.നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ.

അങ്ഗുത്തരനികായേ

പഞ്ചകനിപാത-ടീകാ

൧. പഠമപണ്ണാസകം

൧. സേഖബലവഗ്ഗോ

൧. സംഖിത്തസുത്തവണ്ണനാ

൧. പഞ്ചകനിപാതസ്സ പഠമേ കാമം സമ്പയുത്തധമ്മേസു ഥിരഭാവോപി ബലട്ഠോ ഏവ, പടിപക്ഖേഹി പന അകമ്പനീയത്തം സാതിസയം ബലട്ഠോതി വുത്തം – ‘‘അസ്സദ്ധിയേ ന കമ്പതീ’’തി.

സംഖിത്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨-൬. വിത്ഥതസുത്താദിവണ്ണനാ

൨-൬. ദുതിയേ ഹിരീയതീതി ലജ്ജതി വിരജ്ജതി. യസ്മാ ഹിരീ പാപജിഗുച്ഛനലക്ഖണാ, തസ്മാ ‘‘ജിഗുച്ഛതീതി അത്ഥോ’’തി വുത്തം. ഓത്തപ്പതീതി ഉത്രസതി. പാപുത്രാസലക്ഖണഞ്ഹി ഓത്തപ്പം.

പഗ്ഗഹിതവീരിയോതി സങ്കോചം അനാപന്നവീരിയോ. തേനാഹ ‘‘അനോസക്കിതമാനസോ’’തി. പഹാനത്ഥായാതി സമുച്ഛിന്നത്ഥായ. കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപസമ്പദാ നാമ സമധിഗമോ ഏവാതി ആഹ ‘‘പടിലാഭത്ഥായാ’’തി.

ഗതിഅത്ഥാ ധാതുസദ്ദാ ബുദ്ധിഅത്ഥാ ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘ഉദയഞ്ച വയഞ്ച പടിവിജ്ഝിതും സമത്ഥായാ’’തി. മിസ്സകനയേനായം ദേസനാ ഗതാതി ആഹ ‘‘വിക്ഖമ്ഭനവസേന ച സമുച്ഛേദവസേന ചാ’’തി. തേനാഹ ‘‘വിപസ്സനാപഞ്ഞായ ചേവ മഗ്ഗപഞ്ഞായ ചാ’’തി. വിപസ്സനാപഞ്ഞായ വിക്ഖമ്ഭനകിരിയതോ സാ ച ഖോ പദേസികാതി നിപ്പദേസികം കത്വാ ദസ്സേതും ‘‘മഗ്ഗപഞ്ഞായ പടിലാഭസംവത്തനതോ’’തി വുത്തം. ദുക്ഖക്ഖയഗാമിനിഭാവേപി ഏസേവ നയോ. സമ്മാതി യാഥാവതോ. അകുപ്പധമ്മതായ ഹി മഗ്ഗപഞ്ഞായ ഖേപിതം ഖേപിതമേവ, നാസ്സ പുന ഖേപനകിച്ചം അത്ഥീതി ഉപായേന ഞായേന സാ പവത്തതീതി ആഹ ‘‘ഹേതുനാ നയേനാ’’തി. തതിയാദീസു നത്ഥി വത്തബ്ബം.

വിത്ഥതസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. കാമസുത്തവണ്ണനാ

൭. സത്തമേ അസന്തി ലൂനന്തി തേനാതി അസിതം, ദാത്തം. വിവിധാ ആഭഞ്ജന്തി ഭാരം ഓലമ്ബേന്തി തേനാതി ബ്യാഭങ്ഗീ, വിധം. കുലപുത്തോതി ഏത്ഥ ദുവിധോ കുലപുത്തോ ജാതികുലപുത്തോ, ആചാരകുലപുത്തോ ച. തത്ഥ ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന രട്ഠപാലോ നാമ കുലപുത്തോ തസ്മിംയേവ ഥുല്ലകോട്ഠികേ അഗ്ഗകുലികസ്സ പുത്തോ’’തി (മ. നി. ൨.൨൯൪) ഏവം ആഗതോ ഉച്ചകുലപ്പസുതോ ജാതികുലപുത്തോ നാമ. ‘‘യേ തേ കുലപുത്താ സദ്ധാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതാ’’തി (മ. നി. ൧.൩൪) ഏവം ആഗതാ പന യത്ഥ കത്ഥചി കുലേ പസുതാപി ആചാരസമ്പന്നാ ആചാരകുലപുത്തോ നാമ. ഇധ പന ആചാരകുലപുത്തോ അധിപ്പേതോ. തേനാഹ ‘‘കുലപുത്തോതി ആചാരകുലപുത്തോ’’തി. യുത്തന്തി അനുച്ഛവികം, ഏവം വത്തബ്ബതം അരഹതീതി അത്ഥോ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.

കാമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. ചവനസുത്തവണ്ണനാ

൮. അട്ഠമേ സദ്ധായാതി ഇമിനാ അധിഗമസദ്ധാ ദസ്സിതാ. ചതുബ്ബിധാ ഹി സദ്ധാ – ആഗമനീയസദ്ധാ, അധിഗമസദ്ധാ, പസാദസദ്ധാ, ഓകപ്പനസദ്ധാതി. തത്ഥ ആഗമനീയസദ്ധാ സബ്ബഞ്ഞുബോധിസത്താനം പവത്താ ഹോതി. ആഗമനീയപ്പടിപദായ ആഗതാ ഹി സദ്ധാ സാതിസയാ മഹാബോധിസത്താനം പരോപദേസേന വിനാ സദ്ധേയ്യവത്ഥും അവിപരീതതോ ഗഹേത്വാ അധിമുച്ചനതോ. സച്ചപ്പടിവേധതോ ആഗതസദ്ധാ അധിഗമസദ്ധാ സുപ്പബുദ്ധാദീനം വിയ. ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഭഗവാ’’തിആദിനാ ബുദ്ധാദീസു ഉപ്പജ്ജനകപ്പസാദോ പസാദസദ്ധാ മഹാകപ്പിനരാജാദീനം വിയ. ‘‘ഏവമേത’’ന്തി ഓക്കന്ദിത്വാ പക്ഖന്ദിത്വാ സദ്ദഹനവസേന കപ്പനം ഓകപ്പനം, തദേവ സദ്ധാതി ഓകപ്പനസദ്ധാ. തത്ഥ പസാദസദ്ധാ പരനേയ്യരൂപാ ഹോതി, സവനമത്തേനപി പസീദനതോ. ഓകപ്പനസദ്ധാ സദ്ധേയ്യം വത്ഥും ഓഗാഹിത്വാ അനുപവിസിത്വാ ‘‘ഏവമേത’’ന്തി പച്ചക്ഖം കരോന്തീ വിയ പവത്തതി.

ചവനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. പഠമഅഗാരവസുത്തവണ്ണനാ

൯. നവമേ അപ്പതിസ്സയോതി അപ്പതിസ്സവോ വ-കാരസ്സ യ-കാരം കത്വാ നിദ്ദേസോ. ഗരുനാ കിസ്മിഞ്ചി വുത്തോ ഗാരവവസേന പതിസ്സവനം, പതിസ്സവോ, പതിസ്സവഭൂതം, തംസഭാവഞ്ച യം കിഞ്ചി ഗാരവം. നത്ഥി ഏതസ്മിം പതിസ്സവോതി അപ്പതിസ്സവോ, ഗാരവവിരഹിതോ. തേനാഹ ‘‘അജേട്ഠകോ അനീചവുത്തീ’’തി.

പഠമഅഗാരവസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. ദുതിയഅഗാരവസുത്തവണ്ണനാ

൧൦. ദസമേ വുദ്ധിന്തിആദീസു സീലേന വുദ്ധിം, മഗ്ഗേന വിരുള്ഹിം, നിബ്ബാനേന വേപുല്ലം. സീലസമാധീഹി വാ വുദ്ധിം, വിപസ്സനാമഗ്ഗേഹി വിരുള്ഹിം, ഫലനിബ്ബാനേഹി വേപുല്ലം. ഏത്ഥ ച യസ്സ ചതുബ്ബിധം സീലം അഖണ്ഡാദിഭാവപ്പവത്തിയാ സുപരിസുദ്ധം വിസേസഭാഗിയത്താ അപ്പകസിരേനേവ മഗ്ഗഫലാവഹം സങ്ഘരക്ഖിതത്ഥേരസ്സ വിയ, സോ താദിസേന സീലേന ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ വുദ്ധിം ആപജ്ജിസ്സതി. തേന വുത്തം – ‘‘സീലേന വുദ്ധി’’ന്തി. യസ്സ പന അരിയമഗ്ഗോ ഉപ്പന്നോ, സോ വിരൂള്ഹമൂലോ വിയ പാദപോ സുപ്പതിട്ഠിതത്താ സാസനേ വിരൂള്ഹിം ആപന്നോ നാമ ഹോതി. തേന വുത്തം – ‘‘മഗ്ഗേന വിരൂള്ഹി’’ന്തി. യോ സബ്ബകിലേസനിബ്ബാനപ്പത്തോ, സോ അരഹാ സീലാദിധമ്മക്ഖന്ധപാരിപൂരിയാ സതി വേപുല്ലപ്പത്തോ ഹോതി. തേന വുത്തം ‘‘നിബ്ബാനേന വേപുല്ല’’ന്തി. ദുതിയവികപ്പേ അത്ഥോ വുത്തനയാനുസാരേന വേദിതബ്ബോ.

ദുതിയഅഗാരവസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സേഖബലവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ബലവഗ്ഗോ

൧. അനനുസ്സുതസുത്തവണ്ണനാ

൧൧. ദുതിയസ്സ പഠമേ അഭിജാനിത്വാതി അഭിവിസിട്ഠേന ഞാണേന ജാനിത്വാ. അട്ഠഹി കാരണേഹി തഥാഗതസ്സാതി ‘‘തഥാ ആഗതോതി തഥാഗതോ. തഥാ ഗതോതി തഥാഗതോ. തഥലക്ഖണം ആഗതോതി തഥാഗതോ. തഥധമ്മേ യാഥാവതോ അഭിസമ്ബുദ്ധോതി തഥാഗതോ. തഥദസ്സിതായ തഥാഗതോ. തഥാവാദിതായ തഥാഗതോ. തഥാകാരിതായ തഥാഗതോ. അഭിഭവനട്ഠേന തഥാഗതോ’’തി ഏവം വുത്തേഹി അട്ഠഹി കാരണേഹി. ഉസഭസ്സ ഇദന്തി ആസഭം, സേട്ഠട്ഠാനം. തേനാഹ ‘‘ആസഭം ഠാനന്തി സേട്ഠട്ഠാന’’ന്തി. പരതോ ദസ്സിതബലയോഗേന ‘‘ദസബലോഹ’’ന്തി അഭീതനാദം നദതി. ബ്രഹ്മചക്കന്തി ഏത്ഥ സേട്ഠപരിയായോ. ബ്രഹ്മസദ്ദോതി ആഹ ‘‘സേട്ഠചക്ക’’ന്തി. ചക്കഞ്ചേതം ധമ്മചക്കം അധിപ്പേതം.

അനനുസ്സുതസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. സംഖിത്തസുത്തവണ്ണനാ

൧൩. തതിയേ കാമം സമ്പയുത്തധമ്മേസു ഥിരഭാവോപി ബലട്ഠോ ഏവ, പടിപക്ഖേഹി പന അകമ്പനീയത്തം സാതിസയം ബലട്ഠോതി വുത്തം ‘‘മുട്ഠസ്സച്ചേ ന കമ്പതീ’’തി.

സംഖിത്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. വിത്ഥതസുത്തവണ്ണനാ

൧൪. ചതുത്ഥേ സതിനേപക്കേനാതി സതിയാ നേപക്കേന, തിക്ഖവിസദസൂരഭാവേനാതി അത്ഥോ. അട്ഠകഥായം പന നേപക്കം നാമ പഞ്ഞാതി അധിപ്പായേന ‘‘നേപക്കം വുച്ചതി പഞ്ഞാ’’തി വുത്തം. ഏവം സതി അഞ്ഞോ നിദ്ദിട്ഠോ നാമ ഹോതി. സതിമാതി ച ഇമിനാ സവിസേസാ സതി ഗഹിതാതി പരതോപി ‘‘ചിരകതമ്പി ചിരഭാസിതമ്പി സരിതാ അനുസ്സരിതാ’’തി സതികിച്ചമേവ നിദ്ദിട്ഠം, ന പഞ്ഞാകിച്ചം, തസ്മാ സതിനേപക്കേനാതി സതിയാ നേപക്കഭാവേനാതി സക്കാ വിഞ്ഞാതും ലബ്ഭതേവ. പച്ചയവിസേസവസേന അഞ്ഞധമ്മനിരപേക്ഖോ സതിയാ ബലവഭാവോ. തഥാ ഹി ഞാണവിപ്പയുത്തചിത്തേനപി സജ്ഝായനസമ്മസനാനി സമ്ഭവന്തി.

ചിരകതമ്പീതി അത്തനാ വാ പരേന വാ കായേന ചിരകതം ചേതിയങ്ഗണവത്താദിമഹാവത്തപ്പടിപത്തിപൂരണം. ചിരഭാസിതമ്പീതി അത്തനാ വാ പരേന വാ വാചായ ചിരഭാസിതം സക്കച്ചം ഉദ്ദിസനഉദ്ദിസാപനധമ്മാസാരണധമ്മദേസനാഉപനിസിന്നകപരികഥാഅനുമോദനീയാദിവസേന പവത്തിതം വചീകമ്മം. സരിതാ അനുസ്സരിതാതി തസ്മിം കായേന ചിരകതേ കായോ നാമ കായവിഞ്ഞത്തി, ചിരഭാസിതേ വാചാ നാമ വചീവിഞ്ഞത്തി, തദുഭയമ്പി രൂപം, തംസമുട്ഠാപകാ ചിത്തചേതസികാ അരൂപം. ഇതി ഇമേ രൂപാരൂപധമ്മാ ഏവം ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഏവം നിരുദ്ധാതി സരതി ചേവ അനുസ്സരതി ച, സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം സമുട്ഠാപേതീതി അത്ഥോ. ബോജ്ഝങ്ഗസമുട്ഠാപികാ ഹി സതി ഇധ അധിപ്പേതാ. തായ സതിയാ ഏസ സകിം സരണേന സരിതാ, പുനപ്പുനം സരണേന അനുസ്സരിതാതി വേദിതബ്ബാ.

വിത്ഥതസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫-൧൦. ദട്ഠബ്ബസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൫-൨൦. പഞ്ചമേ സവിസയസ്മിംയേവാതി അത്തനോ അത്തനോ വിസയേ ഏവ. ലോകിയലോകുത്തരധമ്മേ കഥേതുന്തി ലോകിയധമ്മേ ലോകുത്തരധമ്മേ ച തേന തേന പവത്തിവിസേസേന കഥേതും. ചതൂസു സോതാപത്തിയങ്ഗേസൂതി സപ്പുരിസസംസേവോ സദ്ധമ്മസ്സവനം യോനിസോമനസികാരോ ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപത്തീതി ഇമേസു ചതൂസു സോതാപത്തിമഗ്ഗകാരണേസു. കാമഞ്ച തേസു സതിആദയോപി ധമ്മാ ഇച്ഛിതബ്ബാവ തേഹി വിനാ തേസം അസമ്ഭവതോ, തഥാപി ചേത്ഥ സദ്ധാ വിസേസതോ കിച്ചകാരീതി വേദിതബ്ബാ. സദ്ധോ ഏവ ഹി സപ്പുരിസേ പയിരുപാസതി, സദ്ധമ്മം സുണാതി, യോനിസോ ച അനിച്ചാദിതോ മനസി കരോതി, അരിയമഗ്ഗസ്സ ച അനുധമ്മം പടിപജ്ജതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ഏത്ഥ സദ്ധാബലം ദട്ഠബ്ബ’’ന്തി. ഇമിനാ നയേന സേസബലേസുപി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

ചതൂസു സമ്മപ്പധാനേസൂതി ചതുബ്ബിധസമ്മപ്പധാനഭാവനായ. ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസൂതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഏത്ഥ ച സോതാപത്തിഅങ്ഗേസു സദ്ധാ വിയ, സമ്മപ്പധാനഭാവനായ വീരിയം വിയ ച സതിപട്ഠാനഭാവനായ യസ്മാ ‘‘വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സ’’ന്തി (ദീ. നി. ൨.൩൭൩; മ. നി. ൧.൧൦൬) വചനതോ പുബ്ബഭാഗേ കിച്ചതോ സതി അധികാ ഇച്ഛിതബ്ബാ, ഏവം സമാധികമ്മികസ്സ സമാധി, ‘‘അരിയസച്ചഭാവനാ പഞ്ഞാഭാവനാ’’തി കത്വാ തത്ഥ പഞ്ഞാ പുബ്ബഭാഗേ അധികാ ഇച്ഛിതബ്ബാതി പാകടോയമത്ഥോ. അധിഗമക്ഖണേ പന സമാധിപഞ്ഞാനം വിയ സബ്ബേസമ്പി ബലാനം സദ്ധാദീനം സമതാവ ഇച്ഛിതബ്ബാ. തഥാ ഹി ‘‘ഏത്ഥ സദ്ധാബല’’ന്തിആദിനാ തത്ഥ തത്ഥ ഏത്ഥഗ്ഗഹണം കതം.

ഇദാനി സദ്ധാദീനം തത്ഥ തത്ഥ അതിരേകകിച്ചതം ഉപമായ വിഭാവേതും ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തത്രിദം ഉപമാ സംസന്ദനം – രാജപഞ്ചമസഹായാ വിയ വിമുത്തിപരിപാചകാനി പഞ്ച ബലാനി. നേസം കീളനത്ഥം ഏകജ്ഝം വീഥിഓതരണം വിയ ബലാനം ഏകജ്ഝം വിപസ്സനാവീഥിഓതരണം, സഹായേസു പഠമാദീനം യഥാസകം ഗേഹേവ വിചാരണാ വിയ സദ്ധാദീനം സോതാപത്തിഅങ്ഗാദീനി പത്വാ പുബ്ബങ്ഗമതാ. സഹായേസു ഇതരേസം തത്ഥ തത്ഥ തുണ്ഹീഭാവോ വിയ സേസബലാനം തത്ഥ തത്ഥ തദന്വയതാ, തസ്സ പുബ്ബങ്ഗമസ്സ ബലസ്സ കിച്ചാനുഗതാ. ന ഹി തദാ തേസം സസമ്ഭാരപഥവീആദീസു ആപാദീനം വിയ കിച്ചം പാകടം ഹോതി, സദ്ധാദീനംയേവ പന കിച്ചം വിഭൂതം ഹുത്വാ തിട്ഠതി പുരേതരം തഥാപച്ചയേഹി ചിത്തസന്താനസ്സ അഭിസങ്ഖതത്താ. ഏത്ഥ ച വിപസ്സനാകമ്മികസ്സ ഭാവനാ വിസേസതോ പഞ്ഞുത്തരാതി ദസ്സനത്ഥം രാജാനം നിദസ്സനം കത്വാ പഞ്ഞിന്ദ്രിയം വുത്തം. ഛട്ഠാദീനി സുവിഞ്ഞേയ്യാനി.

ദട്ഠബ്ബസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ബലവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. പഞ്ചങ്ഗികവഗ്ഗോ

൧-൨. പഠമഅഗാരവസുത്താദിവണ്ണനാ

൨൧-൨൨. തതിയസ്സ പഠമേ ആഭിസമാചാരികന്തി അഭിസമാചാരേ ഉത്തമസമാചാരേ ഭവം. കിം പന തന്തി ആഹ ‘‘വത്തവസേന പഞ്ഞത്തസീല’’ന്തി. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ. ദുതിയേ നത്ഥി വത്തബ്ബം.

പഠമഅഗാരവസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩-൪. ഉപക്കിലേസസുത്താദിവണ്ണനാ

൨൩-൨൪. തതിയേ ന ച പഭാവന്തന്തി ന ച പഭാസമ്പന്നം. പഭിജ്ജനസഭാവന്തി താപേത്വാ താളകജ്ജനപഭങ്ഗുരം. അവസേസം ലോഹന്തി വുത്താവസേസം സജാതിലോഹം, വിജാതിലോഹം, പിസാചലോഹം, കിത്തിമലോഹന്തി ഏവംപഭേദം സബ്ബമ്പി ലോഹം. ഉപ്പജ്ജിതും അപ്പദാനേനാതി ഏത്ഥ നനു ലോകിയകുസലചിത്തസ്സപി സുവിസുദ്ധസ്സപി ഉപ്പജ്ജിതും അപ്പദാനേനേവ ഉപക്കിലേസതാതി? സച്ചമേതം, യസ്മിം പന സന്താനേ നീവരണാനി ലദ്ധപ്പതിട്ഠാനി, തത്ഥ മഹഗ്ഗതകുസലസ്സപി അസമ്ഭവോ, പഗേവ ലോകുത്തരകുസലസ്സ. പരിത്തകുസലം പന യഥാപച്ചയം ഉപ്പജ്ജമാനം നീവരണേഹി ഉപഹതേ സന്താനേ ഉപ്പത്തിയാ അപരിസുദ്ധം ഹോന്തം ഉപക്കിലിട്ഠം നാമ ഹോതി അപരിസുദ്ധദീപകപല്ലികവട്ടിതേലാദിസന്നിസ്സയോ പദീപോ വിയ. അപിച നിപ്പരിയായതോ ഉപ്പജ്ജിതും അപ്പദാനേനേവ തേസം ഉപക്കിലേസതാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘യദഗ്ഗേന ഹീ’’തിആദിമാഹ. ആരമ്മണേ വിക്ഖിത്തപ്പവത്തിവസേന ചുണ്ണവിചുണ്ണതാ വേദിതബ്ബാ. ചതുത്ഥേ നത്ഥി വത്തബ്ബം.

ഉപക്കിലേസസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. അനുഗ്ഗഹിതസുത്തവണ്ണനാ

൨൫. പഞ്ചമേ സമ്മാദിട്ഠീതി വിപസ്സനാസമ്മാദിട്ഠീതിആദിനാ അങ്ഗുത്തരഭാണകാനം മതേന അയം അത്ഥവണ്ണനാ ആരദ്ധാ, മജ്ഝിമഭാണകാ പനേത്ഥ അഞ്ഞഥാ അത്ഥം വദന്തി. വുത്തഞ്ഹേതം മജ്ഝിമട്ഠകഥായം (മ. നി. അട്ഠ. ൧.൪൫൨) –

‘‘അനുഗ്ഗഹിതാ’’തി ലദ്ധൂപകാരാ. സമ്മാദിട്ഠീതി അരഹത്തമഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠി. ഫലക്ഖണേ നിബ്ബത്താ ചേതോവിമുത്തി ഫലം അസ്സാതി ചേതോവിമുത്തിഫലാ. തദേവ ചേതോവിമുത്തിസങ്ഖാതം ഫലം ആനിസംസോ അസ്സാതി ചേതോവിമുത്തിഫലാനിസംസാ. ദുതിയപദേപി ഏസേവ നയോ. ഏത്ഥ ചതുത്ഥഫലപഞ്ഞാ പഞ്ഞാവിമുത്തി നാമ, അവസേസാ ധമ്മാ ചേതോവിമുത്തീതി വേദിതബ്ബാ. ‘‘സീലാനുഗ്ഗഹിതാ’’തിആദീസു സീലന്തി ചതുപാരിസുദ്ധിസീലം. സുതന്തി സപ്പായധമ്മസ്സവനം. സാകച്ഛാതി കമ്മട്ഠാനേ ഖലനപക്ഖലനച്ഛേദനകഥാ. സമഥോതി വിപസ്സനാപാദികാ അട്ഠ സമാപത്തിയോ. വിപസ്സനാതി സത്തവിധാ അനുപസ്സനാ. ചതുപാരിസുദ്ധിസീലഞ്ഹി പൂരേന്തസ്സ, സപ്പായധമ്മസ്സവനം സുണന്തസ്സ, കമ്മട്ഠാനേ ഖലനപക്ഖലനം ഛിന്ദന്തസ്സ വിപസ്സനാപാദികാസു അട്ഠസു സമാപത്തീസു കമ്മം കരോന്തസ്സ, സത്തവിധം അനുപസ്സനം ഭാവേന്തസ്സ അരഹത്തമഗ്ഗോ ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഫലം ദേതി.

‘‘യഥാ ഹി മധുരം അമ്ബപക്കം പരിഭുഞ്ജിതുകാമോ അമ്ബപോതകസ്സ സമന്താ ഉദകകോട്ഠകം ഥിരം കത്വാ ബന്ധതി, ഘടം ഗഹേത്വാ കാലേന കാലം ഉദകം ആസിഞ്ചതി, ഉദകസ്സ അനിക്ഖമനത്ഥം മരിയാദം ഥിരം കരോതി. യാ ഹോതി സമീപേ വല്ലി വാ സുക്ഖദണ്ഡകോ വാ കിപില്ലികപുടോ വാ മക്കടകജാലം വാ, തം അപനേതി, ഖണിത്തിം ഗഹേത്വാ കാലേന കാലം മൂലാനി പരിഖണതി, ഏവമസ്സ അപ്പമത്തസ്സ ഇമാനി പഞ്ച കാരണാനി കരോതോ സോ അമ്ബോ വഡ്ഢിത്വാ ഫലം ദേതി, ഏവം സമ്പദമിദം വേദിതബ്ബം. രുക്ഖസ്സ സമന്തതോ കോട്ഠകബന്ധനം വിയ ഹി സീലം ദട്ഠബ്ബം, കാലേന കാലം ഉദകസിഞ്ചനം വിയ ധമ്മസ്സവനം, മരിയാദായ ഥിരഭാവകരണം വിയ സമഥോ, സമീപേ വല്ലിആദീനം ഹരണം വിയ കമ്മട്ഠാനേ ഖലനപക്ഖലനച്ഛേദനം, കാലേന കാലം ഖണിത്തിം ഗഹേത്വാ മൂലഖണനം വിയ സത്തന്നം അനുപസ്സനാനം ഭാവനാ, തേഹി പഞ്ചഹി കാരണേഹി അനുഗ്ഗഹിതസ്സ അമ്ബരുക്ഖസ്സ മധുരഫലദാനകാലോ വിയ ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഇമേഹി പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി അനുഗ്ഗഹിതായ സമ്മാദിട്ഠിയാ അരഹത്തഫലദാനം വേദിതബ്ബ’’ന്തി.

ഏത്ഥ ച ലദ്ധൂപകാരാതി യഥാരഹം നിസ്സയാദിവസേന ലദ്ധപച്ചയാ. വിപസ്സനാസമ്മാദിട്ഠിയാ അനുഗ്ഗഹിതഭാവേന ഗഹിതത്താ മഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠീസു ച അരഹത്തമഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠി. അനന്തരസ്സ ഹി വിധി പടിസേധോ വാ, അഗ്ഗഫലസമാധിമ്ഹി തപ്പരിക്ഖാരധമ്മേസുയേവ ച കേവലോ ചേതോപരിയായോ നിരുള്ഹോതി സമ്മാദിട്ഠീതി അരഹത്തമഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠി. ഫലക്ഖണേതി അനന്തരം കാലന്തരേ ചാതി ദുവിധേപി ഫലക്ഖണേ. പടിപ്പസ്സദ്ധിവസേന സബ്ബസംകിലേസേഹി ചേതോവിമുച്ചതി ഏതായാതി ചേതോവിമുത്തി, അഗ്ഗഫലപഞ്ഞം ഠപേത്വാ അവസേസാ ഫലധമ്മാ. തേനാഹ ‘‘ചേതോവിമുത്തി ഫലം അസ്സാതി, ചേതോവിമുത്തിസങ്ഖാതം ഫലം ആനിസംസോ’’തി. സബ്ബകിലേസേഹി ചേതസോ വിമുച്ചനസങ്ഖാതം പടിപ്പസ്സമ്ഭനസഞ്ഞിതം പഹാനം ഫലം ആനിസംസോ ചാതി യോജനാ. ഇധ ചേതോവിമുത്തിസദ്ദേന പഹാനമത്തം ഗഹിതം, പുബ്ബേ പഹായകധമ്മാ. അഞ്ഞഥാ ഫലധമ്മാ ഏവ ആനിസംസോതി ഗയ്ഹമാനേ പുനവചനം നിരത്ഥകം സിയാ. പഞ്ഞാവിമുത്തിഫലാനിസംസാതി ഏത്ഥാപി ഏവമേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. സമ്മാവാചാകമ്മന്താജീവാ സീലസഭാവത്താ വിസേസതോ സമാധിസ്സ ഉപകാരാ, തഥാ സമ്മാസങ്കപ്പോ ഝാനസഭാവത്താ. തഥാ ഹി സോ ‘‘അപ്പനാ’’തി നിദ്ദിട്ഠോ. സമ്മാസതിസമ്മാവായാമാ പന സമാധിപക്ഖിയാ ഏവാതി ആഹ ‘‘അവസേസാ ധമ്മാ ചേതോവിമുത്തീതി വേദിതബ്ബാ’’തി.

ചതുപാരിസുദ്ധിസീലന്തി അരിയമഗ്ഗാധിഗമസ്സ പദട്ഠാനഭൂതം ചതുപാരിസുദ്ധിസീലം. സുതാദീസുപി ഏസേവ നയോ. അത്തനോ ചിത്തപ്പവത്തിആരോചനവസേന സഹ കഥനം സംകഥാ, സംകഥാവ സാകച്ഛാ. ഇധ പന കമ്മട്ഠാനപ്പടിബദ്ധാതി ആഹ ‘‘കമ്മട്ഠാനേ…പേ… കഥാ’’തി. തസ്സ കമ്മട്ഠാനസ്സ ഏകവാരം വിധിയാ അപ്പടിപജ്ജനം ഖലനം, അനേകവാരം പക്ഖലനം, തദുഭയസ്സ വിച്ഛേദനീ അപനയനീ കഥാ ഖലനപക്ഖലനച്ഛേദനകഥാ. പൂരേന്തസ്സാതി വിവട്ടസന്നിസ്സിതം കത്വാ പാലേന്തസ്സ ബ്രൂഹേന്തസ്സ ച. സുണന്തസ്സാതി ‘‘യഥാഉഗ്ഗഹിതകമ്മട്ഠാനം ഫാതിം ഗമിസ്സതീ’’തി ഏവം സുണന്തസ്സ. തേനേവ ഹി ‘‘സപ്പായധമ്മസ്സവന’’ന്തി വുത്തം. കമ്മം കരോന്തസ്സാതി ഭാവനാനുയോഗകമ്മം കരോന്തസ്സ. പഞ്ചസുപി ഠാനേസു അന്ത-സദ്ദോ ഹേതുഅത്ഥജോതനോ ദട്ഠബ്ബോ. ഏവഞ്ഹി ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദിനാ വുച്ചമാനാ അമ്ബൂപമാ യുജ്ജേയ്യ.

ഉദകകോട്ഠകന്തി ജലാവാടം. ഥിരം കത്വാ ബന്ധതീതി അസിഥിലം ദള്ഹം നാതിമഹന്തം നാതിഖുദ്ദകം കത്വാ യോജേതി. ഥിരം കരോതീതി ഉദകസിഞ്ചനകാലേ തതോ തതോ പവത്തിത്വാ ഉദകസ്സ അനിക്ഖമനത്ഥം ജലാവാടപാളിം ഥിരതരം കരോതി. സുക്ഖദണ്ഡകോതി തസ്സേവ അമ്ബഗച്ഛസ്സ സുക്ഖകോ സാഖാസീസകോ. കിപില്ലികപുടോതി തമ്ബകിപില്ലികപുടോ. ഖണിത്തിന്തി കുദാലം. കോട്ഠകബന്ധനം വിയ സീലം സമ്മാദിട്ഠിയാ വഡ്ഢനൂപായസ്സ മൂലഭാവതോ. ഉദകസിഞ്ചനം വിയ ധമ്മസ്സവനം ഭാവനായ പരിബ്രൂഹനതോ. മരിയാദായ ഥിരഭാവകരണം വിയ സമഥോ യഥാവുത്തായ ഭാവനാധിട്ഠാനായ സീലമരിയാദായ ദള്ഹീഭാവാപാദനതോ. സമാഹിതസ്സ ഹി സീലം ഥിരതരം ഹോതി. സമീപേ വല്ലിആദീനം ഹരണം വിയ കമ്മട്ഠാനേ ഖലനപക്ഖലനച്ഛേദനം ഇച്ഛിതബ്ബഭാവനായ വിബന്ധനാപനയനതോ. മൂലഖണനം വിയ സത്തന്നം അനുപസ്സനാനം ഭാവനാ തസ്സാ വിബന്ധസ്സ മൂലഭൂതാനം തണ്ഹാമാനദിട്ഠീനം പലിഖണനതോ. ഏത്ഥ ച യസ്മാ സുപരിസുദ്ധസീലസ്സ കമ്മട്ഠാനം അനുയുഞ്ജന്തസ്സ സപ്പായധമ്മസ്സവനം ഇച്ഛിതബ്ബം, തതോ യഥാസുതേ അത്ഥേ സാകച്ഛാസമാപജ്ജനം, തതോ കമ്മട്ഠാനവിസോധനേന സമഥനിബ്ബത്തി, തതോ സമാഹിതസ്സ ആരദ്ധവിപസ്സകസ്സ വിപസ്സനാപാരിപൂരി, പരിപുണ്ണാ വിപസ്സനാ മഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠിം ബ്രൂഹേതീതി ഏവമേതേസം അങ്ഗാനം പരമ്പരായ സമ്മുഖാ അനുഗ്ഗണ്ഹനതോ അയമാനുപുബ്ബീ കഥിതാതി വേദിതബ്ബം.

അനുഗ്ഗഹിതസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. വിമുത്തായതനസുത്തവണ്ണനാ

൨൬. ഛട്ഠേ വിമുത്തിയാ വട്ടദുക്ഖതോ വിമുച്ചനസ്സ ആയതനാനി കാരണാനി വിമുത്തായതനാനീതി ആഹ – ‘‘വിമുച്ചനകാരണാനീ’’തി. പാളിഅത്ഥം ജാനന്തസ്സാതി ‘‘ഇധ സീലം ആഗതം, ഇധ സമാധി, ഇധ പഞ്ഞാ’’തിആദിനാ തംതംപാളിഅത്ഥം യാഥാവതോ ജാനന്തസ്സ. പാളിം ജാനന്തസ്സാതി തദത്ഥബോധിനിം പാളിം യാഥാവതോ ഉപധാരേന്തസ്സ. തരുണപീതീതി സഞ്ജാതമത്താ മുദുകാ പീതി ജായതി. കഥം ജായതി? യഥാദേസിതം ധമ്മം ഉപധാരേന്തസ്സ തദനുച്ഛവികമേവ അത്തനോ കായവാചാമനോസമാചാരം പരിഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സ സോമനസ്സം പത്തസ്സ പമോദലക്ഖണം പാമോജ്ജം ജായതി. തുട്ഠാകാരഭൂതാ ബലവപീതീതി പുരിമുപ്പന്നായ പീതിയാ വസേന ലദ്ധാസേവനത്താ അതിവിയ തുട്ഠാകാരഭൂതാ കായചിത്തദരഥസ്സ പസ്സമ്ഭനസമത്ഥതായ പസ്സദ്ധിയാ പച്ചയോ ഭവിതും സമത്ഥാ ബലപ്പത്താ പീതി ജായതി. യസ്മാ നാമകായേ പസ്സദ്ധേ രൂപകായോപി പസ്സദ്ധോ ഏവ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘നാമകായോ പസ്സമ്ഭതി’’ച്ചേവ വുത്തം.

സുഖം പടിലഭതീതി വക്ഖമാനസ്സ ചിത്തസമാധാനസ്സ പച്ചയോ ഭവിതും സമത്ഥം ചേതസികം നിരാമിസസുഖം പടിലഭതി വിന്ദതി. സമാധിയതീതി ഏത്ഥ പന ന യോ കോചി സമാധി അധിപ്പേതോ, അഥ ഖോ അനുത്തരസമാധീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അരഹത്ത…പേ… സമാധിയതീ’’തി ആഹ. ‘‘അയം ഹീ’’തിആദി തസ്സം ദേസനായം താദിസസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ യഥാവുത്തസമാധിപടിലാഭസ്സ കാരണഭാവവിഭാവനം, യം തഥാ വിമുത്തായതനഭാവോ. ഓസക്കിതുന്തി ദസ്സിതും. സമാധിയേവ സമാധിനിമിത്തന്തി കമ്മട്ഠാനപാളിയാ ആരുള്ഹോ സമാധി ഏവ പരതോ ഉപ്പജ്ജനകഭാവനാസമാധിസ്സ കാരണഭാവതോ സമാധിനിമിത്തം. തേനാഹ ‘‘ആചരിയസ്സ സന്തികേ’’തിആദി.

വിമുത്തായതനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. സമാധിസുത്തവണ്ണനാ

൨൭. സത്തമേ സബ്ബസോ കിലേസദുക്ഖദരഥപരിളാഹാനം വിഗതത്താ സാതിസയമേത്ഥ സുഖന്തി വുത്തം ‘‘അപ്പിതപ്പിതക്ഖണേ സുഖത്താ പച്ചുപ്പന്നസുഖോ’’തി. പുരിമസ്സ പുരിമസ്സ വസേന പച്ഛിമം പച്ഛിമം ലദ്ധാസേവനതായ സന്തപണീതതരഭാവപ്പത്തം ഹോതീതി ആഹ ‘‘പുരിമോ…പേ… സുഖവിപാകോ’’തി. കിലേസപ്പടിപ്പസ്സദ്ധിയാതി കിലേസാനം പടിപ്പസ്സമ്ഭനേന ലദ്ധത്താ. ‘‘കിലേസപ്പടിപ്പസ്സദ്ധിഭാവന്തി കിലേസാനം പടിപ്പസ്സമ്ഭനഭാവം. ലദ്ധത്താ പത്തത്താ തബ്ഭാവം ഉപഗതത്താ. ലോകിയസമാധിസ്സ പച്ചനീകാനി നീവരണപഠമജ്ഝാനനികന്തിആദീനി നിഗ്ഗഹേതബ്ബാനി, അഞ്ഞേ കിലേസാ വാരേതബ്ബാ. ഇമസ്സ പന അരഹത്തസമാധിസ്സ പടിപ്പസ്സദ്ധസബ്ബകിലേസത്താ ന നിഗ്ഗഹേതബ്ബം വാരേതബ്ബഞ്ച അത്ഥീതി മഗ്ഗാനന്തരം സമാപത്തിക്ഖണേ ച അപ്പയോഗേന അധിഗതത്താ അപ്പിതത്താ ച അപരിഹാനിവസേന വാ അപ്പിതത്താ ന സസങ്ഖാരനിഗ്ഗയ്ഹവാരിതഗതോ. സതിവേപുല്ലപ്പത്തത്താതി ഏതേന അപ്പവത്തമാനായപി സതിയാ സതിബഹുലതായ സതോ ഏവ നാമാതി ദസ്സേതി. യഥാപരിച്ഛിന്നകാലവസേനാതി ഏതേന പരിച്ഛിന്നസ്സതിയാ സതോതി ദസ്സേതി. സേസേസൂതി ഞാണേസു.

സമാധിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮-൯. പഞ്ചങ്ഗികസുത്താദിവണ്ണനാ

൨൮-൨൯. അട്ഠമേ കരോ വുച്ചതി പുപ്ഫസമ്ഭവം ‘‘ഗബ്ഭാസയേ കിരീയതീ’’തി കത്വാ. കരതോ ജാതോ കായോ കരജകായോ, തദുപനിസ്സയോ ചതുസന്തതിരൂപസമുദായോ. കാമം നാമകായോപി വിവേകജേന പീതിസുഖേന തഥാലദ്ധൂപകാരോ, ‘‘അഭിസന്ദേതീ’’തിആദിവചനതോ പന രൂപകായോ ഇധ അധിപ്പേതോതി ആഹ ‘‘ഇമം കരജകായ’’ന്തി. അഭിസന്ദേതീതി അഭിസന്ദനം കരോതി. തം പന അഭിസന്ദനം ഝാനമയേന പീതിസുഖേന കരജകായസ്സ തിന്തഭാവാപാദനം സബ്ബത്ഥകമേവ ലൂഖഭാവാപനയനന്തി ആഹ ‘‘തേമേതീ’’തിആദി. തയിദം അഭിസന്ദനം അത്ഥതോ യഥാവുത്തപീതിസുഖസമുട്ഠാനേഹി പണീതരൂപേഹി കായസ്സ പരിപ്ഫരണം ദട്ഠബ്ബം. പരിസന്ദേതീതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. സബ്ബം ഏതസ്സ അത്ഥീതി സബ്ബാവാ, തസ്സ സബ്ബാവതോ. അവയവാവയവിസമ്ബന്ധേ അവയവിനി സാമിവചനന്തി അവയവവിസയോ സബ്ബ-സദ്ദോ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘സബ്ബകോട്ഠാസവതോ’’തി. അഫുടം നാമ ന ഹോതി യത്ഥ യത്ഥ കമ്മജരൂപം, തത്ഥ തത്ഥ ചിത്തജരൂപസ്സ അഭിബ്യാപനതോ. തേനാഹ ‘‘ഉപാദിന്നകസന്തതീ’’തിആദി.

ഛേകോതി കുസലോ. തം പനസ്സ കോസല്ലം നഹാനീയചുണ്ണാനം കരണേ പിണ്ഡികരണേ ച സമത്ഥതാവസേന വേദിതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘പടിബലോ’’തിആദി. കംസ-സദ്ദോ ‘‘മഹതിയാ കംസപാതിയാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൬൧) സുവണ്ണേ ആഗതോ.‘‘കംസോ ഉപഹതോ യഥാ’’തിആദീസു (ധ. പ. ൧൩൪) കിത്തിമലോഹേ. കത്ഥചി പണ്ണത്തിമത്തേ ‘‘ഉപകംസോ നാമ രാജാസി, മഹാകംസസ്സ അത്രജോ’’തിആദി (ജാ. അട്ഠ. ൪.൧൦.൧൬൪ ഘടപണ്ഡിതജാതകവണ്ണനാ). ഇധ പന യത്ഥ കത്ഥചി ലോഹേതി ആഹ ‘‘യേന കേനചി ലോഹേന കതഭാജനേ’’തി. സ്നേഹാനുഗതാതി ഉദകസിനേഹേന അനുപ്പവിസനവസേന ഗതാ ഉപഗതാ. സ്നേഹപരേതാതി ഉദകസിനേഹേന പരിതോ ഗതാ സമന്തതോ ഫുടാ. തതോ ഏവ സന്തരബാഹിരാ ഫുടാ സ്നേഹേന. ഏതേന സബ്ബസോ ഉദകേന തേമിതഭാവമാഹ. ന ച പഗ്ഘരിണീതി ഏതേന തിന്തസ്സപി തസ്സ ഘനഥദ്ധഭാവം വദതി. തേനാഹ ‘‘ന ബിന്ദുബിന്ദൂ’’തിആദി.

താഹി താഹി ഉദകസിരാഹി ഉബ്ഭിജ്ജതീതി ഉബ്ഭിദം, ഉബ്ഭിദം ഉദകം ഏതസ്സാതി ഉബ്ഭിദോദകോ. ഉബ്ഭിന്നഉദകോതി നദീതീരേ ഖതകൂപകോ വിയ ഉബ്ഭിജ്ജനകഉദകോ. ഉഗ്ഗച്ഛനഉദകോതി ധാരാവസേന ഉട്ഠഹനഉദകോ. കസ്മാ പനേത്ഥ ഉബ്ഭിദോദകോവ രഹദോ ഗഹിതോ, ന ഇതരോതി ആഹ ‘‘ഹേട്ഠാ ഉഗ്ഗച്ഛനഉദകഞ്ഹീ’’തിആദി. ധാരാനിപാതബുബ്ബുളകേഹീതി ധാരാനിപാതേഹി ച ഉദകബുബ്ബുളേഹി ച. ‘‘ഫേണപടലേഹി ചാ’’തി വത്തബ്ബം, സന്നിസിന്നമേവ അപരിക്ഖോഭതായ നിച്ചലമേവ, സുപ്പസന്നമേവാതി അധിപ്പായോ. സേസന്തി ‘‘അഭിസന്ദേതീ’’തിആദികം.

ഉപ്പലാനീതി ഉപ്പലഗച്ഛാനി. സേതരത്തനീലേസൂതി ഉപ്പലേസു, സേതുപ്പലരത്തുപ്പലനീലുപ്പലേസൂതി അത്ഥോ. യം കിഞ്ചി ഉപ്പലം ഉപ്പലമേവ സാമഞ്ഞഗ്ഗഹണതോ. സതപത്തന്തി ഏത്ഥ സത-സദ്ദോ ബഹുപരിയായോ ‘‘സതഗ്ഘീ’’തിആദീസു വിയ. തേന അനേകസതപത്തസ്സപി സങ്ഗഹോ സിദ്ധോ ഹോതി. ലോകേ പന രത്തം പദുമം, സേതം പുണ്ഡരീകന്തി വുച്ചതി. യാവ അഗ്ഗാ യാവ ച മൂലാ ഉദകേന അഭിസന്ദനാദിസമ്ഭവദസ്സനത്ഥം ഉദകാനുഗ്ഗതഗ്ഗഹണം. ഇധ ഉപ്പലാദീനി വിയ കരജകായോ, ഉദകം വിയ തതിയജ്ഝാനസുഖം.

യസ്മാ പരിസുദ്ധേന ചേതസാതി ചതുത്ഥജ്ഝാനചിത്തമാഹ, തഞ്ച രാഗാദിഉപക്കിലേസമലാപഗമതോ നിരുപക്കിലേസം നിമ്മലം, തസ്മാ ആഹ ‘‘നിരുപക്കിലേസട്ഠേന പരിസുദ്ധ’’ന്തി. യസ്മാ പന പാരിസുദ്ധിയാ ഏവ പച്ചയവിസേസേന പവത്തിവിസേസോ പരിയോദാതതാ സുധന്തസുവണ്ണസ്സ നിഘംസനേന പഭസ്സരതാ വിയ, തസ്മാ ആഹ ‘‘പഭസ്സരട്ഠേന പരിയോദാതം വേദിതബ്ബ’’ന്തി. ഇദന്തി ഓദാതവചനം. ഉതുഫരണത്ഥന്തി ഉതുനോ ഫരണദസ്സനത്ഥം. ഉതുഫരണം ന ഹോതി സേസന്തി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘തങ്ഖണ …പേ… ബലവം ഹോതീ’’തി. വത്ഥം വിയ കരജകായോതി യോഗിനോ കരജകായോ വത്ഥം വിയ ദട്ഠബ്ബോ ഉതുഫരണസദിസേന ചതുത്ഥജ്ഝാനസുഖേന ഫരിതബ്ബത്താ. പുരിസസ്സ സരീരം വിയ ചതുത്ഥജ്ഝാനം ദട്ഠബ്ബം ഉതുഫരണട്ഠാനിയസ്സ സുഖസ്സ നിസ്സയഭാവതോ. തേനാഹ ‘‘തസ്മാ’’തിആദി. തത്ഥ ച ‘‘പരിസുദ്ധേന ചേതസാ’’തി ചേതോഗഹണേന ഝാനസുഖം വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. തേനാഹ ‘‘ഉതുഫരണം വിയ ചതുത്ഥജ്ഝാനസുഖ’’ന്തി. നനു ച ചതുത്ഥജ്ഝാനേ സുഖമേവ നത്ഥീതി? സച്ചം നത്ഥി, സാതലക്ഖണസന്തസഭാവത്താ പനേത്ഥ ഉപേക്ഖാ ‘‘സുഖ’’ന്തി അധിപ്പേതാ. തേന വുത്തം സമ്മോഹവിനോദനിയം (വിഭ. അട്ഠ. ൨൩൨) ‘‘ഉപേക്ഖാ പന സന്തത്താ, സുഖമിച്ചേവ ഭാസിതാ’’തി.

തസ്സ തസ്സ സമാധിസ്സ സരൂപദസ്സനസ്സ പച്ചയത്താ പച്ചവേക്ഖണഞാണം പച്ചവേക്ഖണനിമിത്തം. സമഭരിതോതി സമപുണ്ണോ.

മണ്ഡഭൂമീതി പപാവണ്ണഭൂമി. യത്ഥ സലിലസിഞ്ചനേന വിനാവ സസ്സാനി ഠിതാനി സമ്പജ്ജന്തി. യുഗേ യോജേതബ്ബാനി യോഗ്ഗാനി, തേസം ആചരിയോ യോഗ്ഗാചരിയോ. തേസം സിക്ഖാപനതോ ഹത്ഥിആദയോപി ‘‘യോഗ്ഗാ’’തി വുച്ചന്തീതി ആഹ പാളിയം ‘‘അസ്സദമ്മസാരഥീ’’തി. യേന യേനാതി ചതൂസു മഗ്ഗേസു യേന യേന മഗ്ഗേന. യം യം ഗതിന്തി ജവസമജവാദിഭേദാസു ഗതീസു യം യം ഗതിം. നവമേ നത്ഥി വത്തബ്ബം.

പഞ്ചങ്ഗികസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. നാഗിതസുത്തവണ്ണനാ

൩൦. ദസമേ ഉച്ചാസദ്ദമഹാസദ്ദാതി ഉദ്ധം ഉഗ്ഗതത്താ ഉച്ചോ പത്ഥടോ മഹന്തോ വിനിബ്ഭിജ്ജിത്വാ ഗഹേതും അസക്കുണേയ്യോ സദ്ദോ ഏതേസന്തി ഉച്ചാസദ്ദമഹാസദ്ദാ. വചീഘോസോപി ഹി ബഹൂഹി ഏകജ്ഝം പവത്തിതോ അത്ഥതോ സദ്ദതോ ച ദുരവബോധോ കേവലം മഹാനിഗ്ഘോസോ ഏവ ഹുത്വാ സോതപഥമാഗച്ഛതി. മച്ഛവിലോപേതി മച്ഛാനം വിലുമ്പിത്വാ വിയ ഗഹണേ, മച്ഛാനം വാ വിലുമ്പനേ. കേവട്ടാനഞ്ഹി മച്ഛപച്ഛിഠപിതട്ഠാനേ മഹാജനോ സന്നിപതിത്വാ ‘‘ഇധ അഞ്ഞം ഏകം മച്ഛം ദേഹി, ഏകം മച്ഛഫാലം ദേഹീ’’തി, ‘‘ഏതസ്സ തേ മഹാ ദിന്നോ, മയ്ഹം ഖുദ്ദകോ’’തി ഏവം ഉച്ചാസദ്ദം മഹാസദ്ദം കരോന്തി. മച്ഛഗ്ഗഹണത്ഥം ജാലേ പക്ഖിത്തേപി തസ്മിം ഠാനേ കേവട്ടാ ചേവ അഞ്ഞേ ച ‘‘പവിട്ഠോ ഗഹിതോ’’തി മഹാസദ്ദം കരോന്തി. തം സന്ധായേതം വുത്തം. അസുചിസുഖന്തി കായാസുചിസന്നിസ്സിതത്താ കിലേസാസുചിസന്നിസ്സിതത്താ ച അസുചിസന്നിസ്സിതസുഖം. നേക്ഖമ്മസുഖസ്സാതി കാമതോ നിക്ഖമന്തസ്സ സുഖസ്സ. പവിവേകസുഖസ്സാതി ഗണസങ്ഗണികതോ കിലേസസങ്ഗണികതോ ച വിഗതസ്സ സുഖസ്സ. ഉപസമസുഖസ്സാതി രാഗാദിവൂപസമാവഹസ്സ സുഖസ്സ. സമ്ബോധസുഖന്തി മഗ്ഗസങ്ഖാതസ്സ സമ്ബോധസ്സ നിട്ഠപ്പത്തത്ഥായ സുഖം. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

നാഗിതസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പഞ്ചങ്ഗികവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. സുമനവഗ്ഗോ

൧. സുമനസുത്തവണ്ണനാ

൩൧. ചതുത്ഥസ്സ പഠമേ സതക്കകൂതി സതസിഖരോ, അനേകകൂടോതി അത്ഥോ. ഇദം തസ്സ മഹാമേഘഭാവദസ്സനം. സോ ഹി മഹാവസ്സം വസ്സതി. തേനേവാഹ – ‘‘ഇതോ ചിതോ ച ഉട്ഠിതേന വലാഹകകൂടസതേന സമന്നാഗതോതി അത്ഥോ’’തി. ദസ്സനസമ്പന്നോതി ഏത്ഥ ദസ്സനം നാമ സോതാപത്തിമഗ്ഗോ. സോ ഹി പഠമം നിബ്ബാനദസ്സനതോ ‘‘ദസ്സന’’ന്തി വുച്ചതി. യദിപി തം ഗോത്രഭു പഠമതരം പസ്സതി, ദിസ്വാ പന കത്തബ്ബകിച്ചസ്സ കിലേസപ്പഹാനസ്സ അകരണതോ ന തം ‘‘ദസ്സന’’ന്തി വുച്ചതി. ആവജ്ജനട്ഠാനിയഞ്ഹി തം ഞാണം. മഗ്ഗസ്സ നിബ്ബാനാരമ്മണതാസാമഞ്ഞേന ചേതം വുത്തം, ന നിബ്ബാനപ്പടിവിജ്ഝനേന, തസ്മാ ധമ്മചക്ഖും പുനപ്പുനം നിബ്ബത്തനേന ഭാവനം അപ്പത്തം ദസ്സനം, ധമ്മചക്ഖുഞ്ച പരിഞ്ഞാദികിച്ചകരണേന ചതുസച്ചധമ്മദസ്സനം തദഭിസമയോതി നത്ഥേത്ഥ ഗോത്രഭുസ്സ ദസ്സനഭാവാപത്തി. സേസമേത്ഥ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

സുമനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ചുന്ദീസുത്തവണ്ണനാ

൩൨. ദുതിയേ ‘‘അരിയകന്തേഹി സീലേഹി സമന്നാഗതോ’’തിആദീസു (അ. നി. ൫.൧൭൯) അരിയകന്താനീതി പഞ്ചസീലാനി ആഗതാനി. അരിയകന്താനി ഹി പഞ്ചസീലാനി അരിയാനം കന്താനി പിയാനി, ഭവന്തരഗതാപി അരിയാ താനി ന വിജഹന്തി. ഇധ പന ‘‘യാവതാ, ചുന്ദ, സീലാനി അരിയകന്താനി സീലാനി, തേസം അഗ്ഗമക്ഖായതി…പേ… അഗ്ഗേ തേ പരിപൂരകാരിനോ’’തി വുത്തത്താ മഗ്ഗഫലാനി സീലാനി അധിപ്പേതാനീതി ആഹ ‘‘അരിയകന്താനി സീലാനീതി മഗ്ഗഫലസമ്പയുത്താനി സീലാനീ’’തി.

ചുന്ദീസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ഉഗ്ഗഹസുത്തവണ്ണനാ

൩൩. തതിയേ സബ്ബപഠമം ഉട്ഠാനസീലാതി രത്തിയാ വിഭായനവേലായ സാമികേ പരിജനേ സേയ്യായ അവുട്ഠിതേ സബ്ബപഠമം ഉട്ഠാനസീലാ. സാമികം ദിസ്വാ നിസിന്നാസനതോ അഗ്ഗിദഡ്ഢാ വിയ പഠമമേവ വുട്ഠഹന്തീതി വാ പുബ്ബുട്ഠായിനിയോ. കിംകാരന്തി കിംകരണീയം, കിംകരണഭാവേന പുച്ഛിത്വാ കാതബ്ബവേയ്യാവച്ചന്തി അത്ഥോ. തം പടിസ്സുണന്താ വിചരന്തീതി കിംകാരപ്പടിസ്സാവിനിയോ. മനാപംയേവ കിരിയം കരോന്തി സീലേനാതി മനാപചാരിനിയോ. പിയമേവ വദന്തി സീലേനാതി പിയവാദിനിയോ.

തത്രുപായായാതി തത്ര കമ്മേ സാധേതബ്ബഉപായഭൂതായ വീമംസായ. തേനാഹ ‘‘തസ്മിം ഉണ്ണാകപ്പാസസംവിധാനേ’’തിആദി. അലം കാതുന്തി കാതും സമത്ഥാ. അലം സംവിധാതുന്തി വിചാരേതും സമത്ഥാ. തേനാഹ ‘‘അലം കാതും അലം സംവിധാതുന്തി അത്തനാ കാതുമ്പി പരേഹി കാരാപേതുമ്പീ’’തിആദി. സേസമേത്ഥ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ഉഗ്ഗഹസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪-൫. സീഹസേനാപതിസുത്താദിവണ്ണനാ

൩൪-൩൫. ചതുത്ഥേ സന്ദിട്ഠികന്തി അസമ്പരായികതായ സാമം ദട്ഠബ്ബം. സയം അനുഭവിതബ്ബം അത്തപച്ചക്ഖം ദിട്ഠധമ്മികന്തി അത്ഥോ. ന സദ്ധാമത്തകേനേവ തിട്ഠതീതി ‘‘ദാനം നാമ സാധു സുന്ദരം, ബുദ്ധാദീഹി പണ്ഡിതേഹി പസത്ഥ’’ന്തി ഏവം സദ്ധാമത്തകേനേവ ന തിട്ഠതി. യം ദാനം ദേതീതി യം ദേയ്യധമ്മം പരസ്സ ദേതി. തസ്സ പതി ഹുത്വാതി തബ്ബിസയം ലോഭം സുട്ഠു അഭിഭവന്തോ തസ്സ അധിപതി ഹുത്വാ ദേതി. തേന അനധിഭവനീയത്താ ന ദാസോ ന സഹായോതി. തത്ഥ തദുഭയം അന്വയതോ ബ്യതിരേകതോ ച ദസ്സേതും ‘‘യോ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ദാസോ ഹുത്വാ ദേതി തണ്ഹാദാസബ്യസ്സ ഉപഗതത്താ. സഹായോ ഹുത്വാ ദേതി തസ്സ പിയഭാവാവിസ്സജ്ജനതോ. സാമീ ഹുത്വാ ദേതി തത്ഥ തണ്ഹാദാസബ്യതോ അത്താനം മോചേത്വാ അഭിഭുയ്യ പവത്തനതോ. അഥ വാ യോ ദാനസീലതായ ദായകോ പുഗ്ഗലോ, സോ ദാനേ പവത്തിഭേദേന ദാനദാസോ, ദാനസഹായോ, ദാനപതീതി തിപ്പകാരോ ഹോതി. തദസ്സ തിപ്പകാരതം വിഭജിത്വാ ദസ്സേതും ‘‘യോ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ദാതബ്ബട്ഠേന ദാനം, അന്നപാനാദി.

തത്ഥ യം അത്തനാ പരിഭുഞ്ജതി, തണ്ഹാധിപന്നതായ തസ്സ വസേന വത്തനതോ ദാസോ വിയ ഹോതി. യം പരേസം ദീയതി, തത്ഥാപി അന്നപാനസാമഞ്ഞേന ഇദം വുത്തം ‘‘ദാനസങ്ഖാതസ്സ ദേയ്യധമ്മസ്സ ദാസോ ഹുത്വാ’’തി. സഹായോ ഹുത്വാ ദേതി അത്തനാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബസ്സ പരേസം ദാതബ്ബസ്സ ച സമസമം ഠപനതോ. പതി ഹുത്വാ ദേതി സയം ദേയ്യധമ്മസ്സ വസേ അവത്തിത്വാ തസ്സ അത്തനോ വസേ വത്താപനതോ. അപരോ നയോ – യോ അത്തനാ പണീതം പരിഭുഞ്ജിത്വാ പരേസം നിഹീനം ദേതി, സോ ദാനദാസോ നാമ തന്നിമിത്തനിഹീനഭാവാപത്തിതോ. യോ യാദിസം അത്തനാ പരിഭുഞ്ജതി, താദിസമേവ പരേസം ദേതി, സോ ദാനസഹായോ നാമ തന്നിമിത്തഹീനാധികഭാവവിവജ്ജനേന സദിസഭാവാപത്തിതോ. യോ അത്തനാ നിഹീനം പരിഭുഞ്ജിത്വാ പരേസം പണീതം ദേതി, സോ ദാനപതി നാമ തന്നിമിത്തസേട്ഠഭാവാപത്തിതോ.

നിത്തേജഭൂതോ തേജഹാനിപ്പത്തിയാ. സഹ ബ്യതി ഗച്ഛതീതി സഹബ്യോ, സഹപവത്തനകോ, തസ്സ ഭാവോ സഹബ്യതാ, സഹപവത്തീതി ആഹ ‘‘സഹഭാവം ഏകീഭാവം ഗതാ’’തി. അസിതസ്സാതി വാ അബന്ധസ്സ, തണ്ഹാബന്ധനേന അബന്ധസ്സാതി അത്ഥോ. പഞ്ചമം ഉത്താനമേവ.

സീഹസേനാപതിസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬-൭. കാലദാനസുത്താദിവണ്ണനാ

൩൬-൩൭. ഛട്ഠേ ആരാമതോതി ഫലാരാമതോ. പഠമുപ്പന്നാനീതി സബ്ബപഠമം സുജാതാനി. ഭാസിതഞ്ഞൂതി ഭിക്ഖൂ ഘരദ്വാരേ ഠിതാ കിഞ്ചാപി തുണ്ഹീ ഹോന്തി, അത്ഥതോ പന ‘‘ഭിക്ഖം ദേഥാ’’തി വദന്തി നാമ അരിയായ യാചനായ. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘ഉദ്ധിസ്സ അരിയാ തിട്ഠന്തി, ഏസാ അരിയാനം യാചനാ’’തി. തത്ര യേ ‘‘മയം പചാമ, ഇമേ ന പചന്തി, പചമാനേ പത്വാ അലഭന്താ കുഹിം ലഭിസ്സന്തീ’’തി ദേയ്യധമ്മം സംവിഭജന്തി, തേ ഭാസിതഞ്ഞൂ നാമ ഞത്വാ കത്തബ്ബസ്സ കരണതോ. യുത്തപ്പത്തകാലേതി ദാതും യുത്തപ്പത്തകാലേ. അപ്പടിവാനചിത്തോതി അനിവത്തനചിത്തോ. സത്തമം ഉത്താനമേവ.

കാലദാനസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. സദ്ധസുത്തവണ്ണനാ

൩൮. അട്ഠമേ അനുകമ്പന്തീതി ‘‘സബ്ബേ സത്താ സുഖീ ഹോന്തു അവേരാ അബ്യാപജ്ജാ’’തി ഏവം ഹിതഫരണേന അനുഗ്ഗണ്ഹന്തി. അപിച ഉപട്ഠാകാനം ഗേഹം അഞ്ഞേ സീലവന്തേ സബ്രഹ്മചാരിനോ ഗഹേത്വാ പവിസന്താപി അനുഗ്ഗണ്ഹന്തി നാമ. നീചവുത്തിന്തി പണിപാതസീലം. കോധമാനഥദ്ധതായ രഹിതന്തി കോധമാനവസേന ഉപ്പന്നോ യോ ഥദ്ധഭാവോ ചിത്തസ്സ ഉദ്ധുമാതലക്ഖണോ, തേന വിരഹിതന്തി അത്ഥോ. സോരച്ചേനാതി ‘‘തത്ഥ കതമം സോരച്ചം? യോ കായികോ അവീതിക്കമോ, വാചസികോ അവീതിക്കമോ, കായികവാചസികോ അവീതിക്കമോ, ഇദം വുച്ചതി സോരച്ചം. സബ്ബോപി സീലസംവരോ സോരച്ച’’ന്തി ഏവമാഗതേന സീലസംവരസങ്ഖാതേന സോരതഭാവേന. സഖിലന്തി ‘‘തത്ഥ കതമം സാഖല്യം? യാ സാ വാചാ ഥദ്ധകാ കക്കസാ ഫരുസാ കടുകാ അഭിസജ്ജനീ കോധസാമന്താ അസമാധിസംവത്തനികാ, തഥാരൂപിം വാചം പഹായ യാ സാ വാചാ നേലാ കണ്ണസുഖാ പേമനീയാ ഹദയങ്ഗമാ പോരീ ബഹുജനകന്താ ബഹുജനമനാപാ, തഥാരൂപിം വാചം ഭാസിതാ ഹോതി. യാ തത്ഥ സണ്ഹവാചതാ സഖിലവാചതാ അഫരുസവാചതാ, ഇദം വുച്ചതി സാഖല്യ’’ന്തി (ധ. സ. ൧൩൫൦) ഏവം വുത്തേന സമ്മോദകമുദുഭാവേന സമന്നാഗതം. തേനാഹ ‘‘സഖിലന്തി സമ്മോദക’’ന്തി.

സദ്ധസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯-൧൦. പുത്തസുത്താദിവണ്ണനാ

൩൯-൪൦. നവമേ ഭതോതി പോസിതോ. തം പന ഭരണം ജാതകാലതോ പട്ഠായ സുഖപച്ചയൂപഹരണേന ദുക്ഖപച്ചയാപഹരണേന ച പവത്തിതന്തി ദസ്സേതും ‘‘അമ്ഹേഹീ’’തിആദി വുത്തം. ഹത്ഥപാദവഡ്ഢനാദീഹീതി ആദി-സദ്ദേന മുഖേന സിങ്ഘാനികാപനയനനഹാപനമണ്ഡനാദിഞ്ച സങ്ഗണ്ഹാതി. മാതാപിതൂനം സന്തകം ഖേത്താദിം അവിനാസേത്വാ രക്ഖിതം തേസം പരമ്പരായ ഠിതിയാ കാരണം ഹോതീതി ആഹ ‘‘അമ്ഹാകം സന്തകം…പേ… കുലവംസോ ചിരം ഠസ്സതീ’’തി. സലാകഭത്താദീനി അനുപച്ഛിന്ദിത്വാതി സലാകഭത്താദീനി അവിച്ഛിന്ദിത്വാ. യസ്മാ ദായജ്ജപ്പടിലാഭസ്സ യോഗ്യഭാവേന വത്തമാനോയേവ ദായസ്സ പടിപജ്ജിസ്സതി, ന ഇതരോതി ആഹ ‘‘കുലവംസാനുരൂപായ പടിപത്തിയാ’’തിആദി. അത്തനാ ദായജ്ജാരഹം കരോന്തോതി അത്താനം ദായജ്ജാരഹം കരോന്തോ. മാതാപിതരോ ഹി അത്തനോ ഓവാദേ അവത്തമാനേ മിച്ഛാപടിപന്നേ ദാരകേ വിനിച്ഛയം ഗന്ത്വാ അപുത്തേ കരോന്തി, തേ ദായജ്ജാരഹാ ന ഹോന്തി. ഓവാദേ വത്തമാനേ പന കുലസന്തകസ്സ സാമികേ കരോന്തി. തതിയദിവസതോ പട്ഠായാതി മതദിവസതോ തതിയദിവസതോ പട്ഠായ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ. ദസമം ഉത്താനമേവ.

പുത്തസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സുമനവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. മുണ്ഡരാജവഗ്ഗോ

൧-൨. ആദിയസുത്താദിവണ്ണനാ

൪൧-൪൨. പഞ്ചമസ്സ പഠമേ ഉട്ഠാനവീരിയാധിഗതേഹീതി വാ ഉട്ഠാനേന ച വീരിയേന ച അധിഗതേഹി. തത്ഥ ഉട്ഠാനന്തി കായികം വീരിയം. വീരിയന്തി ചേതസികന്തി വദന്തി. ഉട്ഠാനന്തി വാ ഭോഗുപ്പാദനേ യുത്തപ്പയുത്തതാ. വീരിയം തജ്ജോ ഉസ്സാഹോ. പീണിതന്തി ധാതം സുതിത്തം. തഥാഭൂതോ പന യസ്മാ ഥൂലസരീരോ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘ഥൂലം കരോതീ’’തി വുത്തം. ദുതിയം ഉത്താനമേവ.

ആദിയസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ഇട്ഠസുത്തവണ്ണനാ

൪൩. തതിയേ അപ്പമാദം പസംസന്തീതി ‘‘ഏതാനി ആയുആദീനി പത്ഥയന്തേന അപ്പമാദോ കാതബ്ബോ’’തി അപ്പമാദമേവ പസംസന്തി പണ്ഡിതാ. യസ്മാ വാ പുഞ്ഞകിരിയാസു പണ്ഡിതാ അപ്പമാദം പസംസന്തി, തസ്മാ ആയുആദീനി പത്ഥയന്തേന അപ്പമാദോവ കാതബ്ബോതി അത്ഥോ. പുരിമസ്മിം അത്ഥവികപ്പേ ‘‘പുഞ്ഞകിരിയാസൂ’’തി പദസ്സ ‘‘അപ്പമത്തോ’’തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ. യസ്മാ പണ്ഡിതാ അപ്പമാദം പസംസന്തി, യസ്മാ ച പുഞ്ഞകിരിയാസു അപ്പമത്തോ ഉഭോ അത്ഥേ അധിഗതോ ഹോതി, തസ്മാ ആയുആദീനി പത്ഥയന്തേന അപ്പമാദോവ കാതബ്ബോ. ദുതിയസ്മിം അത്ഥവികപ്പേ പണ്ഡിതാ അപ്പമാദം പസംസന്തി. കത്ഥാതി? പുഞ്ഞകിരിയാസു. കസ്മാതി ചേ? യസ്മാ അപ്പമത്തോ ഉഭോ അത്ഥേ അധിഗ്ഗണ്ഹാതി പണ്ഡിതോ, തസ്മാതി അത്ഥോ. അത്ഥപ്പടിലാഭേനാതി ദിട്ഠധമ്മികാദിഹിതപ്പടിലാഭേന.

ഇട്ഠസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. മനാപദായീസുത്തവണ്ണനാ

൪൪. ചതുത്ഥേ ഝാനമനേന നിബ്ബത്തം മനോമയന്തി ആഹ ‘‘സുദ്ധാവാസേസു ഏകം ഝാനമനേന നിബ്ബത്തം ദേവകായ’’ന്തി. സതിപി ഹി സബ്ബസത്താനം അഭിസങ്ഖാരമനസാ നിബ്ബത്തഭാവേ ബാഹിരപച്ചയേഹി വിനാ മനസാവ നിബ്ബത്തത്താ ‘‘മനോമയാ’’തി വുച്ചന്തി രൂപാവചരസത്താ. യദി ഏവം കാമഭവേ ഓപപാതികസത്താനമ്പി മനോമയഭാവോ ആപജ്ജതീതി ചേ? ന, തത്ഥ ബാഹിരപച്ചയേഹി നിബ്ബത്തേതബ്ബതാസങ്കായ ഏവ അഭാവതോ ‘‘മനസാവ നിബ്ബത്താ’’തി അവധാരണാസമ്ഭവതോ. നിരുള്ഹോ വായം ലോകേ മനോമയവോഹാരോ രൂപാവചരസത്തേസു. തഥാ ഹി ‘‘അന്നമയോ, പാണമയോ, മനോമയോ, ആനന്ദമയോ, വിഞ്ഞാണമയോ’’തി പഞ്ചധാ അത്താനം വേദവാദിനോപി വദന്തി. ഉച്ഛേദവാദിനോപി വദന്തി ‘‘ദിബ്ബോ രൂപീ മനോമയോ’’തി (ദീ. നി. ൧.൮൭). തീസു വാ കുലസമ്പത്തീസൂതി ബ്രാഹ്മണഖത്തിയവേസ്സസങ്ഖാതേസു സമ്പന്നകുലേസു. ഛസു വാ കാമസഗ്ഗേസൂതി ഛസു കാമാവചരദേവേസു.

മനാപദായീസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫-൬. പുഞ്ഞാഭിസന്ദസുത്താദിവണ്ണനാ

൪൫-൪൬. പഞ്ചമേ അസങ്ഖേയ്യോതി ആള്ഹകഗണനായ അസങ്ഖേയ്യോ. യോജനവസേന പനസ്സ സങ്ഖാ അത്ഥി ഹേട്ഠാ മഹാപഥവിയാ ഉപരി ആകാസേന പരിസമന്തതോ ചക്കവാളപബ്ബതേന മജ്ഝേ തത്ഥ തത്ഥ ഠിതകേഹി ദീപപബ്ബതപരിയന്തേഹി പരിച്ഛിന്നത്താ ജാനന്തേന യോജനതോ സങ്ഖാതും സക്കാതി കത്വാ. മഹാസരീരമച്ഛകുമ്ഭീലയക്ഖരക്ഖസമഹാനാഗദാനവാദീനം സവിഞ്ഞാണകാനം ബലവാമുഖപാതാലാദീനം അവിഞ്ഞാണകാനം ഭേരവാരമ്മണാനം വസേന ബഹുഭേരവം. പുഥൂതി ബഹൂ. സവന്തീതി സന്ദമാനാ. ഉപയന്തീതി ഉപഗച്ഛന്തി. ഛട്ഠം ഉത്താനമേവ.

പുഞ്ഞാഭിസന്ദസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭-൮. ധനസുത്താദിവണ്ണനാ

൪൭-൪൮. സത്തമേ സദ്ധാതി മഗ്ഗേനാഗതാ സദ്ധാ. സീലഞ്ച യസ്സ കല്യാണന്തി കല്യാണസീലം നാമ അരിയസാവകസ്സ അരിയകന്തം സീലം വുച്ചതി. തത്ഥ കിഞ്ചാപി അരിയസാവകസ്സ ഏകസീലമ്പി അകന്തം നാമ നത്ഥി, ഇമസ്മിം പനത്ഥേ ഭവന്തരേപി അപ്പഹീനം പഞ്ചസീലം അധിപ്പേതം. അട്ഠമം ഉത്താനമേവ.

ധനസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. കോസലസുത്തവണ്ണനാ

൪൯. നവമേ പതിതക്ഖന്ധോതി സമ്മുഖാ കിഞ്ചി ഓലോകേതും അസമത്ഥതായ അധോമുഖോ. നിപ്പടിഭാനോതി സഹധമ്മികം കിഞ്ചി വത്തും അവിസഹനതോ നിപ്പടിഭാനോ പടിഭാനരഹിതോ.

കോസലസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. നാരദസുത്തവണ്ണനാ

൫൦. ദസമേ അജ്ഝോമുച്ഛിതോതി അധിമത്തായ തണ്ഹാമുച്ഛായ മുച്ഛിതോ, മുച്ഛം മോഹം പമാദം ആപന്നോ. തേനാഹ ‘‘ഗിലിത്വാ…പേ… അതിരേകമുച്ഛായ തണ്ഹായ സമന്നാഗതോ’’തി. മഹച്ചാതി മഹതിയാ. ലിങ്ഗവിപല്ലാസേന ചേതം വുത്തം. തേനാഹ ‘‘മഹതാ രാജാനുഭാവേനാ’’തി.

നാരദസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

മുണ്ഡരാജവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പഠമപണ്ണാസകം നിട്ഠിതം.

൨. ദുതിയപണ്ണാസകം

(൬) ൧. നീവരണവഗ്ഗോ

൧-൨. ആവരണസുത്താദിവണ്ണനാ

൫൧-൫൨. ദുതിയസ്സ പഠമേ ആവരന്തീതി ആവരണാ, നീവാരയന്തീതി നീവരണാ. ഏത്ഥ ച ആവരന്തീതി കുസലധമ്മുപ്പത്തിം ആദിതോ പരിവാരേന്തി. നീവാരയന്തീതി നിരവസേസതോ വാരയന്തീതി അത്ഥോ, തസ്മാ ആവരണവസേനാതി ആദിതോ കുസലുപ്പത്തിവാരണവസേന. നീവരണവസേനാതി നിരവസേസതോ വാരണവസേനാതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. യസ്മാ പഞ്ച നീവരണാ ഉപ്പജ്ജമാനാ അനുപ്പന്നായ ലോകിയലോകുത്തരായ പഞ്ഞായ ഉപ്പജ്ജിതും ന ദേന്തി, ഉപ്പന്നാപി അട്ഠ സമാപത്തിയോ പഞ്ച വാ അഭിഞ്ഞാ ഉപച്ഛിന്ദിത്വാ പാതേന്തി, തസ്മാ ‘‘പഞ്ഞായ ദുബ്ബലീകരണാ’’തി വുച്ചന്തി. ഉപച്ഛിന്ദനം പാതനഞ്ചേത്ഥ താസം പഞ്ഞാനം അനുപ്പന്നാനം ഉപ്പജ്ജിതും അപ്പദാനമേവ. ഇതി മഹഗ്ഗതാനുത്തരപഞ്ഞാനം ഏകച്ചായ ച പരിത്തപഞ്ഞായ അനുപ്പത്തിഹേതുഭൂതാ നീവരണധമ്മാ ഇതരാസം സമത്ഥതം വിഹനന്തിയേവാതി പഞ്ഞായ ദുബ്ബലീകരണാ വുത്താ. ഭാവനാമനസികാരേന വിനാ പകതിയാ മനുസ്സേഹി നിബ്ബത്തേതബ്ബോ ധമ്മോതി മനുസ്സധമ്മോ, മനുസ്സത്തഭാവാവഹോ വാ ധമ്മോ മനുസ്സധമ്മോ, അനുളാരം പരിത്തകുസലം. യം അസതിപി ബുദ്ധുപ്പാദേ വത്തതി, യഞ്ച സന്ധായാഹ ‘‘ഹീനേന ബ്രഹ്മചരിയേന, ഖത്തിയേ ഉപപജ്ജതീ’’തി (ജാ. ൧.൮.൭൫). അലം അരിയായ അരിയഭാവായാതി അലമരിയോ, അരിയഭാവായ സമത്ഥോതി വുത്തം ഹോതി. ഞാണദസ്സനമേവ ഞാണദസ്സനവിസേസോ, അലമരിയോ ച സോ ഞാണദസ്സനവിസേസോ ചാതി അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസോ.

ഞാണദസ്സനന്തി ച ദിബ്ബചക്ഖുപി വിപസ്സനാപി മഗ്ഗോപി ഫലമ്പി പച്ചവേക്ഖണഞാണമ്പി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണമ്പി വുച്ചതി. ‘‘അപ്പമത്തോ സമാനോ ഞാണദസ്സനം ആരാധേതീ’’തി (മ. നി. ൧.൩൧൧) ഹി ഏത്ഥ ദിബ്ബചക്ഖു ഞാണദസ്സനം നാമ. ‘‘ഞാണദസ്സനായ ചിത്തം അഭിനീഹരതി അഭിനിന്നാമേതീ’’തി (ദീ. നി. ൧.൨൩൪) ഏത്ഥ വിപസ്സനാഞാണം. ‘‘അഭബ്ബാ തേ ഞാണായ ദസ്സനായ അനുത്തരായ സമ്ബോധായാ’’തി (അ. നി. ൪.൧൯൬) ഏത്ഥ മഗ്ഗോ. ‘‘അയമഞ്ഞോ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസോ അധിഗതോ ഫാസുവിഹാരോ’’തി (മ. നി. ൧.൩൨൮) ഏത്ഥ ഫലം. ‘‘ഞാണഞ്ച പന മേ ദസ്സനം ഉദപാദി, അകുപ്പാ മേ വിമുത്തി, അയമന്തിമാ ജാതി, നത്ഥി ദാനി പുനബ്ഭവോ’’തി (സം. നി. ൫.൧൦൮൧; മഹാവ. ൧൬; പടി. മ. ൨.൩൦) ഏത്ഥ പച്ചവേക്ഖണഞാണം. ‘‘ഞാണഞ്ച പന മേ ദസ്സനം ഉദപാദി ‘സത്താഹകാലകതോ ആളാരോ കാലാമോ’’’തി (മ. നി. ൧.൨൮൪; ൨.൩൪൦) ഏത്ഥ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം. ഇധ പന ലോകുത്തരധമ്മോ അധിപ്പേതോ. ഏത്ഥ ച രൂപായതനം ജാനാതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം വിയ പസ്സതി ചാതി ഞാണദസ്സനം, ദിബ്ബചക്ഖു. സമ്മസനൂപചാരേ ച ധമ്മലക്ഖണത്തയഞ്ച തഥാ ജാനാതി പസ്സതി ചാതി ഞാണദസ്സനം, വിപസ്സനാ. നിബ്ബാനം ചത്താരി വാ സച്ചാനി അസമ്മോഹപ്പടിവേധതോ ജാനാതി പസ്സതി ചാതി ഞാണദസ്സനം, മഗ്ഗോ. ഫലം പന നിബ്ബാനവസേനേവ യോജേതബ്ബം. പച്ചവേക്ഖണാ മഗ്ഗാധിഗതസ്സ അത്ഥസ്സ സബ്ബസോ ജോതനട്ഠേന ഞാണദസ്സനം. സബ്ബഞ്ഞുതാ അനാവരണതായ സമന്തചക്ഖുതായ ച ഞാണദസ്സനം. ബ്യാദിണ്ണകാലോതി പരിയാദിന്നകാലോ. ദുതിയം ഉത്താനമേവ.

ആവരണസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩-൪. പധാനിയങ്ഗസുത്താദിവണ്ണനാ

൫൩-൫൪. തതിയേ പദഹതീതി പദഹനോ, ഭാവനമനുയുത്തോ യോഗീ, തസ്സ ഭാവോ ഭാവനാനുയോഗോ പദഹനഭാവോ. പധാനമസ്സ അത്ഥീതി പധാനികോ, ക-കാരസ്സ യ-കാരം കത്വാ ‘‘പധാനിയോ’’തി വുത്തം. ‘‘അഭിനീഹാരതോ പട്ഠായ ആഗതത്താ’’തി വുത്തത്താ പച്ചേകബോധിസത്തസാവകബോധിസത്താനമ്പി പണിധാനതോ പഭുതി ആഗതസദ്ധാ ആഗമനസദ്ദാ ഏവ, ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസേന പന ‘‘സബ്ബഞ്ഞുബോധിസത്താന’’ന്തി വുത്തം. അധിഗമതോ സമുദാഗതത്താ അഗ്ഗമഗ്ഗഫലസമ്പയുത്താ ചാപി അധിഗമസദ്ധാ നാമ, യാ സോതാപന്നസ്സ അങ്ഗഭാവേന വുത്താ. അചലഭാവേനാതി പടിപക്ഖേന അനധിഭവനീയത്താ നിച്ചലഭാവേന. ഓകപ്പനന്തി ഓക്കന്ദിത്വാ അധിമുച്ചനം, പസാദുപ്പത്തിയാ പസാദനീയവത്ഥുസ്മിം പസീദനമേവ. സുപ്പടിവിദ്ധന്തി സുട്ഠു പടിവിദ്ധം. യഥാ തേന പടിവിദ്ധേന സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം ഹത്ഥഗതം അഹോസി, തഥാ പടിവിദ്ധം. യസ്സ ബുദ്ധസുബുദ്ധതായ സദ്ധാ അചലാ അസമ്പവേധി, തസ്സ ധമ്മസുധമ്മതായ സങ്ഘസുപ്പടിപന്നതായ തേന പടിവേധേന സദ്ധാ ന തഥാതി അട്ഠാനമേതം അനവകാസോ. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘യോ, ഭിക്ഖവേ, ബുദ്ധേ പസന്നോ ധമ്മേ പസന്നോ സങ്ഘേ പസന്നോ’’തിആദി. പധാനവീരിയം ഇജ്ഝതി ‘‘അദ്ധാ ഇമായ പടിപദായ ജരാമരണതോ മുച്ചിസ്സാമീ’’തി സക്കച്ചം പദഹനതോ.

അപ്പ-സദ്ദോ അഭാവത്ഥോ ‘‘അപ്പസദ്ദസ്സ…പേ… ഖോ പനാ’’തിആദീസു വിയാതി ആഹ ‘‘അരോഗോ’’തി. സമവേപാകിനിയാതി യഥാഭുത്തമാഹാരം സമാകാരേനേവ പചനസീലായ. ദള്ഹം കത്വാ പചന്തീ ഹി ഗഹണീ ഘോരഭാവേന പിത്തവികാരാദിവസേന രോഗം ജനേതി, സിഥിലം കത്വാ പചന്തീ മന്ദഭാവേന വാതവികാരാദിവസേന തേനാഹ ‘‘നാതിസീതായ നാച്ചുണ്ഹായാ’’തി. ഗഹണിതേജസ്സ മന്ദപടുതാവസേന സത്താനം യഥാക്കമം സീതുണ്ഹസഹതാതി ആഹ ‘‘അതിസീതലഗ്ഗഹണികോ’’തിആദി. യാഥാവതോ അച്ചയദേസനാ അത്തനോ ആവികരണം നാമാതി ആഹ ‘‘യഥാഭൂതം അത്തനോ അഗുണം പകാസേതാ’’തി. ഉദയത്ഥഗാമിനിയാതി സങ്ഖാരാനം ഉദയഞ്ച വയഞ്ച പടിവിജ്ഝന്തിയാതി അയമേത്ഥ അത്ഥോതി ആഹ ‘‘ഉദയഞ്ചാ’’തിആദി. പരിസുദ്ധായാതി നിരുപക്കിലേസായ. നിബ്ബിജ്ഝിതും സമത്ഥായാതി തദങ്ഗവസേന സവിസേസം പജഹിതും സമത്ഥായ. തസ്സ ദുക്ഖസ്സ ഖയഗാമിനിയാതി യം ദുക്ഖം ഇമസ്മിം ഞാണേ അനധിഗതേ പവത്തിരഹം, അധിഗതേ ന പവത്തി, തം സന്ധായ വദതി. തഥാഹേസ യോഗാവചരോ ‘‘ചൂളസോതാപന്നോ’’തി വുച്ചതി. ചതുത്ഥം ഉത്താനമേവ.

പധാനിയങ്ഗസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. മാതാപുത്തസുത്തവണ്ണനാ

൫൫. പഞ്ചമേ വിസ്സാസോതി വിസച്ഛായസന്താനോ ഭാവോ. ഓതാരോതി തത്ഥ ചിത്തസ്സ അനുപ്പവേസോ. ഗഹേത്വാതി അത്തനോ ഏവ ഓകാസം ഗഹേത്വാ. ഖേപേത്വാതി കുസലവാരം ഖേപേത്വാ.

ഘട്ടേയ്യാതി അക്കമനാദിവസേന ബാധേയ്യ. തീഹി പരിഞ്ഞാഹീതി ഞാതതീരണപ്പഹാനസങ്ഖാതാഹി തീഹി പരിഞ്ഞാഹി. നത്ഥി ഏതേസം കുതോചി ഭയന്തി അകുതോഭയാ, നിബ്ഭയാതി അത്ഥോ. ചതുന്നം ഓഘാനം, സംസാരമഹോഘസ്സേവ വാ പാരം പരിയന്തം ഗതാ. തേനാഹ ‘‘പാരം വുച്ചതി നിബ്ബാന’’ന്തിആദി.

മാതാപുത്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ഉപജ്ഝായസുത്തവണ്ണനാ

൫൬. ഛട്ഠേ മധുരകഭാവോ നാമ സരീരസ്സ ഥമ്ഭിതത്തം, തം പന ഗരുഭാവപുബ്ബകന്തി ആഹ ‘‘സഞ്ജാതഗരുഭാവോ’’തി. ന പക്ഖായന്തീതി നപ്പകാസേന്തി, നാനാകാരണതോ ന ഉപട്ഠഹന്തി. തേനാഹ ‘‘ചതസ്സോ ദിസാ ച അനുദിസാ ച മയ്ഹം ന ഉപട്ഠഹന്തീ’’തി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.

ഉപജ്ഝായസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. അഭിണ്ഹപച്ചവേക്ഖിതബ്ബട്ഠാനസുത്തവണ്ണനാ

൫൭. സത്തമേ ജരാധമ്മോതി ധമ്മ-സദ്ദോ ‘‘അസമ്മോസധമ്മോ നിബ്ബാന’’ന്തിആദീസു (സു. നി. ൭൬൩) വിയ പകതിപരിയായോ, തസ്മാ ജരാപകതികോ ജിണ്ണസഭാവോതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ജരാസഭാവോ’’തിആദി. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. കമ്മുനാ ദാതബ്ബം ആദിയതീതി കമ്മദായാദോ, അത്തനാ യഥൂപചിതകമ്മഫലഭാഗീതി അത്ഥോ. തം പന ദായജ്ജം കാരണൂപചാരേന വദന്തോ ‘‘കമ്മം മയ്ഹം ദായജ്ജം സന്തകന്തി അത്ഥോ’’തി ആഹ യഥാ ‘‘കുസലാനം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാനം സമാദാനഹേതു, ഏവമിദം പുഞ്ഞം വഡ്ഢതീ’’തി (ദീ. നി. ൩.൮൦). യോനീഹി ഫലം സഭാവതോ ഭിന്നമ്പി അഭിന്നം വിയ മിസ്സിതം ഹോതി. തേനാഹ ‘‘കമ്മം മയ്ഹം യോനി കാരണ’’ന്തി. മമത്തവസേന ബജ്ഝന്തീതി ബന്ധൂ, ഞാതി സാലോഹിതോ ച, കമ്മം പന ഏകന്തസമ്ബന്ധവാതി ആഹ ‘‘കമ്മം മയ്ഹം ബന്ധൂ’’തി. പതിട്ഠാതി അവസ്സയോ. കമ്മസദിസോ ഹി സത്താനം അവസ്സയോ നത്ഥി.

യോബ്ബനം ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നമദോതി ‘‘മഹല്ലകകാലേ പുഞ്ഞം കരിസ്സാമ, ദഹരമ്ഹ താവാ’’തി യോബ്ബനം അപസ്സായ മാനകരണം. ‘‘അഹം നിരോഗോ സട്ഠി വാ സത്തതി വാ വസ്സാനി അതിക്കന്താനി, ന മേ ഹരീതകഖണ്ഡമ്പി ഖാദിതബ്ബം, ഇമേ പനഞ്ഞേ ‘അസുകം നോ ഠാനം രുജ്ജതി, ഭേസജ്ജം ഖാദാമാ’തി വിചരന്തി, കോ അഞ്ഞോ മയാ സദിസോ നിരോഗോ നാമാ’’തി ഏവം മാനകരണം ആരോഗ്യമദോ. സബ്ബേസമ്പി ജീവിതം നാമ പഭങ്ഗുരം ദുക്ഖാനുബന്ധഞ്ച, തദുഭയം അനോലോകേത്വാ പബന്ധട്ഠിതിം പച്ചയസുലഭതഞ്ച നിസ്സായ ‘‘ചിരം ജീവിം, ചിരം ജീവാമി, ചിരം ജീവിസ്സാമി, സുഖം ജീവിം, സുഖം ജീവാമി, സുഖം ജീവിസ്സാമീ’’തി ഏവം മാനകരണം ജീവിതമദോ.

ഉപധിരഹിതന്തി കാമൂപധിരഹിതം. ചത്താരോ ഹി ഉപധീ – കാമൂപധി, ഖന്ധൂപധി, കിലേസൂപധി, അഭിസങ്ഖാരൂപധീതി. കാമാപി ‘‘യം പഞ്ച കാമഗുണേ പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സുഖം സോമനസ്സം, അയം കാമാനം അസ്സാദോ’’തി (മ. നി. ൧.൧൬൬) ഏവം വുത്തസ്സ സുഖസ്സ അധിട്ഠാനഭാവതോ ‘‘ഉപധിയതി ഏത്ഥ സുഖ’’ന്തി ഇമിനാ വചനത്ഥേന ‘‘ഉപധീ’’തി വുച്ചതി, ഖന്ധാപി ഖന്ധമൂലകസ്സ ദുക്ഖസ്സ അധിട്ഠാനഭാവതോ, കിലേസാപി അപായദുക്ഖസ്സ അധിട്ഠാനഭാവതോ, അഭിസങ്ഖാരാപി ഭവദുക്ഖസ്സ അധിട്ഠാനഭാവതോ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

അഭിണ്ഹപച്ചവേക്ഖിതബ്ബട്ഠാനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.