.നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ.

അങ്ഗുത്തരനികായേ

നവകനിപാത-ടീകാ

൧. പഠമപണ്ണാസകം

൧. സമ്ബോധിവഗ്ഗോ

൧-൨. സമ്ബോധിസുത്താദിവണ്ണനാ

൧-൨. നവകനിപാതസ്സ പഠമദുതിയേസു നത്ഥി വത്തബ്ബം.

൩. മേഘിയസുത്തവണ്ണനാ

൩. തതിയേ (ഉദാ. അട്ഠ. ൩൧) മേഘിയോതി തസ്സ ഥേരസ്സ നാമം. ഉപട്ഠാകോ ഹോതീതി പരിചാരകോ ഹോതി. ഭഗവതോ ഹി പഠമബോധിയം ഉപട്ഠാകാ അനിബദ്ധാ അഹേസും. ഏകദാ നാഗസമലോ, ഏകദാ നാഗിതോ, ഏകദാ ഉപവാണോ, ഏകദാ സുനക്ഖത്തോ, ഏകദാ ചുന്ദോ സമണുദ്ദേസോ, ഏകദാ സാഗതോ, ഏകദാ മേഘിയോ, തദാപി മേഘിയത്ഥേരോവ ഉപട്ഠാകോ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ മേഘിയോ ഭഗവതോ ഉപട്ഠാകോ ഹോതീ’’തി.

കിമികാളായാതി കാളകിമീനം ബഹുലതായ ‘‘കിമികാളാ’’തി ലദ്ധനാമായ നദിയാ. ജങ്ഘാവിഹാരന്തി ചിരനിസജ്ജായ ജങ്ഘാസു ഉപ്പന്നകിലമഥവിനോദനത്ഥം വിചരണം. പാസാദികന്തി അവിരളരുക്ഖതായ സിനിദ്ധപത്തതായ ച പസ്സന്താനം പസാദം ആവഹതീതി പാസാദികം. സന്ദച്ഛായതായ മനുഞ്ഞഭൂമിഭാഗതായ ച അന്തോ പവിട്ഠാനം പീതിസോമനസ്സജനനട്ഠേന ചിത്തം രമേതീതി രമണീയം. അലന്തി പരിയത്തം, യുത്തന്തിപി അത്ഥോ. പധാനത്ഥികസ്സാതി പധാനേന ഭാവനാനുയോഗേന അത്ഥികസ്സ. യസ്മാ സോ പധാനകമ്മേ യുത്തോ പധാനകമ്മികോ നാമ ഹോതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘പധാനകമ്മികസ്സാ’’തി. ആഗച്ഛേയ്യാഹന്തി ആഗച്ഛേയ്യം അഹം. ഥേരേന കിര പുബ്ബേ തം ഠാനം അനുപ്പടിപാടിയാ പഞ്ച ജാതിസതാനി രഞ്ഞാ ഏവ സതാ അനുഭൂതപുബ്ബം ഉയ്യാനം അഹോസി, തേനസ്സ ദിട്ഠമത്തേയേവ തത്ഥ വിഹരിതും ചിത്തം നമി.

യാവ അഞ്ഞോപി കോചി ഭിക്ഖു ആഗച്ഛതീതി അഞ്ഞോ കോചിപി ഭിക്ഖു മമ സന്തികം യാവ ആഗച്ഛതി, താവ ആഗമേഹീതി അത്ഥോ. ‘‘കോചി ഭിക്ഖു ദിസ്സതീ’’തിപി പാഠോ, ‘‘ആഗച്ഛതൂ’’തിപി പഠന്തി, തഥാ ‘‘ദിസ്സതൂ’’തിപി. നത്ഥി കിഞ്ചി ഉത്തരി കരണീയന്തി ചതൂസു സച്ചേസു ചതൂഹി മഗ്ഗേഹി പരിഞ്ഞാദീനം സോളസന്നം കിച്ചാനം കതത്താ അഭിസമ്ബോധിയാ വാ അധിഗതത്താ തതോ അഞ്ഞം ഉത്തരി കരണീയം നാമ നത്ഥി. ചതൂസു സച്ചേസു ചതുന്നം കിച്ചാനം കതത്താതി ഇദം പന മഗ്ഗവസേന ലബ്ഭഭാനം ഭേദം അനുപേക്ഖിത്വാ വുത്തം. അത്ഥി കതസ്സ പടിചയോതി മയ്ഹം സന്താനേ നിപ്ഫാദിതസ്സ സീലാദിധമ്മസ്സ അരിയമഗ്ഗസ്സ അനധിഗതത്താ തദത്ഥം പുന വഡ്ഢനസങ്ഖാതോ പടിചയോ അത്ഥി, ഇച്ഛിതബ്ബോതി അത്ഥോ.

തിവിധനാടകപരിവാരോതി മഹന്തിത്ഥിയോ മജ്ഝിമിത്ഥിയോ അതിതരുണിത്ഥിയോതി ഏവം വധൂകുമാരികകഞ്ഞാവത്ഥാഹി തിവിധാഹി നാടകിത്ഥീഹി പരിവുതോ. അകുസലവിതക്കേഹീതി യഥാവുത്തേഹി കാമവിതക്കാദീഹി. അപരേ പന ‘‘തസ്മിം വനസണ്ഡേ പുപ്ഫഫലപല്ലവാദീസു ലോഭവസേന കാമവിതക്കോ, ഖരസ്സരാനം പക്ഖിആദീനം സദ്ദസ്സവനേന ബ്യാപാദവിതക്കോ, ലേഡ്ഡുആദീഹി തേസം വിഹേഠനാധിപ്പായേന വിഹിംസാവിതക്കോ. ‘ഇധേവാഹം വസേയ്യ’ന്തി തത്ഥ സാപേക്ഖതാവസേന വാ കാമവിതക്കോ, വനചരകേ തത്ഥ തത്ഥ ദിസ്വാ തേസു ചിത്തദുബ്ഭനേന ബ്യാപാദവിതക്കോ, തേസം വിഹേഠനാധിപ്പായേന വിഹിംസാവിതക്കോ തസ്സ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വദന്തി. യഥാ തഥാ വാ തസ്സ മിച്ഛാവിതക്കപ്പവത്തിയേവ അച്ഛരിയകാരണം. അച്ഛരിയം വത, ഭോതി ഗരഹണച്ഛരിയം നാമ കിരേതം. യഥാ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവതോ വലിയഗത്തം ദിസ്വാ അവോച ‘‘അച്ഛരിയം, ഭന്തേ, അബ്ഭുതം, ഭന്തേ’’തി (സം. നി. ൫.൫൧൧). സമ്പരിവാരിതാതി വോകിണ്ണാ. അത്തനി ഗരുമ്ഹി ച ഏകത്തേപി ബഹുവചനം ദിസ്സതി. ‘‘അന്വാസത്തോ’’തിപി പാഠോ. കസ്മാ പനസ്സ ഭഗവാ തത്ഥ ഗമനം അനുജാനി? ‘‘അനനുഞ്ഞാതോപി ചായം മം ഓഹായ ഗച്ഛിസ്സതേവ, പരിചാരകാമതായ മഞ്ഞേ ഭഗവാ ഗന്തും ന ദേതീതി ചസ്സ സിയാ അഞ്ഞഥത്തം, തദസ്സ ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായ സംവത്തേയ്യാ’’തി അനുജാനി.

ഏവം തസ്മിം അത്തനോ പവത്തിം ആരോചേത്വാ നിസിന്നേ അഥസ്സ ഭഗവാ സപ്പായധമ്മം ദേസേന്തോ ‘‘അപരിപക്കായ, മേഘിയ, ചേതോവിമുത്തിയാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ‘‘അപരിപക്കായാ’’തി പരിപാകം അപ്പത്തായ. ചേതോവിമുത്തിയാതി കിലേസേഹി ചേതസോ വിമുത്തിയാ. പുബ്ബഭാഗേ ഹി തദങ്ഗവസേന ചേവ വിക്ഖമ്ഭനവസേന ച ചേതസോ വിമുത്തി ഹോതി, അപരഭാഗേ സമുച്ഛേദവസേന ചേവ പടിപ്പസ്സദ്ധിവസേന ച. സായം വിമുത്തി ഹേട്ഠാ വിത്ഥാരതോ കഥിതാവ, തസ്മാ തത്ഥ വുത്തനയേന വേദിതബ്ബാ. തത്ഥ വിമുത്തിപരിപാചനീയേഹി ധമ്മേഹി ആസയേ പരിപാചിതേ സോധിതേ വിപസ്സനായ മഗ്ഗഗബ്ഭം ഗണ്ഹന്തിയാ പരിപാകം ഗച്ഛന്തിയാ ചേതോവിമുത്തി പരിപക്കാ നാമ ഹോതി, തദഭാവേ അപരിപക്കാ.

കതമേ പന വിമുത്തിപരിപാചനീയാ ധമ്മാ? സദ്ധിന്ദ്രിയാദീനം വിസുദ്ധികരണവസേന പന്നരസ ധമ്മാ വേദിതബ്ബാ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘അസ്സദ്ധേ പുഗ്ഗലേ പരിവജ്ജയതോ, സദ്ധേ പുഗ്ഗലേ സേവതോ ഭജതോ പയിരുപാസതോ, പസാദനീയേ സുത്തന്തേ പച്ചവേക്ഖതോ ഇമേഹി തീഹാകാരേഹി സദ്ധിന്ദ്രിയം വിസുജ്ഝതി.

‘‘കുസീതേ പുഗ്ഗലേ പരിവജ്ജയതോ, ആരദ്ധവീരിയേ പുഗ്ഗലേ സേവതോ ഭജതോ പയിരുപാസതോ, സമ്മപ്പധാനേ പച്ചവേക്ഖതോ ഇമേഹി തീഹാകാരേഹി വീരിയിന്ദ്രിയം വിസുജ്ഝതി.

‘‘മുട്ഠസ്സതീ പുഗ്ഗലേ പരിവജ്ജയതോ, ഉപട്ഠിതസ്സതീ പുഗ്ഗലേ സേവതോ ഭജതോ പയിരുപാസതോ, സതിപട്ഠാനേ പച്ചവേക്ഖതോ ഇമേഹി തീഹാകാരേഹി സതിന്ദ്രിയം വിസുജ്ഝതി.

‘‘അസമാഹിതേ പുഗ്ഗലേ പരിവജ്ജയതോ, സമാഹിതേ പുഗ്ഗലേ സേവതോ ഭജതോ പയിരുപാസതോ, ഝാനവിമോക്ഖേ പച്ചവേക്ഖതോ ഇമേഹി തീഹാകാരേഹി സമാധിന്ദ്രിയം വിസുജ്ഝതി.

‘‘ദുപ്പഞ്ഞേ പുഗ്ഗലേ പരിവജ്ജയതോ, പഞ്ഞവന്തേ പുഗ്ഗലേ സേവതോ ഭജതോ പയിരുപാസതോ, ഗമ്ഭീരഞാണചരിയം പച്ചവേക്ഖതോ ഇമേഹി തീഹാകാരേഹി പഞ്ഞിന്ദ്രിയം വിസുജ്ഝതി.

‘‘ഇതി ഇമേ പഞ്ച പുഗ്ഗലേ പരിവജ്ജയതോ, പഞ്ച പുഗ്ഗലേ സേവതോ ഭജതോ പയിരുപാസതോ, പഞ്ച സുത്തന്തേ പച്ചവേക്ഖതോ ഇമേഹി പന്നരസഹി ആകാരേഹി ഇമാനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി വിസുജ്ഝന്തീ’’തി (പടി. മ. ൧.൧൮൫).

അപരേഹിപി പന്നരസഹി ആകാരേഹി ഇമാനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി വിസുജ്ഝന്തി. അപരേപി പന്നരസ ധമ്മാ വിമുത്തിപരിപാചനീയാ. സദ്ധാപഞ്ചമാനി ഇന്ദ്രിയാനി, അനിച്ചസഞ്ഞാ അനിച്ചേ, ദുക്ഖസഞ്ഞാ ദുക്ഖേ, അനത്തസഞ്ഞാ, പഹാനസഞ്ഞാ, വിരാഗസഞ്ഞാതി ഇമാ പഞ്ച നിബ്ബേധഭാഗിയാ സഞ്ഞാ, കല്യാണമിത്തതാ, സീലസംവരോ, അഭിസല്ലേഖതാ, വീരിയാരമ്ഭോ, നിബ്ബേധികപഞ്ഞാതി. തേസു വേനേയ്യദമനകുസലോ സത്ഥാ വേനേയ്യസ്സ മേഘിയത്ഥേരസ്സ അജ്ഝാസയവസേന ഇധ കല്യാണമിത്തതാദയോ വിമുത്തിപരിപാചനീയേ ധമ്മേ ദസ്സേന്തോ ‘‘പഞ്ച ധമ്മാ പരിപക്കായ സംവത്തന്തീ’’തി വത്വാ തേ വിത്ഥാരേന്തോ ‘‘ഇധ, മേഘിയ, ഭിക്ഖു കല്യാണമിത്തോ ഹോതീ’’തിആദിമാഹ.

തത്ഥ കല്യാണമിത്തോതി കല്യാണോ ഭദ്ദോ സുന്ദരോ മിത്തോ ഏതസ്സാതി കല്യാണമിത്തോ. യസ്സ സീലാദിഗുണസമ്പന്നോ ‘‘അഘസ്സ താതാ ഹിതസ്സ വിധാതാ’’തി ഏവം സബ്ബാകാരേന ഉപകാരോ മിത്തോ ഹോതി, സോ പുഗ്ഗലോ കല്യാണമിത്തോവ. യഥാവുത്തേഹി കല്യാണപുഗ്ഗലേഹേവ സബ്ബിരിയാപഥേസു സഹ അയതി പവത്തതി, ന വിനാ തേഹീതി കല്യാണസഹായോ. കല്യാണപുഗ്ഗലേസു ഏവ ചിത്തേന ചേവ കായേന ച നിന്നപോണപബ്ഭാരഭാവേന പവത്തതീതി കല്യാണസമ്പവങ്കോ. പദത്തയേന കല്യാണമിത്തസംസഗ്ഗേ ആദരം ഉപ്പാദേതി. അയം കല്യാണമിത്തതാസങ്ഖാതോ ബ്രഹ്മചരിയവാസസ്സ ആദിഭാവതോ സബ്ബേസഞ്ച കുസലധമ്മാനം ബഹുകാരതായ പധാനഭാവതോ ച ഇമേസു പഞ്ചസു ധമ്മേസു ആദിതോ വുത്തത്താ പഠമോ അനവജ്ജധമ്മോ അവിസുദ്ധാനം സദ്ധാദീനം വിസുദ്ധികരണവസേന ചേതോവിമുത്തിയാ പരിപക്കായ സംവത്തതി. ഏത്ഥ ച കല്യാണമിത്തസ്സ ബഹുകാരതാ പധാനതാ ച ‘‘ഉപഡ്ഢമിദം, ഭന്തേ, ബ്രഹ്മചരിയസ്സ യദിദം കല്യാണമിത്തതാ’’തി വദന്തം ധമ്മഭണ്ഡാഗാരികം ‘‘മാ ഹേവം, ആനന്ദാ’’തി ദ്വിക്ഖതും പടിസേധേത്വാ ‘‘സകലമേവ ഹിദം, ആനന്ദ, ബ്രഹ്മചരിയം യദിദം കല്യാണമിത്തതാ കല്യാണസഹായതാ’’തി – ആദിസുത്തപദേഹി (സം. നി. ൧.൧൨൯; ൫.൨) വേദിതബ്ബാ.

പുന ചപരന്തി പുന ച അപരം ധമ്മജാതം. സീലവാതി ഏത്ഥ കേനട്ഠേന സീലം? സീലനട്ഠേന സീലം. കിമിദം സീലനം നാമ? സമാധാനം, കായകമ്മാദീനം സുസീല്യവസേന അവിപ്പകിണ്ണതാതി അത്ഥോ. അഥ വാ ഉപധാരണം, ഝാനാദികുസലധമ്മാനം പതിട്ഠാനവസേന ആധാരഭാവോതി അത്ഥോ. തസ്മാ സീലേതി, സീലതീതി വാ സീലം. അയം താവ സദ്ദലക്ഖണനയേന സീലട്ഠോ. അപരേ പന ‘‘സിരട്ഠോ സീലട്ഠോ, സീതലട്ഠോ, സീലട്ഠോ’’തി നിരുത്തിനയേന അത്ഥം വണ്ണേന്തി. തയിദം പാരിപൂരിതോ അതിസയതോ വാ സീലം അസ്സ അത്ഥീതി സീലവാ, സീലസമ്പന്നോതി അത്ഥോ.

യഥാ ച സീലവാ ഹോതി സീലസമ്പന്നോ, തം ദസ്സേതും ‘‘പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ പാതിമോക്ഖന്തി സിക്ഖാപദസീലം. തഞ്ഹി യോ നം പാതി രക്ഖതി, തം മോക്ഖേതി മോചേതി ആപായികാദീഹി ദുക്ഖേഹീതി പാതിമോക്ഖം. സംവരണം സംവരോ, കായവാചാഹി അവീതിക്കമോ. പാതിമോക്ഖമേവ സംവരോ പാതിമോക്ഖസംവരോ, തേന സംവുതോ പിഹിതകായവാചോതി പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോ. ഇദമസ്സ തസ്മിം സീലേ പതിട്ഠിതഭാവപരിദീപനം. വിഹരതീതി തദനുരൂപവിഹാരസമങ്ഗിഭാവപരിദീപനം. ആചാരഗോചരസമ്പന്നോതി ഹേട്ഠാ പാതിമോക്ഖസംവരസ്സ ഉപരി വിസേസാനം യോഗസ്സ ച ഉപകാരധമ്മപരിദീപനം. അണുമത്തേസു വജ്ജേസു ഭയദസ്സാവീതി പാതിമോക്ഖസീലതോ അചവനധമ്മതാപരിദീപനം. സമാദായാതി സിക്ഖാപദാനം അനവസേസതോ ആദാനപരിദീപനം. സിക്ഖതീതി സിക്ഖായ സമങ്ഗിഭാവപരിദീപനം. സിക്ഖാപദേസൂതി സിക്ഖിതബ്ബധമ്മപരിദീപനം.

അപരോ നയോ – കിലേസാനം ബലവഭാവതോ പാപകിരിയായ സുകരഭാവതോ പുഞ്ഞകിരിയായ ച ദുക്കരഭാവതോ ബഹുക്ഖത്തും അപായേസു പതനസീലോതി പാതീ, പുഥുജ്ജനോ. അനിച്ചതായ വാ ഭവാദീസു കമ്മവേഗുക്ഖിത്തോ ഘടിയന്തം വിയ അനവട്ഠാനേന പരിബ്ഭമനതോ ഗമനസീലോതി പാതീ. മരണവസേന വാ തമ്ഹി തമ്ഹി സത്തനികായേ അത്തഭാവസ്സ പതനസീലോ വാ പാതീ, സത്തസന്താനോ, ചിത്തമേവ വാ. തം പാതിനം സംസാരദുക്ഖതോ മോക്ഖേതീതി പാതിമോക്ഖം. ചിത്തസ്സ ഹി വിമോക്ഖേന സത്തോ ‘‘വിമുത്തോ’’തി വുച്ചതി. വുത്തഞ്ഹി ‘‘ചിത്തവോദാനാ വിസുജ്ഝന്തീ’’തി (സം. നി. ൩.൧൦൦), ‘‘അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുത്ത’’ന്തി (മഹാവ. ൨൮) ച.

അഥ വാ അവിജ്ജാദിഹേതുനാ സംസാരേ പതതി ഗച്ഛതി പവത്തതീതി പാതി. ‘‘അവിജ്ജാനീവരണാനം സത്താനം തണ്ഹാസംയോജനാനം സന്ധാവതം സംസരത’’ന്തി (സം. നി. ൨.൧൨൪) ഹി വുത്തം. തസ്സ പാതിനോ സത്തസ്സ തണ്ഹാദിസംകിലേസത്തയതോ മോക്ഖോ ഏതേനാതി പാതിമോക്ഖം.

അഥ വാ പാതേതി വിനിപാതേതി ദുക്ഖേതി പാതി, ചിത്തം. വുത്തഞ്ഹി ‘‘ചിത്തേന നീയതീ ലോകോ, ചിത്തേന പരികസ്സതീ’’തി (സം. നി. ൧.൬൨). തസ്സ പാതിനോ മോക്ഖോ ഏതേനാതി പാതിമോക്ഖം. പതതി വാ ഏതേന അപായദുക്ഖേ സംസാരദുക്ഖേ ചാതി പാതി, തണ്ഹാദിസംകിലേസോ. വുത്തഞ്ഹി ‘‘തണ്ഹാ ജനേതി പുരിസം (സം. നി. ൧.൫൫). തണ്ഹാദുതിയോ പുരിസോ’’തി (അ. നി. ൪.൯; ഇതിവു. ൧൫, ൧൦൫) ച ആദി. തതോ പാതിതോ മോക്ഖോതി പാതിമോക്ഖം.

അഥ വാ പതതി ഏത്ഥാതി പാതി, ഛ അജ്ഝത്തികബാഹിരാനി ആയതനാനി. വുത്തഞ്ഹി ‘‘ഛസു ലോകോ സമുപ്പന്നോ, ഛസു കുബ്ബതി സന്ഥവ’’ന്തി (സു. നി. ൧൭൧). തതോ ഛഅജ്ഝത്തികബാഹിരായതനസങ്ഖാതതോ പാതിതോ മോക്ഖോതി പാതിമോക്ഖം. അഥ വാ പാതോ വിനിപാതോ അസ്സ അത്ഥീതി പാതീ, സംസാരോ. തതോ മോക്ഖോതി പാതിമോക്ഖം. അഥ വാ സബ്ബലോകാധിപതിഭാവതോ ധമ്മിസ്സരോ ഭഗവാ പതീതി വുച്ചതി, മുച്ചതി ഏതേനാതി മോക്ഖോ, പതിനോ മോക്ഖോ തേന പഞ്ഞത്തത്താതി പതിമോക്ഖോ, പതിമോക്ഖോ ഏവ പാതിമോക്ഖം. സബ്ബഗുണാനം വാ മൂലഭാവതോ ഉത്തമട്ഠേന പതി ച സോ യഥാവുത്തേനത്ഥേന മോക്ഖോ ചാതി പതിമോക്ഖോ, പതിമോക്ഖോ ഏവ പാതിമോക്ഖം. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘പാതിമോക്ഖന്തി ആദിമേതം മുഖമേതം പമുഖമേത’’ന്തി (മഹാവ. ൧൩൫) വിത്ഥാരോ.

അഥ വാ പ-ഇതി പകാരേ, അതീതി അച്ചന്തത്ഥേ നിപാതോ, തസ്മാ പകാരേഹി അച്ചന്തം മോക്ഖേതീതി പാതിമോക്ഖം. ഇദഞ്ഹി സീലം സയം തദങ്ഗവസേന, സമാധിസഹിതം പഞ്ഞാസഹിതഞ്ച വിക്ഖമ്ഭനവസേന സമുച്ഛേദവസേന അച്ചന്തം മോക്ഖേതി മോചേതീതി പാതിമോക്ഖം. പതി പതി മോക്ഖോതി വാ പതിമോക്ഖോ, തമ്ഹാ തമ്ഹാ വീതിക്കമദോസതോ പച്ചേകം മോക്ഖോതി അത്ഥോ. പതിമോക്ഖോ ഏവ പാതിമോക്ഖം. മോക്ഖോതി വാ നിബ്ബാനം, തസ്സ മോക്ഖസ്സ പടിബിമ്ബഭൂതോതി പതിമോക്ഖോ. സീലസംവരോ ഹി സൂരിയസ്സ അരുണുഗ്ഗമനം വിയ നിബ്ബാനസ്സ ഉദയഭൂതോ തപ്പടിഭാഗോവ യഥാരഹം കിലേസനിബ്ബാപനതോ. പതിമോക്ഖോയേവ പാതിമോക്ഖം. അഥ വാ മോക്ഖം പതി വത്തതി, മോക്ഖാഭിമുഖന്തി വാ പതിമോക്ഖം, പതിമോക്ഖമേവ പാതിമോക്ഖന്തി ഏവം താവ ഏത്ഥ പാതിമോക്ഖസദ്ദസ്സ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

സംവരതി പിദഹതി ഏതേനാതി സംവരോ, പാതിമോക്ഖമേവ സംവരോതി പാതിമോക്ഖസംവരോ. അത്ഥതോ പന തതോ തതോ വീതിക്കമിതബ്ബതോ വിരതിയോ ചേതനാ ച, തേന പാതിമോക്ഖസംവരേന ഉപേതോ സമന്നാഗതോ പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോ. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ – ‘‘ഇമിനാ പാതിമോക്ഖസംവരേന ഉപേതോ ഹോതി സമുപേതോ ഉപഗതോ സമ്പന്നോ സമന്നാഗതോ, തേന വുച്ചതി പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോ’’തി (വിഭ. ൫൧൧).

വിഹരതീതി ഇരിയാപഥവിഹാരേന വിഹരതി ഇരിയതി വത്തതി. ആചാരഗോചരസമ്പന്നോതി വേളുദാനാദിമിച്ഛാജീവസ്സ കായപാഗബ്ഭിയാദീനഞ്ച അകരണേന സബ്ബസോ അനാചാരം വജ്ജേത്വാ കായികോ അവീതിക്കമോ, വാചസികോ അവീതിക്കമോ, കായികവാചസികോ അവീതിക്കമോതി ഏവം വുത്തഭിക്ഖു സാരുപ്പആചാരസമ്പത്തിയാ വേസിയാദിഅഗോചരം വജ്ജേത്വാ പിണ്ഡപാതാദിഅത്ഥം ഉപസങ്കമിതും യുത്തട്ഠാനസങ്ഖാതഗോചരചരണേന ച സമ്പന്നത്താ ആചാരഗോചരസമ്പന്നോ.

അപിച യോ ഭിക്ഖു സത്ഥരി സഗാരവോ സപ്പതിസ്സോ സബ്രഹ്മചാരീസു സഗാരവോ സപ്പതിസ്സോ ഹിരോത്തപ്പസമ്പന്നോ സുനിവത്ഥോ സുപാരുതോ പാസാദികേന അഭിക്കന്തേന പടിക്കന്തേന ആലോകിതേന വിലോകിതേന സമിഞ്ജിതേന പസാരിതേന ഇരിയാപഥസമ്പന്നോ ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരോ ഭോജനേ മത്തഞ്ഞൂ ജാഗരിയം അനുയുത്തോ സതിസമ്പജഞ്ഞേന സമന്നാഗതോ അപ്പിച്ഛോ സന്തുട്ഠോ പവിവിത്തോ അസംസട്ഠോ ആഭിസമാചാരികേസു സക്കച്ചകാരീ ഗരുചിത്തീകാരബഹുലോ വിഹരതി, അയം വുച്ചതി ആചാരസമ്പന്നോ.

ഗോചരോ പന ഉപനിസ്സയഗോചരോ, ആരക്ഖഗോചരോ, ഉപനിബന്ധഗോചരോതി തിവിധോ. തത്ഥ യോ ദസകഥാവത്ഥുഗുണസമന്നാഗതോ വുത്തലക്ഖണോ കല്യാണമിത്തോ, യം നിസ്സായ അസ്സുതം സുണാതി, സുതം പരിയോദാപേതി, കങ്ഖം വിതരതി, ദിട്ഠിം ഉജും കരോതി, ചിത്തം പസാദേതി, യസ്സ ച അനുസിക്ഖന്തോ സദ്ധായ വഡ്ഢതി, സീലേന, സുതേന, ചാഗേന, പഞ്ഞായ വഡ്ഢതി, അയം വുച്ചതി ഉപനിസ്സയഗോചരോ.

യോ ഭിക്ഖു അന്തരഘരം പവിട്ഠോ വീഥിം പടിപന്നോ ഓക്ഖിത്തചക്ഖു യുഗമത്തദസ്സീ സംവുതോ ഗച്ഛതി, ന ഹത്ഥിം ഓലോകേന്തോ, ന അസ്സം, ന രഥം, ന പത്തിം, ന ഇത്ഥിം, ന പുരിസം ഓലോകേന്തോ, ന ഉദ്ധം ഉല്ലോകേന്തോ, ന അധോ ഓലോകേന്തോ, ന ദിസാവിദിസം പേക്ഖമാനോ ഗച്ഛതി, അയം ആരക്ഖഗോചരോ.

ഉപനിബന്ധഗോചരോ പന ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ, യത്ഥ ഭിക്ഖു അത്തനോ ചിത്തം ഉപനിബന്ധതി. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ – ‘‘കോ ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ഗോചരോ സകോ പേത്തികോ വിസയോ, യദിദം ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ’’തി (സം. നി. ൫.൩൭൨). തത്ഥ ഉപനിസ്സയഗോചരസ്സ പുബ്ബേ വുത്തത്താ ഇതരേസം വസേനേത്ഥ ഗോചരോ വേദിതബ്ബോ. ഇതി യഥാവുത്തായ ആചാരസമ്പത്തിയാ ഇമായ ച ഗോചരസമ്പത്തിയാ സമന്നാഗതത്താ ആചാരഗോചരസമ്പന്നോ.

അണുമത്തേസു വജ്ജേസു ഭയദസ്സാവീതി അപ്പമത്തകത്താ അണുപ്പമാണേസു അസ്സതിയാ അസഞ്ചിച്ച ആപന്നസേഖിയഅകുസലചിത്തുപ്പാദാദിഭേദേസു വജ്ജേസു ഭയദസ്സനസീലോ. യോ ഹി ഭിക്ഖു പരമാണുമത്തം വജ്ജം അട്ഠസട്ഠിയോജനസതസഹസ്സുബ്ബേധസിനേരുപബ്ബതരാജസദിസം കത്വാ പസ്സതി, യോപി സബ്ബലഹുകം ദുബ്ഭാസിതമത്തം പാരാജികസദിസം കത്വാ പസ്സതി, അയമ്പി അണുമത്തേസു വജ്ജേസു ഭയദസ്സാവീ നാമ. സമാദായ സിക്ഖതി സിക്ഖാപദേസൂതി യംകിഞ്ചി സിക്ഖാപദേസു സിക്ഖിതബ്ബം, തം സബ്ബേന സബ്ബം സബ്ബഥാ സബ്ബം അനവസേസം സമാദിയിത്വാ സിക്ഖതി, വത്തതി പൂരേതീതി അത്ഥോ.

അഭിസല്ലേഖികാതി അതിവിയ കിലേസാനം സല്ലേഖനീയാ, തേസം തനുഭാവായ പഹാനായ യുത്തരൂപാ. ചേതോവിവരണസപ്പായാതി ചേതസോ പടിച്ഛാദകാനം നീവരണാനം ദൂരീഭാവകരണേന ചേതോവിവരണസങ്ഖാതാനം സമഥവിപസ്സനാനം സപ്പായാ, സമഥവിപസ്സനാചിത്തസ്സേവ വാ വിവരണായ പാകടീകരണായ വാ സപ്പായാ ഉപകാരികാതി ചേതോവിവരണസപ്പായാ.

ഇദാനി യേന നിബ്ബിദാദിആവഹണേന അയം കഥാ അഭിസല്ലേഖികാ ചേതോവിവരണസപ്പായാ ച നാമ ഹോതി, തം ദസ്സേതും ‘‘ഏകന്തനിബ്ബിദായാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഏകന്തനിബ്ബിദായാതി ഏകംസേനേവ വട്ടദുക്ഖതോ നിബ്ബിന്ദനത്ഥായ. വിരാഗായ നിരോധായാതി തസ്സേവ വിരജ്ജനത്ഥായ ച നിരുജ്ഝനത്ഥായ ച. ഉപസമായാതി സബ്ബകിലേസവൂപസമായ. അഭിഞ്ഞായാതി സബ്ബസ്സപി അഭിഞ്ഞേയ്യസ്സ അഭിജാനനായ. സമ്ബോധായാതി ചതുമഗ്ഗസമ്ബോധായ. നിബ്ബാനായാതി അനുപാദിസേസനിബ്ബാനായ. ഏതേസു ഹി ആദിതോ തീഹി പദേഹി വിപസ്സനാ വുത്താ, ദ്വീഹി നിബ്ബാനം വുത്തം. സമഥവിപസ്സനാ ആദിം കത്വാ നിബ്ബാനപരിയോസാനോ അയം സബ്ബോ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മോ ദസകഥാവത്ഥുലാഭിനോ സിജ്ഝതീതി ദസ്സേതി.

ഇദാനി തം കഥം വിഭജിത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘അപ്പിച്ഛകഥാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ അപ്പിച്ഛോതി നിഇച്ഛോ, തസ്സ കഥാ അപ്പിച്ഛകഥാ, അപ്പിച്ഛഭാവപ്പടിസംയുത്തകഥാ വാ അപ്പിച്ഛകഥാ. ഏത്ഥ ച അത്രിച്ഛോ, പാപിച്ഛോ, മഹിച്ഛോ, അപ്പിച്ഛോതി ഇച്ഛാവസേന ചത്താരോ പുഗ്ഗലാ. തേസു അത്തനാ യഥാലദ്ധേന ലാഭേന അതിത്തോ ഉപരൂപരി ലാഭം ഇച്ഛന്തോ അത്രിച്ഛോ നാമ. യം സന്ധായ –

‘‘ചതുബ്ഭി അട്ഠജ്ഝഗമാ, അട്ഠാഹിപി ച സോളസ;

സോളസാഹി ച ബാത്തിംസ, അത്രിച്ഛം ചക്കമാസദോ;

ഇച്ഛാഹതസ്സ പോസസ്സ, ചക്കം ഭമതി മത്ഥകേ’’തി. (ജാ. ൧.൫.൧൦൩) ച;

‘‘അത്രിച്ഛം അതിലോഭേന, അതിലോഭമദേന ചാ’’തി. ച വുത്തം;

ലാഭസക്കാരസിലോകനികാമയമാനായ അസന്തഗുണസമ്ഭാവനാധിപ്പായോ പാപിച്ഛോ. യം സന്ധായ വുത്തം ‘‘ഇധേകച്ചോ അസ്സദ്ധോ സമാനോ ‘സദ്ധോതി മം ജനോ ജാനാതൂ’തി ഇച്ഛതി, ദുസ്സീലോ സമാനോ ‘സീലവാതി മം ജനോ ജാനാതൂ’തി ഇച്ഛതീ’’തിആദി (വിഭ. ൮൫൧).

സന്തഗുണസമ്ഭാവനാധിപ്പായോ പടിഗ്ഗഹണേ അമത്തഞ്ഞൂ മഹിച്ഛോ, യം സന്ധായ വുത്തം ‘‘ഇധേകച്ചോ സദ്ധോ സമാനോ ‘സദ്ധോതി മം ജനോ ജാനാതൂ’തി ഇച്ഛതി, സീലവാ സമാനോ ‘സീലവാതി മം ജനോ ജാനാതൂ’തി ഇച്ഛതീ’’തിആദി. ദുത്തപ്പിയതായ ഹിസ്സ വിജാതമാതാപി ചിത്തം ഗഹേതും ന സക്കോതി. തേനേതം വുച്ചതി –

‘‘അഗ്ഗിക്ഖന്ധോ സമുദ്ദോ ച, മഹിച്ഛോ ചാപി പുഗ്ഗലോ;

സകടേന പച്ചയേ ദേന്തു, തയോപേതേ അതപ്പയാ’’തി.

ഏതേ പന അത്രിച്ഛതാദയോ ദോസേ ആരകാ വിവജ്ജേത്വാ സന്തഗുണനിഗുഹനാധിപ്പായോ പടിഗ്ഗഹണേ ച മത്തഞ്ഞൂ അപ്പിച്ഛോ. അത്തനി വിജ്ജമാനമ്പി ഗുണം പടിച്ഛാദേതുകാമതായ സദ്ധോ സമാനോ ‘‘സദ്ധോതി മം ജനോ ജാനാതൂ’’തി ന ഇച്ഛതി, സീലവാ, ബഹുസ്സുതോ, പവിവിത്തോ, ആരദ്ധവീരിയോ, ഉപട്ഠിതസ്സതി, സമാഹിതോ, പഞ്ഞവാ സമാനോ ‘‘പഞ്ഞവാതി മം ജനോ ജാനാതൂ’’തി ന ഇച്ഛതി. സ്വായം പച്ചയപ്പിച്ഛോ, ധുതങ്ഗപ്പിച്ഛോ, പരിയത്തിഅപ്പിച്ഛോ അധിഗമപ്പിച്ഛോതി ചതുബ്ബിധോ. തത്ഥ ചതൂസു പച്ചയേസു അപ്പിച്ഛോ പച്ചയദായകം ദേയ്യധമ്മം അത്തനോ ഥാമഞ്ച ഓലോകേത്വാ സചേപി ഹി ദേയ്യധമ്മോ ബഹു ഹോതി, ദായകോ അപ്പം ദാതുകാമോ, ദായകസ്സ വസേന അപ്പമേവ ഗണ്ഹാതി. ദേയ്യധമ്മോ ചേ അപ്പോ, ദായകോ ബഹും ദാതുകാമോ, ദേയ്യധമ്മസ്സ വസേന അപ്പമേവ ഗണ്ഹാതി. ദേയ്യധമ്മോപി ചേ ബഹു, ദായകോപി ബഹും ദാതുകാമോ, അത്തനോ ഥാമം ഞത്വാ പമാണയുത്തമേവ ഗണ്ഹാതി. ഏവരൂപോ ഹി ഭിക്ഖു അനുപ്പന്നം ലാഭം ഉപ്പാദേതി, ഉപ്പന്നം ലാഭം ഥാവരം കരോതി, ദായകാനം ചിത്തം ആരാധേതി. ധുതങ്ഗസമാദാനസ്സ പന അത്തനി അത്ഥിഭാവം ന ജാനാപേതുകാമോ ധുതങ്ഗപ്പിച്ഛോ. യോ അത്തനോ ബഹുസ്സുതഭാവം ജാനാപേതും ന ഇച്ഛതി, അയം പരിയത്തിഅപ്പിച്ഛോ. യോ പന സോതാപന്നാദീസു അഞ്ഞതരോ ഹുത്വാ സബ്രഹ്മചാരീനമ്പി അത്തനോ സോതാപന്നാദിഭാവം ജാനാപേതും ന ഇച്ഛതി, അയം അധിഗമപ്പിച്ഛോ. ഏവമേതേസം അപ്പിച്ഛാനം യാ അപ്പിച്ഛതാ, തസ്സാ സദ്ധിം സന്ദസ്സനാദിവിധിനാ അനേകാകാരവോകാരാനിസംസവിഭാവനവസേന സപ്പടിപക്ഖസ്സ അത്രിച്ഛതാദിഭേദസ്സ ഇച്ഛാചാരസ്സ ആദീനവവിഭാവനവസേന ച പവത്താ കഥാ അപ്പിച്ഛകഥാ.

സന്തുട്ഠികഥാതി ഏത്ഥ സന്തുട്ഠീതി സകേന അത്തനാ ലദ്ധേന തുട്ഠി സന്തുട്ഠി. അഥ വാ വിസമം പച്ചയിച്ഛം പഹായ സമം തുട്ഠി സന്തുട്ഠി, സന്തേന വാ വിജ്ജമാനേന തുട്ഠി സന്തുട്ഠി. വുത്തഞ്ചേതം –

‘‘അതീതം നാനുബദ്ധോ സോ, നപ്പജപ്പമനാഗതം;

പച്ചുപ്പന്നേന യാപേന്തോ, സന്തുട്ഠോതി പവുച്ചതീ’’തി.

സമ്മാ വാ ഞായേന ഭഗവതാ അനുഞ്ഞാതവിധിനാ പച്ചയേഹി തുട്ഠി സന്തുട്ഠി, അത്ഥതോ ഇതരീതരപച്ചയസന്തോസോ, സോ ദ്വാദസവിധോ ഹോതി. കഥം? ചീവരേ യഥാലാഭസന്തോസോ, യഥാബലസന്തോസോ, യഥാസാരുപ്പസന്തോസോതി തിവിധോ. ഏവം പിണ്ഡപാതാദീസു.

തത്രായം പഭേദവണ്ണനാ – ഇധ ഭിക്ഖു ചീവരം ലഭതി സുന്ദരം വാ അസുന്ദരം വാ, സോ തേനേവ യാപേതി, അഞ്ഞം ന പത്ഥേതി, ലഭന്തോപി ന ഗണ്ഹാതി, അയമസ്സ ചീവരേ യഥാലാഭസന്തോസോ. അഥ പന പകതിദുബ്ബലോ വാ ഹോതി ആബാധജരാഭിഭൂതോ വാ, ഗരുചീവരം പാരുപന്തോ കിലമതി, സോ സഭാഗേന ഭിക്ഖുനാ സദ്ധിം തം പരിവത്തേത്വാ ലഹുകേന യാപേന്തോപി സന്തുട്ഠോവ ഹോതി, അയമസ്സ ചീവരേ യഥാബലസന്തോസോ. അപരോ പണീതപച്ചയലാഭീ ഹോതി, സോ പട്ടചീവരാദീനം അഞ്ഞതരം മഹഗ്ഘചീവരം ബഹൂനി വാ ലഭിത്വാ ‘‘ഇദം ഥേരാനം ചിരപബ്ബജിതാനം ബഹുസ്സുതാനം അനുരൂപം, ഇദം ഗിലാനാനം ദുബ്ബലാനം അപ്പലാഭീനം ഹോതൂ’’തി തേസം ദത്വാ അത്തനാ സങ്കാരകൂടാദിതോ വാ നന്തകാനി ഉച്ചിനിത്വാ സങ്ഘാടിം കത്വാ തേസം വാ പുരാണചീവരാനി ഗഹേത്വാ ധാരേന്തോപി സന്തുട്ഠോവ ഹോതി, അയമസ്സ ചീവരേ യഥാസാരുപ്പസന്തോസോ.

ഇധ പന ഭിക്ഖു പിണ്ഡപാതം ലഭതി ലൂഖം വാ പണീതം വാ, സോ തേനേവ യാപേതി, അഞ്ഞം ന പത്ഥേതി, ലഭന്തോപി ന ഗണ്ഹാതി, അയമസ്സ പിണ്ഡപാതേ യഥാലാഭസന്തോസോ. അഥ പന ആബാധികോ ഹോതി, ലൂഖം പണീതം പകതിവിരുദ്ധം ബ്യാധിവിരുദ്ധം വാ പിണ്ഡപാതം ഭുഞ്ജിത്വാ ഗാള്ഹം വാ രോഗാബാധം പാപുണാതി, സോ സഭാഗസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദത്വാ തസ്സ ഹത്ഥതോ സപ്പായഭോജനം ഭുഞ്ജിത്വാ സമണധമ്മം കരോന്തോപി സന്തുട്ഠോവ ഹോതി, അയമസ്സ പിണ്ഡപാതേ യഥാബലസന്തോസോ. അപരോ ബഹും പണീതം പിണ്ഡപാതം ലഭതി, സോ ‘‘അയം പിണ്ഡപാതോ ചിരപബ്ബജിതാനം അനുരൂപോ’’തി ചീവരം വിയ തേസം ദത്വാ തേസം വാ സേസകം അത്തനാ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ മിസ്സകാഹാരം വാ ഭുഞ്ജന്തോപി സന്തുട്ഠോവ ഹോതി, അയമസ്സ പിണ്ഡപാതേ യഥാസാരുപ്പസന്തോസോ.

ഇധ പന ഭിക്ഖുനോ സേനാസനം പാപുണാതി മനാപം വാ ആമനാപം വാ അന്തമസോ തിണസന്ഥാരകമ്പി, സോ തേനേവ സന്തുസ്സതി, പുന അഞ്ഞം സുന്ദരതരം പാപുണാതി, തം ന ഗണ്ഹാതി, അയമസ്സ സേനാസനേ യഥാലാഭസന്തോസോ. അഥ പന ആബാധികോ ഹോതി ദുബ്ബലോ വാ, പകതിവിരുദ്ധം വാ സോ ബ്യാധിവിരുദ്ധം വാ സേനാസനം ലഭതി, യത്ഥസ്സ വസതോ അഫാസു ഹോതി, സോ തം സഭാഗസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദത്വാ തസ്സ സന്തകേ സപ്പായസേനാസനേ വസിത്വാ സമണധമ്മം കരോന്തോപി സന്തുട്ഠോവ ഹോതി, അയമസ്സ സേനാസനേ യഥാബലസന്തോസോ. അപരോ സുന്ദരം സേനാസനം പത്തമ്പി ന സമ്പടിച്ഛതി ‘‘പണീതസേനാസനം നാമ പമാദട്ഠാന’’ന്തി, മഹാപുഞ്ഞതായ വാ ലേണമണ്ഡപകൂടാഗാരാദീനി ബഹൂനി പണീതസേനാസനാനി ലഭതി, സോ താനി ചീവരാദീനി വിയ ചിരപബ്ബജിതാദീനം ദത്വാ യത്ഥ കത്ഥചി വസന്തോപി സന്തുട്ഠോവ ഹോതി, അയമസ്സ സേനാസനേ യഥാസാരുപ്പസന്തോസോ.

ഇധ പന ഭിക്ഖു ഭേസജ്ജം ലഭതി ലൂഖം വാ പണീതം വാ, സോ തേനേവ തുസ്സതി, അഞ്ഞം ന പത്ഥേതി, ലഭന്തോപി ന ഗണ്ഹാതി, അയം ഗിലാനപച്ചയേ യഥാലാഭസന്തോസോ. അഥ പന തേലേന അത്ഥികോ ഫാണിതം ലഭതി, സോ യം ലഭതി, സോ തം സഭാഗസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദത്വാ തസ്സ ഹത്ഥതോ തേലേന ഭേസജ്ജം കത്വാ സമണധമ്മം കരോന്തോപി സന്തുട്ഠോവ ഹോതി, അയമസ്സ ഗിലാനപച്ചയേ യഥാബലസന്തോസോ. അപരോ മഹാപുഞ്ഞോ ബഹും തേലമധുഫാണിതാദിപണീതഭേസജ്ജം ലഭതി, സോ തം ചീവരാദീനി വിയ ചിരപബ്ബജിതാദീനം ദത്വാ തേസം ആഭതകേന യേന കേനചി ഭേസജ്ജം കരോന്തോപി സന്തുട്ഠോവ ഹോതി. യോ പന ഏകസ്മിം ഭാജനേ മുത്തഹരീതകം, ഏകസ്മിം ചതുമധുരം ഠപേത്വാ ‘‘ഗണ്ഹഥ, ഭന്തേ, യദിച്ഛസീ’’തി വുച്ചമാനോ ‘‘സചസ്സ തേസു അഞ്ഞതരേനപി രോഗോ വൂപസമ്മതി, ഇദം മുത്തഹരീതകം നാമ ബുദ്ധാദീഹി വണ്ണിത’’ന്തി, ‘‘പൂതിമുത്തഭേസജ്ജം നിസ്സായ പബ്ബജ്ജാ, തത്ഥ തേ യാവജീവം ഉസ്സാഹോ കരണീയോ’’തി (മഹാവ. ൧൨൮) വചനം അനുസ്സരന്തോ ചതുമധുരം പടിക്ഖിപിത്വാ മുത്തഹരീതകേന ഭേസജ്ജം കരോന്തോ പരമസന്തുട്ഠോവ ഹോതി, അയമസ്സ ഗിലാനപച്ചയേ യഥാസാരുപ്പസന്തോസോ.

സോ ഏവംപഭേദോ സബ്ബോപി സന്തോസോ സന്തുട്ഠീതി പവുച്ചതി. തേന വുത്തം ‘‘അത്ഥതോ ഇതരീതരപച്ചയസന്തോസോ’’തി. തസ്സാ സന്തുട്ഠിയാ സദ്ധിം സന്ദസ്സനാദിവിധിനാ ആനിസംസവിഭാവനവസേന തപ്പടിപക്ഖസ്സ അത്രിച്ഛതാദിഭേദസ്സ ഇച്ഛാചാരസ്സ ആദീനവവിഭാവനവസേന ച പവത്താ കഥാ സന്തുട്ഠികഥാ. ഇതോ പരാസുപി കഥാസു ഏസേവ നയോ. വിസേസമത്തമേവ വക്ഖാമ.

പവിവേകകഥാതി ഏത്ഥ കായവിവേകോ, ചിത്തവിവേകോ, ഉപധിവിവേകോതി തയോ വിവേകാ. തേസു ഏകോ ഗച്ഛതി, ഏകോ തിട്ഠതി, ഏകോ നിസീദതി, ഏകോ സേയ്യം കപ്പേതി, ഏകോ ഗാമം പിണ്ഡായ പവിസതി, ഏകോ പടിക്കമതി, ഏകോ അഭിക്കമതി, ഏകോ ചങ്കമം അധിട്ഠാതി, ഏകോ ചരതി, ഏകോ വിഹരതി, ഏവം സബ്ബിരിയാപഥേസു സബ്ബകിച്ചേസു ഗണസങ്ഗണികം പഹായ വിവിത്തവാസോ കായവിവേകോ നാമ. അട്ഠ സമാപത്തിയോ പന ചിത്തവിവേകോ നാമ. നിബ്ബാനം ഉപധിവിവേകോ നാമ. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘കായവിവേകോ ച വിവേകട്ഠകായാനം നേക്ഖമ്മാഭിരതാനം, ചിത്തവിവേകോ ച പരിസുദ്ധചിത്താനം പരമവോദാനപ്പത്താനം, ഉപധിവിവേകോ ച നിരുപധീനം പുഗ്ഗലാനം വിസങ്ഖാരഗതാന’’ന്തി (മഹാനി. ൫൭). വിവേകോയേവ പവിവേകോ, പവിവേകേ പടിസംയുത്താ കഥാ പവിവേകകഥാ.

അസംസഗ്ഗകഥാതി ഏത്ഥ സവനസംസഗ്ഗോ, ദസ്സനസംസഗ്ഗോ, സമുല്ലപനസംസഗ്ഗോ, സമ്ഭോഗസംസഗ്ഗോ, കായസംസഗ്ഗോതി പഞ്ച സംസഗ്ഗാ. തേസു ഇധേകച്ചോ ഭിക്ഖു സുണാതി ‘‘അമുകസ്മിം ഠാനേ ഗാമേ വാ നിഗമേ വാ ഇത്ഥീ അഭിരൂപാ ദസ്സനീയാ പാസാദികാ പരമായ വണ്ണപോക്ഖരതായ സമന്നാഗതാ’’തി, സോ തം സുത്വാ സംസീദതി വിസീദതി, ന സക്കോതി ബ്രഹ്മചരിയം സന്ധാരേതും, സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തതി, ഏവം വിസഭാഗാരമ്മണസ്സവനേന ഉപ്പന്നകിലേസസന്ഥവോ സവനസംസഗ്ഗോ നാമ. ന ഹേവ ഖോ ഭിക്ഖു സുണാതി, അപിച ഖോ സാമം പസ്സതി ഇത്ഥിം അഭിരൂപം ദസ്സനീയം പാസാദികം പരമായ വണ്ണപോക്ഖരതായ സമന്നാഗതം, സോ തം ദിസ്വാ സംസീദതി വിസീദതി, ന സക്കോതി ബ്രഹ്മചരിയം സന്ധാരേതും, സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തതി, ഏവം വിസഭാഗാരമ്മണദസ്സനേന ഉപ്പന്നകിലേസസന്ഥവോ ദസ്സനസംസഗ്ഗോ നാമ. ദിസ്വാ പന അഞ്ഞമഞ്ഞം ആലാപസല്ലാപവസേന ഉപ്പന്നോ കിലേസസന്ഥവോ സമുല്ലപനസംസഗ്ഗോ നാമ. സഞ്ജഗ്ഘനാദിപി ഏതേനേവ സങ്ഗയ്ഹതി. അത്തനോ പന സന്തകം യം കിഞ്ചി മാതുഗാമസ്സ ദത്വാ അദത്വാ വാ തേന ദിന്നസ്സ വനഭങ്ഗിനിയാദിനോ പരിഭോഗവസേന ഉപ്പന്നോ കിലേസസന്ഥവോ സമ്ഭോഗസംസഗ്ഗോ നാമ. മാതുഗാമസ്സ ഹത്ഥഗ്ഗാഹാദിവസേന ഉപ്പന്നകിലേസസന്ഥവോ കായസംസഗ്ഗോ നാമ.

യോപി ചേസ ‘‘ഗിഹീഹി സംസട്ഠോ വിഹരതി അനനുലോമികേന സംസഗ്ഗേന സഹസോകീ സഹനന്ദീ സുഖിതേസു സുഖിതോ ദുക്ഖിതേസു ദുക്ഖിതോ ഉപ്പന്നേസു കിച്ചകരണീയേസു അത്തനാ വോ യോഗം ആപജ്ജതീ’’തി (സം. നി. ൩.൩; മഹാനി. ൧൬൪) ഏവം വുത്തോ അനനുലോമികോ ഗിഹിസംസഗ്ഗോ നാമ, യോ ച സബ്രഹ്മചാരീഹിപി കിലേസുപ്പത്തിഹേതുഭൂതോ സംസഗ്ഗോ, തം സബ്ബം പഹായ യ്വായം സംസാരേ ഥിരതരം സംവേഗസങ്ഖാരേസു തിബ്ബം ഭയസഞ്ഞം സരീരേ പടിക്കൂലസഞ്ഞം സബ്ബാകുസലേസു ജിഗുച്ഛാപുബ്ബങ്ഗമം ഹിരോത്തപ്പം സബ്ബകിരിയാസു സതിസമ്പജഞ്ഞന്തി സബ്ബം പച്ചുപട്ഠപേത്വാ കമലദലേ ജലബിന്ദു വിയ സബ്ബത്ഥ അലഗ്ഗഭാവോ, അയം സബ്ബസംസഗ്ഗപ്പടിപക്ഖതായ അസംസഗ്ഗോ, തപ്പടിസംയുത്താ കഥാ അസംസഗ്ഗകഥാ.

വീരിയാരമ്ഭകഥാതി ഏത്ഥ വീരസ്സ ഭാവോ, കമ്മന്തി വാ വീരിയം, വിധിനാ ഈരേതബ്ബം പവത്തേതബ്ബന്തി വാ വീരിയം, വീരിയഞ്ച തം അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായ, കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപസമ്പദായ ആരഭനം വീരിയാരമ്ഭോ. സ്വായം കായികോ, ചേതസികോ ചാതി ദുവിധോ, ആരമ്ഭധാതു, നിക്കമധാതു, പരക്കമധാതു, ചാതി തിവിധോ, സമ്മപ്പധാനവസേന ചതുബ്ബിധോ. സോ സബ്ബോപി യോ ഭിക്ഖു ഗമനേ ഉപ്പന്നകിലേസം ഠാനം പാപുണിതും ന ദേതി, ഠാനേ ഉപ്പന്നം നിസജ്ജം, നിസജ്ജായ ഉപ്പന്നം സയനം പാപുണിതും ന ദേതി, തത്ഥ തത്ഥേവ അജപദേന ദണ്ഡേന കണ്ഹസപ്പം ഉപ്പീളേത്വാ ഗണ്ഹന്തോ വിയ തിഖിണേന അസിനാ അമിത്തം ഗീവായ പഹരന്തോ വിയ സീസം ഉക്ഖിപിതും അദത്വാ വീരിയബലേന നിഗ്ഗണ്ഹാതി, തസ്സേവം വീരിയാരമ്ഭോ ആരദ്ധവീരിയസ്സ വസേന വേദിതബ്ബോ, തപ്പടിസംയുത്താ കഥാ വീരിയാരമ്ഭകഥാ.

സീലകഥാതിആദീസു ദുവിധം സീലം ലോകിയം ലോകുത്തരഞ്ച. തത്ഥ ലോകിയം പാതിമോക്ഖസംവരാദി ചതുപാരിസുദ്ധിസീലം. ലോകുത്തരം മഗ്ഗസീലം ഫലസീലഞ്ച. തഥാ സമാധിപി. വിപസ്സനായ പാദകഭൂതാ സഹ ഉപചാരേന അട്ഠ സമാപത്തിയോ ലോകിയോ സമാധി, മഗ്ഗസമ്പയുത്തോ പനേത്ഥ ലോകുത്തരോ സമാധി നാമ. തഥാ പഞ്ഞാപി. ലോകിയാ സുതമയാ, ചിന്താമയാ, ഝാനസമ്പയുത്താ, വിപസ്സനാഞാണഞ്ച. വിസേസതോ പനേത്ഥ വിപസ്സനാപഞ്ഞാ ഗഹേതബ്ബാ. ലോകുത്തരാ മഗ്ഗപഞ്ഞാ ഫലപഞ്ഞാ ച. വിമുത്തി അരിയഫലവിമുത്തി നിബ്ബാനഞ്ച. അപരേ പന തദങ്ഗവിക്ഖമ്ഭനസമുച്ഛേദവിമുത്തീനമ്പി വസേനേത്ഥ അത്ഥം സംവണ്ണേന്തി. വിമുത്തിഞാണദസ്സനമ്പി ഏകൂനവീസതിവിധം പച്ചവേക്ഖണഞാണം. ഇതി ഇമേസം സീലാദീനം സദ്ധിം സന്ദസ്സനാദിവിധിനാ അനേകാകാരവോകാരആനിസംസവിഭാവനവസേന ചേവ തപ്പടിപക്ഖാനം ദുസ്സീല്യാദീനം ആദീനവവിഭാവനവസേന ച പവത്താ കഥാ, തപ്പടിസംയുത്താ കഥാ വാ സീലാദികഥാ നാമ.

ഏത്ഥ ച ‘‘അത്തനാ ച അപ്പിച്ഛോ ഹോതി, അപ്പിച്ഛ കഥഞ്ച പരേസം കത്താ’’തി (മ. നി. ൧.൨൫൨; അ. നി. ൧൦.൭൦) ‘‘സന്തുട്ഠോ ഹോതി ഇതരീതരേന ചീവരേന, ഇതരീതരചീവരസന്തുട്ഠിയാ ച വണ്ണവാദീ’’തി (സം. നി. ൨.൧൪൪; ചൂളനി. ഖഗ്ഗവിസാണപുച്ഛാനിദ്ദേസോ ൧൨൮) ച ആദിവചനതോ സയഞ്ച അപ്പിച്ഛതാദിഗുണസമന്നാഗതേന പരേസമ്പി തദത്ഥായ ഹിതജ്ഝാസയേന പവത്തേതബ്ബാ തഥാരൂപീ കഥാ. യാ ഇധ അഭിസല്ലേഖികാദിഭാവേന വിസേസേത്വാ വുത്താ അപ്പിച്ഛകഥാദീതി വേദിതബ്ബാ. കാരകസ്സേവ ഹി കഥാ വിസേസതോ അധിപ്പേതത്ഥസാധിനീ. തഥാ ഹി വക്ഖതി – ‘‘കല്യാണമിത്തസ്സേതം, മേഘിയ, ഭിക്ഖുനോ പാടികങ്ഖം…പേ… അകസിരലാഭീ’’തി (അ. നി. ൯.൩).

ഏവരൂപിയാതി ഈദിസായ യഥാവുത്തായ. നികാമലാഭീതി യഥിച്ഛിതലാഭീ യഥാരുചിലാഭീ, സബ്ബകാലം ഇമം കഥം സോതും വിചാരേതുഞ്ച യഥാസുഖം ലഭന്തോ. അകിച്ഛലാഭീതി നിദുക്ഖലാഭീ. അകസിരലാഭീതി വിപുലലാഭീ.

ആരദ്ധവീരിയോതി പഗ്ഗഹിതവീരിയോ. അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായാതി അകോസല്ലസമ്ഭൂതട്ഠേന അകുസലാനം പാപധമ്മാനം പജഹനത്ഥായ. കുസലാനം ധമ്മാനന്തി കുച്ഛിതാനം സലനാദിഅത്ഥേന അനവജ്ജട്ഠേന ച കുസലാനം സഹവിപസ്സനാനം മഗ്ഗഫലധമ്മാനം. ഉപസമ്പദായാതി സമ്പാദനായ അത്തനോ സന്താനേ ഉപ്പാദനായ. ഥാമവാതി ഉസ്സോള്ഹിസങ്ഖാതേന വീരിയഥാമേന സമന്നാഗതോ. ദള്ഹപരക്കമോതി ഥിരപരക്കമോ അസിഥിലവീരിയോ. അനിക്ഖിത്തധുരോതി അനോരോഹിതധുരോ അനോസക്കവീരിയോ.

പഞ്ഞവാതി വിപസ്സനാപഞ്ഞായ പഞ്ഞവാ. ഉദയത്ഥഗാമിനിയാതി പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം ഉദയഞ്ച വയഞ്ച പടിവിജ്ഝന്തിയാ. അരിയായാതി വിക്ഖമ്ഭനവസേന കിലേസേഹി ആരകാ ദൂരേ ഠിതായ നിദ്ദോസായ. നിബ്ബേധികായാതി നിബ്ബേധഭാഗിയായ. സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയഗാമിനിയാതി വട്ടദുക്ഖസ്സ ഖേപനതോ ‘‘ദുക്ഖക്ഖയോ’’തി ലദ്ധനാമം അരിയമഗ്ഗം സമ്മാ ഹേതുനാ നയേന ഗച്ഛന്തിയാ. ഇമേസു ച പന പഞ്ചസു ധമ്മേസു സീലം വീരിയം പഞ്ഞാ ച യോഗിനോ അജ്ഝത്തികം അങ്ഗം, ഇതരദ്വയം ബാഹിരം അങ്ഗം. തത്ഥാപി കല്യാണമിത്തസന്നിസ്സയേനേവ സേസം ചതുബ്ബിധം ഇജ്ഝതി, കല്യാണമിത്തസ്സേവേത്ഥ ബഹുകാരതം ദസ്സേന്തോ സത്ഥാ ‘‘കല്യാണമിത്തസ്സേതം, മേഘിയ, ഭിക്ഖുനോ പാടികങ്ഖ’’ന്തിആദിനാ ദേസനം വഡ്ഢേസി. തത്ഥ പാടികങ്ഖന്തി ഏകംസേന ഇച്ഛിതബ്ബം, അവസ്സംഭാവീതി അത്ഥോ. യന്തി കിരിയാപരാമസനം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ‘‘സീലവാ ഭവിസ്സതീ’’തി ഏത്ഥ യദേതം കല്യാണമിത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ സീലവന്തതായ ഭവനം സീലസമ്പന്നത്തം, തസ്സ ഭിക്ഖുനോ സീലസമ്പന്നത്താ ഏതം തസ്സ പാടികങ്ഖം, അവസ്സംഭാവീ ഏകംസേനേവ തസ്സ തത്ഥ നിയോജനതോതി അധിപ്പായോ. പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോ വിഹരതീതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ.

ഏവം ഭഗവാ സദേവകേ ലോകേ ഉത്തമകല്യാണമിത്തസങ്ഖാതസ്സ അത്തനോ വചനം അനാദിയിത്വാ തം വനസണ്ഡം പവിസിത്വാ താദിസം വിപ്പകാരം പത്തസ്സ ആയസ്മതോ മേഘിയസ്സ കല്യാണമിത്തതാദിനാ സകലം സാസനസമ്പദം ദസ്സേത്വാ ഇദാനിസ്സ തത്ഥ ആദരജാതസ്സ പുബ്ബേ യേഹി കാമവിതക്കാദീഹി ഉപദ്ദുതത്താ കമ്മട്ഠാനം ന സമ്പജ്ജതി, തസ്സ തേസം ഉജുവിപച്ചനീകഭൂതത്താ ച ഭാവനാനയം പകാസേത്വാ തതോ പരം അരഹത്തസ്സ കമ്മട്ഠാനം ആചിക്ഖന്തോ ‘‘തേന ച പന, മേഘിയ, ഭിക്ഖുനാ ഇമേസു പഞ്ചസു ധമ്മേസു പതിട്ഠായ ചത്താരോ ധമ്മാ ഉത്തരി ഭാവേതബ്ബാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ തേനാതി ഏവം കല്യാണമിത്തസന്നിസ്സയേന യഥാവുത്തസീലാദിഗുണസമന്നാഗതേന. തേനേവാഹ ‘‘ഇമേസു പഞ്ചസു ധമ്മേസു പതിട്ഠായാ’’തി. ഉത്തരീതി ആരദ്ധതരുണവിപസ്സനസ്സ രാഗാദിപരിസ്സയാ ചേ ഉപ്പജ്ജേയ്യും, തേസം വിസോധനത്ഥം തതോ ഉദ്ധം ചത്താരോ ധമ്മാ ഭാവേതബ്ബാ ഉപ്പാദേതബ്ബാ വഡ്ഢേതബ്ബാ ച.

അസുഭാതി ഏകാദസസു അസുഭകമ്മട്ഠാനേസു യഥാരഹം യത്ഥ കത്ഥചി അസുഭഭാവനാ. രാഗസ്സ പഹാനായാതി കാമരാഗസ്സ പജഹനത്ഥായ. അയമത്ഥോ സാലിലാവകോപമായ വിഭാവേതബ്ബോ. ഏവംഭൂതം ഭാവനാവിധിം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘അസുഭാ ഭാവേതബ്ബാ രാഗസ്സ പഹാനായാ’’തി. മേത്താതി മേത്താകമ്മട്ഠാനം. ബ്യാപാദസ്സ പഹാനായാതി വുത്തനയേനേവ ഉപ്പന്നസ്സ കോപസ്സ പജഹനത്ഥായ. ആനാപാനസ്സതീതി സോളസവത്ഥുകാ ആനാപാനസ്സതി. വിതക്കുപച്ഛേദായാതി വുത്തനയേനേവ ഉപ്പന്നാനം വിതക്കാനം പച്ഛേദനത്ഥായ. അസ്മിമാനസമുഗ്ഘാതായാതി ‘‘അസ്മീ’’തി ഉപ്പജ്ജനകസ്സ നവവിധസ്സ മാനസ്സ സമുച്ഛേദനത്ഥായ.

അനിച്ചസഞ്ഞിനോതി ഹുത്വാ അഭാവതോ ഉദയബ്ബയവന്തതോ പഭങ്ഗുതോ താവകാലികതോ നിച്ചപ്പടിക്ഖേപതോ ച ‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ’’തി (ധ. പ. ൨൭൭; ചൂളനി. ഹേമകമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസോ ൫൬) പവത്തഅനിച്ചാനുപസ്സനാവസേന അനിച്ചസഞ്ഞിനോ. അനത്തസഞ്ഞാ സണ്ഠാതീതി അസാരകതോ അവസവത്തനതോ പരതോ രിത്തതോ തുച്ഛതോ സുഞ്ഞതോ ച ‘‘സബ്ബേ ധമ്മാ അനത്താ’’തി (ധ. പ. ൨൭൯; ചൂളനി. ഹേമകമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസോ ൫൬) ഏവം പവത്തഅനത്താനുപസ്സനാസങ്ഖാതാ അനത്തസഞ്ഞാ ചിത്തേ സണ്ഠഹതി അതിദള്ഹം പതിട്ഠഹതി. അനിച്ചലക്ഖണേ ഹി ദിട്ഠേ അനത്തലക്ഖണം ദിട്ഠമേവ ഹോതി. തീസു ലക്ഖണേസു ഹി ഏകസ്മിം ദിട്ഠേ ഇതരദ്വയം ദിട്ഠമേവ ഹോതി. തേന വുത്തം ‘‘അനിച്ചസഞ്ഞിനോ, മേഘിയ, അനത്തസഞ്ഞാ സണ്ഠാതീ’’തി. അനത്തലക്ഖണേ സുദിട്ഠേ ‘‘അസ്മീ’’തി ഉപ്പജ്ജനകമാനോ സുപ്പജഹോവ ഹോതീതി ആഹ ‘‘അനത്തസഞ്ഞീ അസ്മിമാനസമുഗ്ഘാതം പാപുണാതീ’’തി. ദിട്ഠേവ ധമ്മേ നിബ്ബാനന്തി ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ അപച്ചയപരിനിബ്ബാനം പാപുണാതി. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരതോ പന അസുഭാദിഭാവനാനയോ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വുത്തനയേന വേദിതബ്ബോ.

മേഘിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪-൫. നന്ദകസുത്താദിവണ്ണനാ

൪-൫. ചതുത്ഥേ ആഗമയമാനോതി ഓലോകയമാനോ, ബുദ്ധോ സഹസാ അപവിസിത്വാ യാവ സാ കഥാ നിട്ഠാതി, താവ അട്ഠാസീതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ഇദമവോചാതി ഇദം കഥാവസാനം ഉദിക്ഖമാനോ’’തി. അനിച്ചദുക്ഖാദിവസേന സബ്ബധമ്മസന്തീരണം അധിപഞ്ഞാവിപസ്സനാതി ആഹ ‘‘സങ്ഖാരപരിഗ്ഗഹവിപസ്സനാഞാണസ്സാ’’തി. മാനസന്തി രാഗോപി ചിത്തമ്പി അരഹത്തമ്പി. ‘‘അന്തലിക്ഖചരോ പാസോ, യ്വായം ചരതി മാനസോ’’തി (സം. നി. ൧.൧൫൧; മഹാവ. ൩൩) ഏത്ഥ രാഗോ മാനസം. ‘‘ചിത്തം മനോ മാനസ’’ന്തി (ധ. സ. ൬) ഏത്ഥ ചിത്തം. ‘‘അപ്പത്തമാനസോ സേഖോ, കാലം കയിരാ ജനേ സുതാ’’തി (സം. നി. ൧.൧൫൯) ഏത്ഥ അരഹത്തം. ഇധാപി അരഹത്തമേവ അധിപ്പേതം. തേനാഹ ‘‘അപ്പത്തമാനസാതി അപ്പത്തഅരഹത്താ’’തി. അപ്പത്തം മാനസം അരഹത്തം ഏതേഹീതി അപ്പത്തമാനസാ. ഇദാനി ചിത്തപരിയായമേവ മാനസസദ്ദം സന്ധായാഹ ‘‘അരഹത്തം വാ’’തിആദി. പഞ്ചമം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

നന്ദകസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. സേവനാസുത്തവണ്ണനാ

൬. ഛട്ഠേ ജീവിതസമ്ഭാരാതി ജീവിതപ്പവത്തിയാ സമ്ഭാരാ പച്ചയാ. സമുദാനേതബ്ബാതി സമ്മാ ഞായേന അനവജ്ജഉഞ്ഛാചരിയാദിനാ ഉദ്ധമുദ്ധമാനേതബ്ബാ പാപുണിതബ്ബാ. തേ പന സമുദാനിതാ സമാഹതാ നാമ ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘സമാഹരിതബ്ബാ’’തി. ദുക്ഖേന ഉപ്പജ്ജന്തീതി സുലഭുപ്പാദാ ന ഹോന്തി. ഏതേന ഗോചരഅസപ്പായാദിഭാവം ദസ്സേതി. രത്തിഭാഗം വാ ദിവസഭാഗം വാതി ഭുമ്മത്ഥേ ഉപയോഗവചനന്തി ആഹ ‘‘രത്തികോട്ഠാസേ വാ ദിവസകോട്ഠാസേ വാ’’തി. രത്തിംയേവ പക്കമിതബ്ബം സമണധമ്മസ്സ തത്ഥ അനിപ്ഫജ്ജനതോ. സങ്ഖാപീതി ‘‘യദത്ഥമഹം പബ്ബജിതോ, ന മേതം ഇധ നിപ്ഫജ്ജതി, ചീവരാദി പന സമുദാഗച്ഛതി, നാഹം തദത്ഥം പബ്ബജിതോ, കിം മേ ഇധ വാസേനാ’’തി പടിസങ്ഖായപി. തേനാഹ ‘‘സാമഞ്ഞത്ഥസ്സ ഭാവനാപാരിപൂരിഅഗമനം ജാനിത്വാ’’തി. അനന്തരവാരേ സങ്ഖാപീതി സമണധമ്മസ്സ നിപ്ഫജ്ജനഭാവം ജാനിത്വാ. സോ പുഗ്ഗലോ അനാപുച്ഛാ പക്കമിതബ്ബം, നാനുബന്ധിതബ്ബോതി ‘‘സോ പുഗ്ഗലോ’’തി പദസ്സ ‘‘നാനുബന്ധിതബ്ബോ’’തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ. യസ്സ യേന ഹി സമ്ബന്ധോ, ദൂരട്ഠേനപി സോ ഭവതി. തം പുഗ്ഗലന്തി സോ പുഗ്ഗലോതി പച്ചത്തവചനം ഉപയോഗവസേന പരിണാമേത്വാ തം പുഗ്ഗലം അനാപുച്ഛാ പക്കമിതബ്ബന്തി അത്ഥോ. അത്ഥവസേന ഹി വിഭത്തിപരിണാമോതി. ആപുച്ഛാ പക്കമിതബ്ബന്തി ച കതഞ്ഞുകതവേദിതായ നിയോജനം. ഏവരൂപോതി യം നിസ്സായ ഭിക്ഖുനോ ഗുണേഹി വുദ്ധിയേവ പാടികങ്ഖാ, പച്ചയേഹി ന പരിസ്സയോ, ഏവരൂപോ ദണ്ഡകമ്മാദീഹി നിഗ്ഗണ്ഹാതി ചേപി, ന പരിച്ചജിതബ്ബോതി ദസ്സേതി ‘‘സചേപീ’’തിആദിനാ.

സേവനാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭-൧൦. സുതവാസുത്താദിവണ്ണനാ

൭-൧൦. സത്തമേ അഭബ്ബോ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു സഞ്ചിച്ച പാണന്തിആദി ദേസനാസീസമേവ, സോതാപന്നാദയോപി പന അഭബ്ബാവ, പുഥുജ്ജനഖീണാസവാനം നിന്ദാപസംസത്ഥമ്പി ഏവം വുത്തം. പുഥുജ്ജനോ നാമ ഗാരയ്ഹോ മാതുഘാതാദീനി കരോതി, ഖീണാസവോ പന പാസംസോ കുന്ഥകിപില്ലികഘാതാദീനിപി ന കരോതീതി. സന്നിധികാരകം കാമേ പരിഭുഞ്ജിതുന്തി യഥാ ഗിഹിഭൂതോ സന്നിധിം കത്വാ വത്ഥുകാമേ പരിഭുഞ്ജതി, ഏവം തിലതണ്ഡുലസപ്പിനവനീതാദീനി സന്നിധിം കത്വാ ഇദാനി പരിഭുഞ്ജിതും അഭബ്ബോതി അത്ഥോ. വത്ഥുകാമേ പന നിദഹിത്വാ പരിഭുഞ്ജന്താ തന്നിസ്സിതം കിലേസകാമമ്പി നിദഹിത്വാ പരിഭുഞ്ജന്തി നാമാതി ആഹ ‘‘വത്ഥുകാമകിലേസകാമേ’’തി. നനു ച ഖീണാസവസ്സേവ വസനട്ഠാനേ തിലതണ്ഡുലാദയോ പഞ്ഞായന്തീതി? ന പന തേ അത്തനോ അത്ഥായ നിധേന്തി, അഫാസുകപബ്ബജിതാദീനം അത്ഥായ നിധേന്തി. അനാഗാമിസ്സ കഥന്തി? തസ്സപി പഞ്ച കാമഗുണാ സബ്ബസോവ പഹീനാ, ധമ്മേന പന ലദ്ധം വിചാരേത്വാ പരിഭുഞ്ജതി. അകപ്പിയകാമഗുണേ സന്ധായേതം വുത്തം, ന മഞ്ചപീഠഅത്ഥരണപാവുരണാദിസന്നിസ്സിതം. സേയ്യാഥാപി പുബ്ബേ അഗാരിയഭൂതോതി യഥാ പുബ്ബേ ഗിഹിഭൂതോ പരിഭുഞ്ജതി, ഏവം പരിഭുഞ്ജിതും അഭബ്ബോ. അഗാരമജ്ഝേ വസന്താ ഹി സോതാപന്നാദയോ യാവജീവം ഗിഹിബ്യഞ്ജനേന തിട്ഠന്തി. ഖീണാസവോ പന അരഹത്തം പത്വാവ മനുസ്സഭൂതോ പരിനിബ്ബാതി വാ പബ്ബജതി വാ. ചാതുമഹാരാജികാദീസു കാമാവചരദേവേസു മുഹുത്തമ്പി ന തിട്ഠതി. കസ്മാ? വിവേകട്ഠാനസ്സ അഭാവാ. ഭുമ്മദേവത്തഭാവേ പന ഠിതോ അരഹത്തം പത്വാപി തിട്ഠതി വിവേകട്ഠാനസമ്ഭവാ. അട്ഠമാദീനി ഉത്താനത്ഥാനേവ.

സുതവാസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സമ്ബോധിവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. സീഹനാദവഗ്ഗോ

൧. സീഹനാദസുത്തവണ്ണനാ

൧൧. ദുതിയസ്സ പഠമേ അവാപുരേന്തി വിവരന്തി ദ്വാരം ഏതേനാതി അവാപുരണം. രജം ഹരന്തി ഏതേനാതി രജോഹരണം. കളോപിഹത്ഥോതി വിലീവമയഭാജനഹത്ഥോ, ‘‘ചമ്മമയഭാജനഹത്ഥോ’’തി ച വദന്തി. ഛിന്നാനി വിസാണാനി ഏതസ്സാതി ഛിന്നവിസാണോ, ഉസഭോ ച സോ ഛിന്നവിസാണോ ചാതി ഉസഭഛിന്നവിസാണോ. വിസേസനപരോയം സമാസോ. അഹികുണപേന വാതിആദി അതിജേഗുച്ഛപ്പടികൂലകുണപദസ്സനത്ഥം വുത്തം. കണ്ഠേ ആസത്തേനാതി കേനചിദേവ പച്ചത്ഥികേന ആനേത്വാ കണ്ഠേ ബദ്ധേന, ഓമുക്കേനാതി അത്ഥോ. അട്ടോ ആതുരോ ദുഗ്ഗന്ധപീളായ പീളിതോ. അച്ചയസ്സ പടിഗ്ഗണ്ഹനം വാ അധിവാസനം. ഏവഞ്ഹി സോ കാരണേ ദേസിയമാനേ തതോ വിഗതോ നാമ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘പടിഗ്ഗണ്ഹതൂതി ഖമതൂ’’തി. സേസമേത്ഥ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

സീഹനാദസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. സഉപാദിസേസസുത്തവണ്ണനാ

൧൨. ദുതിയേ ഭവസ്സ അപ്പമത്തകതാ നാമ ഇത്തരകാലതായാതി ആഹ ‘‘അച്ഛരാസങ്ഘാതമത്തമ്പീ’’തി.

സഉപാദിസേസസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. കോട്ഠികസുത്തവണ്ണനാ

൧൩. തതിയേ ദിട്ഠധമ്മോ വുച്ചതി പച്ചക്ഖഭൂതോ അത്തഭാവോ, തസ്മിം വേദിതബ്ബം ഫലം ദിട്ഠധമ്മവേദനീയം. തേനാഹ ‘‘ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ’’തി. ചതുപ്പഞ്ചക്ഖന്ധഫലതായ സഞ്ഞാഭവൂപഗം കമ്മം ബഹുവേദനീയം. ഏകക്ഖന്ധഫലത്താ അസഞ്ഞാഭവൂപഗം കമ്മം ‘‘അപ്പവേദനീയ’’ന്തി വുത്തം. കേചി പന ‘‘അരൂപാവചരകമ്മം ബഹുകാലം വേദിതബ്ബഫലത്താ ബഹുവേദനീയം, ഇതരം അപ്പവേദനീയം. രൂപാരൂപാവചരകമ്മം വാ ബഹുവേദനീയം, പരിത്തം കമ്മം അപ്പവേദനീയ’’ന്തി വദന്തി. വേദനീയന്തി പച്ചയന്തരസമവായേ വിപാകുപ്പാദനസമത്ഥം, ന ആരദ്ധവിപാകമേവ. അവേദനീയന്തി പച്ചയവേകല്ലേന വിപച്ചിതും അസമത്ഥം അഹോസികമ്മാദിഭേദം.

കോട്ഠികസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. സമിദ്ധിസുത്തവണ്ണനാ

൧൪. ചതുത്ഥേ സമിദ്ധീതി ഥേരസ്സ കിര അത്തഭാവോ സമിദ്ധോ അഭിരൂപോ പാസാദികോ, തസ്മാ സമിദ്ധീത്വേവ സങ്ഖാതോ. തേനാഹ ‘‘അത്തഭാവസമിദ്ധതായാ’’തിആദി. രൂപധാതുആദീസൂതി ആദി-സദ്ദേന സദ്ദധാതുആദിം സങ്ഗണ്ഹാതി.

സമിദ്ധിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫-൯. ഗണ്ഡസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൫-൧൯. പഞ്ചമേ മാതാപേത്തികസമ്ഭവസ്സാതി മാതിതോ ച പിതിതോ ച നിബ്ബത്തേന മാതാപേത്തികേന സുക്കസോണിതേന സമ്ഭൂതസ്സ. ഉച്ഛാദനധമ്മസ്സാതി ഉച്ഛാദേതബ്ബസഭാവസ്സ. പരിമദ്ദനധമ്മസ്സാതി പരിമദ്ദിതബ്ബസഭാവസ്സ. ഏത്ഥ ച ഓദനകുമ്മാസൂപചയഉച്ഛാദനപദേഹി വഡ്ഢി കഥിതാ, അനിച്ചഭേദനവിദ്ധംസനപദേഹി ഹാനി. പുരിമേഹി വാ സമുദയോ, പച്ഛിമേഹി അത്ഥങ്ഗമോതി ഏവം ചാതുമഹാഭൂതികസ്സ കായസ്സ വഡ്ഢിപരിഹാനിനിബ്ബത്തിഭേദാ ദസ്സിതാ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ. ഛട്ഠാദീനി ഉത്താനത്ഥാനി.

ഗണ്ഡസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. വേലാമസുത്തവണ്ണനാ

൨൦. ദസമേ സകുണ്ഡകഭത്തന്തി സകുണ്ഡകം ഉത്തണ്ഡുലഭത്തം. പരിത്തേഹി സകുണ്ഡേഹി തണ്ഡുലേഹിപി സദ്ധിം വിപക്കഭത്തം ഉത്തണ്ഡുലമേവ ഹോതി. ബിളങ്ഗം വുച്ചതി ആരനാളം, ബിളങ്ഗതോ നിബ്ബത്തനതോ തദേവ കഞ്ജിയതോ ജാതന്തി കഞ്ജിയം, തം ദുതിയം ഏതസ്സാതി ബിളങ്ഗദുതിയം, തം കഞ്ജിയദുതിയന്തി വുത്തം. അസക്കരിത്വാതി ദേയ്യധമ്മമ്പി പുഗ്ഗലമ്പി അസക്കരിത്വാ. ദേയ്യധമ്മസ്സ അസക്കരണം അസമ്പന്നകാരോ, പുഗ്ഗലസ്സ അസക്കരണം അഗരുകരണം. ദേയ്യധമ്മം അസക്കരോന്തോ ഹി ഉത്തണ്ഡുലാദിദോസസമന്നാഗതം ആഹാരം ദേതി, ന സമ്പന്നം കരോതി. പുഗ്ഗലം അസക്കരോന്തോ നിസീദനട്ഠാനം അസമ്മജ്ജിത്വാ യത്ഥ തത്ഥ വാ നിസീദാപേത്വാ യം വാ തം വാ ദാരകം പേസേത്വാ ദേതി. അചിത്തീകത്വാതി ന ചിത്തിം കത്വാ, ന പൂജേത്വാതി അത്ഥോ. പൂജേന്തോ ഹി പൂജേതബ്ബവത്ഥും ചിത്തേ ഠപേതി, ന തതോ ബഹി കരോതി. ചിത്തം വാ അച്ഛരിയം കത്വാ പടിപത്തി ചിത്തീകരണം സമ്ഭാവനകിരിയാ, തപ്പടിക്ഖേപതോ അചിത്തീകരണം അസമ്ഭാവനകിരിയാ. അപവിദ്ധന്തി ഉച്ഛിട്ഠാദിഛഡ്ഡനീയധമ്മം വിയ അവഖിത്തകം. യോ ഹി ഛഡ്ഡേതുകാമോ ഹുത്വാ രോഗിനോ സരീരേ ഓദനാദീനി മജ്ജിത്വാ വമ്മികേ രോഗം പക്ഖിപന്തോ വിയ ദേതി, അയം അപവിദ്ധം ദേതി നാമ. അനാഗമനദിട്ഠികോതി ‘‘അദ്ധാ ഇമസ്സ ദാനസ്സ ഫലം മമ ആഗച്ഛതീ’’തി ഏവം യസ്സ കമ്മസ്സകതദിട്ഠി അത്ഥി, സോ ആഗമനദിട്ഠികോ. അയം പന ന താദിസോതി അനാഗമനദിട്ഠികോ, ഫലം പാടികങ്ഖം ഹുത്വാ ന ദേതീതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ന കമ്മഞ്ച ഫലഞ്ച സദ്ദഹിത്വാ ദേതീ’’തി.

വേലാമോതി ഏത്ഥ മാ-സദ്ദോ പടിസേധവചനോ. ജാതിഗോത്തരൂപഭോഗാദിഗുണാനം വേലാ മരിയാദാ നത്ഥി ഏതസ്മിന്തി വേലാമോ. അഥ വാ യഥാവുത്തഗുണാനം വേലാ മരിയാദാ അമതി ഓസാനം ഗച്ഛതി ഏതസ്മിന്തി വേലാമോ, വേലം വാ മരിയാദം അമതി ഗച്ഛതി അതിക്കമതീതി വേലാമോ. തേനാഹ ‘‘ജാതിഗോത്ത…പേ… ഏവംലദ്ധനാമോ’’തി. ദീയതീതി ദാനം, ദാനവത്ഥു. തം അഗ്ഗീയതി നിസ്സജ്ജീയതി ഏത്ഥാതി ദാനഗ്ഗം. ദാനം വാ ഗണ്ഹന്തി ഏത്ഥാതി ദാനഗ്ഗം, ഏവം ഭത്തഗ്ഗം, പരിവേസനട്ഠാനം. ദുകൂലസന്ദനാനീതി രജതഭാജനാദിനിസ്സിതേ ദുകൂലേ ഖീരസ്സ സന്ദനം ഏതേസന്തി ദുകൂലസന്ദനാനി. കംസൂപധാരണാനീതി രജതമയദോഹഭാജനാനി. തേനാഹ ‘‘രജതമയഖീരപടിച്ഛകാനീ’’തി. രജതമയാനി ഖീരപടിച്ഛകാനി ഖീരപടിഗ്ഗഹഭാജനാനി ഏതേസന്തി രജതമയഖീരപടിച്ഛകാനി. സോധേയ്യാതി മഹപ്ഫലഭാവകരണേന വിസോധേയ്യ. മഹപ്ഫലഭാവപ്പത്തിയാ ഹി ദക്ഖിണാ വിസുജ്ഝതി നാമ.

മഗ്ഗേനാഗതം അനിവത്തനസരണന്തി ഇമിനാ ലോകുത്തരസരണഗമനം ദീപേതി. അപരേതിആദിനാ ലോകിയസരണഗമനം വുത്തം. സരണം നാമ തിണ്ണം രതനാനം ജീവിതപരിച്ചാഗമയം പുഞ്ഞം സബ്ബസമ്പത്തിം ദേതി, തസ്മാ മഹപ്ഫലതരന്തി അധിപ്പായോ. ഇദഞ്ച – ‘‘സചേ ത്വം യഥാ ഗഹിതം സരണം ന ഭിന്ദിസ്സസി, ഏവാഹം തം മാരേമീ’’തി യദിപി കോചി തിണ്ഹേന സത്ഥേന ജീവിതാ വോരോപേയ്യ, തഥാപി ‘‘നേവാഹം ബുദ്ധം ന ബുദ്ധോതി, ധമ്മം ന ധമ്മോതി, സങ്ഘം ന സങ്ഘോതി വദാമീ’’തി ദള്ഹതരം കത്വാ ഗഹിതസ്സ വസേന വുത്തം. മഗ്ഗേനാഗതന്തി ലോകുത്തരസീലം സന്ധായ വദതി. അപരേതിആദിനാ പന ലോകിയസീലം വുത്തം. സബ്ബേസം സത്താനം ജീവിതദാനാദിനിഹിതദണ്ഡതായ സകലലോകിയലോകുത്തരഗുണാധിട്ഠാനതോ ചസ്സ മഹപ്ഫലമഹാനിസംസതാ വേദിതബ്ബാ.

ഉപസിങ്ഘനമത്തന്തി ഘായനമത്തം. ഗദ്ദോഹനമത്തന്തി പാഠന്തരേ ഗോദോഹനമത്തം കാലന്തി അത്ഥോ. സോ ച ന സകലോ ഗോദോഹനക്ഖണോ അധിപ്പേതോതി ദസ്സേതും ‘‘ഗാവിയാ ഏകവാരം ഥനഅഞ്ഛനമത്ത’’ന്തി അത്ഥോ വുത്തോ. അഞ്ഛനമത്തന്തി ആകഡ്ഢനമത്തം. ഗാവിയാ ഥനം ഗഹേത്വാ ഏകഖീരബിന്ദുദുഹനകാലമത്തമ്പി ഗദ്ദുഹനമത്തന്തി വദന്തി. ഏത്തകമ്പി ഹി കാലം യോ വസനഗബ്ഭപരിവേണവിഹാരൂപചാരപരിച്ഛേദേന വാ അപരിമാണാസു ലോകധാതൂസു സബ്ബസത്തേ ഹിതഫരണം മേത്തചിത്തം ഭാവേതും സക്കോതി. ഇദം തതോ യഥാവുത്തദാനാദിതോ മഹപ്ഫലതരം.

വേലാമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സീഹനാദവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. സത്താവാസവഗ്ഗോ

൧. തിഠാനസുത്തവണ്ണനാ

൨൧. തതിയസ്സ പഠമേ അമമാതി വത്ഥാഭരണപാനഭോജനാദീസുപി മമത്തവിരഹിതാ. അപരിഗ്ഗഹാതി ഇത്ഥിപരിഗ്ഗഹേന അപരിഗ്ഗഹാ. തേസം കിര ‘‘അയം മയ്ഹം ഭരിയാ’’തി മമത്തം ന ഹോതി, മാതരം വാ ഭഗിനിം വാ ദിസ്വാ ഛന്ദരാഗോ ന ഉപ്പജ്ജതി. ധമ്മതാസിദ്ധസ്സ സീലസ്സ ആനുഭാവേന പുത്തേ ദിട്ഠമത്തേ ഏവ മാതുഥനതോ ഥഞ്ഞം പഗ്ഘരതി, തേന സഞ്ഞാണേന നേസം മാതരി പുത്തസ്സ മാതുസഞ്ഞാ, മാതു ച പുത്തേ പുത്തസഞ്ഞാ പച്ചുപട്ഠിതാതി കേചി.

അപിചേത്ഥ (സാരത്ഥ. ടീ. ൧.൧ വേരഞ്ജകണ്ഡവണ്ണനാ) ഉത്തരകുരുകാനം പുഞ്ഞാനുഭാവസിദ്ധോ അയമ്പി വിസേസോ വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ കിര തേസു തേസു പദേസേസു ഘനനിചിതപത്തസഞ്ഛന്നസാഖാപസാഖാ കൂടാഗാരസമാ മനോരമാ രുക്ഖാ തേസം മനുസ്സാനം നിവേസനകിച്ചം സാധേന്തി. യത്ഥ സുഖം നിവസന്തി, അഞ്ഞേപി തത്ഥ രുക്ഖാ സുജാതാ സബ്ബദാപി പുപ്ഫിതഗ്ഗാ തിട്ഠന്തി. ജലാസയാപി വികസിതകമലകുവലയപുണ്ഡരീകസോഗന്ധികാദിപുപ്ഫസഞ്ഛന്നാ സബ്ബകാലം പരമസുഗന്ധം സമന്തതോ പവായന്താ തിട്ഠന്തി. സരീരമ്പി തേസം അതിദീഘാദിദോസരഹിതം ആരോഹപരിണാഹസമ്പന്നം ജരായ അനഭിഭൂതത്താ വലിതപലിതാദിദോസവിരഹിതം യാവതായുകം അപരിക്ഖീണജവബലപരക്കമസോഭമേവ ഹുത്വാ തിട്ഠതി. അനുട്ഠാനഫലൂപജീവിതായ ന ച നേസം കസിവണിജ്ജാദിവസേന ആഹാരപരിയേട്ഠിവസേന ദുക്ഖം അത്ഥി, തതോ ഏവ ന ദാസദാസികമ്മകരാദിപരിഗ്ഗഹോ അത്ഥി, ന ച തത്ഥ സീതുണ്ഹഡംസമകസവാതാതപസരീസപവാളാദിപരിസ്സയോ അത്ഥി. യഥാ നാമേത്ഥ ഗിമ്ഹാനം പച്ഛിമേ മാസേ പച്ചൂസവേലായം സമസീതുണ്ഹോ ഉതു ഹോതി, ഏവമേവ സബ്ബകാലം തത്ഥ സമസീതുണ്ഹോവ ഉതു ഹോതി, ന ച നേസം കോചി ഉപഘാതോ വിഹേസാ വാ ഉപ്പജ്ജതി. അകട്ഠപാകിമേവ സാലിം അകണം അഥുസം സുദ്ധം സുഗന്ധം തണ്ഡുലപ്ഫലം പരിഭുഞ്ജന്തി. തം ഭുഞ്ജന്താനം നേസം കുട്ഠം, ഗണ്ഡോ, കിലാസോ, സോസോ, കാസോ, സാസോ, അപമാരോ, ജരോതി ഏവമാദികോ ന കോചി രോഗോ ഉപ്പജ്ജതി, ന ച തേ ഖുജ്ജാ വാ വാമനാ വാ കാണാ വാ കുണീ വാ ഖഞ്ജാ വാ പക്ഖഹതാ വാ വികലങ്ഗാ വാ വികലിന്ദ്രിയാ വാ ഹോന്തി.

ഇത്ഥിയോപി തത്ഥ നാതിദീഘാ, നാതിരസ്സാ, നാതികിസാ, നാതിഥൂലാ, നാതികാളാ, നച്ചോദാതാ, സോഭഗ്ഗപ്പത്തരൂപാ ഹോന്തി. തഥാ ഹി ദീഘങ്ഗുലീ, തമ്ബനഖാ, അലമ്ബഥനാ, തനുമജ്ഝാ, പുണ്ണചന്ദമുഖീ, വിസാലക്ഖീ, മുദുഗത്താ, സഹിതോരൂ, ഓദാതദന്താ, ഗമ്ഭീരനാഭീ, തനുജങ്ഘാ, ദീഘനീലവേല്ലിതകേസീ, പുഥുലസുസ്സോണീ, നാതിലോമാ, നാലോമാ, സുഭഗാ, ഉതുസുഖസമ്ഫസ്സാ, സണ്ഹാ, സഖിലാ, സുഖസമ്ഭാസാ, നാനാഭരണവിഭൂസിതാ വിചരന്തി. സബ്ബദാപി സോളസവസ്സുദ്ദേസികാ വിയ ഹോന്തി, പുരിസാ ച പഞ്ചവീസതിവസ്സുദ്ദേസികാ വിയ. ന പുത്തദാരേസു രജ്ജന്തി. അയം തത്ഥ ധമ്മതാ.

സത്താഹികമേവ ച തത്ഥ ഇത്ഥിപുരിസാ കാമരതിയാ വിഹരന്തി. തതോ വീതരാഗാ വിയ യഥാസകം ഗച്ഛന്തി, ന തത്ഥ ഇധ വിയ ഗബ്ഭോക്കന്തിമൂലകം, ഗബ്ഭപരിഹരണമൂലകം, വിജായനമൂലകം വാ ദുക്ഖം ഹോതി. രത്തകഞ്ചുകതോ കഞ്ചനപടിമാ വിയ ദാരകാ മാതുകുച്ഛിതോ അമക്ഖിതാ ഏവ സേമ്ഹാദിനാ സുഖേനേവ നിക്ഖമന്തി. അയം തത്ഥ ധമ്മതാ.

മാതാ പന പുത്തം വാ ധീതരം വാ വിജായിത്വാ തേ വിചരണകപ്പദേസേ ഠപേത്വാ അനപേക്ഖാ യഥാരുചി ഗച്ഛതി. തേസം തത്ഥ സയിതാനം യേ പസ്സന്തി പുരിസാ വാ ഇത്ഥിയോ വാ, തേ അത്തനോ അങ്ഗുലിയോ ഉപനാമേന്തി. തേസം കമ്മബലേന തതോ ഖീരം പവത്തതി, തേന തേ ദാരകാ യാപേന്തി. ഏവം പന വഡ്ഢേന്താ കതിപയദിവസേഹേവ ലദ്ധബലാ ഹുത്വാ ദാരികാ ഇത്ഥിയോ ഉപഗച്ഛന്തി, ദാരകാ പുരിസേ. കപ്പരുക്ഖതോ ഏവ ച തേസം തത്ഥ വത്ഥാഭരണാനി നിപ്ഫജ്ജന്തി. നാനാവിരാഗവണ്ണവിചിത്താനി ഹി സുഖുമാനി മുദുസുഖസമ്ഫസ്സാനി വത്ഥാനി തത്ഥ തത്ഥ കപ്പരുക്ഖേസു ഓലമ്ബന്താനി തിട്ഠന്തി. നാനാവിധരസ്മിജാലസമുജ്ജലവിവിധവണ്ണരതനവിനദ്ധാനി അനേകവിധമാലാകമ്മലതാകമ്മഭിത്തികമ്മവിചിത്താനി സീസൂപഗഗീവൂപഗഹത്ഥൂപഗകടൂപഗപാദൂപഗാനി സോവണ്ണമയാനി ആഭരണാനി കപ്പരുക്ഖതോ ഓലമ്ബന്തി. തഥാ വീണാമുദിങ്ഗപണവസമ്മതാളസങ്ഖവംസവേതാളപരിവാദിനീവല്ലകീപഭുതികാ തൂരിയഭണ്ഡാപി തതോ തതോ ഓലമ്ബന്തി. തത്ഥ ബഹൂ ഫലരുക്ഖാ കുമ്ഭമത്താനി ഫലാനി ഫലന്തി മധുരരസാനി, യാനി പരിഭുഞ്ജിത്വാ തേ സത്താഹമ്പി ഖുപ്പിപാസാഹി ന ബാധീയന്തി.

നജ്ജോപി തത്ഥ സുവിസുദ്ധജലാ സുപ്പതിത്ഥാ രമണീയാ അകദ്ദമാ വാലുകതലാ നാതിസീതാ നച്ചുണ്ഹാ സുരഭിഗന്ധീഹി ജലജപുപ്ഫേഹി സഞ്ഛന്നാ സബ്ബകാലം സുരഭീ വായന്തിയോ സന്ദന്തി, ന തത്ഥ കണ്ടകികാ കക്ഖളഗച്ഛലതാ ഹോന്തി, അകണ്ടകാ പുപ്ഫഫലസമ്പന്നാ ഏവ ഹോന്തി, ചന്ദനനാഗരുക്ഖാ സയമേവ രസം പഗ്ഘരന്തി, നഹായിതുകാമാ ച നദിതിത്ഥേ ഏകജ്ഝം വത്ഥാഭരണാനി ഠപേത്വാ നദിം ഓതരിത്വാ ന്ഹത്വാ ഉത്തിണ്ണുത്തിണ്ണാ ഉപരിട്ഠിമം ഉപരിട്ഠിമം വത്ഥാഭരണം ഗണ്ഹന്തി, ന തേസം ഏവം ഹോതി ‘‘ഇദം മമ, ഇദം പരസ്സാ’’തി. തതോ ഏവ ന തേസം കോചി വിഗ്ഗഹോ വാ വിവാദോ വാ. സത്താഹികാ ഏവ ച നേസം കാമരതികീളാ ഹോതി, തതോ വീതരാഗാ വിയ വിചരന്തി. യത്ഥ ച രുക്ഖേ സയിതുകാമാ ഹോന്തി, തത്ഥേവ സയനം ഉപലബ്ഭതി. മതേ ച സത്തേ ദിസ്വാ ന രോദന്തി ന സോചന്തി. തഞ്ച മണ്ഡയിത്വാ നിക്ഖിപന്തി. താവദേവ ച നേസം തഥാരൂപാ സകുണാ ഉപഗന്ത്വാ മതം ദീപന്തരം നേന്തി, തസ്മാ സുസാനം വാ അസുചിട്ഠാനം വാ തത്ഥ നത്ഥി, ന ച തതോ മതാ നിരയം വാ തിരച്ഛാനയോനിം വാ പേത്തിവിസയം വാ ഉപപജ്ജന്തി. ധമ്മതാസിദ്ധസ്സ പഞ്ചസീലസ്സ ആനുഭാവേന തേ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തന്തീതി വദന്തി. വസ്സസഹസ്സമേവ ച നേസം സബ്ബകാലം ആയുപ്പമാണം, സബ്ബമേതം തേസം പഞ്ചസീലം വിയ ധമ്മതാസിദ്ധമേവാതി.

തിഠാനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. തണ്ഹാമൂലകസുത്തവണ്ണനാ

൨൩. തതിയേ (ദീ. നി. ടീ. ൨.൧൦൩) ഏസനതണ്ഹാതി ഭോഗാനം പരിയേസനവസേന പവത്താ തണ്ഹാ. ഏസിതതണ്ഹാതി പരിയിട്ഠേസു ഭോഗേസു ഉപ്പജ്ജമാനതണ്ഹാ. പരിതസ്സനവസേന പരിയേസതി ഏതായാതി പരിയേസനാ, ആസയതോ പയോഗതോ ച പരിയേസനാ തഥാപവത്തോ ചിത്തുപ്പാദോ. തേനാഹ ‘‘തണ്ഹായ സതി ഹോതീ’’തി. രൂപാദിആരമ്മണപ്പടിലാഭോതി സവത്ഥുകാനം രൂപാദിആരമ്മണാനം ഗവേസനവസേന പടിലാഭോ. യം പന അപരിയിട്ഠംയേവ ലബ്ഭതി, തമ്പി അത്ഥതോ പരിയേസനായ ലദ്ധമേവ നാമ തഥാരൂപസ്സ കമ്മസ്സ പുബ്ബേകതത്താ ഏവ ലബ്ഭനതോ. തേനാഹ ‘‘സോ ഹി പരിയേസനായ സതി ഹോതീ’’തി.

സുഖവിനിച്ഛയന്തി സുഖം വിസേസതോ നിച്ഛിനോതീതി സുഖവിനിച്ഛയോ. സുഖം സഭാവതോ സമുദയതോ അത്ഥങ്ഗമതോ ആദീനവതോ നിസ്സരണതോ ച യാഥാവതോ ജാനിത്വാ പവത്തഞാണംവ സുഖവിനിച്ഛയം. ജഞ്ഞാതി ജാനേയ്യ. ‘‘സുഭം സുഖ’’ന്തിആദികം ആരമ്മണേ അഭൂതാകാരം വിവിധം നിന്നഭാവേന ചിനോതി ആരോപേതീതി വിനിച്ഛയോ, അസ്സാദാനുപസ്സനാ തണ്ഹാ. ദിട്ഠിയാപി ഏവമേവ വിനിച്ഛയഭാവോ വേദിതബ്ബോ. ഇമസ്മിം പന സുത്തേ വിതക്കോയേവ ആഗതോതി യോജനാ. ഇമസ്മിം പന സുത്തേതി സക്കപഞ്ഹസുത്തേ (ദീ. നി. ൨.൩൫൮). തത്ഥ ഹി ‘‘ഛന്ദോ ഖോ, ദേവാനമിന്ദ, വിതക്കനിദാനോ’’തി ആഗതം. ഇധാതി ഇമസ്മിം സുത്തേ. വിതക്കേനേവ വിനിച്ഛിനന്തീതി ഏതേന ‘‘വിനിച്ഛിനതി ഏതേനാതി വിനിച്ഛയോ’’തി വിനിച്ഛയസദ്ദസ്സ കരണസാധനമാഹ. ഏത്തകന്തിആദി വിനിച്ഛയനാകാരദസ്സനം.

ഛന്ദനട്ഠേന ഛന്ദോ, ഏവം രഞ്ജനട്ഠേന രാഗോതി ഛന്ദരാഗോ. സ്വായം അനാസേവനതായ മന്ദോ ഹുത്വാ പവത്തോ ഇധാധിപ്പേതോതി ആഹ ‘‘ദുബ്ബലരാഗസ്സാധിവചന’’ന്തി. അജ്ഝോസാനന്തി തണ്ഹാദിട്ഠിവസേന അഭിനിവേസനം. ‘‘മയ്ഹം ഇദ’’ന്തി ഹി തണ്ഹാഗാഹോ യേഭുയ്യേന അത്തഗ്ഗാഹസന്നിസ്സയോവ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘അഹം മമന്തീ’’തി. ബലവസന്നിട്ഠാനന്തി ച തേസം ഗാഹാനം ഥിരഭാവപ്പത്തിമാഹ. തണ്ഹാദിട്ഠിവസേന പരിഗ്ഗഹകരണന്തി അഹം മമന്തി ബലവസന്നിട്ഠാനവസേന അഭിനിവിട്ഠസ്സ അത്തത്തനിയഗ്ഗാഹവത്ഥുനോ അഞ്ഞാസാധാരണം വിയ കത്വാ പരിഗ്ഗഹേത്വാ ഠാനം, തഥാപവത്തോ ലോഭസഹഗതചിത്തുപ്പാദോ. അത്തനാ പരിഗ്ഗഹിതസ്സ വത്ഥുനോ യസ്സ വസേന പരേഹി സാധാരണഭാവസ്സ അസഹമാനോ ഹോതി പുഗ്ഗലോ, സോ ധമ്മോ അസഹനതാ. ഏവം വചനത്ഥം വദന്തി നിരുത്തിനയേന. സദ്ദലക്ഖണേന പന യസ്സ ധമ്മസ്സ വസേന മച്ഛരിയയോഗതോ പുഗ്ഗലോ മച്ഛരോ, തസ്സ ഭാവോ, കമ്മം വാ മച്ഛരിയം, മച്ഛരോ ധമ്മോ. മച്ഛരിയസ്സ ബലവഭാവതോ ആദരേന രക്ഖണം ആരക്ഖോതി ആഹ ‘‘ദ്വാര…പേ… സുട്ഠു രക്ഖണ’’ന്തി.

അത്തനോ ഫലം കരോതീതി കരണം, യം കിഞ്ചി കാരണം. അധികം കരണന്തി അധികരണം, വിസേസകാരണം. വിസേസകാരണഞ്ച ഭോഗാനം ആരക്ഖദണ്ഡാദാനാദിഅനത്ഥസമ്ഭവസ്സാതി വുത്തം ‘‘ആരക്ഖാധികരണ’’ന്തിആദി. പരനിസേധനത്ഥന്തി മാരണാദിനാ പരേസം വിബാധനത്ഥം. ആദിയന്തി ഏതേനാതി ആദാനം, ദണ്ഡസ്സ ആദാനം ദണ്ഡാദാനം, ദണ്ഡം ആഹരിത്വാ പരവിഹേഠനചിത്തുപ്പാദോ. സത്ഥാദാനേപി ഏസേവ നയോ. ഹത്ഥപരാമാസാദിവസേന കായേന കാതബ്ബോ കലഹോ കായകലഹോ. മമ്മഘട്ടനാദിവസേന വാചായ കാതബ്ബോ കലഹോ വാചാകലഹോ. വിരുജ്ഝനവസേന വിരൂപം ഗണ്ഹാതി ഏതേനാതി വിഗ്ഗഹോ. വിരുദ്ധം വദതി ഏതേനാതി വിവാദോ. ‘‘തുവം തുവ’’ന്തി അഗാരവവചനസഹചരണതോ തുവംതുവം. സബ്ബേപി തേ തഥാപവത്തദോസസഹഗതാ ചിത്തുപ്പാദാ വേദിതബ്ബാ. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘അനേകേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ സമ്ഭവന്തീ’’തി.

തണ്ഹാമൂലകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪-൫. സത്താവാസസുത്താദിവണ്ണനാ

൨൪-൨൫. ചതുത്ഥേ സത്താ ആവസന്തി ഏതേസൂതി സത്താവാസാ, നാനത്തസഞ്ഞിആദിഭേദാ സത്തനികായാ. യസ്മാ തേ തേ സത്തനിവാസാ തപ്പരിയാപന്നാനം സത്താനം തായ ഏവ തപ്പരിയാപന്നതായ ആധാരോ വിയ വത്തബ്ബതം അരഹന്തി. സമുദായാചാരോ ഹി അവയവസ്സ യഥാ ‘‘രുക്ഖേ സാഖാ’’തി, തസ്മാ ‘‘സത്താനം ആവാസാ, വസനട്ഠാനാനീതി അത്ഥോ’’തി വുത്തം. സുദ്ധാവാസാപി സത്താവാസോവ ‘‘ന സോ, ഭിക്ഖവേ, സത്താവാസോ സുലഭരൂപോ, യോ മയാ അനാവുത്ഥപുബ്ബോ ഇമിനാ ദീഘേന അദ്ധുനാ അഞ്ഞത്ര സുദ്ധാവാസേഹി ദേവേഹീ’’തി (ദീ. നി. ൨.൯൧) വചനതോ. യദി ഏവം തേ കസ്മാ ഇധ ന ഗഹിതാതി തത്ഥ കാരണമാഹ ‘‘അസബ്ബകാലികത്താ’’തിആദി. വേഹപ്ഫലാ പന ചതുത്ഥേയേവ സത്താവാസേ ഭജന്തീതി ദട്ഠബ്ബം. പഞ്ചമം ഉത്താനമേവ.

സത്താവാസസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. സിലായൂപസുത്തവണ്ണനാ

൨൬. ഛട്ഠേ പമാണമജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ ചതുവീസതങ്ഗുലികോ ഹത്ഥോ കുക്കു, ‘‘കക്കൂ’’തിപി തസ്സേവ നാമം. അട്ഠ കുക്കൂ ഉപരി നേമസ്സാതി അട്ഠ ഹത്ഥാ ആവാടസ്സ ഉപരി ഉഗ്ഗന്ത്വാ ഠിതാ ഭവേയ്യും. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.

സിലായൂപസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. പഠമവേരസുത്തവണ്ണനാ

൨൭. സത്തമേ (സം. നി. ടീ. ൨.൨൪൧) യതോതി യസ്മിം കാലേ. അയഞ്ഹി തോ-സദ്ദോ ദാ-സദ്ദോ വിയ ഇധ കാലവിസയോ, യദാതി വുത്തം ഹോതി. ഭയാനി വേരാനീതി ഭീയതേ ഭയം, ഭയേന യോഗാ, ഭായിതബ്ബേന വാ ഭയം ഏവ വേരപ്പസവട്ഠേന വേരന്തി ച ലദ്ധനാമാ ചേതനാദയോ. പാണാതിപാതാദയോ ഹി യസ്സ പവത്തന്തി, യഞ്ച ഉദ്ദിസ്സ പവത്തീയന്തി, ഉഭയേസഞ്ച വേരാവഹാ, തതോ ഏവ ചേതേ ഭായിതബ്ബാ വേരസഞ്ജനകാ നാമാതി. സോതസ്സ അരിയമഗ്ഗസ്സ ആദിതോ പജ്ജനം പടിപത്തി അധിഗമോ സോതാപത്തി. തദത്ഥായ തത്ഥ പതിട്ഠിതസ്സ ച അങ്ഗാനി സോതാപത്തിയങ്ഗാനി. ദുവിധഞ്ഹി (സം. നി. അട്ഠ. ൨.൨.൪൧) സോതാപത്തിയങ്ഗം സോതാപത്തിഅത്ഥായ ച അങ്ഗം കാരണം, യം സോതാപത്തിമഗ്ഗപ്പടിലാഭതോ പുബ്ബഭാഗേ സോതാപത്തിപ്പടിലാഭായ സംവത്തതി, ‘‘സപ്പുരിസസംസേവോ സദ്ധമ്മസ്സവനം യോനിസോമനസികാരോ ധമ്മാനുധമ്മപടിപത്തീ’’തി (ദീ. നി. ൩.൩൧൧) ഏവം ആഗതം. പടിലദ്ധഗുണസ്സ ച സോതാപത്തിം പത്വാ ഠിതസ്സ അങ്ഗം, യം ‘‘സോതാപന്നസ്സ അങ്ഗ’’ന്തിപി വുച്ചതി ‘‘സോതാപന്നോ അങ്ഗീയതി ഞായതി ഏതേനാ’’തി കത്വാ, ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദാദീനം ഏതം അധിവചനം. ഇദമിധാധിപ്പേതം.

ഖീണനിരയോതിആദീസു ആയതിം തത്ഥ അനുപ്പജ്ജനതായ ഖീണോ നിരയോ മയ്ഹതി, സോ അഹം ഖീണനിരയോ. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. സോതാപന്നോതി മഗ്ഗസോതം ആപന്നോ. അവിനിപാതധമ്മോതി ന വിനിപാതസഭാവോ. നിയതോതി പഠമമഗ്ഗസങ്ഖാതേന സമ്മത്തനിയാമേന നിയതോ. സമ്ബോധിപരായണോതി ഉപരിമഗ്ഗത്തയസങ്ഖാതോ സമ്ബോധി പരം അയനം മയ്ഹന്തി സോഹം സമ്ബോധിപരായണോ, സമ്ബോധിം അവസ്സം അഭിസമ്ബുജ്ഝനകോതി അത്ഥോ.

പാണാതിപാതപച്ചയാതി പാണാതിപാതകമ്മസ്സ കരണഹേതു. ഭയം വേരന്തി അത്ഥതോ ഏകം. വേരം വുച്ചതി വിരോധോ, തദേവ ഭായിതബ്ബതോ ‘‘ഭയ’’ന്തി വുച്ചതി. തഞ്ച പനേതം ദുവിധം ഹോതി – ബാഹിരം, അജ്ഝത്തികന്തി. ഏകേന ഹി ഏകസ്സ പിതാ മാരിതോ ഹോതി. സോ ചിന്തേതി ‘‘ഏതേന കിര മേ പിതാ മാരിതോ, അഹമ്പി തംയേവ മാരേസ്സാമീ’’തി നിസിതം സത്ഥം ആദായ ചരതി. യാ തസ്സ അബ്ഭന്തരേ ഉപ്പന്നാ വേരചേതനാ, ഇദം ബാഹിരം വേരം നാമ തസ്സ വേരസ്സ മൂലഭൂതതോ വേരകാരകപുഗ്ഗലതോ ബഹിഭാവത്താ. യാ പന ഇതരസ്സ ‘‘അയം കിര മം മാരേസ്സാമീതി ചരതി, അഹമേവ നം പഠമതരം മാരേസ്സാമീ’’തി ചേതനാ ഉപ്പജ്ജതി, ഇദം അജ്ഝത്തികം വേരം നാമ. ഇദം താവ ഉഭയമ്പി ദിട്ഠധമ്മികമേവ. യാ പന തം നിരയേ ഉപ്പന്നം ദിസ്വാ ‘‘ഏതം പഹരിസ്സാമീ’’തി ജലിതം അയമുഗ്ഗരം ഗണ്ഹന്തസ്സ നിരയപാലസ്സ ചേതനാ ഉപ്പജ്ജതി, ഇദമസ്സ സമ്പരായികം ബാഹിരം വേരം. യാ ചസ്സ ‘‘അയം നിദ്ദോസം മം പഹരിസ്സാമീതി ആഗച്ഛതി, അഹമേവ നം പഠമതരം പഹരിസ്സാമീ’’തി ചേതനാ ഉപ്പജ്ജതി, ഇദമസ്സ സമ്പരായികം അജ്ഝത്തം വേരം. യം പനേതം ബാഹിരം വേരം, തം അട്ഠകഥാസു ‘‘പുഗ്ഗലവേര’’ന്തി വുച്ചതി. ദുക്ഖം ദോമനസ്സന്തി അത്ഥതോ ഏകമേവ. യഥാ ചേത്ഥ, ഏവം സേസേസുപി ‘‘ഇമിനാ മമ ഭണ്ഡം ഹടം, മയ്ഹം ദാരേസു ചാരിത്തം ആപന്നം, മുസാ വത്വാ അത്ഥോ ഭഗ്ഗോ, സുരാമദമത്തേന ഇദം നാമ കത’’ന്തിആദിനാ നയേന വേരപ്പവത്തി വേദിതബ്ബാ.

അവേച്ചപ്പസാദേനാതി അധിഗതേന അചലപ്പസാദേന. അരിയകന്തേഹീതി പഞ്ചഹി സീലേഹി. താനി ഹി അരിയാനം കന്താനി പിയാനി ഭവന്തി, ഭവന്തരഗതാപി അരിയാ താനി ന വിജഹന്തി, തസ്മാ ‘‘അരിയകന്താനീ’’തി വുച്ചന്തി. സേസമേത്ഥ യം വത്തബ്ബം സിയാ, തം സബ്ബം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ അനുസ്സതിനിദ്ദേസേ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

പഠമവേരസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. ആഘാതവത്ഥുസുത്തവണ്ണനാ

൨൯. നവമേ വസതി ഏത്ഥ ഫലം തന്നിമിത്തതായ പവത്തതീതി വത്ഥു, കാരണന്തി ആഹ ‘‘ആഘാതവത്ഥൂനീ’’തി. കോപോ നാമായം യസ്മിം വത്ഥുസ്മിം ഉപ്പജ്ജതി, ന തത്ഥ ഏകവാരമേവ ഉപ്പജ്ജതി, അഥ ഖോ പുനപി ഉപ്പജ്ജതേവാതി വുത്തം ‘‘ബന്ധതീ’’തി. അഥ വാ യോ പച്ചയവിസേസേന ഉപ്പജ്ജമാനോ ആഘാതോ സവിസയേ ബദ്ധോ വിയ ന വിഗച്ഛതി, പുനപി ഉപ്പജ്ജതേവ. തം സന്ധായാഹ ‘‘ആഘാതം ബന്ധതീ’’തി. തം പനസ്സ പച്ചയവസേന നിബ്ബത്തനം ഉപ്പാദനമേവാതി വുത്തം ‘‘ഉപ്പാദേതീ’’തി.

ആഘാതവത്ഥുസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. ആഘാതപടിവിനയസുത്തവണ്ണനാ

൩൦. ദസമേ തം കുതേത്ഥ ലബ്ഭാതി ഏത്ഥ തന്തി കിരിയാപരാമസനം. പദജ്ഝാഹാരേന ച അത്ഥോ വേദിതബ്ബോതി ‘‘തം അനത്ഥചരണം മാ അഹോസീ’’തിആദിമാഹ. കേന കാരണേന ലദ്ധബ്ബം നിരത്ഥകഭാവതോ. കമ്മസ്സകാ ഹി സത്താ. തേ കസ്സ രുചിയാ ദുക്ഖിതാ സുഖിതാ വാ ഭവന്തി, തസ്മാ കേവലം തസ്മിം മയ്ഹം അനത്ഥചരണം, തം കുതേത്ഥ ലബ്ഭാതി അധിപ്പായോ. അഥ വാ തം കോപകാരണം ഏത്ഥ പുഗ്ഗലേ കുതോ ലബ്ഭാ പരമത്ഥതോ കുജ്ഝിതബ്ബസ്സ കുജ്ഝനകസ്സ ച അഭാവതോ. സങ്ഖാരമത്തഞ്ഹേതം, യദിദം ഖന്ധപഞ്ചകം യം ‘‘സത്തോ’’തി വുച്ചതി, തേ സങ്ഖാരാ ഇത്തരഖണികാ, കസ്സ കോ കുജ്ഝതീതി അത്ഥോ. ലാഭാ നാമ കേ സിയും അഞ്ഞത്ര അനത്ഥുപ്പത്തിതോ.

ആഘാതപടിവിനയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൧. അനുപുബ്ബനിരോധസുത്തവണ്ണനാ

൩൧. ഏകാദസമേ അനുപുബ്ബനിരോധാതി അനുപുബ്ബേന അനുക്കമേന പവത്തേതബ്ബനിരോധാ. തേനാഹ ‘‘അനുപടിപാടിനിരോധാ’’തി.

അനുപുബ്ബനിരോധസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സത്താവാസവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. മഹാവഗ്ഗോ

൧. അനുപുബ്ബവിഹാരസുത്തവണ്ണനാ

൩൨. ചതുത്ഥസ്സ പഠമേ അനുപുബ്ബതോ വിഹരിതബ്ബാതി അനുപുബ്ബവിഹാരാ. അനുപടിപാടിയാതി അനുക്കമേന. സമാപജ്ജിതബ്ബവിഹാരാതി സമാപജ്ജിത്വാ സമങ്ഗിനോ ഹുത്വാ വിഹരിതബ്ബവിഹാരാ.

അനുപുബ്ബവിഹാരസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨-൩. അനുപുബ്ബവിഹാരസമാപത്തിസുത്താദിവണ്ണനാ

൩൩-൩൪. ദുതിയേ ഛാതം വുച്ചതി തണ്ഹാദിട്ഠിയോ കാമാനം പാതബ്ബതോ താസം വസേന വത്തനതോ, തന്നിന്നത്താ നത്ഥി ഏതേസു ഛാതന്തി നിച്ഛാതാ. തേനാഹ ‘‘തണ്ഹാദിട്ഠിച്ഛാതാന’’ന്തിആദി. തതിയേ നത്ഥി വത്തബ്ബം.

അനുപുബ്ബവിഹാരസമാപത്തിസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ഗാവീഉപമാസുത്തവണ്ണനാ

൩൫. ചതുത്ഥേ പബ്ബതചാരിനീതി പകതിയാ പബ്ബതേ ബഹുലചാരിനീ. അഖേത്തഞ്ഞൂതി (വിസുദ്ധി. മഹാടീ. ൧.൭൭) അഗോചരഞ്ഞൂ. സമാധിപരിപന്താനം വിസോധനാനഭിഞ്ഞതായ ബാലോ. ഝാനസ്സ പഗുണഭാവാപാദനവേയ്യത്തിയസ്സ അഭാവേന അബ്യത്തോ. ഉപരിഝാനസ്സ പദട്ഠാനഭാവാനവബോധേന അഖേത്തഞ്ഞൂ. സബ്ബഥാപി സമാപത്തികോസല്ലാഭാവേന അകുസലോ. സമാധിനിമിത്തസ്സ വാ അനാസേവനായ ബാലോ. അഭാവനായ അബ്യത്തോ. അബഹുലീകാരേന അഖേത്തഞ്ഞൂ. സമ്മദേവ അനധിട്ഠാനതോ അകുസലോതി യോജേതബ്ബം. ഉഭതോ ഭട്ഠോതി ഉഭയതോ ഝാനതോ ഭട്ഠോ. സോ ഹി അപ്പഗുണതായ ന സുപ്പതിട്ഠിതതായ സഉസ്സാഹോപി വിനാസതോ അസാമത്ഥിയതോ ച ഝാനദ്വയതോ പരിഹീനോ.

ഗാവീഉപമാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.