൮-൯. വാചാസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൯൮-൯. അട്ഠമേ അങ്ഗേഹീതി കാരണേഹി. അങ്ഗീയന്തി ഹേതുഭാവേന ഞായന്തീതി അങ്ഗാനി, കാരണാനി. കാരണത്ഥേ ച അങ്ഗ-സദ്ദോ. പഞ്ചഹീതി ഹേതുമ്ഹി നിസ്സക്കവചനം. സമന്നാഗതാതി സമനുആഗതാ പവത്താ യുത്താ ച. വാചാതി സമുല്ലപന-വാചാ. യാ ‘‘വാചാ ഗിരാ ബ്യപ്പഥോ’’തി (ധ. സ. ൬൩൬) ച, ‘‘നേലാ കണ്ണസുഖാ’’തി (ദീ. നി. ൧.൯) ച ആഗച്ഛതി. യാ പന ‘‘വാചായ ചേ കതം കമ്മ’’ന്തി (ധ. സ. അട്ഠ. ൧ കായകമ്മദ്വാര) ഏവം വിഞ്ഞത്തി ച, ‘‘യാ ചതൂഹി വചീദുച്ചരിതേഹി ആരതി…പേ… അയം വുച്ചതി സമ്മാവാചാ’’തി (ധ. സ. ൨൯൯) ഏവം വിരതി ച, ‘‘ഫരുസവാചാ, ഭിക്ഖവേ, ആസേവിതാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ നിരയസംവത്തനികാ ഹോതീ’’തി (അ. നി. ൮.൪൦) ഏവം ചേതനാ ച വാചാതി ആഗതാ, ന സാ ഇധ അധിപ്പേതാ. കസ്മാ? അഭാസിതബ്ബതോ. ‘‘സുഭാസിതാ ഹോതി, നോ ദുബ്ഭാസിതാ’’തി ഹി വുത്തം. സുഭാസിതാതി സുട്ഠു ഭാസിതാ. തേനസ്സാ അത്ഥാവഹതം ദീപേതി. അനവജ്ജാതി രാഗാദിഅവജ്ജരഹിതാ. ഇമിനാസ്സ കാരണസുദ്ധിം അഗതിഗമനാദിപ്പവത്തദോസാഭാവഞ്ച ദീപേതി. രാഗദോസാദിവിമുത്തഞ്ഹി യം ഭാസതോ അനുരോധവിവജ്ജനതോ അഗതിഗമനം ദുരസമുസ്സിതമേവാതി. അനനുവജ്ജാതി അനുവാദവിമുത്താ. ഇമിനാസ്സാ സബ്ബാകാരസമ്പത്തിം ദീപേതി. സതി ഹി സബ്ബാകാരസമ്പത്തിയം അനനുവജ്ജതാതി. വിഞ്ഞൂനന്തി പണ്ഡിതാനം. തേന നിന്ദാപസംസാസു ബാലാ അപ്പമാണാതി ദീപേതി.

ഇമേഹി ഖോതിആദീനി താനി അങ്ഗാനി പച്ചക്ഖതോ ദസ്സേന്തോ തം വാചം നിഗമേതി. യഞ്ച അഞ്ഞേ പടിഞ്ഞാദീഹി അവയവേഹി, നാമാദീഹി പദേഹി, ലിങ്ഗവചനവിഭത്തികാലകാരകസമ്പത്തീഹി ച സമന്നാഗതം മുസാവാദാദിവാചമ്പി സുഭാസിതന്തി മഞ്ഞന്തി, തം പടിസേധേതി. അവയവാദിസമന്നാഗതാപി ഹി തഥാരൂപീ വാചാ ദുബ്ഭാസിതാവ ഹോതി അത്തനോ ച പരേസഞ്ച അനത്ഥാവഹത്താ. ഇമേഹി പന പഞ്ചഹങ്ഗേഹി സമന്നാഗതാ സചേപി മിലക്ഖുഭാസാപരിയാപന്നാ ഘടചേടികാഗീതികപരിയാപന്നാപി ഹോതി, തഥാപി സുഭാസിതാവ ലോകിയലോകുത്തരഹിതസുഖാവഹത്താ. തഥാ ഹി മഗ്ഗപസ്സേ സസ്സം രക്ഖന്തിയാ സീഹളചേടികായ സീഹളകേനേവ ജാതിജരാമരണയുത്തം ഗീതികം ഗായന്തിയാ സദ്ദം സുത്വാ മഗ്ഗം ഗച്ഛന്താ സട്ഠിമത്താ വിപസ്സകഭിക്ഖൂ അരഹത്തം പാപുണിംസു.

തഥാ തിസ്സോ നാമ ആരദ്ധവിപസ്സകോ ഭിക്ഖു പദുമസ്സരസമീപേന ഗച്ഛന്തോ പദുമസ്സരേ പദുമാനി ഭഞ്ജിത്വാ –

‘‘പാതോവ ഫുല്ലിതകോകനദം,

സൂരിയാലോകേന ഭിജ്ജിയതേ;

ഏവം മനുസ്സത്തം ഗതാ സത്താ,

ജരാഭിവേഗേന മദ്ദീയന്തീ’’തി. (സം. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൨൧൩; സു. നി. അട്ഠ. ൨.൪൫൨ സുഭാസിതസുത്തവണ്ണനാ) –

ഇമം ഗീതിം ഗായന്തിയാ ചേടികായ സുത്വാ അരഹത്തം പത്തോ.

ബുദ്ധന്തരേപി അഞ്ഞതരോ പുരിസോ സത്തഹി പുത്തേഹി സദ്ധിം അടവിതോ ആഗമ്മ അഞ്ഞതരായ ഇത്ഥിയാ മുസലേന തണ്ഡുലേ കോട്ടേന്തിയാ –

‘‘ജരായ പരിമദ്ദിതം ഏതം, മിലാതചമ്മനിസ്സിതം;

മരണേന ഭിജ്ജതി ഏതം, മച്ചുസ്സ ഘാസമാമിസം.

‘‘കിമീനം ആലയം ഏതം, നാനാകുണപേന പൂരിതം;

അസുചിഭാജനം ഏതം, തദലിക്ഖന്ധസമം ഇദ’’ന്തി. (സം. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൨൧൩; സു. നി. അട്ഠ. ൨.൪൫൨ സുഭാസിതസുത്തവണ്ണനാ) –

ഇമം ഗീതം സുത്വാ പച്ചവേക്ഖന്തോ സഹ പുത്തേഹി പച്ചേകബോധിം പത്തോ. ഏവം ഇമേഹി പഞ്ചഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതാ വാചാ സചേപി മിലക്ഖുഭാസായ പരിയാപന്നാ ഘടചേടികാഗീതികപരിയാപന്നാ വാചാ ഹോതി, തഥാപി സുഭാസിതാതി വേദിതബ്ബാ. സുഭാസിതാ ഏവ അനവജ്ജാ അനനുവജ്ജാ ച വിഞ്ഞൂനം അത്ഥത്ഥികാനം കുലപുത്താനം അത്ഥപ്പടിസരണാനം, നോ ബ്യഞ്ജനപ്പടിസരണാനന്തി. നവമം ഉത്താനമേവ.

വാചാസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.