.നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ.

അങ്ഗുത്തരനികായേ

ഛക്കനിപാത-ടീകാ

൧. പഠമപണ്ണാസകം

൧. ആഹുനേയ്യവഗ്ഗോ

൧. പഠമആഹുനേയ്യസുത്തവണ്ണനാ

൧. ഛക്കനിപാതസ്സ പഠമേ ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാതി നിസ്സയവോഹാരേന വുത്തം. സസമ്ഭാരകനിദ്ദേസോയം യഥാ ‘‘ധനുനാ വിജ്ഝതീ’’തി, തസ്മാ നിസ്സയസീസേന നിസ്സിതസ്സ ഗഹണം ദട്ഠബ്ബം. തേനായമത്ഥോ ‘‘ചക്ഖുദ്വാരേ രൂപാരമ്മണേ ആപാഥഗതേ തം രൂപം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന ദിസ്വാ’’തി. നേവ സുമനോ ഹോതീതി ജവനക്ഖണേ ഇട്ഠേ ആരമ്മണേ രാഗം അനുപ്പാദേന്തോ നേവ സുമനോ ഹോതി ഗേഹസ്സിതപേമവസേനപി മഗ്ഗേന സബ്ബസോ രാഗസ്സ സമുച്ഛിന്നത്താ. ന ദുമ്മനോതി അനിട്ഠേ അദുസ്സന്തോ ന ദുമ്മനോ. പസാദഞ്ഞഥത്തവസേനപി ഇട്ഠേപി അനിട്ഠേപി മജ്ഝത്തേപി ആരമ്മണേ ന സമം സമ്മാ അയോനിസോ ഗഹണം അസമപേക്ഖനം. അയഞ്ചസ്സ പടിപത്തി സതിവേപുല്ലപ്പത്തിയാ പഞ്ഞാവേപുല്ലപ്പത്തിയാ ചാതി ആഹ ‘‘സതോ സമ്പജാനോ ഹുത്വാ’’തി. സതിയാ യുത്തത്താ സതോ. സമ്പജഞ്ഞേന യുത്തത്താ സമ്പജാനോ. ഞാണുപ്പത്തിപച്ചയരഹിതകാലേപി പവത്തിഭേദനതോ ‘‘സതതവിഹാരോ കഥിതോ’’തി വുത്തം. സതതവിഹാരോതി ഖീണാസവസ്സ നിച്ചവിഹാരോ സബ്ബദാ പവത്തനകവിഹാരോ. ഠപേത്വാ ഹി സമാപത്തിവേലം ഭവങ്ഗവേലഞ്ച ഖീണാസവാ ഇമിനാവ ഛളങ്ഗുപേക്ഖാവിഹാരേന വിഹരന്തി.

ഏത്ഥ ച ‘‘ഛസു ദ്വാരേസുപി ഉപേക്ഖകോ വിഹരതീ’’തി ഇമിനാ ഛളങ്ഗുപേക്ഖാ കഥിതാ. ‘‘സമ്പജാനോ’’തി വചനതോ പന ചത്താരി ഞാണസമ്പയുത്തചിത്താനി ലബ്ഭന്തി തേഹി വിനാ സമ്പജാനതായ അസമ്ഭവതോ. സതതവിഹാരഭാവതോ അട്ഠ മഹാകിരിയചിത്താനി ലബ്ഭന്തി. ‘‘നേവ സുമനോ ന ദുമ്മനോ’’തി വചനതോ അട്ഠ മഹാകിരിയചിത്താനി, ഹസിതുപ്പാദോ, വോട്ഠബ്ബനഞ്ചാതി ദസ ചിത്താനി ലബ്ഭന്തി. രാഗദോസസഹജാതാനം സോമനസ്സദോമനസ്സാനം അഭാവോ തേസമ്പി സാധാരണോതി ഛളങ്ഗുപേക്ഖാവസേന ആഗതാനം ഇമേസം സതതവിഹാരാനം സോമനസ്സം കഥം ലബ്ഭതീതി ചേ? ആസേവനതോ. കിഞ്ചാപി ഖീണാസവോ ഇട്ഠാനിട്ഠേപി ആരമ്മണേ മജ്ഝത്തോ വിയ ബഹുലം ഉപേക്ഖകോ വിഹരതി അത്തനോ പരിസുദ്ധപകതിഭാവാവിജഹനതോ, കദാചി പന തഥാ ചേതോഭിസങ്ഖാരാഭാവേ യം തം സഭാവതോ ഇട്ഠം ആരമ്മണം, തസ്സ യാഥാവസഭാവഗ്ഗഹണവസേനപി അരഹതോ ചിത്തം പുബ്ബാസേവനവസേന സോമനസ്സസഹഗതം ഹുത്വാ പവത്തതേവ.

പഠമആഹുനേയ്യസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨-൭. ദുതിയആഹുനേയ്യസുത്താദിവണ്ണനാ

൨-൭. ദുതിയേ (വിസുദ്ധി. ൨.൩൮൦) അനേകവിഹിതന്തി അനേകവിധം നാനപ്പകാരം. ഇദ്ധിവിധന്തി ഇദ്ധികോട്ഠാസം. പച്ചനുഭോതീതി പച്ചനുഭവതി, ഫുസതി സച്ഛികരോതി പാപുണാതീതി അത്ഥോ. ഇദാനിസ്സ അനേകവിഹിതഭാവം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏകോപി ഹുത്വാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ‘‘ഏകോപി ഹുത്വാ’’തി ഇമിനാ കരണതോ പുബ്ബേവ പകതിയാ ഏകോപി ഹുത്വാ. ബഹുധാ ഹോതീതി ബഹൂനം സന്തികേ ചങ്കമിതുകാമോ വാ സജ്ഝായം കാതുകാമോ വാ പഞ്ഹം പുച്ഛിതുകാമോ വാ ഹുത്വാ സതമ്പി സഹസ്സമ്പി ഹോതി. ആവിഭാവം തിരോഭാവന്തി ഏത്ഥ ആവിഭാവം കരോതി, തിരോഭാവം കരോതീതി അയമത്ഥോ. ഇദമേവ ഹി സന്ധായ പടിസമ്ഭിദായം (പടി. മ. ൩.൧൧) വുത്തം – ‘‘ആവിഭാവന്തി കേനചി അനാവുടം ഹോതി അപ്പടിച്ഛന്നം വിവടം, തിരോഭാവന്തി കേനചി ആവുടം ഹോതി പടിച്ഛന്നം പിഹിതം പടികുജ്ജിത’’ന്തി. തിരോകുട്ടം തിരോപാകാരം തിരോപബ്ബതം അസജ്ജമാനോ ഗച്ഛതി സേയ്യഥാപി ആകാസേതി ഏത്ഥ തിരോകുട്ടന്തി പരകുട്ടം, കുട്ടസ്സ പരഭാഗന്തി വുത്തം ഹോതി. ഏസ നയോ ഇതരേസു. കുട്ടോതി ച ഗേഹഭിത്തിയാ ഏതം അധിവചനം. പാകാരോതി ഗേഹവിഹാരഗാമാദീനം പരിക്ഖേപപാകാരോ. പബ്ബതോതി പംസുപബ്ബതോ വാ പാസാണപബ്ബതോ വാ. അസജ്ജമാനോതി അലഗ്ഗമാനോ സേയ്യഥാപി ആകാസേ വിയ.

ഉമ്മുജ്ജനിമുജ്ജന്തി ഏത്ഥ ഉമ്മുജ്ജന്തി ഉട്ഠാനം വുച്ചതി. നിമുജ്ജന്തി സംസീദനം. ഉമ്മുജ്ജഞ്ച നിമുജ്ജഞ്ച ഉമ്മുജ്ജനിമുജ്ജം. ഉദകേപി അഭിജ്ജമാനേതി ഏത്ഥ യം ഉദകം അക്കമിത്വാ സംസീദതി, തം ഭിജ്ജമാനന്തി വുച്ചതി, വിപരീതം അഭിജ്ജമാനം. പല്ലങ്കേന ഗച്ഛതി. പക്ഖീ സകുണോതി പക്ഖേഹി യുത്തസകുണോ. ഇമേപി ചന്ദിമസൂരിയേ ഏവംമഹിദ്ധികേ ഏവംമഹാനുഭാവേ പാണിനാ പരാമസതീതി ഏത്ഥ ചന്ദിമസൂരിയാനം ദ്വാചത്താലീസയോജനസഹസ്സസ്സ ഉപരി ചരണേന മഹിദ്ധികതാ, തീസു ദീപേസു ഏകക്ഖണേ ആലോകകരണേന മഹാനുഭാവതാ വേദിതബ്ബാ. ഏവം ഉപരിചരണആലോകകരണേഹി മഹിദ്ധികേ മഹാനുഭാവേ. പരാമസതീതി ഗണ്ഹാതി, ഏകദേസേ വാ ഛുപതി. പരിമജ്ജതീതി സമന്തതോ ആദാസതലാ വിയ പരിമജ്ജതി. യാവ ബ്രഹ്മലോകാപീതി ബ്രഹ്മലോകമ്പി പരിച്ഛേദം കത്വാ. കായേന വസം വത്തേതീതി തത്ര ബ്രഹ്മലോകേ കായേന അത്തനോ വസം വത്തേതി.

ദിബ്ബായ സോതധാതുയാതി ഏത്ഥ ദിബ്ബസദിസത്താ ദിബ്ബാ. ദേവതാനഞ്ഹി സുചരിതകമ്മനിബ്ബത്താ പിത്തസേമ്ഹരുഹിരാദീഹി അപലിബുദ്ധാ ഉപക്കിലേസവിമുത്തതായ ദൂരേപി ആരമ്മണസമ്പടിച്ഛനസമത്ഥാ ദിബ്ബാ പസാദസോതധാതു ഹോതി. അയഞ്ചാപി ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ വീരിയഭാവനാബലേന നിബ്ബത്താ ഞാണസോതധാതു താദിസായേവാതി ദിബ്ബസദിസത്താ ദിബ്ബാ. അപിച ദിബ്ബവിഹാരവസേന പടിലദ്ധത്താ അത്തനാ ച ദിബ്ബവിഹാരസന്നിസ്സിതത്താപി ദിബ്ബാ. സവനട്ഠേന നിജ്ജീവട്ഠേന ച സോതധാതു. സോതധാതുകിച്ചകരണേന സോതധാതു വിയാതിപി സോതധാതു. തായ സോതധാതുയാ. വിസുദ്ധായാതി സുദ്ധായ നിരുപക്കിലേസായ. അതിക്കന്തമാനുസികായാതി മനുസ്സൂപചാരം അതിക്കമിത്വാ സദ്ദസവനേ മാനുസികം മംസസോതധാതും അതിക്കന്തായ വീതിവത്തേത്വാ ഠിതായ. ഉഭോ സദ്ദേ സുണാതീതി ദ്വേ സദ്ദേ സുണാതി. കതമേ ദ്വേ? ദിബ്ബേ ച മാനുസേ ച, ദേവാനഞ്ച മനുസ്സാനഞ്ച സദ്ദേതി വുത്തം ഹോതി. ഏതേന പദേസപരിയാദാനം വേദിതബ്ബം. യേ ദൂരേ സന്തികേ ചാതി യേ സദ്ദാ ദൂരേ പരചക്കവാളേപി, യേ ച സന്തികേ അന്തമസോ സദേഹസന്നിസ്സിതപാണകസദ്ദാപി, തേ സുണാതീതി വുത്തം ഹോതി. ഏതേന നിപ്പദേസപരിയാദാനം വേദിതബ്ബം.

പരസത്താനന്തി അത്താനം ഠപേത്വാ സേസസത്താനം. പരപുഗ്ഗലാനന്തി ഇദമ്പി ഇമിനാ ഏകത്ഥമേവ. വേനേയ്യവസേന പന ദേസനാവിലാസേന ച ബ്യഞ്ജനനാനത്തം കതം. ചേതസാ ചേതോതി അത്തനോ ചിത്തേന തേസം ചിത്തം. പരിച്ചാതി പരിച്ഛിന്ദിത്വാ. പജാനാതീതി സരാഗാദിവസേന നാനപ്പകാരതോ ജാനാതി. സരാഗം വാ ചിത്തന്തിആദീസു പന അട്ഠലോഭസഹഗതചിത്തം സരാഗം ചിത്തന്തി വേദിതബ്ബം. അവസേസം ചാതുഭൂമകം കുസലാബ്യാകതചിത്തം വീതരാഗം. ദ്വേ ദോമനസ്സചിത്താനി, ദ്വേ വിചികിച്ഛുദ്ധച്ചചിത്താനീതി ഇമാനി പന ചത്താരി ചിത്താനി ഇമസ്മിം ദുകേ സങ്ഗഹം ന ഗച്ഛന്തി. കേചി പന ഥേരാ താനിപി സങ്ഗണ്ഹന്തി. ദുവിധം പന ദോമനസ്സചിത്തം സദോസം ചിത്തം നാമ. സബ്ബമ്പി ചാതുഭൂമകം കുസലാബ്യാകതചിത്തം വീതദോസം. സേസാനി ദസ അകുസലചിത്താനി ഇമസ്മിം ദുകേ സങ്ഗഹം ന ഗച്ഛന്തി. കേചി പന ഥേരാ താനിപി സങ്ഗണ്ഹന്തി. സമോഹം വീതമോഹന്തി ഏത്ഥ പന പാടിപുഗ്ഗലികനയേന വിചികിച്ഛുദ്ധച്ചസഹഗതദ്വയമേവ സമോഹം. മോഹസ്സ പന സബ്ബാകുസലേസു സമ്ഭവതോ ദ്വാദസവിധമ്പി അകുസലചിത്തം സമോഹം ചിത്തന്തി വേദിതബ്ബം. അവസേസം വീതമോഹം. ഥിനമിദ്ധാനുഗതം പന സംഖിത്തം, ഉദ്ധച്ചാനുഗതം വിക്ഖിത്തം. രൂപാവചരാരൂപാവചരം മഹഗ്ഗതം, അവസേസം അമഹഗ്ഗതം. സബ്ബമ്പി തേഭൂമകം സഉത്തരം, ലോകുത്തരം അനുത്തരം. ഉപചാരപ്പത്തം അപ്പനാപ്പത്തഞ്ച സമാഹിതം, ഉഭയമപ്പത്തം അസമാഹിതം. തദങ്ഗവിക്ഖമ്ഭനസമുച്ഛേദപ്പടിപ്പസ്സദ്ധിനിസ്സരണവിമുത്തിം പത്തം പഞ്ചവിധമ്പി ഏതം വിമുത്തം, വിമുത്തിമപ്പത്തം വാ അവിമുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

അനേകവിഹിതന്തി (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൧൨) അനേകവിധം, അനേകേഹി വാ പകാരേഹി പവത്തിതം സംവണ്ണിതന്തി അത്ഥോ. പുബ്ബേനിവാസന്തി സമനന്തരാതീതഭവം ആദിം കത്വാ തത്ഥ തത്ഥ നിവുത്ഥസന്താനം. അനുസ്സരതീതി ഖന്ധപടിപാടിവസേന, ചുതിപടിസന്ധിവസേന വാ അനുഗന്ത്വാ അനുഗന്ത്വാ സരതി. സേയ്യഥിദം – ഏകമ്പി ജാതിം…പേ… പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരതീതി. തത്ഥ ഏകമ്പി ജാതിന്തി ഏകമ്പി പടിസന്ധിമൂലം ചുതിപരിയോസാനം ഏകഭവപരിയാപന്നം ഖന്ധസന്താനം. ഏസ നയോ ദ്വേപി ജാതിയോതിആദീസുപി. അനേകേപി സംവട്ടകപ്പേതിആദീസു പന പരിഹായമാനോ കപ്പോ സംവട്ടകപ്പോ, വഡ്ഢമാനോ വിവട്ടകപ്പോതി വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ സംവട്ടേന സംവട്ടട്ഠായീ ഗഹിതോ ഹോതി തംമൂലകത്താ, വിവട്ടേന വിവട്ടട്ഠായീ. ഏവഞ്ഹി സതി യാനി താനി ‘‘ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, കപ്പസ്സ അസങ്ഖ്യേയ്യാനി. കതമാനി ചത്താരി? സംവട്ടോ സംവട്ടട്ഠായീ വിവട്ടോ വിവട്ടട്ഠായീ’’തി (അ. നി. ൪.൧൫൬) വുത്താനി, താനി പരിഗ്ഗഹിതാനി ഹോന്തി.

അമുത്രാസിന്തി അമുമ്ഹി സംവട്ടകപ്പേ അഹം അമുമ്ഹി ഭവേ വാ യോനിയാ വാ ഗഹിയാ വാ വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയാ വാ സത്താവാസേ വാ സത്തനികായേ വാ ആസിം. ഏവംനാമോതി തിസ്സോ വാ ഫുസ്സോ വാ. ഏവംഗോത്തോതി ഗോതമോ വാ കച്ചായനോ വാ കസ്സപോ വാ. ഇദമസ്സ അതീതഭവേ അത്തനോ നാമഗോത്താനുസ്സരണവസേന വുത്തം. സചേ പന തസ്മിം കാലേ അത്തനോ വണ്ണസമ്പത്തിലൂഖപണീതജീവികഭാവം സുഖദുക്ഖബഹുലതം അപ്പായുകദീഘായുകഭാവം വാ അനുസ്സരിതുകാമോ ഹോതി, തമ്പി അനുസ്സരതിയേവ. തേനാഹ ‘‘ഏവംവണ്ണോ…പേ… ഏവമായുപരിയന്തോ’’തി. തത്ഥ ഏവംവണ്ണോതി ഓദാതോ വാ സാമോ വാ. ഏവമാഹാരോതി സാലിമംസോദനാഹാരോ വാ പവത്തഫലഭോജനോ വാ. ഏവംസുഖദുക്ഖപ്പടിസംവേദീതി അനേന പകാരേന കായികചേതസികാനം സാമിസനിരാമിസാദിപ്പഭേദാനം സുഖദുക്ഖാനം പടിസംവേദീ. ഏവമായുപരിയന്തോതി ഏവം വസ്സസതപരിമാണായുപരിയന്തോ വാ ചതുരാസീതികപ്പസഹസ്സായുപരിയന്തോ വാ. സോ തതോ ചുതോ അമുത്ര ഉദപാദിന്തി സോ അഹം തതോ ഭവതോ യോനിതോ ഗഹിതോ വിഞ്ഞാണട്ഠിതിതോ സത്താവാസതോ സത്തനികായതോ വാ ചുതോ പുനഅമുകസ്മിം നാമ ഭവേ യോനിയാ ഗതിയാ വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയാ സത്താവാസേ സക്കനികായേ വാ ഉദപാദിം. തത്രാപാസിന്തി തത്രാപി ഭവേ യോനിയാ ഗതിയാ വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയാ സത്താവാസേ സത്തനികായേ വാ പുന അഹോസിം. ഏവംനാമോതിആദി വുത്തനയമേവ.

അപിച അമുത്രാസിന്തി ഇദം അനുപുബ്ബേന ആരോഹന്തസ്സ യാവദിച്ഛകം അനുസ്സരണം. സോ തതോതി പടിനിവത്തന്തസ്സ പച്ചവേക്ഖണം, തസ്മാ ‘‘ഇധൂപപന്നോ’’തി ഇമിസ്സാ ഇധൂപപത്തിയാ അനന്തരമേവ ഉപ്പത്തിട്ഠാനം സന്ധായ ‘‘അമുത്ര ഉദപാദി’’ന്തി ഇദം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. തത്രാപാസിന്തി ഏവമാദി പനസ്സ തത്രാപി ഇമിസ്സാ ഉപപത്തിയാ അന്തരേ ഉപപത്തിട്ഠാനേ നാമഗോത്താദീനം അനുസ്സരണദസ്സനത്ഥം വുത്തം. സോ തതോ ചുതോ ഇധൂപപന്നോതി സ്വാഹം തതോ അനന്തരുപ്പത്തിട്ഠാനതോ ചുതോ ഇധ അമുകസ്മിം നാമ ഖത്തിയകുലേ വാ ബ്രാഹ്മണകുലേ വാ നിബ്ബത്തോതി. ഇതീതി ഏവം. സാകാരം സഉദ്ദേസന്തി നാമഗോത്തവസേന സഉദ്ദേസം, വണ്ണാദിവസേന സാകാരം. നാമഗോത്തേന ഹി സത്തോ ‘‘തിസ്സോ കസ്സപോ’’തി ഉദ്ദിസീയതി, വണ്ണാദീഹി ‘‘സാമോ ഓദാതോ’’തി നാനത്തതോ പഞ്ഞായതി, തസ്മാ നാമഗോത്തം ഉദ്ദേസോ, ഇതരേ ആകാരാ.

ദിബ്ബേനാതിആദീസു ദിബ്ബസദിസത്താ ദിബ്ബം. ദേവതാനഞ്ഹി സുചരിതകമ്മനിബ്ബത്തം പിത്തസേമ്ഹരുഹിരാദീഹി അപലിബുദ്ധം ഉപക്കിലേസവിമുത്തതായ ദൂരേപി ആരമ്മണസമ്പടിച്ഛനസമത്ഥം ദിബ്ബം പസാദചക്ഖു ഹോതി. ഇദഞ്ചാപി വീരിയഭാവനാബലേന നിബ്ബത്തം ഞാണചക്ഖു താദിസമേവാതി ദിബ്ബസദിസത്താ ദിബ്ബം. ദിബ്ബവിഹാരവസേന പടിലദ്ധത്താ അത്തനോ ച ദിബ്ബവിഹാരസന്നിസ്സിതത്താപി ദിബ്ബം. ആലോകപരിഗ്ഗഹേന മഹാജുതികത്താപി ദിബ്ബം. തിരോകുട്ടാദിഗതരൂപദസ്സനേന മഹാഗതികത്താപി ദിബ്ബം. തം സബ്ബം സദ്ദസത്ഥാനുസാരേന വേദിതബ്ബം. ദസ്സനട്ഠേന ചക്ഖു. ചക്ഖുകിച്ചകരണേന ചക്ഖുമിവാതിപി ചക്ഖു. ചുതൂപപാതദസ്സനേന ദിട്ഠിവിസുദ്ധിഹേതുത്താ വിസുദ്ധം. യോ ഹി ചുതിമേവ പസ്സതി, ന ഉപപാതം, സോ ഉച്ഛേദദിട്ഠിം ഗണ്ഹാതി. യോ ഉപപാതമേവ പസ്സതി, ന ചുതിം, സോ നവസത്തപാതുഭാവദിട്ഠിം ഗണ്ഹാതി. യോ പന തദുഭയം പസ്സതി, സോ യസ്മാ ദുവിധമ്പി തം ദിട്ഠിഗതം അതിവത്തതി, തസ്മാ തം ദസ്സനം ദിട്ഠിവിസുദ്ധിഹേതു ഹോതി. ഉഭയമ്പി ചേതം ബുദ്ധപുത്താ പസ്സന്തി. തേന വുത്തം ‘‘ചുതൂപപാതദസ്സനേന ദിട്ഠിവിസുദ്ധിഹേതുത്താ വിസുദ്ധ’’ന്തി. മനുസ്സൂപചാരം അതിക്കമിത്വാ രൂപദസ്സനേന അതിക്കന്തമാനുസകം, മാനുസം വാ മംസചക്ഖും അതിക്കന്തത്താ അതിക്കന്തമാനുസകന്തി വേദിതബ്ബം. തേന ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന.

സത്തേ പസ്സതീതി മനുസ്സാനം മംസചക്ഖുനാ വിയ സത്തേ ഓലോകേതി. ചവമാനേ ഉപപജ്ജമാനേതി ഏത്ഥ ചുതിക്ഖണേ വാ ഉപപത്തിക്ഖണേ വാ ദിബ്ബചക്ഖുനാ ദട്ഠും ന സക്കാ. യേ പന ആസന്നചുതികാ ഇദാനി ചവിസ്സന്തി, തേ ചവമാനാതി, യേ ച ഗഹിതപ്പടിസന്ധികാ സമ്പതിനിബ്ബത്താ ച, തേ ഉപപജ്ജമാനാതി അധിപ്പേതാ. തേ ഏവരൂപേ ചവമാനേ ഉപപജ്ജമാനേ ച പസ്സതീതി ദസ്സേതി. ഹീനേതി മോഹനിസ്സന്ദയുത്തത്താ ഹീനാനം ജാതികുലഭോഗാദീനം വസേന ഹീളിതേ ഉഞ്ഞാതേ. പണീതേതി അമോഹനിസ്സന്ദയുത്തത്താ തബ്ബിപരീതേ. സുവണ്ണേതി അദോസനിസ്സന്ദയുത്തത്താ ഇട്ഠകന്തമനാപവണ്ണയുത്തേ. ദുബ്ബണ്ണേതി ദോസനിസ്സന്ദയുത്തത്താ അനിട്ഠാകന്താമനാപവണ്ണയുത്തേ, വിരൂപവിരൂപേതിപി അത്ഥോ. സുഗതേതി സുഗതിഗതേ, അലോഭനിസ്സന്ദയുത്തത്താ വാ അഡ്ഢേ മഹദ്ധനേ. ദുഗ്ഗതേതി ദുഗ്ഗതിഗതേ, ലോഭനിസ്സന്ദയുത്തത്താ വാ ദലിദ്ദേ അപ്പന്നപാനേ.

യഥാകമ്മൂപഗേതി യം യം കമ്മം ഉപചിതം, തേന തേന ഉപഗതേ. കായദുച്ചരിതേനാതിആദീസു ദുട്ഠു ചരിതം കിലേസപൂതികത്താതി ദുച്ചരിതം. കായേന ദുച്ചരിതം, കായതോ വാ ഉപ്പന്നം ദുച്ചരിതന്തി കായദുച്ചരിതം. ഇതരേസുപി ഏസേവ നയോ. സമന്നാഗതാതി സമങ്ഗിഭൂതാ. അരിയാനം ഉപവാദകാതി ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധസാവകാനം അരിയാനം അന്തമസോ ഗിഹിസോതാപന്നാനമ്പി അനത്ഥകാമാ ഹുത്വാ അന്തിമവത്ഥുനാ വാ ഗുണപരിധംസനേന വാ ഉപവാദകാ, അക്കോസകാ ഗരഹകാതി വുത്തം ഹോതി. മിച്ഛാദിട്ഠികാതി വിപരീതദസ്സനാ. മിച്ഛാദിട്ഠികമ്മസമാദാനാതി മിച്ഛാദിട്ഠിവസേന സമാദിന്നനാനാവിധകമ്മാ, യേപി മിച്ഛാദിട്ഠിമൂലകേസു കായകമ്മാദീസു അഞ്ഞേപി സമാദാപേന്തി.

കായസ്സ ഭേദാതി ഉപാദിന്നക്ഖന്ധപരിച്ചാഗാ. പരം മരണാതി തദനന്തരം അഭിനിബ്ബത്തക്ഖന്ധഗ്ഗഹണാ. അഥ വാ കായസ്സ ഭേദാതി ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സൂപച്ഛേദാ. പരം മരണാതി ചുതിചിത്തതോ ഉദ്ധം. അപായന്തി ഏവമാദി സബ്ബം നിരയവേവചനമേവ. നിരയോ ഹി സഗ്ഗമോക്ഖഹേതുഭൂതാ പുഞ്ഞസമ്മതാ അയാ അപേതത്താ, സുഖാനം വാ ആയസ്സ അഭാവാ അപായോ. ദുക്ഖസ്സ ഗതി പടിസരണന്തി ദുഗ്ഗതി, ദോസബഹുലതായ വാ ദുട്ഠേന കമ്മേന നിബ്ബത്താ ഗതീതി ദുഗ്ഗതി. വിവസാ നിപതന്തി തത്ഥ ദുക്കട്ടകാരിനോതി വിനിപാതോ, വിനസ്സന്താ വാ ഏത്ഥ പതന്തി സമ്ഭിജ്ജമാനങ്ഗപച്ചങ്ഗാതി വിനിപാതോ. നത്ഥി ഏത്ഥ അസ്സാദസഞ്ഞിതോ അയോതി നിരയോ.

അഥ വാ അപായഗ്ഗഹണേന തിരച്ഛാനയോനിം ദീപേതി. തിരച്ഛാനയോനി ഹി അപായോ സുഗതിതോ അപേതത്താ, ന ദുഗ്ഗതി മഹേസക്ഖാനം നാഗരാജാദീനം സമ്ഭവതോ. ദുഗ്ഗതിഗ്ഗഹണേന പേത്തിവിസയഞ്ച. സോ ഹി അപായോ ചേവ ദുഗ്ഗതി ച സുഗതിതോ അപേതത്താ ദുക്ഖസ്സ ച ഗതിഭൂതത്താ, ന തു വിനിപാതോ അസുരസദിസം അവിനിപതിതത്താ. വിനിപാതഗ്ഗഹണേന അസുരകായം. സോ ഹി യഥാവുത്തേന അത്ഥേന അപായോ ചേവ ദുഗ്ഗതി ച സബ്ബസമുസ്സയേഹി വിനിപതിതത്താ വിനിപാതോതി വുച്ചതി. നിരയഗ്ഗഹണേന അവീചിആദികമനേകപ്പകാരം നിരയമേവാതി. ഉപപന്നാതി ഉപഗതാ, തത്ഥ അഭിനിബ്ബത്താതി അധിപ്പായോ. വുത്തവിപരിയായേന സുക്കപക്ഖോ വേദിതബ്ബോ. അയം പന വിസേസോ – തത്ഥ സുഗതിഗ്ഗഹണേന മനുസ്സാഗതിപി സങ്ഗയ്ഹതി, സഗ്ഗഗ്ഗഹണേന ദേവഗതിയേവ. തത്ഥ സുന്ദരാ ഗതീതി സുഗതി. രൂപാദീഹി വിസയേഹി സുട്ഠു അഗ്ഗോതി സഗ്ഗോ. സോ സബ്ബോപി ലുജ്ജനപ്പലുജ്ജനട്ഠേന ലോകോതി അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ. വിത്ഥാരോ പന സബ്ബാകാരേന വിസുദ്ധിമഗ്ഗസംവണ്ണനാതോ ഗഹേതബ്ബോ. തതിയാദീനി ഉത്താനത്ഥാനി.

ദുതിയആഹുനേയ്യസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. അനുത്തരിയസുത്തവണ്ണനാ

൮. അട്ഠമേ നത്ഥി ഏതേസം ഉത്തരാനി വിസിട്ഠാനീതി അനുത്തരാനി, അനുത്തരാനി ഏവ അനുത്തരിയാനി യഥാ ‘‘അനന്തമേവ അനന്തരിയ’’ന്തി ആഹ ‘‘നിരുത്തരാനീ’’തി. ദസ്സനാനുത്തരിയം നാമ ഫലവിസേസാവഹത്താ. ഏസ നയോ സേസേസുപി. സത്തവിധഅരിയധനലാഭോതി സത്തവിധസദ്ധാദിലോകുത്തരധനലാഭോ. സിക്ഖാത്തയസ്സ പൂരണന്തി അധിസീലസിക്ഖാദീനം തിസ്സന്നം സിക്ഖാനം പൂരണം. തത്ഥ പൂരണം നിപ്പരിയായതോ അസേക്ഖാനം വസേന വേദിതബ്ബം. കല്യാണപുഥുജ്ജനതോ പട്ഠായ ഹി സത്ത സേഖാ തിസ്സോ സിക്ഖാ പൂരേന്തി നാമ, അരഹാ പരിപുണ്ണസിക്ഖോതി. ഇതി ഇമാനി അനുത്തരിയാനി ലോകിയലോകുത്തരാനി കഥിതാനി.

അനുത്തരിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. അനുസ്സതിട്ഠാനസുത്തവണ്ണനാ

൯. നവമേ അനുസ്സതിയോ ഏവ ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികാദിഹിതസുഖാനം കാരണഭാവതോ ഠാനാനീതി അനുസ്സതിട്ഠാനാനി. ബുദ്ധഗുണാരമ്മണാ സതീതി യഥാ ബുദ്ധാനുസ്സതി വിസേസാധിഗമസ്സ ഠാനം ഹോതി, ഏവം ‘‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ’’തിആദിനാ ബുദ്ധഗുണേ ആരബ്ഭേ ഉപ്പന്നാ സതി. ഏവം അനുസ്സരതോ ഹി പീതി ഉപ്പജ്ജതി, സോ തം പീതിം ഖയതോ വയതോ പട്ഠപേത്വാ അരഹത്തം പാപുണാതി. ഉപചാരകമ്മട്ഠാനം നാമേതം ഗിഹീനമ്പി ലബ്ഭതി. ഉപചാരകമ്മട്ഠാനന്തി ച പച്ചക്ഖതോ ഉപചാരജ്ഝാനാവഹം കമ്മട്ഠാനപരമ്പരായ സമ്മസനം യാവ അരഹത്താ ലോകിയലോകുത്തരവിസേസാവഹം. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ.

അനുസ്സതിട്ഠാനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. മഹാനാമസുത്തവണ്ണനാ

൧൦. ദസമേ തസ്മിം സമയേതി ബുദ്ധാഗുണാനുസ്സരണസമയേ. രാഗപരിയുട്ഠിതന്തി രാഗേന പരിയുട്ഠിതം. പരിയുട്ഠാനപ്പത്തിപി, രാഗേന വാ സംഹിതം ചിത്തം അരഞ്ഞമിവ ചോരേഹി തേന പരിയുട്ഠിതന്തി വുത്തം, തസ്സ പരിയുട്ഠാനട്ഠാനഭാവതോപി പരിയുട്ഠിതരാഗന്തി അത്ഥോ. ബ്യഞ്ജനം പന അനാദിയിത്വാ അത്ഥമത്തം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഉപ്പജ്ജമാനേന രാഗേന ഉട്ഠഹിത്വാ ഗഹിത’’ന്തി ആഹ. ഉജുകമേവാതി പഗേവ കായവങ്കാദീനം അപനീതത്താ ചിത്തസ്സ ച അനുജുഭാവകരാനം മാനാദീനം അഭാവതോ, രാഗാദിപരിയുട്ഠാനാഭാവേന വാ ഓണതിഉണ്ണതിവിരഹതോ ഉജുഭാവമേവ ഗതം. അഥ വാ ഉജുകമേവാതി കമ്മട്ഠാനസ്സ ഥിനം മിദ്ധം ഓതിണ്ണതായ ലീനുദ്ധച്ചവിഗമതോ മജ്ഝിമസമഥനിമിത്തപ്പടിപത്തിയാ ഉജുഭാവമേവ ഗതം. അട്ഠകഥം നിസ്സായാതി ഭവജാതിആദീനം പദാനം അത്ഥം നിസ്സായ. അത്ഥവേദന്തി വാ ഹേതുഫലം പടിച്ച ഉപ്പന്നം തുട്ഠിമാഹ. ധമ്മവേദന്തി ഹേതും പടിച്ച ഉപ്പന്നം തുട്ഠിം. ‘‘ആരകത്താ അരഹ’’ന്തി അനുസ്സരന്തസ്സ ഹി യദിദം ഭഗവതോ കിലേസേഹി ആരകത്തം, സോ ഹേതു. ഞാപകോ ചേത്ഥ ഹേതു അധിപ്പേതോ, ന കാരകോ സമ്പാപകോ. തതോനേന ഞായമാനോ അരഹത്തത്ഥോ ഫലം. ഇമിനാ നയേന സേസപദേസുപി ഹേതുസോ ഫലവിപാകോ വേദിതബ്ബോ. ധമ്മാനുസ്സതിആദീസുപി ഹി ആദിമജ്ഝപരിയോസാനകല്യാണതാദയോ സുപ്പടിപത്തിആദയോ ച തത്ഥ തത്ഥ ഹേതുഭാവേന നിദ്ദിട്ഠായേവ. ധമ്മൂപസംഹിതന്തി യഥാവുത്തഹേതുഫലസങ്ഖാതഗുണൂപസംഹിതം.

മഹാനാമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ആഹുനേയ്യവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. സാരണീയവഗ്ഗോ

൧. പഠമസാരണീയസുത്തവണ്ണനാ

൧൧. ദുതിയസ്സ പഠമേ സരിതബ്ബയുത്തകാതി അനുസ്സരണാരഹാ. മിജ്ജതി സിനിയ്ഹതി ഏതായാതി മേത്താ, മിത്തഭാവോ. മേത്താ ഏതസ്സ അത്ഥീതി മേത്തം, കായകമ്മം. തം പന യസ്മാ മേത്താസഹഗതചിത്തസമുട്ഠാനം, തസ്മാ വുത്തം ‘‘മേത്തേന ചിത്തേന കാതബ്ബം കായകമ്മ’’ന്തി. ഏസ നയോ സേസദ്വയേപി. ഇമാനീതി മേത്തകായകമ്മാദീനി. ഭിക്ഖൂനം വസേന ആഗതാനി തേസം സേട്ഠപരിസഭാവതോ. യഥാ പന ഭിക്ഖുനീസുപി ലബ്ഭന്തി, ഏവം ഗിഹീസുപി ലബ്ഭന്തി ചതുപരിസസാധാരണത്താതി തം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഭിക്ഖൂനഞ്ഹീ’’തിആദിമാഹ. ഭിക്ഖുനോ സബ്ബമ്പി അനവജ്ജകായകമ്മം ആഭിസമാചാരികകമ്മന്തോഗധമേവാതി ആഹ ‘‘മേത്തേന ചിത്തേന…പേ… കായകമ്മം നാമാ’’തി. ഭത്തിവസേന പവത്തിയമാനാ ചേതിയബോധീനം വന്ദനാ മേത്താസിദ്ധാതി കത്വാ തദത്ഥായ ഗമനം ‘‘മേത്തം കായകമ്മ’’ന്തി വുത്തം. ആദി-സദ്ദേന ചേതിയബോധിഭിക്ഖൂസു വുത്താവസേസാപചായനാദിവസേന പവത്തമേത്താവസേന പവത്തം കായികം കിരിയം സങ്ഗണ്ഹാതി.

തേപിടകമ്പി ബുദ്ധവചനം കഥിയമാനന്തി അധിപ്പായോ. തേപിടകമ്പി ബുദ്ധവചനം പരിപുച്ഛനഅത്ഥകഥനവസേന പവത്തിയമാനമേവ മേത്തം വചീകമ്മം നാമ ഹിതജ്ഝാസയേന പവത്തിതബ്ബതോ. തീണി സുചരിതാനീതി കായവചീമനോസുചരിതാനി. ചിന്തനന്തി ഏവം ചിന്തനമത്തമ്പി മനോകമ്മം, പഗേവ പടിപന്നാ ഭാവനാതി ദസ്സേതി.

ആവീതി പകാസം. പകാസഭാവോ ചേത്ഥ യം ഉദ്ദിസ്സ തം കായകമ്മം കരീയതി, തസ്സ സമ്മുഖഭാവതോതി ആഹ ‘‘സമ്മുഖാ’’തി. രഹോതി അപ്പകാസം. അപ്പകാസതാ ച യം ഉദ്ദിസ്സ തം കായകമ്മം കരീയതി, തസ്സ അപച്ചക്ഖഭാവതോതി ആഹ ‘‘പരമ്മുഖാ’’തി. സഹായഭാവഗമനം തേസം പുരതോ. തേസു കരോന്തേസുയേവ ഹി സഹായഭാവഗമനം സമ്മുഖാ കായകമ്മം നാമ ഹോതി. ഉഭയേഹീതി നവകേഹി ഥേരേഹി ച. പഗ്ഗയ്ഹാതി പഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ഉദ്ധം കത്വാ കേവലം ‘‘ദേവോ’’തി അവത്വാ ഗുണേഹി ഥിരഭാവജോതനം ‘‘ദേവത്ഥേരോ’’തി വചനം പഗ്ഗയ്ഹ വചനം. മമത്തബോധനം വചനം മമായനവചനം. ഏകന്തപരമ്മുഖസ്സ മനോകമ്മസ്സ സമ്മുഖതാ നാമ വിഞ്ഞത്തിസമുട്ഠാപനവസേന ഹോതി, തഞ്ച ഖോ ലോകേ കായകമ്മന്തി പാകടം പഞ്ഞാതം. ഹത്ഥവികാരാദീനി അനാമസിത്വാ ഏവ ദസ്സേന്തോ ‘‘നയനാനി ഉമ്മീലേത്വാ’’തിആദിമാഹ. കാമം മേത്താസിനേഹസിനിദ്ധാനം നയനാനം ഉമ്മീലനാ പസന്നേന മുഖേന ഓലോകനഞ്ച മേത്തം കായകമ്മമേവ, യസ്സ പന ചിത്തസ്സ വസേന നയനാനം മേത്താസിനേഹസിനിദ്ധതാ മുഖസ്സ ച പസന്നതാ, തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘മേത്തം മനോകമ്മം നാമാ’’തി.

ലാഭ-സദ്ദോ കമ്മസാധനോ ‘‘ലാഭാ വത, ഭോ, ലദ്ധോ’’തിആദീസു വിയ. സോ ചേത്ഥ ‘‘ധമ്മലദ്ധാ’’തി വചനതോ അതീതകാലികോതി ആഹ ‘‘ചീവരാദയോ ലദ്ധപച്ചയാ’’തി. ധമ്മതോ ആഗതാതി ധമ്മികാ, പരിസുദ്ധഗമനാ പച്ചയാ. തേനാഹ ‘‘ധമ്മലദ്ധാ’’തി. ഇമമേവ ഹി അത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘കുഹനാദീ’’തിആദി വുത്തം. ന സമ്മാ ഗയ്ഹമാനാ ഹി ധമ്മലദ്ധാ നാമ ന ഹോന്തീതി തപ്പടിസേധനത്ഥം പാളിയം ‘‘ധമ്മലദ്ധാ’’തി വുത്തം. ദേയ്യം ദക്ഖിണേയ്യഞ്ച അപ്പടിവിഭത്തം കത്വാ ഭുഞ്ജതീതി അപ്പടിവിഭത്തഭോഗീ നാമ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘ദ്വേ പടിവിഭത്താനി നാമാ’’തിആദി. ചിത്തേന വിഭജനന്തി ഏതേന ചിത്തുപ്പാദമത്തേനപി വിഭജനം പടിവിഭത്തം നാമ, പഗേവ പയോഗതോതി ദസ്സേതി. ചിത്തേന വിഭജനപുബ്ബകം വാ കായേന വിഭജനന്തി മൂലമേവ ദസ്സേതും ‘‘ഏവം ചിത്തേന വിഭജന’’ന്തി വുത്തം. തേന ചിത്തുപ്പാദമത്തേന പടിവിഭാഗോ കാതബ്ബോതി ദസ്സേതി. അപ്പടിവിഭത്തന്തി ഭാവനപുംസകനിദ്ദേസോ, അപ്പടിവിഭത്തം ലാഭം ഭുഞ്ജതീതി കമ്മനിദ്ദേസോ വാ. തം നേവ ഗിഹീനം ദേതി അത്തനോ ആജീവസോധനത്ഥം. ന അത്തനാ പരിഭുഞ്ജതി ‘‘മയ്ഹം അസാധാരണഭോഗിതാ മാ ഹോതൂ’’തി. പടിഗ്ഗണ്ഹന്തോ ച…പേ… പസ്സതീതി ഇമിനാ ആഗമനതോ പട്ഠായ സാധാരണബുദ്ധിം ഉപട്ഠാപേതി. ഏവം ഹിസ്സ സാധാരണഭോഗിതാ സുകരാ, സാരണീയധമ്മോ ചസ്സ പൂരോ ഹോതി.

അഥ വാ പടിഗ്ഗണ്ഹന്തോ ച…പേ… പസ്സതീതി ഇമിനാ തസ്സ ലാഭസ്സ തീസു കാലേസു സാധാരണതോ ഠപനം ദസ്സിതം. പടിഗ്ഗണ്ഹന്തോ ച സങ്ഘേന സാധാരണം ഹോതൂതി ഇമിനാ പടിഗ്ഗഹണകാലോ ദസ്സിതോ. ഗഹേത്വാ…പേ… പസ്സതീതി ഇമിനാ പടിഗ്ഗഹിതകാലോ. തദുഭയം പന താദിസേന പുബ്ബഭാഗേന വിനാ ന ഹോതീതി അത്ഥസിദ്ധോ പുരിമകാലോ. തയിദം പടിഗ്ഗഹണതോ പുബ്ബേവസ്സ ഹോതി ‘‘സങ്ഘേന സാധാരണം ഹോതൂതി പടിഗ്ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി, പടിഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സ ഹോതി ‘‘സങ്ഘേന സാധാരണം ഹോതൂതി പടിഗ്ഗണ്ഹാമീ’’തി, പടിഗ്ഗഹേത്വാ ഹോതി ‘‘സങ്ഘേന സാധാരണം ഹോതൂതി ഹി പടിഗ്ഗഹിതം മയാ’’തി. ഏവം തിലക്ഖണസമ്പന്നം കത്വാ ലദ്ധം ലാഭം ഓസാരണലക്ഖണം അവികോപേത്വാ പരിഭുഞ്ജന്തോ സാധാരണഭോഗീ അപ്പടിവിഭത്തഭോഗീ ച ഹോതി.

ഇമം പന സാരണീയധമ്മന്തി ഇമം ചതുത്ഥം സരിതബ്ബയുത്തധമം. ന ഹി…പേ… ഗണ്ഹന്തി, തസ്മാ സാധാരണഭോഗിതാ ദുസ്സീലസ്സ നത്ഥീതി ആരമ്ഭോപി താവ ന സമ്ഭവതി, കുതോ പൂരണന്തി അധിപ്പായോ. പരിസുദ്ധസീലോതി ഇമിനാ ലാഭസ്സ ധമ്മികഭാവം ദസ്സേതി. വത്തം അഖണ്ഡേന്തോതി ഇമിനാ അപ്പടിവിഭത്തഭോഗിതം സാധാരണഭോഗിതഞ്ച ദസ്സേതി. സതി പന തദുഭയേ സാരണീയധമ്മോ പൂരിതോ ഏവ ഹോതീതി ആഹ ‘‘പൂരേതീ’’തി. ഓദിസ്സകം കത്വാതി ഏതേന അനോദിസ്സകം കത്വാ പിതുനോ, ആചരിയുപജ്ഝായാദീനം വാ ഥേരാസനതോ പട്ഠായ ദേന്തസ്സ സാരണീയധമ്മോയേവ ഹോതീതി ദസ്സേതി. ദാതബ്ബന്തി അവസ്സം ദാതബ്ബം. സാരണീയധമ്മോ പനസ്സ ന ഹോതി പടിജഗ്ഗട്ഠാനേ ഓദിസ്സകം കത്വാ ദിന്നത്താ. തേനാഹ ‘‘പലിബോധജഗ്ഗനം നാമ ഹോതീ’’തി. മുത്തപലിബോധസ്സ വട്ടതി അമുത്തപലിബോധസ്സ പൂരേതും അസക്കുണേയ്യത്താ. യദി ഏവം സബ്ബേന സബ്ബം സാരണീയധമ്മം പൂരേന്തസ്സ ഓദിസ്സകദാനം വട്ടതി, ന വട്ടതീതി? നോ ന വട്ടതി യുത്തട്ഠാനേതി ദസ്സേന്തോ ‘‘തേന പനാ’’തിആദിമാഹ. ഇമിനാ ഓദിസ്സകദാനം പനസ്സ ന സബ്ബത്ഥ വാരിതന്തി ദസ്സേതി. ഗിലാനാദീനഞ്ഹി ഓദിസ്സകം കത്വാ ദാനം അപ്പടിവിഭാഗപക്ഖികം ‘‘അസുകസ്സ ന ദസ്സാമീ’’തി പടിക്ഖേപസ്സ അഭാവതോ. ബ്യതിരേകപ്പധാനോ ഹി പടിഭാഗോ. തേനാഹ ‘‘അവസേസ’’ന്തിആദി. അദാതുമ്പീതി പി-സദ്ദേന ദാതുമ്പി വട്ടതീതി ദസ്സേതി. തഞ്ച ഖോ കരുണായനവസേന, ന വത്തപരിപൂരണവസേന, തസ്മാ ദുസ്സീലസ്സപി അത്ഥികസ്സ സതി സമ്ഭവേ ദാതബ്ബം. ദാനഞ്ഹി നാമ ന കസ്സചി നിവാരിതം.

സുസിക്ഖിതായാതി സാരണീയപൂരണവിധിമ്ഹി സുസിക്ഖിതായ, സുകുസലായാതി അത്ഥോ. ഇദാനി തസ്സ കോസല്ലം ദസ്സേതും ‘‘സുസിക്ഖിതായ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ദ്വാദസഹി വസ്സേഹി പൂരേഹി, ന തതോ ഓരന്തി ഇമിനാ തസ്സ ദുപ്പൂരതം ദസ്സേതി. തഥാ ഹി സോ മഹപ്ഫലോ മഹാനിസംസോ ദിട്ഠധമ്മികേഹിപി താവഗരുതരേഹി ഫലാനിസംസേഹി അനുഗതോതി തംസമങ്ഗീ ച പുഗ്ഗലോ വിസേസലാഭീ അരിയപുഗ്ഗലോ വിയ ലോകേ അച്ഛരിയബ്ഭുതധമ്മസമന്നാഗതോ ഹോതി. തഥാ ഹി സോ ദുപ്പജഹദാനമയസ്സ സീലമയസ്സ പുഞ്ഞസ്സ പടിപക്ഖധമ്മം സുദൂരേ വിക്ഖമ്ഭിതം കത്വാ വിസുദ്ധേന ചേതസാ ലോകേ പാകടോ പഞ്ഞാതോ ഹുത്വാ വിഹരതി. തസ്സിമമത്ഥം ബ്യതിരേകതോ അന്വയതോ ച വിഭാവേതും ‘‘സചേ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ഇദാനിസ്സ സമ്പരായികേ ദിട്ഠധമ്മികേ ച ആനിസംസേ ദസ്സേതും ‘‘ഏവം പൂരിതസാരണീയധമ്മസ്സാ’’തിആദി വുത്തം. നേവ ഇസ്സാ ന മച്ഛരിയം ഹോതി ചിരകാലഭാവനായ വിധുതഭാവതോ. മനുസ്സാനം പിയോ ഹോതി പരിച്ചാഗസീലതായ വിസ്സുതത്താ. തേനാഹ ‘‘ദദം പിയോ ഹോതി ഭജന്തി നം ബഹൂ’’തിആദി (അ. നി. ൫.൩൪). സുലഭപച്ചയോ ഹോതി ദാനവസേന ഉളാരജ്ഝാസയാനം പച്ചയലാഭസ്സ ഇധാനിസംസസഭാവതോ ദാനസ്സ. പത്തഗതമസ്സ ദിയ്യമാനം ന ഖീയതി പത്തഗതസ്സേവ ദ്വാദസവസ്സികസ്സ മഹാവത്തസ്സ അവിച്ഛേദേന പൂരിതത്താ. അഗ്ഗഭണ്ഡം ലഭതി ദേവസികം ദക്ഖിണേയ്യാനം അഗ്ഗതോ പട്ഠായ ദാനസ്സ ദിന്നത്താ. ഭയേ വാ…പേ… ആപജ്ജന്തി ദേയ്യപ്പടിഗ്ഗാഹകവികപ്പം അകത്വാ അത്തനി നിരപേക്ഖചിത്തേന ചിരകാലം ദാനസ്സ പൂരിതതായ പസാരിതചിത്തത്താ.

തത്രാതി തേസു ആനിസംസേസു വിഭാവേതബ്ബേസു. ഇമാനി ഫലാനി വത്ഥൂനി കാരണാനി. മഹാഗിരിഗാമോ നാമ നാഗദീപപസ്സേ ഏകോ ഗാമോവ. അലഭന്താപീതി അപ്പപുഞ്ഞതായ അലാഭിനോ സമാനാപി. ഭിക്ഖാചാരമഗ്ഗസഭാഗന്തി സഭാഗം തബ്ഭാഗിയം ഭിക്ഖാചാരമഗ്ഗം ജാനന്തി. അനുത്തരിമനുസ്സധമ്മത്താ ഥേരാനം സംസയവിനോദനത്ഥഞ്ച ‘‘സാരണീയധമ്മോ മേ, ഭന്തേ, പൂരിതോ’’തി ആഹ. തഥാ ഹി ദുതിയവത്ഥുസ്മിമ്പി ഥേരേന അത്താ പകാസിതോ. ദഹരകാലേ ഏവം കിര സാരണീയധമ്മപൂരകോ അഹോസി. മനുസ്സാനം പിയതായ സുലഭപച്ചയതായപി ഇദം വത്ഥുമേവ. പത്തഗതാഖീയനസ്സ പന വിസേസം വിഭാവനതോ ‘‘ഇദം താവ…പേ… ഏത്ഥ വത്ഥൂ’’തി വുത്തം.

ഗിരിഭണ്ഡമഹാപൂജായാതി ചേതിയഗിരിമ്ഹി സകലലങ്കാദീപേ യോജനപ്പമാണേ സമുദ്ദേ ച നാവാസങ്ഘാടാദികേ ഠപേത്വാ ദീപപുപ്ഫഗന്ധാദീഹി കരിയമാനായ മഹാപൂജായ. തസ്സാ ച പടിപത്തിയാ അവഞ്ഝഭാവവിഭാവനത്ഥം ‘‘ഏതേ മയ്ഹം പാപുണിസ്സന്തീ’’തി ആഹ. പരിയായേനപി ലേസേനപി. അനുച്ഛവികന്തി ‘‘സാരണീയധമ്മപൂരകോ’’തി യഥാഭൂതപവേദനം തുമ്ഹാകം അനുച്ഛവികന്തി അത്ഥോ.

അനാരോചേത്വാവ പലായിംസു ചോരഭയേന. ‘‘അത്തനോ ദുജ്ജീവികായാ’’തിപി വദന്തി. അഹം സാരണീയധമ്മപൂരികാ, മമ പത്തപരിയാപന്നേനപി സബ്ബാപിമാ ഭിക്ഖുനിയോ യാപേസ്സന്തീതി ആഹ ‘‘മാ തുമ്ഹേ തേസം ഗതഭാവം ചിന്തയിത്ഥാ’’തി. വട്ടിസ്സതീതി കപ്പിസ്സതി. ഥേരീ സാരണീയധമ്മപൂരികാ അഹോസി, ഥേരസ്സ പന സീലതേജേനേവ ദേവതാ ഉസ്സുക്കം ആപജ്ജി.

നത്ഥി ഏതേസം ഖണ്ഡന്തി അഖണ്ഡാനി. തം പന നേസം ഖണ്ഡം ദസ്സേതും ‘‘യസ്സാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഉപസമ്പന്നസീലാനം ഉദ്ദേസക്കമേന ആദിഅന്താ വേദിതബ്ബാ. തേനാഹ ‘‘സത്തസൂ’’തിആദി. ന ഹി അഞ്ഞോ കോചി ആപത്തിക്ഖന്ധാനം അനുക്കമോ അത്ഥി, അനുപസമ്പന്നസീലാനം സമാദാനക്കമേനപി ആദിഅന്താ ലബ്ഭന്തി. പരിയന്തേ ഛിന്നസാടകോ വിയാതി തത്രന്തേ ദസന്തേ വാ ഛിന്നവത്ഥം വിയ. വിസദിസുദാഹരണഞ്ചേതം ‘‘അഖണ്ഡാനീ’’തി ഇമസ്സ അധികതത്താ. ഏവം സേസാനമ്പി ഉദാഹരണാനി. ഖണ്ഡികതാ ഭിന്നതാ ഖണ്ഡം, തം ഏതസ്സ അത്ഥീതി ഖണ്ഡം, സീലം. ഛിദ്ദന്തിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. വേമജ്ഝേ ഭിന്നം വിനിവിജ്ഝനവസേന. വിസഭാഗവണ്ണേന ഗാവീ വിയാതി സമ്ബന്ധോ. വിസഭാഗവണ്ണേന ഉപഡ്ഢം തതിയഭാഗഗതം സമ്ഭിന്നവണ്ണം സബലം, വിസഭാഗവണ്ണേഹേവ ബിന്ദൂഹി അന്തരന്തരാഹി വിമിസ്സം കമ്മാസം. അയം ഇമേസം വിസേസോ. സബലരഹിതാനി അസബലാനി, തഥാ അകമ്മാസാനി. സീലസ്സ തണ്ഹാദാസബ്യതോ മോചനം വിവട്ടൂപനിസ്സയഭാവാപാദനം, തസ്മാ തണ്ഹാദാസബ്യതോ മോചനവചനേന തേസം സീലാനം വിവട്ടൂപനിസ്സയതമാഹ. ഭുജിസ്സഭാവകരണതോതി ഇമിനാ ഭുജിസ്സകരാനി ഭുജിസ്സാനീതി ഉത്തരപദലോപേനായം നിദ്ദേസോതി ദസ്സേതി. യസ്മാ വാ തംസമങ്ഗിപുഗ്ഗലോ സേരീ സയംവസീ ഭുജിസ്സോ നാമ ഹോതി, തസ്മാപി ഭുജിസ്സാനി. അവിഞ്ഞൂനം അപ്പമാണതായ ‘‘വിഞ്ഞുപ്പസത്ഥാനീ’’തി വുത്തം. സുപരിസുദ്ധഭാവേന വാ സമ്പന്നത്താ വിഞ്ഞൂഹി പസത്ഥാനീതി വിഞ്ഞുപ്പസത്ഥാനി.

തണ്ഹാദിട്ഠീഹി അപരാമട്ഠത്താതി ‘‘ഇമിനാഹം സീലേന ദേവോ വാ ഭവിസ്സാമി ദേവഞ്ഞതരോ വാ’’തി തണ്ഹാപരാമാസേന, ‘‘ഇമിനാഹം സീലേന ദേവോ ഹുത്വാ തത്ഥ നിച്ചോ ധുവോ സസ്സതോ ഭവിസ്സാമീ’’തി ദിട്ഠിപരാമാസേന ച അപരാമട്ഠത്താ. പരാമട്ഠുന്തി ‘‘അയം തേ സീലേസു ദോസോ’’തി ചതൂസു വിപത്തീസു യായ കായചി വിപത്തിയാ ദസ്സനേന പരാമട്ഠും, അനുദ്ധംസേതും ചോദേതുന്തി അത്ഥോ. സീലം നാമ അവിപ്പടിസാരാദിപാരമ്പരിയേന യാവദേവ സമാധിസമ്പാദനത്ഥന്തി ആഹ ‘‘സമാധിസംവത്തനികാനീ’’തി. സമാധിസംവത്തനപ്പയോജനാനി സമാധിസംവത്തനികാനി.

സമാനഭാവോ സാമഞ്ഞം, പരിപുണ്ണചതുപാരിസുദ്ധിഭാവേന മജ്ഝേ ഭിന്നസുവണ്ണസ്സ വിയ ഭേദാഭാവതോ സീലേന സാമഞ്ഞം സീലസാമഞ്ഞം, തം ഗതോ ഉപഗതോതി സീലസാമഞ്ഞഗതോ. തേനാഹ ‘‘സമാനഭാവൂപഗതസീലോ’’തി, സീലസമ്പത്തിയാ സമാനഭാവം ഉപഗതസീലോ സഭാഗവുത്തികോതി അത്ഥോ. കാമം പുഥുജ്ജനാനമ്പി ചതുപാരിസുദ്ധിസീലേ നാനത്തം ന സിയാ, തം പന ന ഏകന്തികം, ഇദം ഏകന്തികം നിയതഭാവതോതി ആഹ ‘‘നത്ഥി മഗ്ഗസീലേ നാനത്ത’’ന്തി. തം സന്ധായേതം വുത്തന്തി മഗ്ഗസീലം സന്ധായ തം ‘‘യാനി താനി സീലാനീ’’തിആദി വുത്തം.

യായന്തി യാ അയം മയ്ഹഞ്ചേവ തുമ്ഹാകഞ്ച പച്ചക്ഖഭൂതാ. ദിട്ഠീതി മഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠി. നിദ്ദോസാതി നിദ്ധുതദോസാ, സമുച്ഛിന്നരാഗാദിപാപധമ്മാതി അത്ഥോ. നിയ്യാതീതി വട്ടദുക്ഖതോ നിസ്സരതി നിഗ്ഗച്ഛതി. സയം നിയ്യന്തീയേവ ഹി തംസമങ്ഗിപുഗ്ഗലം വട്ടദുക്ഖതോ നിയ്യാപേതീതി വുച്ചതി. യാ സത്ഥു അനുസിട്ഠി, തം കരോതീതി തക്കരോ, തസ്സ, യഥാനുസിട്ഠം പടിപജ്ജന്തസ്സാതി അത്ഥോ. സമാനദിട്ഠിഭാവന്തി സദിസദിട്ഠിഭാവം സച്ചസമ്പടിവേധേന അഭിന്നദിട്ഠിഭാവം.

പഠമസാരണീയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ദുതിയസാരണീയസുത്തവണ്ണനാ

൧൨. ദുതിയേ സബ്രഹ്മചാരീനന്തി സഹധമ്മികാനം. പിയം പിയായിതബ്ബകം കരോന്തീതി പിയകരണാ. ഗരും ഗരുട്ഠാനിയം കരോന്തീതി ഗരുകരണാ. സങ്ഗണ്ഹനത്ഥായാതി സങ്ഗഹവത്ഥുവിസേസഭാവതോ സബ്രഹ്മചാരീനം സങ്ഗഹണായ സംവത്തന്തീതി സമ്ബന്ധോ. അവിവദനത്ഥായാതി സങ്ഗഹവത്ഥുഭാവതോ ഏവ ന വിവദനത്ഥായ. സതി ച അവിവദനഹേതുഭൂതസങ്ഗഹകത്തേ തേസം വസേന സബ്രഹ്മചാരീനം സമഗ്ഗഭാവോ ഭേദാഭാവോ സിദ്ധോയേവാതി ആഹ ‘‘സാമഗ്ഗിയാ’’തിആദി.

ദുതിയസാരണീയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. നിസ്സാരണീയസുത്തവണ്ണനാ

൧൩. തതിയേ വഡ്ഢിതാതി ഭാവനാപാരിപൂരിവസേന പരിബ്രൂഹിതാ. പുനപ്പുനം കതാതി ഭാവനായ ബഹുലീകരണേന അപരാപരം പവത്തിതാ. യുത്തയാനസദിസാ കതാതി യഥാ യുത്തമാജഞ്ഞയാനം ഛേകേന സാരഥിനാ അധിട്ഠിതം യഥാരുചി പവത്തതി, ഏവം യഥാരുചി പവത്തിരഹം ഗഹിതാ. വത്ഥുകതാതി വാ അധിട്ഠാനട്ഠേന വത്ഥു വിയ കതാ, സബ്ബസോ ഉപക്കിലേസവിസോധനേന ഇദ്ധിവിസേസതായ പവത്തിട്ഠാനഭാവതോ സുവിസോധിതപരിസ്സയവത്ഥു വിയ കതാതി വുത്തം ഹോതി. അധിട്ഠിതാതി പടിപക്ഖദൂരീഭാവതോ സുഭാവിതഭാവേന തംതംഅധിട്ഠാനയോഗ്യതായ ഠപിതാ. സമന്തതോ ചിതാതി സബ്ബഭാഗേന ഭാവനൂപചയം ഗമിതാ. തേനാഹ ‘‘ഉപചിതാ’തി. സുട്ഠു സമാരദ്ധാതി ഇദ്ധിഭാവനാസിഖാപ്പത്തിയാ സമ്മദേവ സമ്ഭാവിതാ. അഭൂതബ്യാകരണം ബ്യാകരോതീതി ‘‘മേത്താ ഹി ഖോ മേ ചേതോവിമുത്തി ഭാവിതാ’’തിആദിനാ അത്തനി അവിജ്ജമാനഗുണാഭിബ്യാഹാരം ബ്യാഹരതി. ചേതോവിമുത്തിസദ്ദം അപേക്ഖിത്വാ ‘‘നിസ്സടാ’’തി വുത്തം. പുന ബ്യാപാദോ നത്ഥീതി ഇദാനി മമ ബ്യാപാദോ നാമ സബ്ബസോ നത്ഥീതി ഞത്വാ.

ബലവവിപസ്സനാതി ഭയതുപട്ഠാനേ ഞാണം, ആദീനവാനുപസ്സനേ ഞാണം മുച്ചിതുകമ്യതാഞാണം, ഭങ്ഗഞാണന്തി ചതുന്നം ഞാണാനം അധിവചനം. യേസം നിമിത്താനം അഭാവേന അരഹത്തഫലസമാപത്തിയാ അനിമിത്തതാ, തം ദസ്സേതും ‘‘സാ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ രാഗസ്സ നിമിത്തം, രാഗോ ഏവ വാ നിമിത്തം രാഗനിമിത്തം. ആദി-സദ്ദേന ദോസനിമിത്താദീനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. രൂപവേദനാദിസങ്ഖാരനിമിത്തം രൂപനിമിത്താദി. തേസംയേവ നിച്ചാദിവസേന ഉപട്ഠാനം നിച്ചനിമിത്താദി. തയിദം നിമിത്തം യസ്മാ സബ്ബേന സബ്ബം അരഹത്തഫലേ നത്ഥി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘സാ ഹി…പേ… അനിമിത്താ’’തി. നിമിത്തം അനുസ്സരതി അനുഗച്ഛതി ആരബ്ഭ പവത്തതി സീലേനാതി നിമിത്താനുസാരീ. തേനാഹ ‘‘വുത്തപ്പഭേദം നിമിത്തം അനുസരണസഭാവ’’ന്തി.

അസ്മിമാനോതി ‘‘അസ്മീ’’തി പവത്തോ അത്തവിസയോ മാനോ. അയം നാമ അഹമസ്മീതി രൂപലക്ഖണോ വേദനാദീസു വാ അഞ്ഞതരലക്ഖണോ അയം നാമ അത്താ അഹം അസ്മീതി. അസ്മിമാനോ സമുഗ്ഘാതീയതി ഏതേനാതി അസ്മിമാനസമുഗ്ഘാതോ, അരഹത്തമഗ്ഗോ. പുന അസ്മിമാനോ നത്ഥീതി തസ്സ അനുപ്പത്തിധമ്മതാപാദനം കിത്തേന്തോ സമുഗ്ഘാതത്തമേവ വിഭാവേതി.

നിസ്സാരണീയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪-൫. ഭദ്ദകസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൪-൧൫. ചതുത്ഥേ ആരമിതബ്ബട്ഠേന വാ കമ്മം ആരാമോ ഏതസ്സാതി കമ്മാരാമോ. കമ്മേ രതോ ന ഗന്ഥധുരേ വിപസ്സനാധുരേ വാതി കമ്മരതോ. പുനപ്പുനം യുത്തോതി തപ്പരഭാവേന അനു അനു യുത്തോ പസുതോ. ആലാപസല്ലാപോതി ഇത്ഥിവണ്ണപുരിസവണ്ണാദിവസേന പുനപ്പുനം ലപനം. പഞ്ചമേ നത്ഥി വത്തബ്ബം.

ഭദ്ദകസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. നകുലപിതുസുത്തവണ്ണനാ

൧൬. ഛട്ഠേ വിസഭാഗവേദനുപ്പത്തിയാ കകചേനേവ ചതുഇരിയാപഥം ഛിന്ദന്തോ ആബാധയതീതി ആബാധോ, സോ യസ്സ അത്ഥീതി ആബാധികോ. തംസമുട്ഠാനദുക്ഖേന ദുക്ഖിതോ. അധിമത്തഗിലാനോതി ധാതുസങ്ഖയേന പരിക്ഖീണസരീരോ.

സപ്പടിഭയകന്താരസദിസാ സോളസവത്ഥുകാ അട്ഠവത്ഥുകാ ച വിചികിച്ഛാ തിണ്ണാ ഇമായാതി തിണ്ണവിചികിച്ഛാ. വിഗതാ സമുച്ഛിന്നാ പവത്തിആദീസു ‘‘ഏവം നു ഖോ ന നു ഖോ’’തി ഏവം പവത്തികാ കഥംകഥാ അസ്സാതി വിഗതകഥംകഥാ. സാരജ്ജകരാനം പാപധമ്മാനം പഹീനത്താ രാഗവിക്ഖേപേസു സീലാദിഗുണേസു ച തിട്ഠകത്താ വേസാരജ്ജം, വിസാരദഭാവം വേയ്യത്തിയം പത്താതി വേസാരജ്ജപ്പത്താ. അത്തനാ ഏവ പച്ചക്ഖതോ ദിട്ഠത്താ ന പരം പച്ചേതി, നസ്സ പരോ പച്ചേതബ്ബോ അത്ഥീതി അപരപ്പച്ചയാ.

ഗിലാനാ വുട്ഠിതോതി ഗിലാനഭാവതോ വുട്ഠായ ഠിതോ. ഭാവപ്പധാനോ ഹി അയം നിദ്ദേസോ. ഗിലാനോ ഹുത്വാ വുട്ഠിതോതി ഇദം പന അത്ഥമത്തനിദസ്സനം.

നകുലപിതുസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. സോപ്പസുത്തവണ്ണനാ

൧൭. സത്തമേ പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോതി ഏത്ഥ പടിസല്ലാനന്തി തേഹി തേഹി സദ്ധിവിഹാരികഅന്തേവാസികഉപാസകാദിസത്തേഹി ചേവ രൂപാരമ്മണാദിസങ്ഖാരേഹി ച പടിനിവത്തിത്വാ അപസക്കിത്വാ നിലീയനം വിവേചനം. കായചിത്തേഹി തതോ വിവിത്തോ ഏകീഭാവോ പവിവേകോതി ആഹ ‘‘ഏകീഭാവായാ’’തിആദി. ഏകീഭാവതോതി ച ഇമിനാ കായവിവേകതോ വുട്ഠാനമാഹ. ധമ്മനിജ്ഝാനക്ഖന്തിതോതിആദിനാ ചിത്തവിവേകതോ. വുട്ഠിതോതി തതോ ദുവിധവിവേകതോ ഭവങ്ഗുപ്പത്തിയാ സബ്രഹ്മചാരീഹി സമാഗമേന ഉപേതോ.

സോപ്പസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. മച്ഛബന്ധസുത്തവണ്ണനാ

൧൮. അട്ഠമേ മച്ഛഘാതകന്തി മച്ഛബന്ധം കേവട്ടം. ഓരബ്ഭികാദീസു ഉരബ്ഭാ വുച്ചന്തി ഏളകാ, ഉരബ്ഭേ ഹന്തീതി ഓരബ്ഭികോ. സൂകരികാദീസുപി ഏസേവ നയോ.

മച്ഛബന്ധസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. പഠമമരണസ്സതിസുത്തവണ്ണനാ

൧൯. നവമേ ഏവംനാമകേ ഗാമേതി നാതികാനാമകം ഗാമം നിസ്സായ. ദ്വിന്നം ചൂളപിതിമഹാപിതിപുത്താനം ദ്വേ ഗാമാ, തേസു ഏകസ്മിം ഗാമേ. ഞാതീനഞ്ഹി നിവാസട്ഠാനഭൂതോ ഗാമോ ഞാതികോ, ഞാതികോയേവ നാതികോ ഞ-കാരസ്സ ന-കാരാദേസോ ‘‘അനിമിത്താ ന നായരേ’’തിആദീസു (വിസുദ്ധി. ൧.൧൭൪; സം. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൨൦; ജാ. അട്ഠ. ൨.൨.൩൪) വിയ. സോ കിര ഗാമോ യേസം തദാ തേസം പുബ്ബപുരിസേന അത്തനോ ഞാതീനം സാധാരണഭാവേന നിവസിതോ, തേന ഞാതികോതി പഞ്ഞായിത്ഥ. അഥ പച്ഛാ ദ്വീഹി ദായാദേഹി ദ്വിധാ വിഭജിത്വാ പരിഭുത്തോ. ഗിഞ്ജകാ വുച്ചതി ഇട്ഠകാ, ഗിഞ്ജകാഹിയേവ കതോ ആവസഥോതി ഗിഞ്ജകാവസഥോ. സോ ഹി ആവാസോ യഥാ സുധാപരികമ്മേന പയോജനം നത്ഥി, ഏവം ഇട്ഠകാഹി ഏവ ചിനിത്വാ ഛാദേത്വാ കതോ. തസ്മിം കിര പദേസേ മത്തികാ സക്ഖരമരുമ്പവാലുകാദീഹി അസമ്മിസ്സാ കഥിനാ സണ്ഹസുഖുമാ, തായ കതാനി കുലാലഭാജനാനിപി സിലാമയാനി വിയ ദള്ഹാനി. തസ്മാ തേ ഉപാസകാ തായ മത്തികായ ദീഘപുഥൂ ഇട്ഠകാ കാരേത്വാ ഠപേത്വാ ഠപേത്വാ ദ്വാരവാതപാനകവാടതുലായോ സബ്ബം ദബ്ബസമ്ഭാരേന വിനാ താഹി ഇട്ഠകാഹിയേവ പാസാദം കാരേസും. തേന വുത്തം ‘‘ഇട്ഠകാമയേ പാസാദേ’’തി.

രത്തിന്ദിവന്തി ഏകരത്തിദിവം. ഭഗവതോ സാസനന്തി അരിയമഗ്ഗപ്പടിവേധാവഹം സത്ഥു ഓവാദം. ബഹു വത മേ കതം അസ്സാതി ബഹു വത മയാ അത്തഹിതം പബ്ബജിതകിച്ചം കതം ഭവേയ്യ.

തദന്തരന്തി തത്തകം വേലം. ഏകപിണ്ഡപാതന്തി ഏകം ദിവസം യാപനപ്പഹോനകം പിണ്ഡപാതം. യാവ അന്തോ പവിട്ഠവാതോ ബഹി നിക്ഖമതി, ബഹി നിക്ഖന്തവാതോ വാ അന്തോ പവിസതീതി ഏകസ്സേവ പവേസനിക്ഖമോ വിയ വുത്തം, തം നാസികാവാതഭാവസാമഞ്ഞേനാതി ദട്ഠബ്ബം.

പഠമമരണസ്സതിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. ദുതിയമരണസ്സതിസുത്തവണ്ണനാ

൨൦. ദസമേ നിക്ഖന്തേതി വീതിവത്തേ. പതിഗതായാതി പച്ചാഗതായ, സമ്പത്തായാതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘പടിപന്നായാ’’തി. സോ മമസ്സ അന്തരായോതി യഥാവുത്താ ന കേവലം കാലകിരിയാവ, മമ അതിദുല്ലഭം ഖണം ലഭിത്വാ തസ്സ സത്ഥുസാസനമനസികാരസ്സ ചേവ ജീവിതസ്സ ച സഗ്ഗമോക്ഖാനഞ്ച അന്തരായോ അസ്സ, ഭവേയ്യാതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘തിവിധോ അന്തരായോ’’തിആദി. വിപജ്ജേയ്യാതി വിപത്തിം ഗച്ഛേയ്യ. സത്ഥകേന വിയ അങ്ഗപച്ചങ്ഗാനം കന്തനകാരകാ കായേ സന്ധിബന്ധനച്ഛേദകവാതാ സത്ഥകവാതാ. കത്തുകമ്യതാഛന്ദോതി നിയ്യാനാവഹോ കത്തുകമ്യതാകുസലച്ഛന്ദോ. പയോഗവീരിയന്തി ഭാവനാനുയോഗവീരിയം. ന പടിവാതി ന പടിനിവത്തതീതി അപ്പടിവാനീ, അന്തരാ വോസാനാനാപജ്ജനവീരിയം. തേനാഹ ‘‘അനുക്കണ്ഠനാ അപ്പടിസങ്ഘരണാ’’തി.

ദുതിയമരണസ്സതിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സാരണീയവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. അനുത്തരിയവഗ്ഗോ

൧-൨. സാമകസുത്താദിവണ്ണനാ

൨൧-൨൨. തതിയസ്സ പഠമേ കേവലകപ്പന്തി ഏത്ഥ കേവല-സദ്ദോ അനവസേസത്ഥോ, കപ്പ-സദ്ദോ സമന്തഭാവത്ഥോ. തസ്മാ കേവലകപ്പം പോക്ഖരണിയന്തി ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. അനവസേസം ഫരിതും സമത്ഥസ്സപി ഓഭാസസ്സ കേനചി കാരണേന ഏകദേസഫരണമ്പി സിയാ, അയം പന സബ്ബസോവ ഫരതീതി ദസ്സേതും സമന്തത്ഥോ കപ്പ-സദ്ദോ ഗഹിതോ. അത്തനോ ഓഭാസേന ഫരിത്വാതി വത്ഥാലങ്കാരസരീരസമുട്ഠിതേന ഓഭാസേന ഫരിത്വാ, ചന്ദിമാ വിയ ഏകോഭാസം ഏകപജ്ജോതം കരിത്വാതി അത്ഥോ. സമനുഞ്ഞോതി സമ്മദേവ കതമനുഞ്ഞോ. തേനാഹ ‘‘സമാനചിത്തോ’’തി, സമാനജ്ഝാസയോതി അത്ഥോ. ദുക്ഖം വചോ ഏതസ്മിന്തി ദുബ്ബചോ, തസ്സ കമ്മം ദോവചസ്സം, തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അനാദരിയവസേന പവത്താ ചേതനാ, തസ്സ ഭാവോ അത്ഥിതാ ദോവചസ്സതാ. അഥ വാ ദോവചസ്സമേവ ദോവചസ്സതാ. സാ അത്ഥതോ സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ ഹോതി. ചേതനാപധാനോ ഹി സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ. ചതുന്നം വാ ഖന്ധാനം അപദക്ഖിണഗ്ഗാഹിതാകാരേന പവത്താനം ഏതം അധിവചനന്തി വദന്തി. പാപാ അസ്സദ്ധാദയോ പുഗ്ഗലാ ഏതസ്സ മിത്താതി പാപമിത്തോ, തസ്സ ഭാവോ പാപമിത്തതാ. സാപി അത്ഥതോ ദോവചസ്സതാ വിയ ദട്ഠബ്ബാ. യായ ഹി ചേതനായ പുഗ്ഗലോ പാപമിത്തോ പാപസമ്പവങ്കോ നാമ ഹോതി, സാ ചേതനാ പാപമിത്തതാ. ചത്താരോപി വാ അരൂപിനോ ഖന്ധാ തദാകാരപ്പവത്താ പാപമിത്തതാ. ദുതിയം ഉത്താനമേവ.

സാമകസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ഭയസുത്തവണ്ണനാ

൨൩. തതിയേ സമ്ഭവതി ജാതിമരണം ഏതേനാതി സമ്ഭവോ, ഉപാദാനന്തി ആഹ ‘‘ജാതിയാ ച മരണസ്സ ച സമ്ഭവേ പച്ചയഭൂതേ’’തി. അനുപാദാതി അനുപാദായ. തേനാഹ ‘‘അനുപാദിയിത്വാ’’തി. ജാതിമരണാനി സമ്മാ ഖീയന്തി ഏത്ഥാതി ജാതിമരണസങ്ഖയോ, നിബ്ബാനന്തി ആഹ ‘‘ജാതിമരണാനം സങ്ഖയസങ്ഖാതേ നിബ്ബാനേ’’തി. സബ്ബദുക്ഖം ഉപച്ചഗുന്തി സകലമ്പി വട്ടദുക്ഖം അതിക്കന്താ ചരിമചിത്തനിരോധേന വട്ടദുക്ഖലേസസ്സപി അസമ്ഭവതോ.

ഭയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ഹിമവന്തസുത്തവണ്ണനാ

൨൪. ചതുത്ഥേ സമാപത്തികുസലോ ഹോതീതി സമാപജ്ജനകുസലോ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘സമാപജ്ജിതും കുസലോ’’തി. തത്ഥ അന്തോഗതഹേതുഅത്ഥോ ഠിതി-സദ്ദോ, തസ്മാ ഠപനകുസലോതി അത്ഥോതി ആഹ ‘‘സമാധിം ഠപേതും സക്കോതീതി അത്ഥോ’’തി. തത്ഥ ഠപേതും സക്കോതീതി സത്തട്ഠഅച്ഛരാമത്തം ഖണം ഝാനം ഠപേതും സക്കോതി അധിട്ഠാനവസിഭാവസ്സ നിപ്ഫാദിതത്താ. യഥാപരിച്ഛേദേനാതി യഥാപരിച്ഛിന്നകാലേന. വുട്ഠാതും സക്കോതി വുട്ഠാനവസിഭാവസ്സ നിപ്ഫാദിതത്താ. കല്ലം സഞ്ജാതം അസ്സാതി കല്ലിതം, തസ്മിം കല്ലിതേ കല്ലിതഭാവേ കുസലോ കല്ലിതകുസലോ. ഹാസേതും തോസേതും സമ്പഹംസേതും. കല്ലം കാതുന്തി സമാധാനസ്സ പടിപക്ഖധമ്മാനം ദൂരീകരണേന സഹകാരീകാരണാനഞ്ച സമപ്പധാനേന സമാപജ്ജനേ ചിത്തം സമത്ഥം കാതും. സമാധിസ്സ ഗോചരകുസലോതി സമാധിസ്മിം നിപ്ഫാദേതബ്ബേ തസ്സ ഗോചരേ കമ്മട്ഠാനസഞ്ഞിതേ പവത്തിട്ഠാനേ ഭിക്ഖാചാരഗോചരേ സതിസമ്പജഞ്ഞയോഗതോ കുസലോ ഛേകോ. തേനാഹ ‘‘സമാധിസ്സ അസപ്പായേ അനുപകാരകേ ധമ്മേ വജ്ജേത്വാ’’തിആദി. പഠമജ്ഝാനാദിസമാധിം അഭിനീഹരിതുന്തി പഠമജ്ഝാനാദിസമാധിം വിസേസഭാഗിയതായ അഭിനീഹരിതും ഉപനേതും.

ഹിമവന്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. അനുസ്സതിട്ഠാനസുത്തവണ്ണനാ

൨൫. പഞ്ചമേ അനുസ്സതികാരണാനീതി അനുസ്സതിയോ ഏവ ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികാദിഹിതസുഖാനം ഹേതുഭാവതോ കാരണാനി. നിക്ഖന്തന്തി നിസ്സടം. മുത്തന്തി വിസ്സട്ഠം. വുട്ഠിതന്തി അപേതം. സബ്ബമേതം വിക്ഖമ്ഭനമേവ സന്ധായ വദതി. ഗേധമ്ഹാതി പഞ്ചകാമഗുണതോ. ഇദമ്പീതി ബുദ്ധാനുസ്സതിവസേന ലദ്ധം ഉപചാരജ്ഝാനമാഹ. ആരമ്മണം കരിത്വാതി പച്ചയം കരിത്വാ, പാദകം കത്വാതി അത്ഥോ.

അനുസ്സതിട്ഠാനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. മഹാകച്ചാനസുത്തവണ്ണനാ

൨൬. ഛട്ഠേ സമ്ബാധേതി വാ തണ്ഹാസംകിലേസാദീനം സമ്പീളേ സങ്കരേ ഘരാവാസേ. ഓകാസാ വുച്ചന്തീതി മഗ്ഗഫലസുഖാധിഗമായ ഓകാസഭാവതോ ഓകാസാതി വുച്ചന്തി. ഓകാസാധിഗമോതി ലോകുത്തരധമ്മസ്സ അധിഗമായ അധിഗന്തബ്ബഓകാസോ. വിസുജ്ഝനത്ഥായാതി രാഗാദീഹി മലേഹി അഭിജ്ഝാവിസമലോഭാദീഹി ച ഉപക്കിലിട്ഠചിത്താനം വിസുദ്ധത്ഥായ. സാ പനായം ചിത്തസ്സ വിസുദ്ധി സിജ്ഝമാനാ യസ്മാ സോകാദീനം അനുപാദായ സംവത്തതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘സോകപരിദേവാനം സമതിക്കമായാ’’തിആദി. തത്ഥ സോചനം ഞാതിബ്യസനാദിനിമിത്തം ചേതസോ സന്താപോ അന്തോതാപോ അന്തോനിജ്ഝാനം സോകോ, ഞാതിബ്യസനാദിനിമിത്തമേവ സോചികതാ. ‘‘കഹം ഏകപുത്തകാ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൨.൩൫൩-൩൫൪; സം. നി. ൨.൬൩) പരിദേവനവസേന ലപനം പരിദേവോ. സമതിക്കമനത്ഥായാതി പഹാനായ. ആയതിം അനുപ്പജ്ജനഞ്ഹി ഇധ സമതിക്കമോ. ദുക്ഖദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമായാതി കായികദുക്ഖസ്സ ച ചേതസികദോമനസ്സസ്സ ചാതി ഇമേസം ദ്വിന്നം അത്ഥങ്ഗമായ, നിരോധായാതി അത്ഥോ. ഞായതി നിച്ഛയേന കമതി നിബ്ബാനം, തം വാ ഞായതി പടിവിജ്ഝതി ഏതേനാതി ഞായോ, അരിയമഗ്ഗോ. ഇധ പന സഹ പുബ്ബഭാഗേന അരിയമഗ്ഗോ ഗഹിതോതി ആഹ ‘‘സഹവിപസ്സനകസ്സ മഗ്ഗസ്സ അധിഗമനത്ഥായാ’’തി. അപച്ചയപരിനിബ്ബാനസ്സാതി അനുപാദിസേസനിബ്ബാനം സന്ധായ വദതി. പച്ചയവസേന അനുപ്പന്നം അസങ്ഖതം അമതധാതുമേവ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.

മഹാകച്ചാനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. പഠമസമയസുത്തവണ്ണനാ

൨൭. സത്തമേ വഡ്ഢേതീതി മനസോ വിവട്ടനിസ്സിതം വഡ്ഢിം ആവഹതി. മനോഭാവനീയോതി വാ മനസാ ഭാവിതോ സമ്ഭാവിതോ. യഞ്ച ആവജ്ജതോ മനസി കരോതോ ചിത്തം വിനീവരണം ഹോതി. ഇമസ്മിം പക്ഖേ കമ്മസാധനോ സമ്ഭാവനത്ഥോ ഭാവനീയ-സദ്ദോ. ‘‘ഥിനമിദ്ധവിനോദനകമ്മട്ഠാന’’ന്തി വത്വാ തദേവ വിഭാവേന്തോ ‘‘ആലോകസഞ്ഞം വാ’’തിആദിമാഹ. വീരിയാരമ്ഭവത്ഥുആദീനം വാതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന ഇധ അവുത്താനം അതിഭോജനേ നിമിത്തഗ്ഗാഹാദീനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘ഛ ധമ്മാ ഥിനമിദ്ധസ്സ പഹാനായ സംവത്തന്തി അതിഭോജനേ നിമിത്തഗ്ഗാഹോ, ഇരിയാപഥസമ്പരിവത്തനതാ, ആലോകസഞ്ഞാമനസികാരോ, അബ്ഭോകാസവാസോ, കല്യാണമിത്തതാ, സപ്പായകഥാ’’തി (ഇതിവു. അട്ഠ. ൧൧൧). അന്തരായസദ്ദപരിയായോ ഇധ അന്തരാ-സദ്ദോതി ആഹ ‘‘അനന്തരായേനാ’’തി.

പഠമസമയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. ദുതിയസമയസുത്തവണ്ണനാ

൨൮. അട്ഠമേ മണ്ഡലസണ്ഠാനമാളസങ്ഖേപേന കതാ ഭോജനസാലാ മണ്ഡലമാളാതി അധിപ്പേതാതി ആഹ ‘‘ഭോജനസാലായാ’’തി. സേസമേത്ഥ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ദുതിയസമയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. ഉദായീസുത്തവണ്ണനാ

൨൯. നവമേ ദിട്ഠധമ്മോ വുച്ചതി പച്ചക്ഖോ അത്തഭാവോതി ആഹ ‘‘ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ’’തി. സുഖവിഹാരത്ഥായാതി നിക്കിലേസതായ നിരാമിസേന സുഖേന വിഹാരത്ഥായ. ആലോകസഞ്ഞം മനസി കരോതീതി സൂരിയചന്ദപജ്ജോതമണിഉക്കാവിജ്ജുആദീനം ആലോകോ ദിവാ രത്തിഞ്ച ഉപലദ്ധോ, യഥാലദ്ധവസേനേവ ആലോകം മനസി കരോതി, ചിത്തേ ഠപേതി. തഥാ ച നം മനസി കരോതി, യഥാസ്സ സുഭാവിതാലോകകസിണസ്സ വിയ കസിണാലോകോ യഥിച്ഛകം യാവദിച്ഛകഞ്ച സോ ആലോകോ രത്തിയം ഉപതിട്ഠതി. യേന തത്ഥ ദിവാസഞ്ഞം ഠപേതി, ദിവാരിവ വിഗതഥിനമിദ്ധോ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘യഥാ ദിവാ തഥാ രത്തി’’ന്തി. ദിവാതി സഞ്ഞം ഠപേതീതി വുത്തനയേന മനസി കത്വാ ദിവാരിവ സഞ്ഞം ഉപ്പാദേതി. യഥാനേന ദിവാ…പേ… തഥേവ തം മനസി കരോതീതി യഥാനേന ദിവാ ഉപലദ്ധോ സൂരിയാലോകോ, ഏവം രത്തിമ്പി ദിവാ ദിട്ഠാകാരേനേവ തം ആലോകം മനസി കരോതി. യഥാ ചനേന രത്തിം…പേ… മനസി കരോതീതി യഥാ രത്തിയം ചന്ദാലോകോ ഉപലദ്ധോ, ഏവം ദിവാപി രത്തിം ദിട്ഠാകാരേനേവ തം ആലോകം മനസി കരോതി, ചിത്തേ ഠപേതി. വിവടേനാതി ഥിനമിദ്ധേന അപിഹിതത്താ വിവടേന. അനോനദ്ധേനാതി അസഞ്ഛാദിതേന. സഹോഭാസകന്തി സഞ്ഞാണോഭാസം. ദിബ്ബചക്ഖുഞാണം രൂപഗതസ്സ ദിബ്ബസ്സ ഇതരസ്സ ച ദസ്സനട്ഠേന ഇധ ഞാണദസ്സനന്തി അധിപ്പേതന്തി ആഹ ‘‘ദിബ്ബചക്ഖുസങ്ഖാതസ്സാ’’തിആദി.

ഉദ്ധം ജീവിതപരിയാദാനാതി ജീവിതക്ഖയതോ ഉപരി മരണതോ പരം. സമുഗ്ഗതേനാതി ഉട്ഠിതേന. ധുമാതത്താതി ഉദ്ധം ഉദ്ധം ധുമാതത്താ സൂനത്താ. സേതരത്തേഹി വിപരിഭിന്നം വിമിസ്സിതം നീലം, പുരിമവണ്ണവിപരിണാമഭൂതം വാ നീലം വിനീലം, വിനീലമേവ വിനീലകന്തി ക-കാരേന പദവഡ്ഢനമാഹ അനത്ഥന്തരതോ യഥാ ‘‘പീതകം ലോഹിതക’’ന്തി. പടികൂലത്താതി ജിഗുച്ഛനീയത്താ. കുച്ഛിതം വിനീലം വിനീലകന്തി കുച്ഛനത്ഥോ വാ അയം ക-കാരോതി ദസ്സേതും വുത്തം യഥാ ‘‘പാപകോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗച്ഛതീ’’തി (ദീ. നി. ൩.൩൧൬; അ. നി. ൫.൨൧൩). പരിഭിന്നട്ഠാനേഹി കാകധങ്കാദീഹി. വിസ്സന്ദമാനം പുബ്ബന്തി വിസ്സവന്തപുബ്ബം, തഹം തഹം പഗ്ഘരന്തപുബ്ബന്തി അത്ഥോ. തഥാഭാവന്തി വിസ്സന്ദമാനപുബ്ബതം.

സോ ഭിക്ഖൂതി യോ ‘‘പസ്സേയ്യ സരീരം സീവഥികായ ഛഡ്ഡിത’’ന്തി വുത്തോ, സോ ഭിക്ഖു. ഉപസംഹരതി സദിസതം. അയമ്പി ഖോതിആദി ഉപസംഹരണാകാരദസ്സനം. ആയൂതി രൂപജീവിതിന്ദ്രിയം. അരൂപജീവിതിന്ദ്രിയം പനേത്ഥ വിഞ്ഞാണഗതികമേവ. ഉസ്മാതി കമ്മജതേജോ. ഏവംപൂതികസഭാവോതി ഏവം അതിവിയ പൂതിസഭാവോ ആയുആദിവിഗമേ വിയാതി അധിപ്പായോ. ഏദിസോ ഭവിസ്സതീതി ഏവംഭാവീതി ആഹ ‘‘ഏവമേവം ഉദ്ധുമാതാദിഭേദോ ഭവിസ്സതീ’’തി.

ലുഞ്ചിത്വാ ലുഞ്ചിത്വാതി ഉപ്പാടേത്വാ ഉപ്പാടേത്വാ. സേസാവസേസമംസലോഹിതയുത്തന്തി സബ്ബസോ അക്ഖാദിതത്താ തഹം തഹം സേസേന അപ്പാവസേസേന മംസലോഹിതേന യുത്തം. അഞ്ഞേന ഹത്ഥട്ഠികന്തി അവിസേസേന ഹത്ഥട്ഠികാനം വിപ്പകിണ്ണതാ ജോതിതാതി അനവസേസതോ തേസം വിപ്പകിണ്ണതം ദസ്സേന്തോ ‘‘ചതുസട്ഠിഭേദമ്പീ’’തിആദിമാഹ. തേരോവസ്സികാനീതി തിരോവസ്സഗതാനി. താനി പന സംവച്ഛരം വീതിവത്താനി ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘അതിക്കന്തസംവച്ഛരാനീ’’തി. പുരാണതായ ഘനഭാവവിഗമേന വിചുണ്ണതാ ഇധ പൂതിഭാവോ. സോ യഥാ ഹോതി, തം ദസ്സേന്തോ ‘‘അബ്ഭോകാസേ’’തിആദിമാഹ. അനേകധാതൂനന്തി ചക്ഖുധാതുആദീനം, കാമധാതുആദീനം വാ. സതിയാ ച ഞാണസ്സ ച അത്ഥായാതി ‘‘അഭിക്കന്തേ പടിക്കന്തേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതീ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൧.൨൧൪; ൨.൩൭൬; മ. നി. ൧.൧൦൯) വുത്തായ സത്തട്ഠാനികായ സതിയാ ചേവ തംസമ്പയുത്തഞാണസ്സ ച അത്ഥായ.

ഉദായീസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. അനുത്തരിയസുത്തവണ്ണനാ

൩൦. ദസമേ നിഹീനന്തി ലാമകം, കിലിട്ഠം വാ. ഗാമവാസികാനന്തി ബാലാനം. പുഥുജ്ജനാനം ഇദന്തി പോഥുജ്ജനികം. തേനാഹ ‘‘പുഥുജ്ജനാനം സന്തക’’ന്തി, പുഥുജ്ജനേഹി സേവിതബ്ബത്താ തേസം സന്തകന്തി വുത്തം ഹോതി. അനരിയന്തി ന നിദ്ദോസം. നിദ്ദോസട്ഠോ ഹി അരിയട്ഠോ. തേനാഹ ‘‘ന ഉത്തമം ന പരിസുദ്ധ’’ന്തി. അരിയേഹി വാ ന സേവിതബ്ബന്തി അനരിയം. അനത്ഥസംഹിതന്തി ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികാദിവിവിധവിപുലാനത്ഥസഹിതം. താദിസഞ്ച അത്ഥസന്നിസ്സിതം ന ഹോതീതി ആഹ ‘‘ന അത്ഥസന്നിസ്സിത’’ന്തി. ന വട്ടേ നിബ്ബിന്ദനത്ഥായാതി ചതുസച്ചകമ്മട്ഠാനാഭാവതോ. അസതി പന വട്ടേ നിബ്ബിദായ വിരാഗാദീനം അസമ്ഭവോയേവാതി ആഹ ‘‘ന വിരാഗായാ’’തിആദി.

അനുത്തമം അനുത്തരിയന്തി ആഹ ‘‘ഏതം അനുത്തര’’ന്തി. ഹത്ഥിസ്മിന്തി നിമിത്തത്ഥേ ഭുമ്മന്തി ആഹ ‘‘ഹത്ഥിനിമിത്തം സിക്ഖിതബ്ബ’’ന്തി. ഹത്ഥിവിസയത്താ ഹത്ഥിസന്നിസ്സിതത്താ ച ഹത്ഥിസിപ്പം ‘‘ഹത്ഥീ’’തി ഗഹേത്വാ ‘‘ഹത്ഥിസ്മിമ്പി സിക്ഖതീ’’തി വുത്തം. തസ്മാ ഹത്ഥിസിപ്പേ സിക്ഖതീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ.

ലിങ്ഗബ്യത്തയേന വിഭത്തിബ്യത്തയേന പാരിചരിയേതി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘പാരിചരിയായ പച്ചുപട്ഠിതാ’’തി. സേസമേത്ഥ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

അനുത്തരിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അനുത്തരിയവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ദേവതാവഗ്ഗോ

൧-൪. സേഖസുത്താദിവണ്ണനാ

൩൧-൩൪. ചതുത്ഥസ്സ പഠമേ സേഖാനം പടിലദ്ധഗുണസ്സ പരിഹാനി നാമ നത്ഥീതി ആഹ ‘‘ഉപരൂപരിഗുണപരിഹാനായാ’’തി, ഉപരൂപരിലദ്ധബ്ബാനം മഗ്ഗഫലാനം പരിഹാനായ അനുപ്പാദായാതി അത്ഥോ. തതിയാദീനി ഉത്താനത്ഥാനേവ.

സേഖസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. വിജ്ജാഭാഗിയസുത്തവണ്ണനാ

൩൫. പഞ്ചമേ സമ്പയോഗവസേന വിജ്ജം ഭജന്തി, സഹജാതഅഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയസമ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതാദിപച്ചയവസേന തായ സഹ ഏകീഭാവം ഗച്ഛന്തീതി വിജ്ജാഭാഗിയാ. അഥ വാ വിജ്ജാഭാഗേ വിജ്ജാകോട്ഠാസേ വത്തന്തി വിജ്ജാസഭാഗതായ തദേകദേസേ വിജ്ജാകോട്ഠാസേ പവത്തന്തീതി വിജ്ജാഭാഗിയാ. തത്ഥ വിപസ്സനാഞാണം, മനോമയിദ്ധി, ഛ അഭിഞ്ഞാതി അട്ഠ വിജ്ജാ. പുരിമേന അത്ഥേന താഹി സമ്പയുത്തധമ്മാ വിജ്ജാഭാഗിയാ. പച്ഛിമേന അത്ഥേന താസു യാ കാചി ഏകാവ വിജ്ജാ വിജ്ജാ, സേസാ വിജ്ജാഭാഗിയാ. ഏവം വിജ്ജാപി വിജ്ജായ സമ്പയുത്തധമ്മാപി ‘‘വിജ്ജാഭാഗിയാ’’ത്വേവ വേദിതബ്ബാ. ഇധ പന വിപസ്സനാഞാണസമ്പയുത്താ സഞ്ഞാവ വിജ്ജാഭാഗിയാതി ആഗതാ, സഞ്ഞാസീസേന സേസസമ്പയുത്തധമ്മാപി വുത്താ ഏവാതി ദട്ഠബ്ബം. അനിച്ചാനുപസ്സനാഞാണേതി അനിച്ചാനുപസ്സനാഞാണേ നിസ്സയപച്ചയഭൂതേ ഉപ്പന്നസഞ്ഞാ, തേന സഹഗതാതി അത്ഥോ. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ.

വിജ്ജാഭാഗിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. വിവാദമൂലസുത്തവണ്ണനാ

൩൬. ഛട്ഠേ കോധനോതി കുജ്ഝനസീലോ. യസ്മാ സോ അപ്പഹീനകോധതായ അധിഗതകോധോ നാമ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘കോധേന സമന്നാഗതോ’’തി ആഹ. ഉപനാഹോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി ഉപനാഹീ, ഉപനയ്ഹനസീലോതി വാ ഉപനാഹീ. വിവാദോ നാമ ഉപ്പജ്ജമാനോ യേഭുയ്യേന പഠമം ദ്വിന്നം വസേന ഉപ്പജ്ജതീതി വുത്തം ‘‘ദ്വിന്നം ഭിക്ഖൂനം വിവാദോ’’തി. സോ പന യഥാ ബഹൂനം അനത്ഥാവഹോ ഹോതി, തം നിദസ്സനമുഖേന നിദസ്സേന്തോ ‘‘കഥ’’ന്തിആദിമാഹ. അബ്ഭന്തരപരിസായാതി പരിസബ്ഭന്തരേ.

ഗുണമക്ഖനായ പവത്തോപി അത്തനോ കാരകം ഗൂഥേന പഹരന്തിം ഗൂഥോ വിയ പഠമതരം മക്ഖേതീതി മക്ഖോ, സോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി മക്ഖീ. പളാസതീതി പളാസോ, പരസ്സ ഗുണേ ഡംസിത്വാ വിയ അപനേതീതി അത്ഥോ. സോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി പളാസീ. പളാസീ പുഗ്ഗലോ ഹി ദുതിയസ്സ ധുരം ന ദേതി, സമം ഹരിത്വാ അതിവദതി. തേനാഹ ‘‘യുഗഗ്ഗാഹലക്ഖണേന പളാസേന സമന്നാഗതോ’’തി. ഇസ്സതീതി ഇസ്സുകീ. മച്ഛരായതീതി മച്ഛരം, തം ഏതസ്സ അത്ഥീതി മച്ഛരീ. സഠയതി ന സമ്മാ ഭാസതീതി സഠോ അഞ്ഞഥാ സന്തം അത്താനം അഞ്ഞഥാ പവേദനതോ. മായാ ഏതസ്സ അത്ഥീ മായാവീ. മിച്ഛാ പാപികാ വിഞ്ഞുഗരഹിതാ ഏതസ്സ ദിട്ഠീതി മിച്ഛാദിട്ഠി, കമ്മപഥപരിയാപന്നായ ‘‘നത്ഥി ദിന്ന’’ന്തിആദിവത്ഥുകായ മിച്ഛത്തപരിയാപന്നായ അനിയ്യാനികായ ദിട്ഠിയാ സമന്നാഗതോതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘നത്ഥികവാദീ’’തിആദി.

സം അത്തനോ ദിട്ഠിം, സയം വാ അത്തനാ യഥാഗഹിതം പരാമസതി, സഭാവം അതിക്കമിത്വാ പരതോ ആമസതീതി സന്ദിട്ഠീപരാമാസീ. ആധാനം ദള്ഹം ഗണ്ഹാതീതി ആധാനഗ്ഗാഹീ, ദള്ഹഗ്ഗാഹീ, ‘‘ഇദമേവ സച്ച’’ന്തി ഥിരഗ്ഗാഹീതി അത്ഥോ. യുത്തം കാരണം ദിസ്വാവ ലദ്ധിം പടിനിസ്സജ്ജതീതി പടിനിസ്സഗ്ഗീ, ദുക്ഖേന കിച്ഛേന കസിരേന ബഹുമ്പി കാരണം ദസ്സേത്വാ ന സക്കാ പടിനിസ്സഗ്ഗം കാതുന്തി ദുപ്പടിനിസ്സഗ്ഗീ. യോ അത്തനോ ഉപ്പന്നദിട്ഠിം ‘‘ഇദമേവ സച്ച’’ന്തി ദള്ഹം ഗണ്ഹിത്വാ അപി ബുദ്ധാദീഹി കാരണം ദസ്സേത്വാ വുച്ചമാനോ ന പടിനിസ്സജ്ജതി. തസ്സേതം അധിവചനം. താദിസോ ഹി പുഗ്ഗലോ യം യദേവ ധമ്മം വാ അധമ്മം വാ സുണാതി, തം സബ്ബം ‘‘ഏവം അമ്ഹാകം ആചരിയേഹി കഥിതം, ഏവം അമ്ഹേഹി സുത’’ന്തി കുമ്മോവ അങ്ഗാനി സകേ കപാലേ അന്തോയേവ സമോദഹതി. യഥാ ഹി കച്ഛപോ അത്തനോ ഹത്ഥപാദാദികേ അങ്ഗേ കേനചി ഘടിതേ സബ്ബാനി അങ്ഗാനി അത്തനോ കപാലേയേവ സമോദഹതി, ന ബഹി നീഹരതി, ഏവമയമ്പി ‘‘ന സുന്ദരോ തവ ഗാഹോ, ഛഡ്ഡേഹി ന’’ന്തി വുത്തോ തം ന വിസ്സജ്ജതി, അന്തോയേവ അത്തനോ ഹദയേ ഏവ ഠപേത്വാ വിചരതി, കുമ്ഭീലഗ്ഗാഹം ഗണ്ഹാതി. യഥാ സുസുമാരാ ഗഹിതം ന പടിനിസ്സജ്ജന്തി, ഏവം ഗണ്ഹാതി.

വിവാദമൂലസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. ഛളങ്ഗദാനസുത്തവണ്ണനാ

൩൭. സത്തമേ ദക്ഖന്തി വഡ്ഢന്തി ഏതായാതി ദക്ഖിണാ, പരിച്ചാഗമയം പുഞ്ഞം, തസ്സൂപകരണഭൂതോ ദേയ്യധമ്മോ ച. ഇധ പന ദേയ്യധമ്മോ അധിപ്പേതോ. തേനേവാഹ ‘‘ദക്ഖിണം പതിട്ഠാപേതീ’’തി. ഇതോ ഉട്ഠിതേനാതി ഇതോ ഖേത്തതോ ഉപ്പന്നേന. രാഗോ വിനയതി ഏതേനാതി രാഗവിനയോ, രാഗസ്സ സമുച്ഛേദികാ പടിപദാ. തേനാഹ ‘‘രാഗവിനയപടിപദം പടിപന്നാ’’തി.

‘‘പുബ്ബേവ ദാനാ സുമനോ’’തിആദിഗാഥായ പുബ്ബേവ ദാനാ മുഞ്ചചേതനായ പുബ്ബേ ദാനൂപകരണസമ്ഭരണതോ പട്ഠായ സുമനോ ‘‘സമ്പത്തീനം നിദാനം അനുഗാമികദാനം ദസ്സാമീ’’തി സോമനസ്സിതോ ഭവേയ്യ. ദദം ചിത്തം പസാദയേതി ദദന്തോ ദേയ്യധമ്മം ദക്ഖിണേയ്യഹത്ഥേ പതിട്ഠാപേന്തോ ‘‘അസാരതോ ധനതോ സാരാദാനം കരോമീ’’തി അത്തനോ ചിത്തം പസാദേയ്യ. ദത്വാ അത്തമനോ ഹോതീതി ദക്ഖിണേയ്യാനം ദേയ്യധമ്മം പരിച്ചജിത്വാ ‘‘പണ്ഡിതപഞ്ഞത്തം നാമ മയാ അനുട്ഠിതം, അഹോ സാധു സുട്ഠൂ’’തി അത്തമനോ പമുദിതോ പീതിസോമനസ്സജാതോ ഹോതി. ഏസാതി യാ അയം പുബ്ബചേതനാ മുഞ്ചചേതനാ അപരചേതനാതി ഇമാസം കമ്മഫലാനം സദ്ധാനുഗതാനം സോമനസ്സപരിഗ്ഗഹിതാനം തിവിധാനം ചേതനാനം പാരിപൂരീ, ഏസാ.

സീലസഞ്ഞമേനാതി കായികവാചസികസംവരേന. ഹത്ഥപാദേതി ദക്ഖിണേയ്യാനം ഹത്ഥപാദേ. മുഖം വിക്ഖാലേത്വാതി തേസംയേവ മുഖം വിക്ഖാലേത്വാ, അത്തനാവ മുഖോദകം ദത്വാതി അധിപ്പായോ.

ഛളങ്ഗദാനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮-൧൧. അത്തകാരീസുത്താദിവണ്ണനാ

൩൮-൪൧. അട്ഠമേ കുസലകിരിയായ ആദിആരമ്ഭഭാവേന പവത്തവീരിയം ഠിതസഭാവതായ സഭാവധാരണട്ഠേന ധാതൂതി വുത്തന്തി ആഹ – ‘‘ആരമ്ഭധാതൂതി ആരഭനവസേന പവത്തവീരിയ’’ന്തി. ലദ്ധാസേവനം വീരിയം ബലപ്പത്തം ഹുത്വാ പടിപക്ഖേ വിധമതീതി ആഹ ‘‘നിക്കമധാതൂതി കോസജ്ജതോ നിക്ഖമനസഭാവം വീരിയ’’ന്തി. പരക്കമനസഭാവോതി അധിമത്തതരാനം പടിപക്ഖധമ്മാനം വിധമനസമത്ഥതായ പടുപടുതരഭാവേന പരം പരം ഠാനം അക്കമനസഭാവോ. നവമാദീസു നത്ഥി വത്തബ്ബം.

അത്തകാരീസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൨. നാഗിതസുത്തവണ്ണനാ

൪൨. ദ്വാദസമേ മാഹം നാഗിത യസേന സമാഗമന്തി മാ അഹം യസേന സമാഗമനം പത്ഥേമി. മാ ച മയാ യസോതി യസോ ച മയാ മാ സമാഗച്ഛതൂതി അത്ഥോ. ഇമിനാ അത്തനോ ലാഭസക്കാരേന അനത്ഥികതം വിഭാവേതി. പഞ്ചഹി വിമുത്തീഹീതി തദങ്ഗവിമുത്തിആദീഹി പഞ്ചഹി വിമുത്തീഹി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.

നാഗിതസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ദേവതാവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ധമ്മികവഗ്ഗോ

൧. നാഗസുത്തവണ്ണനാ

൪൩. പഞ്ചമസ്സ പഠമേ പരിസിഞ്ചിതുന്തി (മ. നി. അട്ഠ. ൧.൨൭൨) യോ ചുണ്ണമത്തികാദീഹി ഗത്താനി ഉബ്ബട്ടേന്തോ മല്ലകമുട്ഠാദീഹി വാ ഘംസന്തോ നഹായതി, സോ ‘‘നഹായതീ’’തി വുച്ചതി. യോ തഥാ അകത്വാ പകതിയാവ നഹായതി, സോ ‘‘പരിസിഞ്ചതീ’’തി വുച്ചതി. ഭഗവതോ ച സരീരേ തഥാ ഹരിതബ്ബം രജോജല്ലം നാമ നുപലിമ്പതി അച്ഛഛവിഭാവതോ, ഉതുഗ്ഗഹണത്ഥം പന ഭഗവാ കേവലം ഉദകേ ഓതരതി. തേനാഹ ‘‘ഗത്താനി പരിസിഞ്ചിതു’’ന്തി.

പുബ്ബകോട്ഠകോതി പാചീനകോട്ഠകോ. സാവത്ഥിയം കിര ജേതവനവിഹാരോ കദാചി മഹാ, കദാചി ഖുദ്ദകോ. തഥാ ഹി സോ വിപസ്സിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ യോജനികോ അഹോസി, സിഖിസ്സ തിഗാവുതോ, വേസ്സഭുസ്സ അഡ്ഢയോജനികോ, കകുസന്ധസ്സ ഗാവുതപ്പമാണോ, കോണാഗമനസ്സ അഡ്ഢഗാവുതപ്പമാണോ, കസ്സപസ്സ വീസതിഉസഭപ്പമാണോ, അമ്ഹാകം ഭഗവതോ കാലേ അട്ഠകരീസപ്പമാണോ ജാതോ. തമ്പി നഗരം തസ്സ വിഹാരസ്സ കദാചി പാചീനതോ ഹോതി, കദാചി ദക്ഖിണതോ, കദാചി പച്ഛിമതോ, കദാചി ഉത്തരതോ. ജേതവനഗന്ധകുടിയം പന ചതുന്നം മഞ്ചപാദാനം പതിട്ഠിതട്ഠാനം അചലമേവ. ചത്താരി ഹി അചലചേതിയട്ഠാനാനി നാമ മഹാബോധിപല്ലങ്കട്ഠാനം, ഇസിപതനേ ധമ്മചക്കപ്പവത്തനട്ഠാനം, സങ്കസ്സനഗരേ ദേവോരോഹനകാലേ സോപാനസ്സ പതിട്ഠാനട്ഠാനം, മഞ്ചപാദട്ഠാനന്തി. അയം പന പുബ്ബകോട്ഠകോ കസ്സപദസബലസ്സ വീസതിഉസഭവിഹാരകാലേ പാചീനദ്വാരകോട്ഠകോ അഹോസി. സോ ഇദാനി ‘‘പുബ്ബകോട്ഠകോ’’ത്വേവ പഞ്ഞായതി.

കസ്സപദസബലസ്സ കാലേ അചിരവതീ നഗരം പരിക്ഖിപിത്വാ സന്ദമാനാ പുബ്ബകോട്ഠകം പത്വാ ഉദകേന ഭിന്ദിത്വാ മഹന്തം ഉദകരഹദം മാപേസി സമതിത്തികം അനുപുബ്ബഗമ്ഭീരം. തത്ഥ ഏകം രഞ്ഞോ ന്ഹാനതിത്ഥം, ഏകം നാഗരാനം, ഏകം ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ, ഏകം ബുദ്ധാനന്തി ഏവം പാടിഏക്കാനി ന്ഹാനതിത്ഥാനി ഹോന്തി രമണീയാനിവിപ്പകിണ്ണരജതപട്ടസദിസവാലുകാനി. ഇതി ഭഗവതാ ആയസ്മതാ ആനന്ദേന സദ്ധിം യേന അയം ഏവരൂപോ പുബ്ബകോട്ഠകോ, തേനുപസങ്കമി ഗത്താനി പരിസിഞ്ചിതും. അഥായസ്മാ ആനന്ദോ ഉദകസാടികം ഉപനാമേസി. ഭഗവാ സുരത്തദുപട്ടം അപനേത്വാ ഉദകസാടികം നിവാസേസി. ഥേരോ ദുപട്ടേന സദ്ധിം മഹാചീവരം അത്തനോ ഹത്ഥഗതം അകാസി. ഭഗവാ ഉദകം ഓതരി, സഹോതരണേനേവസ്സ ഉദകേ മച്ഛകച്ഛപാ സബ്ബേ സുവണ്ണവണ്ണാ അഹേസും, യന്തനാളികാഹി സുവണ്ണരസധാരാനി സിഞ്ചനകാലോ വിയ സുവണ്ണപടപ്പസാരണകാലോ വിയ ച അഹോസി. അഥ ഭഗവതോ നഹാനവത്തം ദസ്സേത്വാ പച്ചുത്തിണ്ണസ്സ ഥേരോ സുരത്തദുപട്ടം ഉപനാമേസി. ഭഗവാ തം നിവാസേത്വാ വിജ്ജുല്ലതാസദിസം കായബന്ധനം ബന്ധിത്വാ മഹാചീവരം അന്തന്തേന സംഹരിത്വാ പദുമഗബ്ഭസദിസം കത്വാ ഉപനീതം ദ്വീസു കണ്ണേസു ഗഹേത്വാ അട്ഠാസി. തേന വുത്തം ‘‘പുബ്ബകോട്ഠകേ ഗത്താനി പരിസിഞ്ചിത്വാ ഏകചീവരോ അട്ഠാസീ’’തി.

ഏവം ഠിതസ്സ പന ഭഗവതോ സരീരം വികസിതപദുമപുപ്ഫസദിസം സബ്ബപാലിഫുല്ലം പാരിച്ഛത്തകം, താരാമരീചിവികസിതഞ്ച ഗഗനതലം സിരിയാ അവഹസമാനം വിയ വിരോചിത്ഥ, ബ്യാമപ്പഭാപരിക്ഖേപവിലാസിനീ ചസ്സ ദ്വത്തിംസവരലക്ഖണമാലാ ഗന്ഥിത്വാ ഠപിതാ ദ്വത്തിംസ ചന്ദിമാ വിയ, ദ്വത്തിംസ സൂരിയാ വിയ, പടിപാടിയാ ഠപിതദ്വത്തിംസചക്കവത്തിദ്വത്തിംസദേവരാജദ്വത്തിംസമഹാബ്രഹ്മാനോ വിയ ച അതിവിയ വിരോചിത്ഥ. യസ്മാ ച ഭഗവതോ സരീരം സുധന്തചാമീകരസമാനവണ്ണം, സുപരിസോധിതപവാളരുചിരതോരണം, സുവിസുദ്ധനീലരതനാവലിസദിസകേസതനുരുഹം, തസ്മാ തഹം തഹം വിനിഗ്ഗതസുജാതജാതിഹിങ്ഗുലകരസൂപസോഭിതം ഉപരി സതമേഘരതനാവലിസുച്ഛാദിതം ജങ്ഗമമിവ കനകഗിരിസിഖരം വിരോചിത്ഥ. തസ്മിഞ്ച സമയേ ദസബലസ്സ സരീരതോ നിക്ഖമിത്വാ ഛബ്ബണ്ണരസ്മിയോ സമന്തതോ അസീതിഹത്ഥപ്പമാണേ പദേസേ ആധാവന്തീ വിധാവന്തീ രതനാവലിരതനദാമരതനചുണ്ണവിപ്പകിണ്ണം വിയ പസാരിതരതനചിത്തകഞ്ചനപട്ടമിവ ആസിഞ്ചമാനലാഖാരസധാരാചിത്തമിവ ഉക്കാസതനിപാതസമാകുലമിവ നിരന്തരവിപ്പകിണ്ണകണികാരകിങ്കിണികപുപ്ഫമിവ വായുവേഗസമുദ്ധതചിനപിട്ഠചുണ്ണരഞ്ജിതമിവ ഇന്ദധനുവിജ്ജുല്ലതാവിതാനസന്ഥതമിവ ച ഗഗനതലം, തം ഠാനം പവനഞ്ച സമ്മാ ഫരന്തി. വണ്ണഭൂമി നാമേസാ. ഏവരൂപേസു ഠാനേസു ബുദ്ധാനം സരീരവണ്ണം വാ ഗുണവണ്ണം വാ ചുണ്ണിയപദേഹി വാ ഗാഥാഹി വാ അത്ഥഞ്ച ഉപമായോ ച കാരണാനി ച ആഹരിത്വാ പടിബലേന ധമ്മകഥികേന പൂരേത്വാ കഥേതും വട്ടതി. ഏവരൂപേസു ഹി ഠാനേസു ധമ്മകഥികസ്സ ഥാമോ വേദിതബ്ബോ. പുബ്ബസദിസാനി കുരുമാനോതി നിരുദകാനി കുരുമാനോ, സുക്ഖാപയമാനോതി അത്ഥോ. സോദകേ ഗത്തേ ചീവരം പാരുപന്തസ്സ ഹി ചീവരേ കണ്ണികാനി ഉട്ഠഹന്തി, പരിക്ഖാരഭണ്ഡം ദുസ്സതി, ബുദ്ധാനം പന സരീരേ രജോജല്ലം ന ഉപലിമ്പതി, പദുമപത്തേ ഉക്ഖിത്തഉദകബിന്ദു വിയ ഉദകം വിനിവട്ടേത്വാ ഗച്ഛതി. ഏവം സന്തേപി സിക്ഖാഗാരവതായ ഭഗവാ ‘‘പബ്ബജിതവത്തം നാമേത’’ന്തി മഹാചീവരം ഉഭോസു കണ്ണേസു ഗഹേത്വാ പുരതോ കായം പടിച്ഛാദേത്വാ അട്ഠാസി.

താളിതഞ്ച വാദിതഞ്ച താളിതവാദിതം, തൂരിയാനം താളിതവാദിതം തൂരിയതാളിതവാദിതം. മഹന്തഞ്ച തം തൂരിയതാളിതവാദിതഞ്ചാതി മഹാതൂരിയതാളിതവാദിതം. തേനാഹ ‘‘മഹന്തേനാ’’തിആദി. അഥ വാ ഭേരിമുദിങ്ഗപണവാദിതൂരിയാനം താളിതം വീണാവേളുഗോമുഖിആദീനം വാദിതഞ്ച തൂരിയതാളിതവാദിതന്തി വാ ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

അഭിഞ്ഞാപാരം ഗതോതി അഭിഞ്ഞാപാരഗൂ. ഏവം സേസേസുപി. സോ ഹി ഭഗവാ സബ്ബധമ്മേ അഭിജാനന്തോ ഗതോതി അഭിഞ്ഞാപാരഗൂ. തേസു പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധേ പരിജാനന്തോ ഗതോതി പരിഞ്ഞാപാരഗൂ. സബ്ബകിലേസേ പജഹന്തോ ഗതോതി പഹാനപാരഗൂ. ചത്താരോ മഗ്ഗേ ഭാവേന്തോ ഗതോതി ഭാവനാപാരഗൂ. നിരോധം സച്ഛികരോന്തോ ഗതോതി സച്ഛികിരിയാപാരഗൂ. സബ്ബസമാപത്തിം സമാപജ്ജന്തോ ഗതോതി സമാപത്തിപാരഗൂ. സുബ്രഹ്മദേവപുത്താദയോതി ഏത്ഥ സോ കിര ദേവപുത്തോ അച്ഛരാസങ്ഘപരിവുതോ നന്ദനകീളിതം കത്വാ പാരിച്ഛത്തകമൂലേ പഞ്ഞത്താസനേ നിസീദി. തം പഞ്ചസതാ പരിവാരേത്വാ നിസിന്നാ, പഞ്ചസതാ രുക്ഖം അഭിരുഹിത്വാ മധുരസ്സരേന ഗായിത്വാ പുപ്ഫാനി പാതേന്തി. താനി ഗഹേത്വാ ഇതരാ ഏകതോവണ്ടികമാലാവ ഗന്ഥേന്തി. അഥ രുക്ഖം അഭിരുള്ഹാ ഉപച്ഛേദകവസേന ഏകപ്പഹാരേനേവ കാലം കത്വാ അവീചിമ്ഹി നിബ്ബത്താ മഹാദുക്ഖം അനുഭവന്തി. അഥ കാലേ ഗച്ഛന്തേ ദേവപുത്തോ ‘‘ഇമാസം നേവ സദ്ദോ സുയ്യതി, ന പുപ്ഫാനി പാതേന്തി, കഹം നു ഖോ ഗതാ’’തി ആവജ്ജേന്തോ നിരയേ നിബ്ബത്തഭാവം ദിസ്വാ പിയവത്ഥുകസോകേന രുപ്പമാനോ ചിന്തേസി – ‘‘ഏതാ താവ യഥാകമ്മേന ഗതാ, മയ്ഹം ആയുസങ്ഖാരോ കിത്തകോ’’തി. സോ ‘‘സത്തമേ ദിവസേ മയാപി അവസേസാഹി പഞ്ചസതാഹി സദ്ധിം കാലം കത്വാ തത്ഥേവ നിബ്ബത്തിതബ്ബ’’ന്തി ദിസ്വാ ബലവതരേന സോകേന സമപ്പിതോ. ‘‘ഇമം മയ്ഹം സോകം സദേവകേ ലോകേ അഞ്ഞത്ര തഥാഗതാ നിബ്ബാപേതും സമത്ഥോ നത്ഥീ’’തി ചിന്തേത്വാ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം ഠിതോ –

‘‘നിച്ചം ഉത്രസ്തമിദം ചിത്തം, നിച്ചം ഉബ്ബിഗ്ഗമിദം മനോ;

അനുപ്പന്നേസു കിച്ഛേസു, അഥോ ഉപ്പതിതേസു ച;