൬. അബ്യാകതവഗ്ഗോ

൧-൨. അബ്യാകതസുത്താദിവണ്ണനാ

൫൪-൫൫. ഛട്ഠവഗ്ഗസ്സ പഠമം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ. ദുതിയേ അതീതേ അത്തഭാവേ നിബ്ബത്തകം കമ്മന്തി ‘‘പുരിമകമ്മഭവസ്മിം മോഹോ അവിജ്ജാ, ആയൂഹനാ സങ്ഖാരാ, നികന്തി തണ്ഹാ, ഉപഗമനം ഉപാദാനം, ചേതനാ ഭവോ’’തി ഏവമാഗതം സപരിക്ഖാരം പഞ്ചവിധം കമ്മവട്ടമാഹ. ഏതരഹി മേ അത്തഭാവോ ന സിയാതി വിഞ്ഞാണനാമരൂപസളായതനഫസ്സവേദനാസഹിതം പച്ചുപ്പന്നം പഞ്ചവിധം വിപാകവട്ടമാഹ. യം അത്ഥികന്തി യം പരമത്ഥതോ വിജ്ജമാനകം. തേനാഹ ‘‘ഭൂത’’ന്തി. തഞ്ഹി പച്ചയനിബ്ബത്തതായ ‘‘ഭൂത’’ന്തി വുച്ചതി. തം പജഹാമീതി തപ്പടിബദ്ധച്ഛന്ദരാഗപ്പഹാനേന തതോ ഏവ ആയതിം അനുപ്പത്തിധമ്മതാപാദനവസേന പജഹാമി പരിച്ചജാമി. ഹരിതന്തന്തി (മ. നി. അട്ഠ. ൧.൩൦൩) ഹരിതമേവ. അന്ത-സദ്ദേന പദവഡ്ഢനം കതം യഥാ ‘‘വനന്തം സുത്തന്ത’’ന്തി, അല്ലതിണാദീനി ആഗമ്മ നിബ്ബായതീതി അത്ഥോ. പഥന്തന്തി മഹാമഗ്ഗം. സേലന്തന്തി പബ്ബതം. ഉദകന്തന്തി ഉദകം. രമണീയം വാ ഭൂമിഭാഗന്തി തിണഗുമ്ബാദിരഹിതം വിവിത്തം അബ്ഭോകാസഭൂമിഭാഗം. അനാഹാരാതി അപച്ചയാ നിരുപാദാനാ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.

അബ്യാകതസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. തിസ്സബ്രഹ്മാസുത്തവണ്ണനാ

൫൬. തതിയേ വിവിത്താനി താദിസാനി പന പരിയന്താനി അതിദൂരാനി ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘അന്തിമപരിയന്തിമാനീ’’തി. അന്തേ ഭവാനി അന്തിമാനി, അന്തിമാനിയേവ പരിയന്തിമാനി. ഉഭയേനപി അതിദൂരതം ദസ്സേതി. സമന്നാഹാരേ ഠപയമാനോതി ഇന്ദ്രിയം സമാകാരേന വത്തേന്തോ ഇന്ദ്രിയസമതം പടിപാദേന്തോ നാമ ഹോതി. വിപസ്സനാചിത്തസമ്പയുത്തോ സമാധി, സതിപി സങ്ഖാരനിമിത്താവിരഹേ നിച്ചനിമിത്താദിവിരഹതോ ‘‘അനിമിത്തോ’’തി വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘അനിമിത്തന്തി ബലവവിപസ്സനാസമാധി’’ന്തി.

തിസ്സബ്രഹ്മാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪-൭. സീഹസേനാപതിസുത്താദിവണ്ണനാ

൫൭-൬൦. ചതുത്ഥേ കുച്ഛിതോ അരിയോ കദരിയോ. ഥദ്ധമച്ഛരിയസദിസം ഹി കുച്ഛിതം സബ്ബനിഹീനം നത്ഥി സബ്ബകുസലാനം ആദിഭൂതസ്സ നിസേധനതോ. സേസമേത്ഥ പഞ്ചമാദീനി ച ഉത്താനത്ഥാനേവ.

സീഹസേനാപതിസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. പചലായമാനസുത്തവണ്ണനാ

൬൧. അട്ഠമേ ആലോകസഞ്ഞം മനസി കരേയ്യാസീതി ദിവാ വാ രത്തിം വാ സൂരിയപജ്ജോതചന്ദമണിആദീനം ആലോകം ‘‘ആലോകോ’’തി മനസി കരേയ്യാസി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – സൂരിയചന്ദാലോകാദിം ദിവാ രത്തിഞ്ച ഉപലദ്ധം യഥാലദ്ധവസേനേവ മനസി കരേയ്യാസി, ചിത്തേ ഠപേയ്യാസി. യഥാ തേ സുഭാവിതാലോകകസിണസ്സ വിയ കസിണാലോകോ യദിച്ഛകം യാവദിച്ഛകഞ്ച സോ ആലോകോ രത്തിയം ഉപതിട്ഠതി, യേന തത്ഥ ദിവാസഞ്ഞം ഠപേയ്യാസി, ദിവാ വിയ വിഗതഥിനമിദ്ധോവ ഭവേയ്യാസീതി. തേനാഹ ‘‘യഥാ ദിവാ തഥാ രത്തി’’ന്തി. ഇതി വിവടേന ചേതസാതി ഏവം അപിഹിതേന ചിത്തേന ഥിനമിദ്ധപിധാനേന അപിഹിതത്താ. അപരിയോനദ്ധേനാതി സമന്തതോ അനോനദ്ധേന അസഞ്ഛാദിതേന. സഹോഭാസന്തി സഞാണോഭാസം. ഥിനമിദ്ധവിനോദനആലോകോപി വാ ഹോതു കസിണാലോകോപി വാ പരികമ്മാലോകോപി വാ, ഉപക്കിലേസാലോകോ വിയ സബ്ബോയം ആലോകോ ഞാണസമുട്ഠാനോവാതി. യേസം അകരണേ പുഗ്ഗലോ മഹാജാനിയോ ഹോതി, താനി അവസ്സം കാതബ്ബാനി. യാനി അകാതുമ്പി വട്ടന്തി, സതി സമവായേ കാതബ്ബതോ താനി കരണീയാനീതി ആഹ ‘‘ഇതരാനി കരണീയാനീ’’തി. അഥ വാ കത്തബ്ബാനി കമ്മാനി കരണം അരഹന്തീതി കരണീയാനി. ഇതരാനി കിച്ചാനീതിപി വദന്തി.

ആദിനയപ്പവത്താ വിഗ്ഗാഹികകഥാതി ‘‘ന ത്വം ഇമം ധമ്മവിനയം ആജാനാസി, അഹം ഇമം ധമ്മവിനയം ആജാനാമി, കിം ത്വം ഇമം ധമ്മവിനയം ആജാനിസ്സസി, മിച്ഛാപടിപന്നോ ത്വമസി, അഹമസ്മി സമ്മാപടിപന്നോ, സഹിതം മേ, അസഹിതം തേ, പുരേവചനീയം പച്ഛാ അവച, പച്ഛാവചനീയം പുരേ അവച, അധിചിണ്ണം തേ വിപരാവത്തം, ആരോപിതോ തേ വാദോ, നിഗ്ഗഹിതോ ത്വമസി. ചര വാദപ്പമോക്ഖായ, നിബ്ബേഠേഹി വാ സചേ പഹോസീ’’തി (ദീ. നി. ൧.൧൮; മ. നി. ൩.൪൧) ഏവംപവത്താ കഥാ. തത്ഥ സഹിതം മേതി (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൮) മയ്ഹം വചനം സഹിതം സിലിട്ഠം, അത്ഥയുത്തം കാരണയുത്തന്തി അത്ഥോ. സഹിതന്തി വാ പുബ്ബാപരാവിരുദ്ധം. അസഹിതം തേതി തുയ്ഹം വചനം അസഹിതം അസിലിട്ഠം. അധിചിണ്ണം തേ വിപരാവത്തന്തി യം തുയ്ഹം ദീഘരത്താചിണ്ണവസേന സുപ്പഗുണം, തം മയ്ഹം ഏകവചനേനേവ വിപരാവത്തം പരിവത്തിത്വാ ഠിതം, ന കിഞ്ചി ജാനാസീതി അത്ഥോ. ആരോപിതോ തേ വാദോതി മയാ തവ വാദേ ദോസോ ആരോപിതോ. ചര വാദപ്പമോക്ഖായാതി ദോസമോചനത്ഥം ചര വിചര, തത്ഥ തത്ഥ ഗന്ത്വാ സിക്ഖാതി അത്ഥോ. നിബ്ബേഠേഹി വാ സചേ പഹോസീതി അഥ സയം പഹോസി, ഇദാനി ഏവ നിബ്ബേഠേഹീതി അത്ഥോ.

തണ്ഹാ സബ്ബസോ ഖീയന്തി ഏത്ഥാതി തണ്ഹാസങ്ഖയോ, തസ്മിം. തണ്ഹാസങ്ഖയേതി ച ഇദം വിസയേ ഭുമ്മന്തി ആഹ ‘‘തം ആരമ്മണം കത്വാ’’തി. വിമുത്തചിത്തതായാതി സബ്ബസംകിലേസേഹി വിപ്പയുത്തചിത്തതായ. അപരഭാഗേ പടിപദാ നാമ അരിയസച്ചാഭിസമയോ. സാ സാസനചാരിഗോചരാ പച്ചത്തം വേദിതബ്ബതോതി ആഹ ‘‘പുബ്ബഭാഗപ്പടിപദം സംഖിത്തേന ദേസേഥാതി പുച്ഛതീ’’തി. അകുപ്പധമ്മതായ ഖയവയസങ്ഖാതം അന്തം അതീതാതി അച്ചന്താ, സോ ഏവ അപരിഹായനസഭാവത്താ അച്ചന്താ നിട്ഠാ അസ്സാതി അച്ചന്തനിട്ഠാ. തേനാഹ ‘‘ഏകന്തനിട്ഠോ സതതനിട്ഠോതി അത്ഥോ’’തി. ന ഹി പടിവിദ്ധസ്സ ലോകുത്തരധമ്മസ്സ ദസ്സന്നം കുപ്പന്നം നാമ അത്ഥി. അച്ചന്തമേവ ചതൂഹി യോഗേഹി ഖേമോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി അച്ചന്തയോഗക്ഖേമീ. മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയസ്സ വുസിതത്താ തസ്സ ച അപരിഹായനസഭാവത്താ അച്ചന്തം ബ്രഹ്മചാരീതി അച്ചന്തബ്രഹ്മചാരീ. തേനാഹ ‘‘നിച്ചബ്രഹ്മചാരീതി അത്ഥോ’’തി. പരിയോസാനന്തി മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയപരിയപരിയോസാനം വട്ടദുക്ഖപരിയോസാനഞ്ച.

പഞ്ചക്ഖന്ധാതി പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ. സക്കായസബ്ബഞ്ഹി സന്ധായ ഇധ ‘‘സബ്ബേ ധമ്മാ’’തി വുത്തം വിപസ്സനാവിസയസ്സ അധിപ്പേതത്താ. തസ്മാ ആയതനധാതുയോപി തഗ്ഗതികാ ഏവ ദട്ഠബ്ബാ. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘നാലം അഭിനിവേസായാ’’തി. ന യുത്താ അഭിനിവേസായ ‘‘ഏതം മമ, ഏസോ മേ അത്താ’’തി അജ്ഝോസാനായ. ‘‘അലമേവ നിബ്ബിന്ദിതും അലം വിരജ്ജിതു’’ന്തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൨൭൨; സം. നി. ൨.൧൨൪, ൧൨൮, ൧൩൪, ൧൪൩) വിയ അലം-സദ്ദോ യുത്തത്ഥോപി ഹോതീതി ആഹ ‘‘ന യുത്താ’’തി. സമ്പജ്ജന്തീതി ഭവന്തി. യദിപി ‘‘തതിയാ ചതുത്ഥീ’’തി ഇദം വിസുദ്ധിദ്വയം അഭിഞ്ഞാപഞ്ഞാ, തസ്സ പന സപച്ചയനാമരൂപദസ്സനഭാവതോ സതി ച പച്ചയപരിഗ്ഗഹേ സപച്ചയത്താ അനിച്ചന്തി, നാമരൂപസ്സ അനിച്ചതായ ദുക്ഖം, ദുക്ഖഞ്ച അനത്താതി അത്ഥതോ ലക്ഖണത്തയം സുപാകടമേവ ഹോതീതി ആഹ ‘‘അനിച്ചം ദുക്ഖം അനത്താതി ഞാതപരിഞ്ഞായ അഭിജാനാതീ’’തി. തഥേവ തീരണപരിഞ്ഞായാതി ഇമിനാ അനിച്ചാദിഭാവേന നാലം അഭിനിവേസായാതി നാമരൂപസ്സ ഉപസംഹരതി, ന അഭിഞ്ഞാപഞ്ഞാനം സമ്ഭാരധമ്മാനം. പുരിമായ ഹി അത്ഥതോ ആപന്നം ലക്ഖണത്തയം ഗണ്ഹാതി സലക്ഖണസല്ലക്ഖണപരത്താ തസ്സാ. ദുതിയായ സരൂപതോ തസ്സാ ലക്ഖണത്തയാരോപനവസേന സമ്മസനഭാവതോ. ഏകചിത്തക്ഖണികതായ അഭിനിപാതമത്തതായ ച അപ്പമത്തകമ്പി. രൂപപരിഗ്ഗഹസ്സ ഓളാരികഭാവതോ അരൂപപരിഗ്ഗഹം ദസ്സേതി. ദസ്സേന്തോ ച വേദനായ ആസന്നഭാവതോ, വിസേസതോ സുഖസാരാഗിതായ, ഭവസ്സാദഗധിതമാനസതായ ച ഥേരസ്സ വേദനാവസേന നിബ്ബത്തേത്വാ ദസ്സേതി.

ഖയവിരാഗോതി ഖയസങ്ഖാതോ വിരാഗോ സങ്ഖാരാനം പലുജ്ജനാ. യം ആഗമ്മ സബ്ബസോ സങ്ഖാരേഹി വിരജ്ജനാ ഹോതി, തം നിബ്ബാനം അച്ചന്തവിരാഗോ. നിരോധാനുപസ്സിമ്ഹിപീതി നിരോധാനുപസ്സിപദേപി. ഏസേവ നയോതി അതിദിസിത്വാ തം ഏകദേസേന വിവരന്തോ ‘‘നിരോധോപി ഹി…പേ… ദുവിധോയേവാ’’തി ആഹ. ഖന്ധാനം പരിച്ചജനം തപ്പടിബദ്ധകിലേസപ്പഹാനവസേനാതി യേനാകാരേന വിപസ്സനാ കിലേസേ പജഹതി, തേനാകാരേന തംനിമിത്തക്ഖന്ധേ ച പജഹതീതി വത്തബ്ബതം അരഹതീതി ആഹ ‘‘സാ ഹി…പേ… വോസ്സജ്ജതീ’’തി. ആരമ്മണതോതി കിച്ചസാധനവസേന ആരമ്മണകരണതോ. ഏവഞ്ഹി മഗ്ഗതോ അഞ്ഞേസം നിബ്ബാനാരമ്മണാനം പക്ഖന്ദനവോസ്സഗ്ഗാഭാവോ സിദ്ധോവ ഹോതി. പരിച്ചജനേന പക്ഖന്ദനേന ചാതി ദ്വീഹിപി വാ കാരണേഹി. സോതി മഗ്ഗോ. സബ്ബേസം ഖന്ധാനം വോസ്സജ്ജനം തപ്പടിബദ്ധസംകിലേസപ്പഹാനേന ദട്ഠബ്ബം. യസ്മാ വാ വിപസ്സനാചിത്തം പക്ഖന്ദതീതി മഗ്ഗസമ്പയുത്തചിത്തം സന്ധായാഹ. മഗ്ഗോ ച സമുച്ഛേദവസേന കിലേസേ ഖന്ധേ ച പരിച്ചജതി, തസ്മാ യഥാക്കമം വിപസ്സനാമഗ്ഗാനഞ്ച വസേന പക്ഖന്ദനപരിച്ചാഗവോസ്സഗ്ഗാപി വേദിതബ്ബാ. തദുഭയസമങ്ഗീതി വിപസ്സനാസമങ്ഗീ മഗ്ഗസമങ്ഗീ ച. ‘‘അനിച്ചാനുപസ്സനായ നിച്ചസഞ്ഞം പജഹതീ’’തിആദിവചനതോ (പടി. മ. ൧.൫൨) ഹി യഥാ വിപസ്സനായ കിലേസാനം പരിച്ചാഗപ്പടിനിസ്സഗ്ഗോ ലബ്ഭതി, ഏവം ആയതിം തേഹി കിലേസേഹി ഉപ്പാദേതബ്ബക്ഖന്ധാനമ്പി പരിച്ചാഗപടിനിസ്സഗ്ഗോ വത്തബ്ബോ. പക്ഖന്ദനപടിനിസ്സഗ്ഗോ പന മഗ്ഗേ ലബ്ഭമാനായ ഏകന്തകാരണഭൂതായ വുട്ഠാനഗാമിനിവിപസ്സനായ വസേന വേദിതബ്ബോ. മഗ്ഗേ പന തദുഭയമ്പി ഞായാഗതമേവ നിപ്പരിയായതോവ ലബ്ഭമാനത്താ. തേനാഹ ‘‘തദുഭയസമങ്ഗീപുഗ്ഗലോ’’തിആദി. പുച്ഛന്തസ്സ അജ്ഝാസയവസേന ‘‘ന കിഞ്ചി ലോകേ ഉപാദിയതീ’’തി ഏത്ഥ കാമുപാദാനവസേന ഉപാദിയനം പടിക്ഖിപതീതി ആഹ ‘‘തണ്ഹാവസേന ന ഉപാദിയതീ’’തി. തണ്ഹാവസേന വാ അസതി ഉപാദിയനേ ദിട്ഠിവസേന ഉപാദിയനം അനവകാസമേവാതി ‘‘തണ്ഹാവസേന’’ഇച്ചേവ വുത്തം. ന പരാമസതീതി നാദിയതി. ദിട്ഠിപരാമാസവസേന വാ ‘‘നിച്ച’’ന്തിആദിനാ ന പരാമസതി. സംഖിത്തേനേവ കഥേസീതി തസ്സ അജ്ഝാസയവസേന പപഞ്ചം അകത്വാ കഥേസി.

പചലായമാനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. മേത്തസുത്തവണ്ണനാ

൬൨. നവമേ മാ, ഭിക്ഖവേ, പുഞ്ഞാനന്തി (ഇതിവു. അട്ഠ. ൬൨) ഏത്ഥ മാതി പടിസേധേ നിപാതോ. പുഞ്ഞ-സദ്ദോ ‘‘കുസലാനം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാനം സമാദാനഹേതു ഏവമിദം പുഞ്ഞം പവഡ്ഢതീ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൩.൮൦) പുഞ്ഞഫലേ ആഗതോ. ‘‘അവിജ്ജാഗതോയം, ഭിക്ഖവേ, പുരിസപുഗ്ഗലോ പുഞ്ഞഞ്ചേ സങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോതീ’’തിആദീസു (സം. നി. ൨.൫൧) കാമരൂപാവചരസുചരിതേസു. ‘‘പുഞ്ഞൂപഗം ഹോതി വിഞ്ഞാണ’’ന്തിആദീസു (സം. നി. ൨.൫൧) സുഗതിവിസേസഭൂതേ ഉപപത്തിഭവേ. ‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂനി ദാനമയം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു, സീലമയം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു, ഭാവനാമയം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂ’’തിആദീസു (ഇതിവു. ൬൦; ദീ. നി. ൩.൩൦൫; അ. നി. ൮.൩൬) കുസലചേതനായം. ഇധ പന തേഭൂമകകുസലധമ്മേ വേദിതബ്ബോ. ഭായിത്ഥാതി ഏത്ഥ ദുവിധം ഭയം ഞാണഭയം, സാരജ്ജഭയന്തി. തത്ഥ ‘‘യേപി തേ, ഭിക്ഖവേ, ദേവാ ദീഘായുകാ വണ്ണവന്തോ സുഖബഹുലാ ഉച്ചേസു വിമാനേസു ചിരട്ഠിതികാ, തേപി തഥാഗതസ്സ ധമ്മദേസനം സുത്വാ യേഭുയ്യേന ഭയം സംവേഗം സന്താസം ആപജ്ജന്തീ’’തി (അ. നി. ൪.൩൩) ആഗതം ഞാണഭയം. ‘‘അഹുദേവ ഭയം, അഹു ഛമ്ഭിതത്തം, അഹു ലോമഹംസോ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൩൧൮) ആഗതം സാരജ്ജഭയം. ഇധാപി സാരജ്ജഭയമേവ. അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ – ഭിക്ഖവേ, ദീഘരത്തം കായവചീസംയമോ വത്തപ്പടിവത്തപൂരണം ഏകാസനം ഏകസേയ്യം ഇന്ദ്രിയദമോ ധുതധമ്മേഹി ചിത്തസ്സ നിഗ്ഗഹോ സതിസമ്പജഞ്ഞം കമ്മട്ഠാനാനുയോഗവസേന വീരിയാരമ്ഭോതി ഏവമാദീനി യാനി ഭിക്ഖുനാ നിരന്തരം പവത്തേതബ്ബാനി പുഞ്ഞാനി, തേഹി മാ ഭായിത്ഥ, മാ ഭയം സന്താസം ആപജ്ജിത്ഥ. ഏകച്ചസ്സ ദിട്ഠധമ്മസുഖസ്സ ഉപരോധഭയേന സമ്പരായികനിബ്ബാനസുഖദായകേഹി പുഞ്ഞേഹി മാ ഭായിത്ഥാതി. നിസ്സക്കേ ഇദം സാമിവചനം.

ഇദാനി തതോ അഭായിതബ്ബഭാവേ കാരണം ദസ്സേന്തോ ‘‘സുഖസ്സേത’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ സുഖ-സദ്ദോ ‘‘സുഖോ ബുദ്ധാനമുപ്പാദോ, സുഖാ വിരാഗതാ ലോകേ’’തിആദീസു (ധ. പ. ൧൯൪) സുഖമൂലേ ആഗതോ. ‘‘യസ്മാ ച ഖോ, മഹാലി, രൂപം സുഖം സുഖാനുപതിതം സുഖാവക്കന്ത’’ന്തിആദീസു (സം. നി. ൩.൬൦) സുഖാരമ്മണേ. ‘‘യാവഞ്ചിദം, ഭിക്ഖവേ, ന സുകരം അക്ഖാനേന പാപുണിതും യാവ സുഖാ സഗ്ഗാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൩.൨൫൫) സുഖപച്ചയട്ഠാനേ. ‘‘സുഖോ പുഞ്ഞസ്സ ഉച്ചയോ’’തിആദീസു (ധ. പ. ൧൧൮) സുഖഹേതുമ്ഹി. ‘‘ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരാ ഏതേ ധമ്മാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൮൨) അബ്യാപജ്ജേ. ‘‘നിബ്ബാനം പരമം സുഖ’’ന്തിആദീസു (മ. നി. ൨.൨൧൫; ധ. പ. ൨൦൩, ൨൦൪) നിബ്ബാനേ. ‘‘സുഖസ്സ ച പഹാനാ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൨൩൨; മ. നി. ൧.൨൭൧; സം. നി. ൨.൧൫൨) സുഖവേദനായം. ‘‘അദുക്ഖമസുഖം സന്തം, സുഖമിച്ചേവ ഭാസിത’’ന്തിആദീസു (സം. നി. ൪.൨൫൩; ഇതിവു. ൫൩) ഉപേക്ഖാവേദനായം. ‘‘ദ്വേപി മയാ, ആനന്ദ, വേദനാ വുത്താ പരിയായേന സുഖാ വേദനാ ദുക്ഖാ വേദനാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൨.൮൯) ഇട്ഠസുഖേസു. ‘‘സുഖോ വിപാകോ പുഞ്ഞാന’’ന്തിആദീസു (പേടകോ. ൨൩) ഇട്ഠവിപാകേ. ഇധാപി ഇട്ഠവിപാകേ ഏവ ദട്ഠബ്ബോ. ഇട്ഠസ്സാതിആദീസു ഇച്ഛിതബ്ബതോ ചേവ അനിട്ഠപ്പടിപക്ഖതോ ച ഇട്ഠസ്സ. കമനീയതോ മനസ്മിഞ്ച കമനതോ പവിസനതോ കന്തസ്സ. പിയായിതബ്ബതോ സന്തപ്പനതോ ച പിയസ്സ. മനനീയതോ മനസ്സ വഡ്ഢനതോ ച മനാപസ്സാതി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. യദിദം പുഞ്ഞാനീതി പുഞ്ഞാനീതി യദിദം വചനം, ഏതം സുഖസ്സ ഇട്ഠസ്സ വിപാകസ്സ അധിവചനം നാമം. സുഖസ്സേതം യദിദം പുഞ്ഞാനീതി ഫലേന കാരണസ്സ അഭേദോപചാരം വദതി. തേന കതൂപചിതാനം പുഞ്ഞാനം അവസ്സംഭാവിഫലം സുത്വാ അപ്പമത്തേന സക്കച്ചം പുഞ്ഞാനി കത്തബ്ബാനീതി പുഞ്ഞകിരിയായം നിയോജേതി, ആദരഞ്ച നേസം തത്ഥ ഉപ്പാദേതി.

ഇദാനി അത്തനാ സുനേത്തകാലേ കതേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദീഘരത്തം പച്ചനുഭൂതം ഭവന്തരപ്പടിച്ഛന്നം ഉളാരതരം പുഞ്ഞവിപാകം ഉദാഹരിത്വാ തമത്ഥം പാകടതരം കരോന്തോ ‘‘അഭിജാനാമി ഖോ പനാഹ’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ അഭിജാനാമീതി അഭിവിസിട്ഠേന ഞാണേന ജാനാമി, പച്ചക്ഖതോ ബുജ്ഝാമി. ദീഘരത്തന്തി ചിരകാലം. പുഞ്ഞാനന്തി ദാനാദീനം കുസലധമ്മാനം. സത്ത വസ്സാനീതി സത്ത സംവച്ഛരാനി. മേത്തചിത്തന്തി മിജ്ജതീതി മേത്താ, സിനിയ്ഹതീതി അത്ഥോ. മിത്തേ ഭവാ, മിത്തസ്സ വാ ഏസാ പവത്തീതിപി മേത്താ. ലക്ഖണാദിതോ പന ഹിതാകാരപ്പവത്തിലക്ഖണാ, ഹിതൂപസംഹാരരസാ, ആഘാതവിനയപച്ചുപട്ഠാനാ, സത്താനം മനാപഭാവദസ്സനപദട്ഠാനാ. ബ്യാപാദൂപസമോ ഏതിസ്സാ സമ്പത്തി, സിനേഹസമ്ഭവോ വിപത്തി. മേത്തചിത്തം ഭാവേത്വാതി മേത്താസഹഗതം ചിത്തം, ചിത്തസീസേന സമാധി വുത്തോതി മേത്താസമാധിം മേതാബ്രഹ്മവിഹാരം ഉപ്പാദേത്വാ ചേവ വഡ്ഢേത്വാ ച.

സത്ത സംവട്ടവിവട്ടകപ്പേതി സത്ത മഹാകപ്പേ. സംവട്ടവിവട്ടഗ്ഗഹണേനേവ ഹി സംവട്ടട്ഠായിവിവട്ടട്ഠായിനോപി ഗഹിതാ. ഇമം ലോകന്തി കാമലോകം. സംവട്ടമാനേ സുദന്തി സംവട്ടമാനേ, സുദന്തി നിപാതമത്തം, വിപജ്ജമാനേതി അത്ഥോ. ‘‘വരസംവത്തട്ഠാനേ സുദ’’ന്തിപി പഠന്തി. കപ്പേതി കാലേ. കപ്പസീസേന ഹി കാലോ വുത്തോ, കാലേ ഖീയമാനേ സബ്ബോപി ഖീയതേവ. യഥാഹ – ‘‘കാലോ ഘസതി ഭൂതാനി, സബ്ബാനേവ സഹത്തനാ’’തി (ജാ. ൧.൨.൧൯൦). ‘‘ആഭസ്സരൂപഗോ ഹോമീ’’തി വുത്തത്താ തേജോസംവട്ടവസേനേത്ഥ കപ്പവുട്ഠാനം വേദിതബ്ബം. ആഭസ്സരൂപഗോതി തത്ഥ പടിസന്ധിഗ്ഗഹണവസേന ആഭസ്സരബ്രഹ്മലോകം ഉപഗച്ഛാമീതി ആഭസ്സരൂപഗോ ഹോമി. വിവട്ടമാനേതി സണ്ഠഹമാനേതി അത്ഥോ. സുഞ്ഞം ബ്രഹ്മവിമാനം ഉപപജ്ജാമീതി കസ്സചി സത്തസ്സ തത്ഥ നിബ്ബത്തസ്സ അഭാവതോ സുഞ്ഞം യം പഠമജ്ഝാനഭൂമിസങ്ഖാതം ബ്രഹ്മവിമാനം ആദിതോ നിബ്ബത്തതി, തം പടിസന്ധിഗ്ഗഹണവസേന ഉപപജ്ജാമി ഉപേമി.

ബ്രഹ്മാതി കാമാവചരസത്തേഹി വിസിട്ഠട്ഠേന തഥാ തഥാ ബ്രൂഹിതഗുണതായ ബ്രഹ്മവിഹാരതോ നിബ്ബത്തനട്ഠേന ച ബ്രഹ്മാ. ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജബ്രഹ്മപുരോഹിതേഹി മഹന്തോ ബ്രഹ്മാതി മഹാബ്രഹ്മാ, തതോ ഏവ തേ അഭിഭവിത്വാ ഠിതത്താ അഭിഭൂ. തേഹി ന കേനചിപി ഗുണേന അഭിഭൂതോതി അനഭിഭൂതോ. അഞ്ഞദത്ഥൂതി ഏകംസവചനേ നിപാതോ. ദസ്സനതോ ദസോ, അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നാനം ദസ്സനസമത്ഥോ അഭിഞ്ഞാഞാണേന പസ്സിതബ്ബം പസ്സാമീതി അത്ഥോ. സേസബ്രഹ്മാനം ഇദ്ധിപാദഭാവനാബലേന അത്തനോ ചിത്തഞ്ച മമ വസേ വത്തേമീതി വസവത്തീ ഹോമീതി യോജേതബ്ബം. തദാ കിര ബോധിസത്തോ അട്ഠസമാപത്തിലാഭീപി സമാനോ തഥാ സത്തഹിതം അത്തനോ പാരമിപൂരണഞ്ച ഓലോകേന്തോ താസു ഏവ ദ്വീസു ഝാനഭൂമീസു നികന്തി ഉപ്പാദേത്വാ മേത്താബ്രഹ്മവിഹാരവസേന അപരാപരം സംസരി. തേന വുത്തം ‘‘സത്ത വസ്സാനി…പേ… വസവത്തീ’’തി.

ഏവം ഭഗവാ രൂപാവചരപുഞ്ഞസ്സ വിപാകമഹന്തതം പകാസേത്വാ ഇദാനി കാമാവചരപുഞ്ഞസ്സപി വിപാകം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഛത്തിംസക്ഖത്തു’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ സക്കോ അഹോസിന്തി ഛത്തിംസക്ഖത്തും ഛത്തിംസവാരേ അഞ്ഞത്ഥ അനുപപജ്ജിത്വാ നിരന്തരം സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ താവതിംസദേവരാജാ അഹോസിം. രാജാ അഹോസിന്തിആദീസു ചതൂഹി അച്ഛരിയധമ്മേഹി ചതൂഹി സങ്ഗഹവത്ഥൂഹി ച ലോകം രഞ്ജേതീതി രാജാ. ചക്കരതനം വത്തേതി, ചതൂഹി സമ്പത്തിചക്കേഹി വത്തതി, തേഹി ച പരം വത്തേതി, പരഹിതായ ച ഇരിയാപഥചക്കാനം വത്തോ ഏതസ്മിം അത്ഥീതി ചക്കവത്തീ. ‘‘രാജാ’’തി ചേത്ഥ സാമഞ്ഞം, ‘‘ചക്കവത്തീ’’തി വിസേസം. ധമ്മേന ചരതീതി ധമ്മികോ, ഞായേന സമേന വത്തതീതി അത്ഥോ. ധമ്മേനേവ രജ്ജം ലഭിത്വാ രാജാ ജാതോതി ധമ്മരാജാ, ദസവിധേ കുസലധമ്മേ അഗരഹിതേ ച രാജധമ്മേ നിയുത്തോതി ധമ്മികോ. തേന ച ധമ്മേന സകലം ലോകം രഞ്ജേതീതി ധമ്മരാജാ. പരഹിതധമ്മകരണേന വാ ധമ്മികോ, അത്തഹിതധമ്മകരണേന ധമ്മരാജാ. യസ്മാ ചക്കവത്തീ ധമ്മേന ഞായേന രജ്ജം അധിഗച്ഛതി, ന അധമ്മേന, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ധമ്മേന ലദ്ധരജ്ജത്താ ധമ്മരാജാ’’തി.

ചതൂസു ദിസാസു സമുദ്ദപരിയോസാനതായ ചാതുരന്താ നാമ തത്ഥ തത്ഥ ദീപേ മഹാപഥവീതി ആഹ ‘‘പുരത്ഥിമ…പേ… ഇസ്സരോ’’തി. വിജിതാവീതി വിജേതബ്ബസ്സ വിജിതവാ, കാമകോധാദികസ്സ അബ്ഭന്തരസ്സ പടിരാജഭൂതസ്സ ബാഹിരസ്സ ച അരിഗണസ്സ വിജയീ വിജിനിത്വാ ഠിതോതി അത്ഥോ. കാമം ചക്കവത്തിനോ കേനചി യുദ്ധം നാമ നത്ഥി, യുദ്ധേന പന സാധേതബ്ബസ്സ വിജയസ്സ സിദ്ധിയാ ‘‘വിജിതസങ്ഗാമോ’’തി വുത്തം. ജനപദോ വാ ചതുബ്ബിധഅച്ഛരിയധമ്മേന സമന്നാഗതോ അസ്മിം രാജിനി ഥാവരിയം കേനചി അസംഹാരിയം ദള്ഹഭത്തിഭാവം പത്തോ, ജനപദേ വാ അത്തനോ ധമ്മികായ പടിപത്തിയാ ഥാവരിയം ഥിരഭാവം പത്തോതി ജനപദത്ഥാവരിയപ്പത്തോ. ചണ്ഡസ്സ ഹി രഞ്ഞോ ബലിദണ്ഡാദീഹി ലോകം പീളയതോ മനുസ്സാ മജ്ഝിമജനപദം ഛഡ്ഡേത്വാ പബ്ബതസമുദ്ദതീരകന്ദരാദീനി നിസ്സായ പച്ചന്തേ വാസം കപ്പേന്തി. അതിമുദുകസ്സ രഞ്ഞോ ചോരേഹി സാഹസികധനവിലോപപീളിതാ മനുസ്സാ പച്ചന്തം പഹായ ജനപദമജ്ഝേ വാസം കപ്പേന്തി. ഇതി ഏവരൂപേ രാജിനി ജനപദോ ഥിരഭാവം ന പാപുണാതി.

സത്തരതനസമന്നാഗതോതി ചക്കരതനാദീഹി സത്തഹി രതനേഹി സമുപേതോ. തേസു ഹി രാജാ ചക്കവത്തീ ചക്കരതനേന അജിതം ജിനാതി, ഹത്ഥിഅസ്സരതനേഹി വിജിതേ സുഖേനേവ അനുവിചരതി, പരിണായകരതനേന വിജിതമനുരക്ഖതി, അവസേസേഹി ഉപഭോഗസുഖമനുഭവതി. പഠമേന ചസ്സ ഉസ്സാഹസത്തിയോഗോ, പച്ഛിമേന മന്തസത്തിയോഗോ, ഹത്ഥിഅസ്സഗഹപതിരതനേഹി പഭുസത്തിയോഗോ സുപരിപുണ്ണോ ഹോതി. ഇത്ഥിമണിരതനേഹി ഉപഭോഗസുഖമനുഭവതി, സേസേഹി ഇസ്സരിയസുഖം. വിസേസതോ ചസ്സ പുരിമാനി തീണി അദോസകുസലമൂലജനിതകമ്മാനുഭാവേന സമ്പജ്ജന്തി, മജ്ഝിമാനി അലോഭകുസലമൂലജനിതകമ്മാനുഭാവേന, പച്ഛിമമേകം അമോഹകുസലമൂലജനിതകമ്മാനുഭാവേനാതി.

സൂരാതി സത്തിവന്തോ, നിബ്ഭയാതി അത്ഥോതി ആഹ ‘‘അഭീരുനോ’’തി. അങ്ഗന്തി കാരണം. യേന കാരണേന ‘‘വീരാ’’തി വുച്ചേയ്യും, തം വീരങ്ഗം. തേനാഹ ‘‘വീരിയസ്സേതം നാമ’’ന്തി. യാവ ചക്കവാളപബ്ബതാ ചക്കസ്സ വത്തനതോ ‘‘ചക്കവാളപബ്ബതം സീമം കത്വാ ഠിതസമുദ്ദപരിയന്ത’’ന്തി വുത്തം. അദണ്ഡേനാതി ഇമിനാ ധനദണ്ഡസ്സ സരീരദണ്ഡസ്സ ച അകരണം വുത്തം. അസത്ഥേനാതി ഇമിനാ പന സേനായ യുജ്ഝനസ്സാതി തദുഭയം ദസ്സേതും ‘‘ന ദണ്ഡേനാ’’തിആദി വുത്തം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യേ കതാപരാധേ സത്തേ സതമ്പി സഹസ്സമ്പി ഗണ്ഹന്തി, തേ ധനദണ്ഡേന രജ്ജം കാരേന്തി. യേ ഛേജ്ജഭേജ്ജം അനുസാസന്തി, തേ സത്ഥദണ്ഡേന. അഹം പന ദുവിധമ്പി ദണ്ഡം പഹായ അദണ്ഡേന അജ്ഝാവസിം. യേ ഏകതോധാരാദിനാ സത്ഥേന പരം വിഹേഠേന്തി, തേ സത്ഥേന രജ്ജം കാരേന്തി നാമ. അഹം പന സത്ഥേന ഖുദ്ദകമക്ഖികായ പിവനമത്തമ്പി ലോഹിതം കസ്സചി അനുപ്പാദേത്വാ ധമ്മേനേവ ‘‘ഏഹി ഖോ, മഹാരാജാ’’തി ഏവം പടിരാജൂഹി സമ്പടിച്ഛിതാഗമനോ വുത്തപ്പകാരം പഥവിം അഭിജിനിത്വാ അജ്ഝാവസിം, അഭിവിജിനിത്വാ സാമീ ഹുത്വാ വസിന്തി.

ഇതി ഭഗവാ അത്താനം കായസക്ഖിം കത്വാ പുഞ്ഞാനം വിപാകമഹന്തതം പകാസേത്വാ ഇദാനി തമേവത്ഥം ഗാഥാബന്ധനേന ദസ്സേന്തോ ‘‘പസ്സ, പുഞ്ഞാനം വിപാക’’ന്തിആദിമാഹ. സുഖേസിനോതി ആലപനവചനമേതം, തേന സുഖപരിയേസകേ സത്തേ ആമന്തേതി. പാളിയം പന ‘‘പസ്സഥാ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘പസ്സാ’’തി വചനബ്യത്തയോ കതോതി ദട്ഠബ്ബോ. മനുസ്സാനം ഉരേ സത്ഥം ഠപേത്വാ ഇച്ഛിതധനഹരണാദിനാ വാ സാഹസകാരിതായ സാഹസികാ, തേസം കമ്മം സാഹസികകമ്മം. പഥവിയാ ഇസ്സരോ പഥബ്യോതി ആഹ ‘‘പുഥവിസാമികോ’’തി.

മേത്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. ഭരിയാസുത്തവണ്ണനാ

൬൩. ദസമേ ഉച്ചാസദ്ദാ മഹാസദ്ദാ ഉദ്ധം ഉഗ്ഗതത്താ ഉച്ചം പത്ഥടത്താ മഹന്തം അവിനിബ്ഭോഗം വിനിഭുഞ്ജിത്വാ ഗഹേതും അസക്കുണേയ്യം സദ്ദം കരോന്താ വദന്തി. വചീഘോസോപി ഹി ബഹൂഹി ഏകജ്ഝം പവത്തിതോ അത്ഥതോ ച സദ്ദതോ ച ദുരവബോധോ കേവലം മഹാനിഗ്ഘോസോ ഏവ ഹുത്വാ സോതപഥമാഗച്ഛതി. മച്ഛവിലോപേതി മച്ഛേ വിലുമ്പിത്വാ വിയ ഗഹണേ, മച്ഛാനം വാ വിലുമ്പനേ. കേവട്ടാനഞ്ഹി മച്ഛപച്ഛിട്ഠപിതട്ഠാനേ മഹാജനോ സന്നിപതിത്വാ ‘‘ഇധ അഞ്ഞം ഏകം മച്ഛം ദേഹി, ഏകം മച്ഛഫാലം ദേഹി, ഏതസ്സ തേ മഹാ ദിന്നോ, മയ്ഹം ഖുദ്ദകോ’’തി ഏവം ഉച്ചാസദ്ദമഹാസദ്ദം കരോന്തി. തം സന്ധായേതം വുത്തം ‘‘കേവട്ടാനം മച്ഛപച്ഛിം ഓതാരേത്വാ ഠിതട്ഠാനേ’’തി. മച്ഛഗ്ഗഹണത്ഥം ജാലേ പക്ഖിത്തേപി തസ്മിം ഠാനേ കേവട്ടാ ചേവ അഞ്ഞേ ച ‘‘പവിട്ഠോ ന പവിട്ഠോ, ഗഹിതോ ന ഗഹിതോ’’തി മഹാസദ്ദം കരോന്തി. തം സന്ധായേതം വുത്തം ‘‘ജാലേ വാ…പേ… മഹാസദ്ദോ ഹോതീ’’തി. കത്തബ്ബവത്തന്തി പാദപരികമ്മാദികത്തബ്ബകിച്ചം. ഖരാതി ചിത്തേന വാചായ ച കക്ഖളാ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.

ഭരിയാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൧. കോധനസുത്തവണ്ണനാ

൬൪. ഏകാദസമേ സപത്തകരണാതി വാ സപത്തേഹി കാതബ്ബാ. കോധനന്തി കുജ്ഝനസീലം. കോധനോയന്തി കുജ്ഝനോ അയം. അയന്തി ച നിപാതമത്തം. കോധപരേതോതി കോധേന അനുഗതോ, പരാഭിഭൂതോ വാ. ദുബ്ബണ്ണോവ ഹോതീതി പകതിയാ വണ്ണവാപി അലങ്കതപ്പടിയത്തോപി മുഖവികാരാദിവസേന വിരൂപോ ഏവ ഹോതി. ഏതരഹി ആയതിഞ്ചാതി കോധാഭിഭൂതസ്സ ഏകന്തമിദം ഫലന്തി ദീപേതും ‘‘ദുബ്ബണ്ണോവാ’’തി അവധാരണം കത്വാ പുന ‘‘കോധാഭിഭൂതോ’’തി വുത്തം.

അയസഭാവന്തി അകിത്തിമഭാവം. അത്തനോ പരേസഞ്ച അനത്ഥം ജനേതീതി അനത്ഥജനനോ. അന്തരതോതി അബ്ഭന്തരതോ, ചിത്തതോ വാ. തം ജനോ നാവബുജ്ഝതീതി കോധസങ്ഖാതം അന്തരതോ അബ്ഭന്തരേ അത്തനോ ചിത്തേയേവ ജാതം അനത്ഥജനനചിത്തപ്പകോപനാദിഭയം ഭയഹേതും അയം ബാലമഹാജനോ ന ജാനാതി. യന്തി യത്ഥ. ഭുമ്മത്ഥേ ഹി ഏതം പച്ചത്തവചനം. യസ്മിം കാലേ കോധോ സഹതേ നരം, അന്ധതമം തദാ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. യന്തി വാ കാരണവചനം, യസ്മാ കോധോ ഉപ്പജ്ജമാനോ നരം സഹതേ അഭിഭവതി, തസ്മാ അന്ധതമം തദാ ഹോതി, യദാ കുദ്ധോതി അത്ഥോ യം-തം-സദ്ദാനം ഏകന്തസമ്ബന്ധഭാവതോ. അഥ വാ യന്തി കിരിയാപരാമസനം. സഹതേതി യദേതം കോധസ്സ സഹനം അഭിഭവനം, ഏതം അന്ധതമം ഭവനന്തി അത്ഥോ. അഥ വാ യം നരം കോധോ സഹതേ അഭിഭവതി, തസ്സ അന്ധതമം തദാ ഹോതി. തതോ ച കുദ്ധോ അത്ഥം ന ജാനാതി, കുദ്ധോ ധമ്മം ന പസ്സതീതി.

ഭൂനം വുച്ചതി വുദ്ധി, തസ്സ ഹനനം ഘാതോ ഏതേസന്തി ഭൂനഹച്ചാനി. തേനാഹ ‘‘ഹതവുദ്ധീനീ’’തി. ദമ-സദ്ദേന വുത്തമേവത്ഥം വിഭാവേതും പഞ്ഞാവീരിയേന ദിട്ഠിയാതി വുത്തന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘കതരേന ദമേനാ’’തിആദിമാഹ. അനേകത്ഥോ ഹി ദമ-സദ്ദോ. ‘‘സച്ചേന ദന്തോ ദമസാ ഉപേതോ, വേദന്തഗൂ വുസിതബ്രഹ്മചരിയോ’’തി (സം. നി. ൧.൧൯൫; സു. നി. ൪൬൭) ഏത്ഥ ഹി ഇന്ദ്രിയസംവരോ ദമോതി വുത്തോ ‘‘മനച്ഛട്ഠാനി ഇന്ദ്രിയാനി ദമേതീ’’തി കത്വാ. ‘‘യദി സച്ചാ ദമാ ചാഗാ, ഖന്ത്യാ ഭിയ്യോധ വിജ്ജതീ’’തി (സം. നി. ൧.൨൪൬; സു. നി. ൧൯൧) ഏത്ഥ പഞ്ഞാ ദമോ ‘‘സംകിലേസം ദമേതി പജഹതീ’’തി കത്വാ. ‘‘ദാനേന ദമേന സംയമേന സച്ചവജ്ജേന അത്ഥി പുഞ്ഞം, അത്ഥി പുഞ്ഞസ്സ ആഗമോ’’തി (സം. നി. ൪.൩൬൫) ഏത്ഥ ഉപോസഥകമ്മം ദമോ ‘‘ഉപവസനവസേന കായകമ്മാദീനി ദമേതീ’’തി കത്വാ. ‘‘സക്ഖിസ്സസി ഖോ ത്വം, പുണ്ണ, ഇമിനാ ദമൂപസമേന സമന്നാഗതോ സുനാപരന്തസ്മിം ജനപദന്തരേ വിഹരിതു’’ന്തി (മ. നി. ൩.൩൯൬; സം. നി. ൪.൮൮) ഏത്ഥ അധിവാസനക്ഖന്തി ദമോ ‘‘കോധൂപനാഹമക്ഖാദികേ ദമേതി വിനോദേതീ’’തി കത്വാ. ‘‘ന മാനകാമസ്സ ദമോ ഇധത്ഥി, ന മോനമത്ഥി അസമാഹിതസ്സാ’’തി (സം. നി. ൧.൯) ഏത്ഥ അഭിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗാദികോ സമാധിപക്ഖികോ ധമ്മോ ദമോ ‘‘ദമ്മതി ചിത്തം ഏതേനാ’’തി കത്വാ. ഇധാപി ‘‘തം ദമേന സമുച്ഛിന്ദേ, പഞ്ഞാവീരിയേന ദിട്ഠിയാ’’തി വചനതോ ദമ-സദ്ദേന പഞ്ഞാവീരിയദിട്ഠിയോ വുത്താ.

കോധനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അബ്യാകതവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.