൯. മേത്തസുത്തവണ്ണനാ

൬൨. നവമേ മാ, ഭിക്ഖവേ, പുഞ്ഞാനന്തി (ഇതിവു. അട്ഠ. ൬൨) ഏത്ഥ മാതി പടിസേധേ നിപാതോ. പുഞ്ഞ-സദ്ദോ ‘‘കുസലാനം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാനം സമാദാനഹേതു ഏവമിദം പുഞ്ഞം പവഡ്ഢതീ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൩.൮൦) പുഞ്ഞഫലേ ആഗതോ. ‘‘അവിജ്ജാഗതോയം, ഭിക്ഖവേ, പുരിസപുഗ്ഗലോ പുഞ്ഞഞ്ചേ സങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോതീ’’തിആദീസു (സം. നി. ൨.൫൧) കാമരൂപാവചരസുചരിതേസു. ‘‘പുഞ്ഞൂപഗം ഹോതി വിഞ്ഞാണ’’ന്തിആദീസു (സം. നി. ൨.൫൧) സുഗതിവിസേസഭൂതേ ഉപപത്തിഭവേ. ‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂനി ദാനമയം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു, സീലമയം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു, ഭാവനാമയം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂ’’തിആദീസു (ഇതിവു. ൬൦; ദീ. നി. ൩.൩൦൫; അ. നി. ൮.൩൬) കുസലചേതനായം. ഇധ പന തേഭൂമകകുസലധമ്മേ വേദിതബ്ബോ. ഭായിത്ഥാതി ഏത്ഥ ദുവിധം ഭയം ഞാണഭയം, സാരജ്ജഭയന്തി. തത്ഥ ‘‘യേപി തേ, ഭിക്ഖവേ, ദേവാ ദീഘായുകാ വണ്ണവന്തോ സുഖബഹുലാ ഉച്ചേസു വിമാനേസു ചിരട്ഠിതികാ, തേപി തഥാഗതസ്സ ധമ്മദേസനം സുത്വാ യേഭുയ്യേന ഭയം സംവേഗം സന്താസം ആപജ്ജന്തീ’’തി (അ. നി. ൪.൩൩) ആഗതം ഞാണഭയം. ‘‘അഹുദേവ ഭയം, അഹു ഛമ്ഭിതത്തം, അഹു ലോമഹംസോ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൩൧൮) ആഗതം സാരജ്ജഭയം. ഇധാപി സാരജ്ജഭയമേവ. അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ – ഭിക്ഖവേ, ദീഘരത്തം കായവചീസംയമോ വത്തപ്പടിവത്തപൂരണം ഏകാസനം ഏകസേയ്യം ഇന്ദ്രിയദമോ ധുതധമ്മേഹി ചിത്തസ്സ നിഗ്ഗഹോ സതിസമ്പജഞ്ഞം കമ്മട്ഠാനാനുയോഗവസേന വീരിയാരമ്ഭോതി ഏവമാദീനി യാനി ഭിക്ഖുനാ നിരന്തരം പവത്തേതബ്ബാനി പുഞ്ഞാനി, തേഹി മാ ഭായിത്ഥ, മാ ഭയം സന്താസം ആപജ്ജിത്ഥ. ഏകച്ചസ്സ ദിട്ഠധമ്മസുഖസ്സ ഉപരോധഭയേന സമ്പരായികനിബ്ബാനസുഖദായകേഹി പുഞ്ഞേഹി മാ ഭായിത്ഥാതി. നിസ്സക്കേ ഇദം സാമിവചനം.

ഇദാനി തതോ അഭായിതബ്ബഭാവേ കാരണം ദസ്സേന്തോ ‘‘സുഖസ്സേത’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ സുഖ-സദ്ദോ ‘‘സുഖോ ബുദ്ധാനമുപ്പാദോ, സുഖാ വിരാഗതാ ലോകേ’’തിആദീസു (ധ. പ. ൧൯൪) സുഖമൂലേ ആഗതോ. ‘‘യസ്മാ ച ഖോ, മഹാലി, രൂപം സുഖം സുഖാനുപതിതം സുഖാവക്കന്ത’’ന്തിആദീസു (സം. നി. ൩.൬൦) സുഖാരമ്മണേ. ‘‘യാവഞ്ചിദം, ഭിക്ഖവേ, ന സുകരം അക്ഖാനേന പാപുണിതും യാവ സുഖാ സഗ്ഗാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൩.൨൫൫) സുഖപച്ചയട്ഠാനേ. ‘‘സുഖോ പുഞ്ഞസ്സ ഉച്ചയോ’’തിആദീസു (ധ. പ. ൧൧൮) സുഖഹേതുമ്ഹി. ‘‘ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരാ ഏതേ ധമ്മാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൮൨) അബ്യാപജ്ജേ. ‘‘നിബ്ബാനം പരമം സുഖ’’ന്തിആദീസു (മ. നി. ൨.൨൧൫; ധ. പ. ൨൦൩, ൨൦൪) നിബ്ബാനേ. ‘‘സുഖസ്സ ച പഹാനാ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൨൩൨; മ. നി. ൧.൨൭൧; സം. നി. ൨.൧൫൨) സുഖവേദനായം. ‘‘അദുക്ഖമസുഖം സന്തം, സുഖമിച്ചേവ ഭാസിത’’ന്തിആദീസു (സം. നി. ൪.൨൫൩; ഇതിവു. ൫൩) ഉപേക്ഖാവേദനായം. ‘‘ദ്വേപി മയാ, ആനന്ദ, വേദനാ വുത്താ പരിയായേന സുഖാ വേദനാ ദുക്ഖാ വേദനാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൨.൮൯) ഇട്ഠസുഖേസു. ‘‘സുഖോ വിപാകോ പുഞ്ഞാന’’ന്തിആദീസു (പേടകോ. ൨൩) ഇട്ഠവിപാകേ. ഇധാപി ഇട്ഠവിപാകേ ഏവ ദട്ഠബ്ബോ. ഇട്ഠസ്സാതിആദീസു ഇച്ഛിതബ്ബതോ ചേവ അനിട്ഠപ്പടിപക്ഖതോ ച ഇട്ഠസ്സ. കമനീയതോ മനസ്മിഞ്ച കമനതോ പവിസനതോ കന്തസ്സ. പിയായിതബ്ബതോ സന്തപ്പനതോ ച പിയസ്സ. മനനീയതോ മനസ്സ വഡ്ഢനതോ ച മനാപസ്സാതി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. യദിദം പുഞ്ഞാനീതി പുഞ്ഞാനീതി യദിദം വചനം, ഏതം സുഖസ്സ ഇട്ഠസ്സ വിപാകസ്സ അധിവചനം നാമം. സുഖസ്സേതം യദിദം പുഞ്ഞാനീതി ഫലേന കാരണസ്സ അഭേദോപചാരം വദതി. തേന കതൂപചിതാനം പുഞ്ഞാനം അവസ്സംഭാവിഫലം സുത്വാ അപ്പമത്തേന സക്കച്ചം പുഞ്ഞാനി കത്തബ്ബാനീതി പുഞ്ഞകിരിയായം നിയോജേതി, ആദരഞ്ച നേസം തത്ഥ ഉപ്പാദേതി.

ഇദാനി അത്തനാ സുനേത്തകാലേ കതേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദീഘരത്തം പച്ചനുഭൂതം ഭവന്തരപ്പടിച്ഛന്നം ഉളാരതരം പുഞ്ഞവിപാകം ഉദാഹരിത്വാ തമത്ഥം പാകടതരം കരോന്തോ ‘‘അഭിജാനാമി ഖോ പനാഹ’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ അഭിജാനാമീതി അഭിവിസിട്ഠേന ഞാണേന ജാനാമി, പച്ചക്ഖതോ ബുജ്ഝാമി. ദീഘരത്തന്തി ചിരകാലം. പുഞ്ഞാനന്തി ദാനാദീനം കുസലധമ്മാനം. സത്ത വസ്സാനീതി സത്ത സംവച്ഛരാനി. മേത്തചിത്തന്തി മിജ്ജതീതി മേത്താ, സിനിയ്ഹതീതി അത്ഥോ. മിത്തേ ഭവാ, മിത്തസ്സ വാ ഏസാ പവത്തീതിപി മേത്താ. ലക്ഖണാദിതോ പന ഹിതാകാരപ്പവത്തിലക്ഖണാ, ഹിതൂപസംഹാരരസാ, ആഘാതവിനയപച്ചുപട്ഠാനാ, സത്താനം മനാപഭാവദസ്സനപദട്ഠാനാ. ബ്യാപാദൂപസമോ ഏതിസ്സാ സമ്പത്തി, സിനേഹസമ്ഭവോ വിപത്തി. മേത്തചിത്തം ഭാവേത്വാതി മേത്താസഹഗതം ചിത്തം, ചിത്തസീസേന സമാധി വുത്തോതി മേത്താസമാധിം മേതാബ്രഹ്മവിഹാരം ഉപ്പാദേത്വാ ചേവ വഡ്ഢേത്വാ ച.

സത്ത സംവട്ടവിവട്ടകപ്പേതി സത്ത മഹാകപ്പേ. സംവട്ടവിവട്ടഗ്ഗഹണേനേവ ഹി സംവട്ടട്ഠായിവിവട്ടട്ഠായിനോപി ഗഹിതാ. ഇമം ലോകന്തി കാമലോകം. സംവട്ടമാനേ സുദന്തി സംവട്ടമാനേ, സുദന്തി നിപാതമത്തം, വിപജ്ജമാനേതി അത്ഥോ. ‘‘വരസംവത്തട്ഠാനേ സുദ’’ന്തിപി പഠന്തി. കപ്പേതി കാലേ. കപ്പസീസേന ഹി കാലോ വുത്തോ, കാലേ ഖീയമാനേ സബ്ബോപി ഖീയതേവ. യഥാഹ – ‘‘കാലോ ഘസതി ഭൂതാനി, സബ്ബാനേവ സഹത്തനാ’’തി (ജാ. ൧.൨.൧൯൦). ‘‘ആഭസ്സരൂപഗോ ഹോമീ’’തി വുത്തത്താ തേജോസംവട്ടവസേനേത്ഥ കപ്പവുട്ഠാനം വേദിതബ്ബം. ആഭസ്സരൂപഗോതി തത്ഥ പടിസന്ധിഗ്ഗഹണവസേന ആഭസ്സരബ്രഹ്മലോകം ഉപഗച്ഛാമീതി ആഭസ്സരൂപഗോ ഹോമി. വിവട്ടമാനേതി സണ്ഠഹമാനേതി അത്ഥോ. സുഞ്ഞം ബ്രഹ്മവിമാനം ഉപപജ്ജാമീതി കസ്സചി സത്തസ്സ തത്ഥ നിബ്ബത്തസ്സ അഭാവതോ സുഞ്ഞം യം പഠമജ്ഝാനഭൂമിസങ്ഖാതം ബ്രഹ്മവിമാനം ആദിതോ നിബ്ബത്തതി, തം പടിസന്ധിഗ്ഗഹണവസേന ഉപപജ്ജാമി ഉപേമി.

ബ്രഹ്മാതി കാമാവചരസത്തേഹി വിസിട്ഠട്ഠേന തഥാ തഥാ ബ്രൂഹിതഗുണതായ ബ്രഹ്മവിഹാരതോ നിബ്ബത്തനട്ഠേന ച ബ്രഹ്മാ. ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജബ്രഹ്മപുരോഹിതേഹി മഹന്തോ ബ്രഹ്മാതി മഹാബ്രഹ്മാ, തതോ ഏവ തേ അഭിഭവിത്വാ ഠിതത്താ അഭിഭൂ. തേഹി ന കേനചിപി ഗുണേന അഭിഭൂതോതി അനഭിഭൂതോ. അഞ്ഞദത്ഥൂതി ഏകംസവചനേ നിപാതോ. ദസ്സനതോ ദസോ, അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നാനം ദസ്സനസമത്ഥോ അഭിഞ്ഞാഞാണേന പസ്സിതബ്ബം പസ്സാമീതി അത്ഥോ. സേസബ്രഹ്മാനം ഇദ്ധിപാദഭാവനാബലേന അത്തനോ ചിത്തഞ്ച മമ വസേ വത്തേമീതി വസവത്തീ ഹോമീതി യോജേതബ്ബം. തദാ കിര ബോധിസത്തോ അട്ഠസമാപത്തിലാഭീപി സമാനോ തഥാ സത്തഹിതം അത്തനോ പാരമിപൂരണഞ്ച ഓലോകേന്തോ താസു ഏവ ദ്വീസു ഝാനഭൂമീസു നികന്തി ഉപ്പാദേത്വാ മേത്താബ്രഹ്മവിഹാരവസേന അപരാപരം സംസരി. തേന വുത്തം ‘‘സത്ത വസ്സാനി…പേ… വസവത്തീ’’തി.

ഏവം ഭഗവാ രൂപാവചരപുഞ്ഞസ്സ വിപാകമഹന്തതം പകാസേത്വാ ഇദാനി കാമാവചരപുഞ്ഞസ്സപി വിപാകം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഛത്തിംസക്ഖത്തു’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ സക്കോ അഹോസിന്തി ഛത്തിംസക്ഖത്തും ഛത്തിംസവാരേ അഞ്ഞത്ഥ അനുപപജ്ജിത്വാ നിരന്തരം സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ താവതിംസദേവരാജാ അഹോസിം. രാജാ അഹോസിന്തിആദീസു ചതൂഹി അച്ഛരിയധമ്മേഹി ചതൂഹി സങ്ഗഹവത്ഥൂഹി ച ലോകം രഞ്ജേതീതി രാജാ. ചക്കരതനം വത്തേതി, ചതൂഹി സമ്പത്തിചക്കേഹി വത്തതി, തേഹി ച പരം വത്തേതി, പരഹിതായ ച ഇരിയാപഥചക്കാനം വത്തോ ഏതസ്മിം അത്ഥീതി ചക്കവത്തീ. ‘‘രാജാ’’തി ചേത്ഥ സാമഞ്ഞം, ‘‘ചക്കവത്തീ’’തി വിസേസം. ധമ്മേന ചരതീതി ധമ്മികോ, ഞായേന സമേന വത്തതീതി അത്ഥോ. ധമ്മേനേവ രജ്ജം ലഭിത്വാ രാജാ ജാതോതി ധമ്മരാജാ, ദസവിധേ കുസലധമ്മേ അഗരഹിതേ ച രാജധമ്മേ നിയുത്തോതി ധമ്മികോ. തേന ച ധമ്മേന സകലം ലോകം രഞ്ജേതീതി ധമ്മരാജാ. പരഹിതധമ്മകരണേന വാ ധമ്മികോ, അത്തഹിതധമ്മകരണേന ധമ്മരാജാ. യസ്മാ ചക്കവത്തീ ധമ്മേന ഞായേന രജ്ജം അധിഗച്ഛതി, ന അധമ്മേന, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ധമ്മേന ലദ്ധരജ്ജത്താ ധമ്മരാജാ’’തി.

ചതൂസു ദിസാസു സമുദ്ദപരിയോസാനതായ ചാതുരന്താ നാമ തത്ഥ തത്ഥ ദീപേ മഹാപഥവീതി ആഹ ‘‘പുരത്ഥിമ…പേ… ഇസ്സരോ’’തി. വിജിതാവീതി വിജേതബ്ബസ്സ വിജിതവാ, കാമകോധാദികസ്സ അബ്ഭന്തരസ്സ പടിരാജഭൂതസ്സ ബാഹിരസ്സ ച അരിഗണസ്സ വിജയീ വിജിനിത്വാ ഠിതോതി അത്ഥോ. കാമം ചക്കവത്തിനോ കേനചി യുദ്ധം നാമ നത്ഥി, യുദ്ധേന പന സാധേതബ്ബസ്സ വിജയസ്സ സിദ്ധിയാ ‘‘വിജിതസങ്ഗാമോ’’തി വുത്തം. ജനപദോ വാ ചതുബ്ബിധഅച്ഛരിയധമ്മേന സമന്നാഗതോ അസ്മിം രാജിനി ഥാവരിയം കേനചി അസംഹാരിയം ദള്ഹഭത്തിഭാവം പത്തോ, ജനപദേ വാ അത്തനോ ധമ്മികായ പടിപത്തിയാ ഥാവരിയം ഥിരഭാവം പത്തോതി ജനപദത്ഥാവരിയപ്പത്തോ. ചണ്ഡസ്സ ഹി രഞ്ഞോ ബലിദണ്ഡാദീഹി ലോകം പീളയതോ മനുസ്സാ മജ്ഝിമജനപദം ഛഡ്ഡേത്വാ പബ്ബതസമുദ്ദതീരകന്ദരാദീനി നിസ്സായ പച്ചന്തേ വാസം കപ്പേന്തി. അതിമുദുകസ്സ രഞ്ഞോ ചോരേഹി സാഹസികധനവിലോപപീളിതാ മനുസ്സാ പച്ചന്തം പഹായ ജനപദമജ്ഝേ വാസം കപ്പേന്തി. ഇതി ഏവരൂപേ രാജിനി ജനപദോ ഥിരഭാവം ന പാപുണാതി.

സത്തരതനസമന്നാഗതോതി ചക്കരതനാദീഹി സത്തഹി രതനേഹി സമുപേതോ. തേസു ഹി രാജാ ചക്കവത്തീ ചക്കരതനേന അജിതം ജിനാതി, ഹത്ഥിഅസ്സരതനേഹി വിജിതേ സുഖേനേവ അനുവിചരതി, പരിണായകരതനേന വിജിതമനുരക്ഖതി, അവസേസേഹി ഉപഭോഗസുഖമനുഭവതി. പഠമേന ചസ്സ ഉസ്സാഹസത്തിയോഗോ, പച്ഛിമേന മന്തസത്തിയോഗോ, ഹത്ഥിഅസ്സഗഹപതിരതനേഹി പഭുസത്തിയോഗോ സുപരിപുണ്ണോ ഹോതി. ഇത്ഥിമണിരതനേഹി ഉപഭോഗസുഖമനുഭവതി, സേസേഹി ഇസ്സരിയസുഖം. വിസേസതോ ചസ്സ പുരിമാനി തീണി അദോസകുസലമൂലജനിതകമ്മാനുഭാവേന സമ്പജ്ജന്തി, മജ്ഝിമാനി അലോഭകുസലമൂലജനിതകമ്മാനുഭാവേന, പച്ഛിമമേകം അമോഹകുസലമൂലജനിതകമ്മാനുഭാവേനാതി.

സൂരാതി സത്തിവന്തോ, നിബ്ഭയാതി അത്ഥോതി ആഹ ‘‘അഭീരുനോ’’തി. അങ്ഗന്തി കാരണം. യേന കാരണേന ‘‘വീരാ’’തി വുച്ചേയ്യും, തം വീരങ്ഗം. തേനാഹ ‘‘വീരിയസ്സേതം നാമ’’ന്തി. യാവ ചക്കവാളപബ്ബതാ ചക്കസ്സ വത്തനതോ ‘‘ചക്കവാളപബ്ബതം സീമം കത്വാ ഠിതസമുദ്ദപരിയന്ത’’ന്തി വുത്തം. അദണ്ഡേനാതി ഇമിനാ ധനദണ്ഡസ്സ സരീരദണ്ഡസ്സ ച അകരണം വുത്തം. അസത്ഥേനാതി ഇമിനാ പന സേനായ യുജ്ഝനസ്സാതി തദുഭയം ദസ്സേതും ‘‘ന ദണ്ഡേനാ’’തിആദി വുത്തം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യേ കതാപരാധേ സത്തേ സതമ്പി സഹസ്സമ്പി ഗണ്ഹന്തി, തേ ധനദണ്ഡേന രജ്ജം കാരേന്തി. യേ ഛേജ്ജഭേജ്ജം അനുസാസന്തി, തേ സത്ഥദണ്ഡേന. അഹം പന ദുവിധമ്പി ദണ്ഡം പഹായ അദണ്ഡേന അജ്ഝാവസിം. യേ ഏകതോധാരാദിനാ സത്ഥേന പരം വിഹേഠേന്തി, തേ സത്ഥേന രജ്ജം കാരേന്തി നാമ. അഹം പന സത്ഥേന ഖുദ്ദകമക്ഖികായ പിവനമത്തമ്പി ലോഹിതം കസ്സചി അനുപ്പാദേത്വാ ധമ്മേനേവ ‘‘ഏഹി ഖോ, മഹാരാജാ’’തി ഏവം പടിരാജൂഹി സമ്പടിച്ഛിതാഗമനോ വുത്തപ്പകാരം പഥവിം അഭിജിനിത്വാ അജ്ഝാവസിം, അഭിവിജിനിത്വാ സാമീ ഹുത്വാ വസിന്തി.

ഇതി ഭഗവാ അത്താനം കായസക്ഖിം കത്വാ പുഞ്ഞാനം വിപാകമഹന്തതം പകാസേത്വാ ഇദാനി തമേവത്ഥം ഗാഥാബന്ധനേന ദസ്സേന്തോ ‘‘പസ്സ, പുഞ്ഞാനം വിപാക’’ന്തിആദിമാഹ. സുഖേസിനോതി ആലപനവചനമേതം, തേന സുഖപരിയേസകേ സത്തേ ആമന്തേതി. പാളിയം പന ‘‘പസ്സഥാ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘പസ്സാ’’തി വചനബ്യത്തയോ കതോതി ദട്ഠബ്ബോ. മനുസ്സാനം ഉരേ സത്ഥം ഠപേത്വാ ഇച്ഛിതധനഹരണാദിനാ വാ സാഹസകാരിതായ സാഹസികാ, തേസം കമ്മം സാഹസികകമ്മം. പഥവിയാ ഇസ്സരോ പഥബ്യോതി ആഹ ‘‘പുഥവിസാമികോ’’തി.

മേത്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.