൮. പചലായമാനസുത്തവണ്ണനാ

൬൧. അട്ഠമേ ആലോകസഞ്ഞം മനസി കരേയ്യാസീതി ദിവാ വാ രത്തിം വാ സൂരിയപജ്ജോതചന്ദമണിആദീനം ആലോകം ‘‘ആലോകോ’’തി മനസി കരേയ്യാസി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – സൂരിയചന്ദാലോകാദിം ദിവാ രത്തിഞ്ച ഉപലദ്ധം യഥാലദ്ധവസേനേവ മനസി കരേയ്യാസി, ചിത്തേ ഠപേയ്യാസി. യഥാ തേ സുഭാവിതാലോകകസിണസ്സ വിയ കസിണാലോകോ യദിച്ഛകം യാവദിച്ഛകഞ്ച സോ ആലോകോ രത്തിയം ഉപതിട്ഠതി, യേന തത്ഥ ദിവാസഞ്ഞം ഠപേയ്യാസി, ദിവാ വിയ വിഗതഥിനമിദ്ധോവ ഭവേയ്യാസീതി. തേനാഹ ‘‘യഥാ ദിവാ തഥാ രത്തി’’ന്തി. ഇതി വിവടേന ചേതസാതി ഏവം അപിഹിതേന ചിത്തേന ഥിനമിദ്ധപിധാനേന അപിഹിതത്താ. അപരിയോനദ്ധേനാതി സമന്തതോ അനോനദ്ധേന അസഞ്ഛാദിതേന. സഹോഭാസന്തി സഞാണോഭാസം. ഥിനമിദ്ധവിനോദനആലോകോപി വാ ഹോതു കസിണാലോകോപി വാ പരികമ്മാലോകോപി വാ, ഉപക്കിലേസാലോകോ വിയ സബ്ബോയം ആലോകോ ഞാണസമുട്ഠാനോവാതി. യേസം അകരണേ പുഗ്ഗലോ മഹാജാനിയോ ഹോതി, താനി അവസ്സം കാതബ്ബാനി. യാനി അകാതുമ്പി വട്ടന്തി, സതി സമവായേ കാതബ്ബതോ താനി കരണീയാനീതി ആഹ ‘‘ഇതരാനി കരണീയാനീ’’തി. അഥ വാ കത്തബ്ബാനി കമ്മാനി കരണം അരഹന്തീതി കരണീയാനി. ഇതരാനി കിച്ചാനീതിപി വദന്തി.

ആദിനയപ്പവത്താ വിഗ്ഗാഹികകഥാതി ‘‘ന ത്വം ഇമം ധമ്മവിനയം ആജാനാസി, അഹം ഇമം ധമ്മവിനയം ആജാനാമി, കിം ത്വം ഇമം ധമ്മവിനയം ആജാനിസ്സസി, മിച്ഛാപടിപന്നോ ത്വമസി, അഹമസ്മി സമ്മാപടിപന്നോ, സഹിതം മേ, അസഹിതം തേ, പുരേവചനീയം പച്ഛാ അവച, പച്ഛാവചനീയം പുരേ അവച, അധിചിണ്ണം തേ വിപരാവത്തം, ആരോപിതോ തേ വാദോ, നിഗ്ഗഹിതോ ത്വമസി. ചര വാദപ്പമോക്ഖായ, നിബ്ബേഠേഹി വാ സചേ പഹോസീ’’തി (ദീ. നി. ൧.൧൮; മ. നി. ൩.൪൧) ഏവംപവത്താ കഥാ. തത്ഥ സഹിതം മേതി (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൮) മയ്ഹം വചനം സഹിതം സിലിട്ഠം, അത്ഥയുത്തം കാരണയുത്തന്തി അത്ഥോ. സഹിതന്തി വാ പുബ്ബാപരാവിരുദ്ധം. അസഹിതം തേതി തുയ്ഹം വചനം അസഹിതം അസിലിട്ഠം. അധിചിണ്ണം തേ വിപരാവത്തന്തി യം തുയ്ഹം ദീഘരത്താചിണ്ണവസേന സുപ്പഗുണം, തം മയ്ഹം ഏകവചനേനേവ വിപരാവത്തം പരിവത്തിത്വാ ഠിതം, ന കിഞ്ചി ജാനാസീതി അത്ഥോ. ആരോപിതോ തേ വാദോതി മയാ തവ വാദേ ദോസോ ആരോപിതോ. ചര വാദപ്പമോക്ഖായാതി ദോസമോചനത്ഥം ചര വിചര, തത്ഥ തത്ഥ ഗന്ത്വാ സിക്ഖാതി അത്ഥോ. നിബ്ബേഠേഹി വാ സചേ പഹോസീതി അഥ സയം പഹോസി, ഇദാനി ഏവ നിബ്ബേഠേഹീതി അത്ഥോ.

തണ്ഹാ സബ്ബസോ ഖീയന്തി ഏത്ഥാതി തണ്ഹാസങ്ഖയോ, തസ്മിം. തണ്ഹാസങ്ഖയേതി ച ഇദം വിസയേ ഭുമ്മന്തി ആഹ ‘‘തം ആരമ്മണം കത്വാ’’തി. വിമുത്തചിത്തതായാതി സബ്ബസംകിലേസേഹി വിപ്പയുത്തചിത്തതായ. അപരഭാഗേ പടിപദാ നാമ അരിയസച്ചാഭിസമയോ. സാ സാസനചാരിഗോചരാ പച്ചത്തം വേദിതബ്ബതോതി ആഹ ‘‘പുബ്ബഭാഗപ്പടിപദം സംഖിത്തേന ദേസേഥാതി പുച്ഛതീ’’തി. അകുപ്പധമ്മതായ ഖയവയസങ്ഖാതം അന്തം അതീതാതി അച്ചന്താ, സോ ഏവ അപരിഹായനസഭാവത്താ അച്ചന്താ നിട്ഠാ അസ്സാതി അച്ചന്തനിട്ഠാ. തേനാഹ ‘‘ഏകന്തനിട്ഠോ സതതനിട്ഠോതി അത്ഥോ’’തി. ന ഹി പടിവിദ്ധസ്സ ലോകുത്തരധമ്മസ്സ ദസ്സന്നം കുപ്പന്നം നാമ അത്ഥി. അച്ചന്തമേവ ചതൂഹി യോഗേഹി ഖേമോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി അച്ചന്തയോഗക്ഖേമീ. മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയസ്സ വുസിതത്താ തസ്സ ച അപരിഹായനസഭാവത്താ അച്ചന്തം ബ്രഹ്മചാരീതി അച്ചന്തബ്രഹ്മചാരീ. തേനാഹ ‘‘നിച്ചബ്രഹ്മചാരീതി അത്ഥോ’’തി. പരിയോസാനന്തി മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയപരിയപരിയോസാനം വട്ടദുക്ഖപരിയോസാനഞ്ച.

പഞ്ചക്ഖന്ധാതി പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ. സക്കായസബ്ബഞ്ഹി സന്ധായ ഇധ ‘‘സബ്ബേ ധമ്മാ’’തി വുത്തം വിപസ്സനാവിസയസ്സ അധിപ്പേതത്താ. തസ്മാ ആയതനധാതുയോപി തഗ്ഗതികാ ഏവ ദട്ഠബ്ബാ. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘നാലം അഭിനിവേസായാ’’തി. ന യുത്താ അഭിനിവേസായ ‘‘ഏതം മമ, ഏസോ മേ അത്താ’’തി അജ്ഝോസാനായ. ‘‘അലമേവ നിബ്ബിന്ദിതും അലം വിരജ്ജിതു’’ന്തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൨൭൨; സം. നി. ൨.൧൨൪, ൧൨൮, ൧൩൪, ൧൪൩) വിയ അലം-സദ്ദോ യുത്തത്ഥോപി ഹോതീതി ആഹ ‘‘ന യുത്താ’’തി. സമ്പജ്ജന്തീതി ഭവന്തി. യദിപി ‘‘തതിയാ ചതുത്ഥീ’’തി ഇദം വിസുദ്ധിദ്വയം അഭിഞ്ഞാപഞ്ഞാ, തസ്സ പന സപച്ചയനാമരൂപദസ്സനഭാവതോ സതി ച പച്ചയപരിഗ്ഗഹേ സപച്ചയത്താ അനിച്ചന്തി, നാമരൂപസ്സ അനിച്ചതായ ദുക്ഖം, ദുക്ഖഞ്ച അനത്താതി അത്ഥതോ ലക്ഖണത്തയം സുപാകടമേവ ഹോതീതി ആഹ ‘‘അനിച്ചം ദുക്ഖം അനത്താതി ഞാതപരിഞ്ഞായ അഭിജാനാതീ’’തി. തഥേവ തീരണപരിഞ്ഞായാതി ഇമിനാ അനിച്ചാദിഭാവേന നാലം അഭിനിവേസായാതി നാമരൂപസ്സ ഉപസംഹരതി, ന അഭിഞ്ഞാപഞ്ഞാനം സമ്ഭാരധമ്മാനം. പുരിമായ ഹി അത്ഥതോ ആപന്നം ലക്ഖണത്തയം ഗണ്ഹാതി സലക്ഖണസല്ലക്ഖണപരത്താ തസ്സാ. ദുതിയായ സരൂപതോ തസ്സാ ലക്ഖണത്തയാരോപനവസേന സമ്മസനഭാവതോ. ഏകചിത്തക്ഖണികതായ അഭിനിപാതമത്തതായ ച അപ്പമത്തകമ്പി. രൂപപരിഗ്ഗഹസ്സ ഓളാരികഭാവതോ അരൂപപരിഗ്ഗഹം ദസ്സേതി. ദസ്സേന്തോ ച വേദനായ ആസന്നഭാവതോ, വിസേസതോ സുഖസാരാഗിതായ, ഭവസ്സാദഗധിതമാനസതായ ച ഥേരസ്സ വേദനാവസേന നിബ്ബത്തേത്വാ ദസ്സേതി.

ഖയവിരാഗോതി ഖയസങ്ഖാതോ വിരാഗോ സങ്ഖാരാനം പലുജ്ജനാ. യം ആഗമ്മ സബ്ബസോ സങ്ഖാരേഹി വിരജ്ജനാ ഹോതി, തം നിബ്ബാനം അച്ചന്തവിരാഗോ. നിരോധാനുപസ്സിമ്ഹിപീതി നിരോധാനുപസ്സിപദേപി. ഏസേവ നയോതി അതിദിസിത്വാ തം ഏകദേസേന വിവരന്തോ ‘‘നിരോധോപി ഹി…പേ… ദുവിധോയേവാ’’തി ആഹ. ഖന്ധാനം പരിച്ചജനം തപ്പടിബദ്ധകിലേസപ്പഹാനവസേനാതി യേനാകാരേന വിപസ്സനാ കിലേസേ പജഹതി, തേനാകാരേന തംനിമിത്തക്ഖന്ധേ ച പജഹതീതി വത്തബ്ബതം അരഹതീതി ആഹ ‘‘സാ ഹി…പേ… വോസ്സജ്ജതീ’’തി. ആരമ്മണതോതി കിച്ചസാധനവസേന ആരമ്മണകരണതോ. ഏവഞ്ഹി മഗ്ഗതോ അഞ്ഞേസം നിബ്ബാനാരമ്മണാനം പക്ഖന്ദനവോസ്സഗ്ഗാഭാവോ സിദ്ധോവ ഹോതി. പരിച്ചജനേന പക്ഖന്ദനേന ചാതി ദ്വീഹിപി വാ കാരണേഹി. സോതി മഗ്ഗോ. സബ്ബേസം ഖന്ധാനം വോസ്സജ്ജനം തപ്പടിബദ്ധസംകിലേസപ്പഹാനേന ദട്ഠബ്ബം. യസ്മാ വാ വിപസ്സനാചിത്തം പക്ഖന്ദതീതി മഗ്ഗസമ്പയുത്തചിത്തം സന്ധായാഹ. മഗ്ഗോ ച സമുച്ഛേദവസേന കിലേസേ ഖന്ധേ ച പരിച്ചജതി, തസ്മാ യഥാക്കമം വിപസ്സനാമഗ്ഗാനഞ്ച വസേന പക്ഖന്ദനപരിച്ചാഗവോസ്സഗ്ഗാപി വേദിതബ്ബാ. തദുഭയസമങ്ഗീതി വിപസ്സനാസമങ്ഗീ മഗ്ഗസമങ്ഗീ ച. ‘‘അനിച്ചാനുപസ്സനായ നിച്ചസഞ്ഞം പജഹതീ’’തിആദിവചനതോ (പടി. മ. ൧.൫൨) ഹി യഥാ വിപസ്സനായ കിലേസാനം പരിച്ചാഗപ്പടിനിസ്സഗ്ഗോ ലബ്ഭതി, ഏവം ആയതിം തേഹി കിലേസേഹി ഉപ്പാദേതബ്ബക്ഖന്ധാനമ്പി പരിച്ചാഗപടിനിസ്സഗ്ഗോ വത്തബ്ബോ. പക്ഖന്ദനപടിനിസ്സഗ്ഗോ പന മഗ്ഗേ ലബ്ഭമാനായ ഏകന്തകാരണഭൂതായ വുട്ഠാനഗാമിനിവിപസ്സനായ വസേന വേദിതബ്ബോ. മഗ്ഗേ പന തദുഭയമ്പി ഞായാഗതമേവ നിപ്പരിയായതോവ ലബ്ഭമാനത്താ. തേനാഹ ‘‘തദുഭയസമങ്ഗീപുഗ്ഗലോ’’തിആദി. പുച്ഛന്തസ്സ അജ്ഝാസയവസേന ‘‘ന കിഞ്ചി ലോകേ ഉപാദിയതീ’’തി ഏത്ഥ കാമുപാദാനവസേന ഉപാദിയനം പടിക്ഖിപതീതി ആഹ ‘‘തണ്ഹാവസേന ന ഉപാദിയതീ’’തി. തണ്ഹാവസേന വാ അസതി ഉപാദിയനേ ദിട്ഠിവസേന ഉപാദിയനം അനവകാസമേവാതി ‘‘തണ്ഹാവസേന’’ഇച്ചേവ വുത്തം. ന പരാമസതീതി നാദിയതി. ദിട്ഠിപരാമാസവസേന വാ ‘‘നിച്ച’’ന്തിആദിനാ ന പരാമസതി. സംഖിത്തേനേവ കഥേസീതി തസ്സ അജ്ഝാസയവസേന പപഞ്ചം അകത്വാ കഥേസി.

പചലായമാനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.