൧൧. കോധനസുത്തവണ്ണനാ

൬൪. ഏകാദസമേ സപത്തകരണാതി വാ സപത്തേഹി കാതബ്ബാ. കോധനന്തി കുജ്ഝനസീലം. കോധനോയന്തി കുജ്ഝനോ അയം. അയന്തി ച നിപാതമത്തം. കോധപരേതോതി കോധേന അനുഗതോ, പരാഭിഭൂതോ വാ. ദുബ്ബണ്ണോവ ഹോതീതി പകതിയാ വണ്ണവാപി അലങ്കതപ്പടിയത്തോപി മുഖവികാരാദിവസേന വിരൂപോ ഏവ ഹോതി. ഏതരഹി ആയതിഞ്ചാതി കോധാഭിഭൂതസ്സ ഏകന്തമിദം ഫലന്തി ദീപേതും ‘‘ദുബ്ബണ്ണോവാ’’തി അവധാരണം കത്വാ പുന ‘‘കോധാഭിഭൂതോ’’തി വുത്തം.

അയസഭാവന്തി അകിത്തിമഭാവം. അത്തനോ പരേസഞ്ച അനത്ഥം ജനേതീതി അനത്ഥജനനോ. അന്തരതോതി അബ്ഭന്തരതോ, ചിത്തതോ വാ. തം ജനോ നാവബുജ്ഝതീതി കോധസങ്ഖാതം അന്തരതോ അബ്ഭന്തരേ അത്തനോ ചിത്തേയേവ ജാതം അനത്ഥജനനചിത്തപ്പകോപനാദിഭയം ഭയഹേതും അയം ബാലമഹാജനോ ന ജാനാതി. യന്തി യത്ഥ. ഭുമ്മത്ഥേ ഹി ഏതം പച്ചത്തവചനം. യസ്മിം കാലേ കോധോ സഹതേ നരം, അന്ധതമം തദാ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. യന്തി വാ കാരണവചനം, യസ്മാ കോധോ ഉപ്പജ്ജമാനോ നരം സഹതേ അഭിഭവതി, തസ്മാ അന്ധതമം തദാ ഹോതി, യദാ കുദ്ധോതി അത്ഥോ യം-തം-സദ്ദാനം ഏകന്തസമ്ബന്ധഭാവതോ. അഥ വാ യന്തി കിരിയാപരാമസനം. സഹതേതി യദേതം കോധസ്സ സഹനം അഭിഭവനം, ഏതം അന്ധതമം ഭവനന്തി അത്ഥോ. അഥ വാ യം നരം കോധോ സഹതേ അഭിഭവതി, തസ്സ അന്ധതമം തദാ ഹോതി. തതോ ച കുദ്ധോ അത്ഥം ന ജാനാതി, കുദ്ധോ ധമ്മം ന പസ്സതീതി.

ഭൂനം വുച്ചതി വുദ്ധി, തസ്സ ഹനനം ഘാതോ ഏതേസന്തി ഭൂനഹച്ചാനി. തേനാഹ ‘‘ഹതവുദ്ധീനീ’’തി. ദമ-സദ്ദേന വുത്തമേവത്ഥം വിഭാവേതും പഞ്ഞാവീരിയേന ദിട്ഠിയാതി വുത്തന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘കതരേന ദമേനാ’’തിആദിമാഹ. അനേകത്ഥോ ഹി ദമ-സദ്ദോ. ‘‘സച്ചേന ദന്തോ ദമസാ ഉപേതോ, വേദന്തഗൂ വുസിതബ്രഹ്മചരിയോ’’തി (സം. നി. ൧.൧൯൫; സു. നി. ൪൬൭) ഏത്ഥ ഹി ഇന്ദ്രിയസംവരോ ദമോതി വുത്തോ ‘‘മനച്ഛട്ഠാനി ഇന്ദ്രിയാനി ദമേതീ’’തി കത്വാ. ‘‘യദി സച്ചാ ദമാ ചാഗാ, ഖന്ത്യാ ഭിയ്യോധ വിജ്ജതീ’’തി (സം. നി. ൧.൨൪൬; സു. നി. ൧൯൧) ഏത്ഥ പഞ്ഞാ ദമോ ‘‘സംകിലേസം ദമേതി പജഹതീ’’തി കത്വാ. ‘‘ദാനേന ദമേന സംയമേന സച്ചവജ്ജേന അത്ഥി പുഞ്ഞം, അത്ഥി പുഞ്ഞസ്സ ആഗമോ’’തി (സം. നി. ൪.൩൬൫) ഏത്ഥ ഉപോസഥകമ്മം ദമോ ‘‘ഉപവസനവസേന കായകമ്മാദീനി ദമേതീ’’തി കത്വാ. ‘‘സക്ഖിസ്സസി ഖോ ത്വം, പുണ്ണ, ഇമിനാ ദമൂപസമേന സമന്നാഗതോ സുനാപരന്തസ്മിം ജനപദന്തരേ വിഹരിതു’’ന്തി (മ. നി. ൩.൩൯൬; സം. നി. ൪.൮൮) ഏത്ഥ അധിവാസനക്ഖന്തി ദമോ ‘‘കോധൂപനാഹമക്ഖാദികേ ദമേതി വിനോദേതീ’’തി കത്വാ. ‘‘ന മാനകാമസ്സ ദമോ ഇധത്ഥി, ന മോനമത്ഥി അസമാഹിതസ്സാ’’തി (സം. നി. ൧.൯) ഏത്ഥ അഭിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗാദികോ സമാധിപക്ഖികോ ധമ്മോ ദമോ ‘‘ദമ്മതി ചിത്തം ഏതേനാ’’തി കത്വാ. ഇധാപി ‘‘തം ദമേന സമുച്ഛിന്ദേ, പഞ്ഞാവീരിയേന ദിട്ഠിയാ’’തി വചനതോ ദമ-സദ്ദേന പഞ്ഞാവീരിയദിട്ഠിയോ വുത്താ.

കോധനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അബ്യാകതവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.