുഹനേന ഛാദനേന. സമ്പജ്ജതീതി നിപ്ഫജ്ജതി സിജ്ഝതി. നോ മഹിച്ഛസ്സാതി മഹതിയാ ഇച്ഛായ സമന്നാഗതസ്സ നോ സമ്പജ്ജതി അനുധമ്മസ്സപി അനിപ്ഫജ്ജനതോ. പവിവിത്തസ്സാതി പകാരേഹി വിവിത്തസ്സ. തേനാഹ ‘‘കായചിത്തഉപധിവിവേകേഹി വിവിത്തസ്സാ’’തി. ആരമ്ഭവത്ഥുവസേനാതി ഭാവനാഭിയോഗവസേന ഏകീഭാവോവ കായവിവേകോതി അധിപ്പേതോ, ന ഗണസങ്ഗണികാഭാവമത്തന്തി ദസ്സേതി. കമ്മന്തി യോഗകമ്മം.
സത്തേഹി കിലേസേഹി ച സങ്ഗണനം സമോധാനം സങ്ഗണികാ, സാ ആരമിതബ്ബട്ഠേന ആരാമോ ഏതസ്സാതി സങ്ഗണികാരാമോ, തസ്സ. തേനാഹ ‘‘ഗണസങ്ഗണികായ ചേവാ’’തിആദി. ആരദ്ധവീരിയസ്സാതി പഗ്ഗഹിതവീരിയസ്സ. തഞ്ച ഖോ ഉപധിവിവേകേ നിന്നതാവസേന ‘‘അയം ധമ്മോ’’തി വചനതോ. ഏസ നയോ ഇതരേസുപി. വിവട്ടനിസ്സിതംയേവ ഹി സമാധാനം ഇധാധിപ്പേതം, തഥാ പഞ്ഞാപി. കമ്മസ്സ-കതപഞ്ഞായ ഹി ഠിതോ കമ്മവസേന ഭവേസു നാനപ്പകാരോ അനത്ഥോതി ജാനന്തോ കമ്മക്ഖയകരം ഞാണം അഭിപത്ഥേതി, തദത്ഥഞ്ച ഉസ്സാഹം കരോതി. മാനാദയോ സത്തസന്താനം സംസാരേ പപഞ്ചേന്തി വിത്ഥാരേന്തീതി പപഞ്ചാതി ആഹ ‘‘തണ്ഹാമാനദിട്ഠിപപഞ്ചരഹിതത്താ’’തിആദി. സേസമേത്ഥ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.
അനുരുദ്ധമഹാവിതക്കസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
ഗഹപതിവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൪. ദാനവഗ്ഗോ
൧-൪. പഠമദാനസുത്താദിവണ്ണനാ
൩൧-൩൪. ചതുത്ഥസ്സ പഠമേ ആസജ്ജാതി യസ്സ ദേതി, തസ്സ ആഗമനഹേതു തേന സമാഗമനിമിത്തം. ഭയാതി ഭയഹേതു. നനു ഭയം നാമ ലദ്ധകാമതാരാഗാദയോ വിയ ചേതനായ അവിസുദ്ധികരം, തം കസ്മാ ഇധ ഗഹിതന്തി? നയിദം താദിസം വോഹാരഭയാദിം സന്ധായ വുത്തന്തി ദസ്സേതും ‘‘അയം അദായകോ അകാരകോ’’തിആദി വുത്തം. അദാസി മേതി യം പുബ്ബേ കതം ഉപകാരം ചിന്തേത്വാ ദീയതി, തം സന്ധായ വുത്തം. ദസ്സതി മേതി പച്ചുപകാരാസീസായ യം ദീയതി, തം സന്ധായ വദതി. സാഹു ദാനന്തി ദാനം നാമേതം പണ്ഡിതപഞ്ഞത്തന്തി സാധുസമാചാരേ ഠത്വാ ദേതി. അലങ്കാരത്ഥന്തി ഉപസോഭനത്ഥം. ദാനഞ്ഹി ദത്വാ തം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ പാമോജ്ജപീതിസോമനസ്സാദയോ ഉപ്പജ്ജന്തി, ലോഭദോസഇസ്സാമച്ഛേരാദയോപി വിദൂരീ ഭവന്തി. ഇദാനി ദാനം അനുകൂലധമ്മപരിബ്രൂഹനേന പച്ചനീകധമ്മവിദൂരീകരണേന ച ഭാവനാചിത്തസ്സ ഉപസോഭനായ ച പരിക്ഖാരായ ച ഹോതീതി ‘‘അലങ്കാരത്ഥഞ്ചേവ പരിക്ഖാരത്ഥഞ്ച ദേതീ’’തി വുത്തം. തേനാഹ ‘‘ദാനഞ്ഹി ചിത്തം മുദും കരോതീ’’തിആദി. മുദുചിത്തോ ഹോതി ലദ്ധാ ദായകേ ‘‘ഇമിനാ മയ്ഹം സങ്ഗഹോ കതോ’’തി, ദാതാപി ലദ്ധരി. തേന വുത്തം ‘‘ഉഭിന്നമ്പി ചിത്തം മുദും കരോതീ’’തി.
അദന്തദമനന്തി അദന്താ അനസ്സവാപിസ്സ ദാനേന ദന്താ അസ്സവാ ഹോന്തി, വസേ വത്തന്തി. അദാനം ദന്തദൂസകന്തി അദാനം പുബ്ബേ ദന്താനം അസ്സവാനമ്പി വിഘാതുപ്പാദനേന ചിത്തം ദൂസേതി. ഉന്നമന്തി ദായകാ പിയംവദാ ച പരേസം ഗരുചിത്തീകാരട്ഠാനതായ. നമന്തിപടിഗ്ഗാഹകാ ദാനേന പിയവാചായ ച ലദ്ധസങ്ഗഹാസങ്ഗാഹകാനം.
ചിത്താലങ്കാരദാനമേവ ഉത്തമം അനുപക്കിലിട്ഠതായ സുപരിസുദ്ധതായ ഗുണവിസേസപച്ചയതായ ച. ദുതിയാദീനി ഉത്താനത്ഥാനേവ.
പഠമദാനസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൫. ദാനൂപപത്തിസുത്തവണ്ണനാ
൩൫. പഞ്ചമേ ദാനപച്ചയാതി ദാനകാരണാ, ദാനമയപുഞ്ഞസ്സ കതത്താ ഉപചിതത്താതി അത്ഥോ. ഉപപത്തിയോതി മനുസ്സേസു ദേവേസു ച നിബ്ബത്തിയോ. ഠപേതീതി ഏകവാരമേവ അനുപ്പജ്ജിത്വാ യഥാ ഉപരി തേനേവാകാരേന പവത്തതി, ഏവം ഠപേതി. തദേവ ചസ്സ അധിട്ഠാനന്തി ആഹ ‘‘തസ്സേവ വേവചന’’ന്തി. വഡ്ഢേതീതി ബ്രൂഹേതി ന ഹാപേതി. വിമുത്തന്തി അധിമുത്തം, നിന്നം പോണം പബ്ഭാരന്തി അത്ഥോ. വിമുത്തന്തി വാ വിസ്സട്ഠം. നിപ്പരിയായതോ ഉത്തരി നാമ പണീതം മജ്ഝേപി ഹീനമജ്ഝിമവിഭാഗസ്സ ലബ്ഭനതോതി വുത്തം ‘‘ഉത്തരി അഭാവിതന്തി തതോ ഉപരിമഗ്ഗഫലത്ഥായ അഭാവിത’’ന്തി. സംവത്തതി തഥാപണിഹിതം ദാനമയം ചിത്തം. യം പന പാളിയം ‘‘തഞ്ച ഖോ’’തിആദി വുത്തം, തം തത്രുപപത്തിയാ വിബന്ധകരദുസ്സീല്യാഭാവദസ്സനപരം ദട്ഠബ്ബം, ന ദാനമയസ്സ പുഞ്ഞസ്സ കേവലസ്സ തംസംവത്തനതാദസ്സനപരന്തി ദട്ഠബ്ബം. സമുച്ഛിന്നരാഗസ്സാതി സമുച്ഛിന്നകാമരാഗസ്സ. തസ്സ ഹി സിയാ ബ്രഹ്മലോകേ ഉപപത്തി, ന സമുച്ഛിന്നഭവരാഗസ്സ. വീതരാഗഗ്ഗഹണേന ചേത്ഥ കാമേസു വീതരാഗതാ അധിപ്പേതാ, യായ ബ്രഹ്മലോകൂപപത്തി സിയാ. തേനാഹ ‘‘ദാനമത്തേനേവാ’’തിആദി. യദി ഏവം ദാനം തത്ഥ കിമത്ഥിയന്തി ആഹ ‘‘ദാനം പനാ’’തിആദി. ദാനേന മുദുചിത്തോതി ബദ്ധാഘാതേ വേരിപുഗ്ഗലേപി അത്തനോ ദാനസമ്പടിച്ഛനേന മുദുഭൂതചിത്തോ.
ദാനൂപപത്തിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.