(൨൦) ൫. ബ്രാഹ്മണവഗ്ഗോ
൧. സോണസുത്തവണ്ണനാ
൧൯൧. പഞ്ചമസ്സ പഠമേ സമ്പിയേനേവാതി അഞ്ഞമഞ്ഞപേമേനേവ കായേന ച ചിത്തേന ച മിസ്സീഭൂതാ സങ്ഘട്ടിതാ സംസട്ഠാ ഹുത്വാ സംവാസം വത്തേന്തി, ന അപ്പിയേന നിഗ്ഗഹേന വാതി വുത്തം ഹോതി. തേനാഹ ‘‘പിയ’’ന്തിആദി. ഉദരം അവദിഹതി ഉപചിനോതി പൂരേതീതി ഉദരാവദേഹകം. ഭാവനപുംസകഞ്ചേതം, ഉദരാവദേഹകം കത്വാ ഉദരം പൂരേത്വാതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ഉദരം അവദിഹിത്വാ’’തിആദി.
സോണസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൨. ദോണബ്രാഹ്മണസുത്തവണ്ണനാ
൧൯൨. ദുതിയേ പവത്താരോതി (ദീ. നി. ടീ. ൧.൨൮൫) പാവചനഭാവേന വത്താരോ. യസ്മാ തേ തേസം മന്താനം പവത്തനകാ, തസ്മാ ആഹ ‘‘പവത്തയിതാരോ’’തി. സുദ്ദേ ബഹി കത്വാ രഹോഭാസിതബ്ബട്ഠേന മന്താ ഏവ തംതംഅത്ഥപ്പടിപത്തിഹേതുതായ മന്തപദം. അനുപനീതാസാധാരണതായ രഹസ്സഭാവേന വത്തബ്ബകിരിയായ അധിഗമൂപായം. സജ്ഝായിതന്തി ഗായനവസേന സജ്ഝായിതം. തം പന ഉദത്താനുദത്താദീനം സരാനം സമ്പദാവസേനേവ ഇച്ഛിതന്തി ആഹ ‘‘സരസമ്പത്തിവസേനാ’’തി. അഞ്ഞേസം വുത്തന്തി പാവചനഭാവേന അഞ്ഞേസം വുത്തം. സമുപബ്യൂള്ഹന്തി സങ്ഗഹേത്വാ ഉപരൂപരി സഞ്ഞൂള്ഹം. രാസികതന്തി ഇരുവേദയജുവേദസാമവേദാദിവസേന, തത്ഥാപി പച്ചേകം മന്തബ്രഹ്മാദിവസേന, അജ്ഝായാനുവാകാദിവസേന ച രാസികതം. തേസന്തി മന്താനം കത്തൂനം. ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ ഓലോകേത്വാതി ദിബ്ബചക്ഖുപരിഭണ്ഡേന യഥാകമ്മൂപഗഞാണേന സത്താനം കമ്മസ്സകതാദിം, പച്ചക്ഖതോ ദസ്സനട്ഠേന ദിബ്ബചക്ഖുസദിസേന പുബ്ബേനിവാസഞാണേന അതീതകപ്പേ ബ്രാഹ്മണാനം മന്തജ്ഝേനവിധിഞ്ച ഓലോകേത്വാ. പാവചനേന സഹ സംസന്ദേത്വാതി കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ യം വചനം വട്ടസന്നിസ്സിതം, തേന സഹ അവിരുദ്ധം കത്വാ. ന ഹി തേസം വിവട്ടസന്നിസ്സിതോ അത്ഥോ പച്ചക്ഖോ ഹോതി. അപരാപരേതി അട്ഠകാദീഹി അപരാപരേ പച്ഛിമാ ഓക്കാകരാജകാലാദീസു ഉപ്പന്നാ. പക്ഖിപിത്വാതി അട്ഠകാദീഹി ഗന്ഥിതമന്തപദേസു കിലേസസന്നിസ്സിതപദാനം തത്ഥ തത്ഥ പദേ പക്ഖിപനം കത്വാ. വിരുദ്ധേ അകംസൂതി ബ്രാഹ്മണധമ്മികസുത്താദീസു (സു. നി. ബ്രാഹ്മണധമ്മികസുത്തം ൨൮൬ ആദയോ) ആഗതനയേന സംകിലേസത്ഥദീപനതോ പച്ചനീകഭൂതേ അകംസു.
ഉസൂനം അസനകമ്മം ഇസ്സത്ഥം, ധനുസിപ്പേന ജീവികാ. ഇധ പന ഇസ്സത്ഥം വിയാതി ഇസ്സത്ഥം, സബ്ബആവുധജീവികാതി ആഹ ‘‘യോധാജീവകമ്മേനാ’’തി, ആവുധം ഗഹേത്വാ ഉപട്ഠാനകമ്മേനാതി അത്ഥോ. രാജപോരിസം നാമ വിനാ ആവുധേന പോരോഹേച്ചാമച്ചകമ്മാദിരാജകമ്മം കത്വാ രാജുപട്ഠാനം. സിപ്പഞ്ഞതരേനാതി ഗഹിതാവസേസേന ഹത്ഥിഅസ്സസിപ്പാദിനാ. കുമാരഭാവതോ പഭുതി ചരണേന കോമാരബ്രഹ്മചരിയം.
ഉദകം പാതേത്വാ ദേന്തീതി ദ്വാരേ ഠിതസ്സേവ ബ്രാഹ്മണസ്സ ഹത്ഥേ ഉദകം ആസിഞ്ചന്താ ‘‘ഇദം തേ, ബ്രാഹ്മണ, ഭരിയം പോസാപനത്ഥായ ദേമാ’’തി വത്വാ ദേന്തി. കസ്മാ പന തേ ഏവം ബ്രഹ്മചരിയം ചരിത്വാപി ദാരം പരിയേസന്തി, ന യാവജീവം ബ്രഹ്മചാരിനോ ഹോന്തീതി? മിച്ഛാദിട്ഠിവസേന. തേസഞ്ഹീ ഏവം ദിട്ഠി ഹോതി ‘‘യോ പുത്തം ന ഉപ്പാദേതി, സോ കുലവംസച്ഛേദകരോ ഹോതി, തതോ നിരയേ പച്ചതീ’’തി. ചത്താരോ കിര അഭായിതബ്ബം ഭായന്തി ഗണ്ഡുപ്പാദകോ, കികീ, കോന്തിനീ, ബ്രാഹ്മണോതി. ഗണ്ഡുപ്പാദാ കിര മഹാപഥവിയാ ഖയനഭയേന മത്തഭോജനാ ഹോന്തി, ന ബഹും മത്തികം ഖാദന്തി. കികീ സകുണികാ ആകാസപതനഭയേന അണ്ഡസ്സ ഉപരി ഉത്താനാ സേതി. കോന്തിനീ സകുണീ പഥവീകമ്പനഭയേന പാദേഹി ഭൂമിം ന സുട്ഠു അക്കമതി. ബ്രാഹ്മണാ കുലവംസൂപച്ഛേദഭയേന ദാരം പരിയേസന്തി. ആഹു ചേത്ഥ –
‘‘ഗണ്ഡുപ്പാദോ കികീ ചേവ, കോന്തീ ബ്രാഹ്മണധമ്മികോ;
ഏതേ അഭയം ഭായന്തി, സമ്മൂള്ഹാ ചതുരോ ജനാ’’തി. (സു. നി. അട്ഠ. ൨.൨൯൩);
സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.
ദോണബ്രാഹ്മണസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൩. സങ്ഗാരവസുത്തവണ്ണനാ
൧൯൩. തതിയേ (സം. നി. ടീ. ൨.൫.൨൩൬) പഠമഞ്ഞേവാതി പുരേതരംയേവ, അസജ്ഝായകതാനം മന്താനം അപ്പടിഭാനം പഗേവ പഠമംയേവ സിദ്ധം, തത്ഥ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീതി അധിപ്പായോ. പരിയുട്ഠാനം നാമ അഭിഭവോ ഗഹണന്തി ആഹ ‘‘കാമരാഗപരിയുട്ഠിതേനാതി കാമരാഗഗ്ഗഹിതേനാ’’തി. വിക്ഖമ്ഭേതി അപനേതീതി വിക്ഖമ്ഭനം, പടിപക്ഖതോ നിസ്സരതി ഏതേനാതി നിസ്സരണം. വിക്ഖമ്ഭനഞ്ച തം നിസ്സരണഞ്ചാതി വിക്ഖമ്ഭനനിസ്സരണം. തേനാഹ ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി. സേസപദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. അത്തനാ അരണീയോ പത്തബ്ബോ അത്ഥോ അത്തത്ഥോ. തഥാ പരത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.
‘‘അനിച്ചതോ അനുപസ്സന്തോ നിച്ചസഞ്ഞം പജഹതീ’’തിആദീസു (പടി. മ. ൧.൫൨) ബ്യാപാദാദീനം അനാഗതത്താ ബ്യാപാദവാരേ തദങ്ഗനിസ്സരണം ന ഗഹിതം. കിഞ്ചാപി ന ഗഹിതം, പടിസങ്ഖാനവസേന തസ്സ വിനോദേതബ്ബതായ തദങ്ഗനിസ്സരണമ്പി ലബ്ഭതേവാതി സക്കാ വിഞ്ഞാതും. ആലോകസഞ്ഞാ ഉപചാരപ്പത്താ വാ അപ്പനാപ്പത്താ വാ. യോ കോചി കസിണജ്ഝാനാദിഭേദോ സമഥോ. ധമ്മവവത്ഥാനം ഉപചാരപ്പനാപ്പത്തവസേന ഗഹേതബ്ബം.
കുധിതോതി തത്തോ. ഉസ്സൂരകജാതോതി തസ്സേവ കുധിതഭാവസ്സ ഉസ്സൂരകം അച്ചുണ്ഹതം പത്തോ. തേനാഹ ‘‘ഉസുമകജാതോ’’തി. തിലബീജകാദിഭേദേനാതി തിലബീജകണ്ണികകേസരാദിഭേദേന സേവാലേന. പണകേനാതി ഉദകപിച്ഛില്ലേന. അപ്പസന്നോ ആകുലതായ. അസന്നിസിന്നോ കലലുപ്പത്തിയാ. അനാലോകട്ഠാനേതി ആലോകരഹിതേ ഠാനേ.
സങ്ഗാരവസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൪. കാരണപാലീസുത്തവണ്ണനാ
൧൯൪. ചതുത്ഥേ പണ്ഡിതോ മഞ്ഞേതി ഏത്ഥ മഞ്ഞേതി ഇദം ‘‘മഞ്ഞതീ’’തി ഇമിനാ സമാനത്ഥം നിപാതപദം. തസ്സ ഇതി-സദ്ദം ആനേത്വാ അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘പണ്ഡിതോതി മഞ്ഞതീ’’തി ആഹ. അനുമതിപുച്ഛാവസേന ചേതം വുത്തം. തേനേവാഹ ‘‘ഉദാഹു നോ’’തി. ‘‘തം കിം മഞ്ഞതി ഭവം പിങ്ഗിയാനീ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ പഞ്ഞാവേയ്യത്തിയ’’ന്തി വുത്തമേവത്ഥം പുന ഗണ്ഹന്തോ ‘‘പണ്ഡിതോ മഞ്ഞേ’’തി ആഹ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ഭവം പിങ്ഗിയാനീ സമണം ഗോതമം പണ്ഡിതോതി മഞ്ഞതി ഉദാഹു നോ’’തി, യഥാ തേ ഖമേയ്യ, തഥാ നം കഥേഹീതി അധിപ്പായോ. അഹം കോ നാമ, മമ അവിസയോ ഏസോതി ദസ്സേതി. കോ ചാതി ഹേതുനിസ്സക്കേ പച്ചത്തവചനന്തി ആഹ ‘‘കുതോ ചാ’’തി. തഥാ ചാഹ ‘‘കേന കാരണേന ജാനിസ്സാമീ’’തി, യേന കാരണേന സമണസ്സ ഗോതമസ്സ പഞ്ഞാവേയ്യത്തിയം ജാനേയ്യം, തം കാരണം മയി നത്ഥീതി അധിപ്പായോ. ബുദ്ധോയേവ ഭവേയ്യ അബുദ്ധസ്സ സബ്ബഥാ ബുദ്ധഞാണാനുഭാവം ജാനിതും അസക്കുണേയ്യത്താതി. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘അപ്പമത്തകം പനേതം, ഭിക്ഖവേ, ഓരമത്തകം സീലമത്തകം, യേന പുഥുജ്ജനോ തഥാഗതസ്സ വണ്ണം വദമാനോ വദേയ്യ (ദീ. നി. ൧.൭). അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞേവ ധമ്മാ ഗമ്ഭീരാ ദുദ്ദസാ ദുരനുബോധാ…പേ… യേഹി തഥാഗതസ്സ യഥാഭൂതം വണ്ണം സമ്മാ വദമാനോ വദേയ്യാ’’തി (ദീ. നി. ൧.൨൮) ച. ഏത്ഥാതി ‘‘സോപി നൂനസ്സ താദിസോ’’തി ഏതസ്മിം പദേ.
പസത്ഥപ്പസത്ഥോതി പസത്ഥേഹി പാസംസേഹി അത്തനോ ഗുണേഹേവ സോ പസത്ഥോ, ന തസ്സ കിത്തിനാ, പസംസാസഭാവേനേവ പാസംസോതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘സബ്ബഗുണാന’’ന്തിആദി. മണിരതനന്തി ചക്കവത്തിനോ മണിരതനം.
സദേവകേ പാസംസാനമ്പി പാസംസോതി ദസ്സേതും ‘‘പസത്ഥേഹി വാ’’തി ദുതിയവികപ്പോ ഗഹിതോ. അരണീയതോ അത്ഥോ, സോ ഏവ വസതീതി വസോതി അത്ഥവസോ. തസ്സ തസ്സ പയോഗസ്സ ആനിസംസഭൂതം ഫലന്തി ആഹ ‘‘അത്ഥവസന്തി അത്ഥാനിസംസ’’ന്തി. അത്ഥോ വാ ഫലം തദധീനവുത്തിതായ വസോ ഏതസ്സാതി അത്ഥവസോ, കാരണം.
ഖുദ്ദകമധൂതി ഖുദ്ദകമക്ഖികാഹി കതദണ്ഡകമധു. അനേളകന്തി നിദ്ദോസം അപഗതമക്ഖികണ്ഡകം.
ഉദാഹരീയതി ഉബ്ബേഗപീതിവസേനാതി ഉദാനം, തഥാ വാ ഉദാഹരണം ഉദാനം. തേനാഹ ‘‘ഉദാഹാരം ഉദാഹരീ’’തി. യഥാ പന തം വചനം ഉദാനന്തി വുച്ചതി, തം ദസ്സേതും ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.
കാരണപാലീസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൫. പിങ്ഗിയാനീസുത്തവണ്ണനാ
൧൯൫. പഞ്ചമേ സബ്ബസങ്ഗാഹികന്തി സരീരഗതസ്സ ചേവ വത്ഥാലങ്കാരഗതസ്സ ചാതി സബ്ബസ്സ നീലഭാവസ്സ സങ്ഗാഹകവചനം. തസ്സേവാതി നീലാദിസബ്ബസങ്ഗാഹികവസേന വുത്തഅത്ഥസ്സേവ. വിഭാഗദസ്സനന്തി പഭേദദസ്സനം. യഥാ തേ ലിച്ഛവിരാജാനോ അപീതാദിവണ്ണാ ഏവ കേചി കേചി വിലേപനവസേന പീതാദിവണ്ണാ ഖായിംസു, ഏവം അനീലാദിവണ്ണാ ഏവ കേചി വിലേപനവസേന നീലാദിവണ്ണാ ഖായിംസു. തേ കിര സുവണ്ണവിചിത്തേഹി മണിഓഭാസേഹി ഏകനീലാ വിയ ഖായന്തി.
കോകനദന്തി വാ പദുമവിസേസനം യഥാ ‘‘കോകാസക’’ന്തി. തം കിര ബഹുപത്തം വണ്ണസമ്പന്നം അതിവിയ സുഗന്ധഞ്ച ഹോതി. അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ – യഥാ കോകനദസങ്ഖാതം പദുമം പാതോ സൂരിയുഗ്ഗമനവേലായ ഫുല്ലം വികസിതം അവീതഗന്ധം സിയാ വിരോചമാനം, ഏവം സരീരഗന്ധേന ഗുണഗന്ധേന ച സുഗന്ധം, സരദകാലേ അന്തലിക്ഖേ ആദിച്ചമിവ അത്തനോ തേജസാ തപന്തം, അങ്ഗേഹി നിച്ഛരന്തജുതിതായ അങ്ഗീരസം സമ്ബുദ്ധം പസ്സാതി.
പിങ്ഗിയാനീസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൬. മഹാസുപിനസുത്തവണ്ണനാ
൧൯൬. ഛട്ഠേ ധാതുക്ഖോഭകരണപച്ചയോ നാമ വിസഭാഗഭേസജ്ജസേനാസനാഹാരാദിപച്ചയോ. അത്ഥകാമതായ വാ അനത്ഥകാമതായ വാതി പസന്നാ അത്ഥകാമതായ, കുദ്ധാ അനത്ഥകാമതായ. അത്ഥായ വാ അനത്ഥായ വാതി സഭാവതോ ഭവിതബ്ബായ അത്ഥായ വാ അനത്ഥായ വാ. ഉപസംഹരന്തീതി അത്തനോ ദേവാനുഭാവേന ഉപനേന്തി. ബോധിസത്തമാതാ വിയ പുത്തപടിലാഭനിമിത്തന്തി തദാ കിര പുരേ പുണ്ണമായ സത്തമദിവസതോ പട്ഠായ വിഗതസുരാപാനം മാലാഗന്ധാദിവിഭൂതിസമ്പന്നം നക്ഖത്തകീളം അനുഭവമാനാ ബോധിസത്തമാതാ സത്തമേ ദിവസേ പാതോവ ഉട്ഠായ ഗന്ധോദകേന നഹായിത്വാ സബ്ബാലങ്കാരഭൂസിതാ വരഭോജനം ഭുഞ്ജിത്വാ ഉപോസഥങ്ഗാനി അധിട്ഠായ സിരിഗബ്ഭം പവിസിത്വാ സിരിസയനേ നിപന്നാ നിദ്ദം ഓക്കമമാനാ ഇമം സുപിനം അദ്ദസ – ചത്താരോ കിര നം മഹാരാജാനോ സയനേനേവ സദ്ധിം ഉക്ഖിപിത്വാ അനോതത്തദഹം നേത്വാ നഹാപേത്വാ ദിബ്ബവത്ഥം നിവാസേത്വാ ദിബ്ബഗന്ധേഹി വിലിമ്പേത്വാ ദിബ്ബപുപ്ഫാനി പിളന്ധേത്വാ തതോ അവിദൂരേ രജതപബ്ബതോ, തസ്സ അന്തോ കനകവിമാനം അത്ഥി, തസ്മിം പാചീനതോ സീസം കത്വാ നിപജ്ജാപേസും. അഥ ബോധിസത്തോ സേതവരവാരണോ ഹുത്വാ തതോ അവിദൂരേ ഏകോ സുവണ്ണപബ്ബതോ, തത്ഥ ചരിത്വാ തതോ ഓരുയ്ഹ രജതപബ്ബതം ആരുഹിത്വാ കനകവിമാനം പവിസിത്വാ മാതരം പദക്ഖിണം കത്വാ ദക്ഖിണപസ്സം ഫാലേത്വാ കുച്ഛിം പവിട്ഠസദിസോ അഹോസി. ഇമം സുപിനം സന്ധായ ഏതം വുത്തം ‘‘ബോധിസത്തമാതാ വിയ പുത്തപടിലാഭനിമിത്ത’’ന്തി.
കോസലരാജാ വിയ സോളസ സുപിനേതി –
‘‘ഉസഭാ രുക്ഖാ ഗാവിയോ ഗവാ ച,
അസ്സോ കംസോ സിങ്ഗാലീ ച കുമ്ഭോ;
പോക്ഖരണീ ച അപാകചന്ദനം,
ലാബൂനി സീദന്തി സിലാപ്ലവന്തി.
‘‘മണ്ഡൂകിയോ കണ്ഹസപ്പേ ഗിലന്തി,
കാകം സുവണ്ണാ പരിവാരയന്തി;
തസാ വകാ ഏളകാനം ഭയാ ഹീ’’തി. (ജാ. ൧.൧.൭൭) –
ഇമേ സോളസ സുപിനേ പസ്സന്തോ കോസലരാജാ വിയ.
൧. ഏകദിവസം കിര കോസലമഹാരാജാ രത്തിം നിദ്ദൂപഗതോ പച്ഛിമയാമേ സോളസ മഹാസുപിനേ പസ്സി (ജാ. അട്ഠ. ൧.൧.൭൬ മഹാസുപിനജാതകവണ്ണനാ). തത്ഥ ചത്താരോ അഞ്ജനവണ്ണാ കാളഉസഭാ ‘‘യുജ്ഝിസ്സാമാ’’തി ചതൂഹി ദിസാഹി രാജങ്ഗണം ആഗന്ത്വാ ‘‘ഉസഭയുദ്ധം പസ്സിസ്സാമാ’’തി മഹാജനേ സന്നിപതിതേ യുജ്ഝനാകാരം ദസ്സേത്വാ നദിത്വാ ഗജ്ജിത്വാ അയുജ്ഝിത്വാവ പടിക്കന്താ. ഇമം പഠമം സുപിനം അദ്ദസ.
൨. ഖുദ്ദകാ രുക്ഖാ ചേവ ഗച്ഛാ ച പഥവിം ഭിന്ദിത്വാ വിദത്ഥിമത്തമ്പി രതനമത്തമ്പി അനുഗ്ഗന്ത്വാവ പുപ്ഫന്തി ചേവ ഫലന്തി ച. ഇമം ദുതിയം അദ്ദസ.
൩. ഗാവിയോ തദഹുജാതാനം വച്ഛാനം ഖീരം പിവന്തിയോ അദ്ദസ. അയം തതിയോ സുപിനോ.
൪. ധുരവാഹേ ആരോഹപരിണാഹസമ്പന്നേ മഹാഗോണേ യുഗപരമ്പരായ അയോജേത്വാ തരുണേ ഗോദമ്മേ ധുരേ യോജേന്തേ അദ്ദസ. തേ ധുരം വഹിതും അസക്കോന്താ ഛഡ്ഡേത്വാ അട്ഠംസു, സകടാനി നപ്പവത്തിംസു. അയം ചതുത്ഥോ സുപിനോ.
൫. ഏകം ഉഭതോമുഖം അസ്സം അദ്ദസ. തസ്സ ഉഭോസു പസ്സേസു യവസം ദേന്തി, സോ ദ്വീഹിപി മുഖേഹി ഖാദതി. അയം പഞ്ചമോ സുപിനോ.
൬. മഹാജനോ സതസഹസ്സഗ്ഘനികം സുവണ്ണപാതിം സമ്മജ്ജിത്വാ ‘‘ഇധ പസ്സാവം കരോഹീ’’തി ഏകസ്സ ജരസിങ്ഗാലസ്സ ഉപനാമേസി. തം തത്ഥ പസ്സാവം കരോന്തം അദ്ദസ. അയം ഛട്ഠോ സുപിനോ.
൭. ഏകോ പുരിസോ രജ്ജും വട്ടേത്വാ പാദമൂലേ നിക്ഖിപതി. തേന നിസിന്നപീഠസ്സ ഹേട്ഠാ സയിതാ ഛാതസിങ്ഗാലീ തസ്സ അജാനന്തസ്സേവ തം ഖാദതി. ഇമം സത്തമം സുപിനം അദ്ദസ.
൮. രാജദ്വാരേ ബഹൂഹി തുച്ഛകുമ്ഭേഹി പരിവാരേത്വാ ഠപിതം ഏകം മഹന്തം പൂരിതകുമ്ഭം അദ്ദസ. ചത്താരോപി പന വണ്ണാ ചതൂഹി ദിസാഹി ചതൂഹി അനുദിസാഹി ച ഘടേഹി ഉദകം ആനേത്വാ പൂരിതകുമ്ഭമേവ പൂരേന്തി, പൂരിതം പൂരിതം ഉദകം ഉത്തരിത്വാ പലായതി. തേപി പുനപ്പുനം തത്ഥേവ ഉദകം ആസിഞ്ചന്തി, തുച്ഛകുമ്ഭേ ഓലോകേന്താപി നത്ഥി. അയം അട്ഠമോ സുപിനോ.
൯. ഏകം പഞ്ചപദുമസഞ്ഛന്നം ഗമ്ഭീരം സബ്ബതോതിത്ഥം പോക്ഖരണിം അദ്ദസ. സമന്തതോ ദ്വിപദചതുപ്പദാ ഓതരിത്വാ തത്ഥ പാനീയം പിവന്തി. തസ്സ മജ്ഝേ ഗമ്ഭീരട്ഠാനേ ഉദകം ആവിലം, തീരപ്പദേസേ ദ്വിപദചതുപ്പദാനം അക്കമനട്ഠാനേ അച്ഛം വിപ്പസന്നമനാവിലം. അയം നവമോ സുപിനോ.
൧൦. ഏകിസ്സായേവ കുമ്ഭിയാ പച്ചമാനം ഓദനം അപാകം അദ്ദസ. ‘‘അപാക’’ന്തി വിചാരേത്വാ വിഭജിത്വാ ഠപിതം വിയ തീഹാകാരേഹി പച്ചമാനം ഏകസ്മിം പസ്സേ അതികിലിന്നോ ഹോതി, ഏകസ്മിം ഉത്തണ്ഡുലോ, ഏകസ്മിം സുപക്കോതി. അയം ദസമോ സുപിനോ.
൧൧. സതസഹസ്സഗ്ഘനകം ചന്ദനസാരം പൂതിതക്കേന വിക്കിണന്തേ അദ്ദസ. അയം ഏകാദസമോ സുപിനോ.
൧൨. തുച്ഛലാബൂനി ഉദകേ സീദന്താനി അദ്ദസ. അയം ദ്വാദസമോ സുപിനോ.
൧൩. മഹന്തമഹന്താ കൂടാഗാരപ്പമാണാ ഘനസിലാ നാവാ വിയ ഉദകേ പ്ലവമാനാ അദ്ദസ. അയം തേരസമോ സുപിനോ.
൧൪. ഖുദ്ദകമധുകപുപ്ഫപ്പമാണാ മണ്ഡൂകിയോ മഹന്തേ കണ്ഹസപ്പേ വേഗേന അനുബന്ധിത്വാ ഉപ്പലനാളേ വിയ ഛിന്ദിത്വാ മംസം ഖാദിത്വാ ഗിലന്തിയോ അദ്ദസ. അയം ചുദ്ദസമോ സുപിനോ.
൧൫. ദസഹി അസദ്ധമ്മേഹി സമന്നാഗതം ഗാമഗോചരം കാകം കഞ്ചനവണ്ണവണ്ണതായ ‘‘സുവണ്ണാ’’തി ലദ്ധനാമേ സുവണ്ണരാജഹംസേ പരിവാരേന്തേ അദ്ദസ. അയം പന്നരസമോ സുപിനോ.
൧൬. പുബ്ബേ ദീപിനോ ഏളകേ ഖാദന്തി. തേ പന ഏളകേ ദീപിനോ അനുബന്ധിത്വാ മുരമുരാതി ഖാദന്തേ അദ്ദസ. അഥഞ്ഞേ തസാ വകാ ഏളകേ ദൂരതോവ ദിസ്വാ തസിതാ താസപ്പത്താ ഹുത്വാ ഏളകാനം ഭയാ പലായിത്വാ ഗുമ്ബഗഹനാനി പവിസിത്വാ നിലീയിംസു. അയം സോളസമോ സുപിനോ.
൧. തത്ഥ അധമ്മികാനം രാജൂനം, അധമ്മികാനഞ്ച മനുസ്സാനം കാലേ ലോകേ വിപരിവത്തമാനേ കുസലേ ഓസന്നേ അകുസലേ ഉസ്സന്നേ ലോകസ്സ പരിഹാനകാലേ ദേവോ ന സമ്മാ വസിസ്സതി, മേഘപാദാ പച്ഛിജ്ജിസ്സന്തി, സസ്സാനി മിലായിസ്സന്തി, ദുബ്ഭിക്ഖം ഭവിസ്സതി, വസ്സിതുകാമാ വിയ ചതൂഹി ദിസാഹി മേഘാ ഉട്ഠഹിത്വാ ഇത്ഥികാഹി ആതപേ പത്ഥടാനം വീഹിആദീനം തേമനഭയേന അന്തോപവേസിതകാലേ പുരിസേസു കുദാലപിടകേ ആദായ ആളിബന്ധനത്ഥായ നിക്ഖന്തേസു വസ്സനാകാരം ദസ്സേത്വാ ഗജ്ജിത്വാ വിജ്ജുലതാ നിച്ഛാരേത്വാ ഉസഭാ വിയ അയുജ്ഝിത്വാ അവസ്സിത്വാവ പലായിസ്സന്തി. അയം പഠമസ്സ വിപാകോ.
൨. ലോകസ്സ പരിഹീനകാലേ മനുസ്സാനം പരിത്തായുകകാലേ സത്താ തിബ്ബരാഗാ ഭവിസ്സന്തി, അസമ്പത്തവയാവ കുമാരിയോ പുരിസന്തരം ഗന്ത്വാ ഉതുനിയോ ചേവ ഗബ്ഭിനിയോ ച ഹുത്വാ പുത്തധീതാഹി വഡ്ഢിസ്സന്തി. ഖുദ്ദകരുക്ഖാനം പുപ്ഫം വിയ ഹി താസം ഉതുനിഭാവോ, ഫലം വിയ ച പുത്തധീതരോ ഭവിസ്സന്തി. അയം ദുതിയസ്സ വിപാകോ.
൩. മനുസ്സാനം ജേട്ഠാപചായികകമ്മസ്സ നട്ഠകാലേ സത്താ മാതാപിതൂസു വാ സസ്സുസസുരേസു വാ ലജ്ജം അനുപട്ഠപേത്വാ സയമേവ കുടുമ്ബം സംവിദഹന്താവ ഘാസച്ഛാദനമത്തമ്പി മഹല്ലകാനം ദാതുകാമാ ദസ്സന്തി, അദാതുകാമാ ന ദസ്സന്തി. മഹല്ലകാ അനാഥാ ഹുത്വാ അസയംവസീ ദാരകേ ആരാധേത്വാ ജീവിസ്സന്തി തദഹുജാതാനം വച്ഛകാനം ഖീരം പിവന്തിയോ മഹാഗാവിയോ വിയ. അയം തതിയസ്സ വിപാകോ.
൪. അധമ്മികരാജൂനം കാലേ അധമ്മികരാജാനോ പണ്ഡിതാനം പവേണികുസലാനം കമ്മനിത്ഥരണസമത്ഥാനം മഹാമത്താനം യസം ന ദസ്സന്തി, ധമ്മസഭായം വിനിച്ഛയട്ഠാനേപി പണ്ഡിതേ വോഹാരകുസലേ മഹല്ലകേ അമച്ചേ ന ഠപേസ്സന്തി, തബ്ബിപരീതാനം പന തരുണതരുണാനം യസം ദസ്സന്തി, തഥാരൂപേ ഏവ ച വിനിച്ഛയട്ഠാനേ ഠപേസ്സന്തി. തേ രാജകമ്മാനി ചേവ യുത്തായുത്തഞ്ച അജാനന്താ നേവ തം യസം ഉക്ഖിപിതും സക്ഖിസ്സന്തി, ന രാജകമ്മാനി നിത്ഥരിതും. തേ അസക്കോന്താ കമ്മധുരം ഛഡ്ഡേസ്സന്തി, മഹല്ലകാപി പണ്ഡിതാമച്ചാ യസം അലഭന്താ കിച്ചാനി നിത്ഥരിതും സമത്ഥാപി ‘‘കിം അമ്ഹാകം ഏതേഹി, മയം ബാഹിരകാ ജാതാ, അബ്ഭന്തരികാ തരുണദാരകാ ജാനിസ്സന്തീ’’തി ഉപ്പന്നാനി കമ്മാനി ന കരിസ്സന്തി. ഏവം സബ്ബഥാപി തേസം രാജൂനം ഹാനിയേവ ഭവിസ്സതി, ധുരം വഹിതും അസമത്ഥാനം വച്ഛദമ്മാനം ധുരേ യോജിതകാലോ വിയ ദൂരവാഹാനഞ്ച മഹാഗോണാനം യുഗപരമ്പരായ അയോജിതകാലോ വിയ ഭവിസ്സതി. അയം ചതുത്ഥസ്സ വിപാകോ.
൫. അധമ്മികരാജകാലേയേവ അധമ്മികബാലരാജാനോ അധമ്മികേ ലോലമനുസ്സേ വിനിച്ഛയേ ഠപേസ്സന്തി, തേ പാപപുഞ്ഞേസു അനാദരാ ബാലാ സഭായം നിസീദിത്വാ വിനിച്ഛയം ദേന്താ ഉഭിന്നമ്പി അത്ഥപച്ചത്ഥികാനം ഹത്ഥതോ ലഞ്ജം ഗഹേത്വാ ഖാദിസ്സന്തി അസ്സോ വിയ ദ്വീഹി മുഖേഹി യവസം. അയം പഞ്ചമസ്സ വിപാകോ.
൬. അധമ്മികായേവ വിജാതിരാജാനോ ജാതിസമ്പന്നാനം കുലപുത്താനം ആസങ്കായ യസം ന ദസ്സന്തി, അകുലീനാനംയേവ ദസ്സന്തി. ഏവം മഹാകുലാനി ദുഗ്ഗതാനി ഭവിസ്സന്തി, ലാമകകുലാനി ഇസ്സരാനി. തേ ച കുലീനപുരിസാ ജീവിതും അസക്കോന്താ ‘‘ഇമേ നിസ്സായ ജീവിസ്സാമാ’’തി അകുലീനാനം ധീതരോ ദസ്സന്തി, ഇതി താസം കുലധീതാനം അകുലീനേഹി സദ്ധിം സംവാസോ ജരസിങ്ഗാലസ്സ സുവണ്ണപാതിയം പസ്സാവകരണസദിസോ ഭവിസ്സതി. അയം ഛട്ഠസ്സ വിപാകോ.
൭. ഗച്ഛന്തേ ഗച്ഛന്തേ കാലേ ഇത്ഥിയോ പുരിസലോലാ സുരാലോലാ അലങ്കാരലോലാ വിസിഖാലോലാ ആമിസലോലാ ഭവിസ്സന്തി ദുസ്സീലാ ദുരാചാരാ. താ സാമികേഹി കസിഗോരക്ഖാദീനി കമ്മാനി കത്വാ കിച്ഛേന കസിരേന സമ്ഭതം ധനം ജാരേഹി സദ്ധിം സുരം പിവന്തിയോ മാലാഗന്ധവിലേപനം ധാരയമാനാ അന്തോഗേഹേ അച്ചായികമ്പി കിച്ചം അനോലോകേത്വാ ഗേഹപരിക്ഖേപസ്സ ഉപരിഭാഗേനപി ഛിദ്ദട്ഠാനേഹിപി ജാരേ ഉപധാരയമാനാ സ്വേ വപിതബ്ബയുത്തകം ബീജമ്പി കോട്ടേത്വാ യാഗുഭത്തഖജ്ജകാനി പചിത്വാ ഖാദമാനാ വിലുമ്പിസ്സന്തി ഹേട്ഠാപീഠകേ നിപന്നഛാതസിങ്ഗാലീ വിയ വട്ടേത്വാ വട്ടേത്വാ പാദമൂലേ നിക്ഖിത്തരജ്ജും. അയം സത്തമസ്സ വിപാകോ.
൮. ഗച്ഛന്തേ ഗച്ഛന്തേ കാലേ ലോകോ പരിഹായിസ്സതി, രട്ഠം നിരോജം ഭവിസ്സതി, രാജാനോ ദുഗ്ഗതാ കപണാ ഭവിസ്സന്തി. യോ ഇസ്സരോ ഭവിസ്സതി, തസ്സ ഭണ്ഡാഗാരേ സതസഹസ്സമത്താ ഭവിസ്സന്തി. തേ ഏവംദുഗ്ഗതാ സബ്ബേ ജാനപദേ അത്തനോവ കമ്മം കാരേസ്സന്തി, ഉപദ്ദുതാ മനുസ്സാ സകേ കമ്മന്തേ ഛഡ്ഡേത്വാ രാജൂനംയേവ അത്ഥായ പുബ്ബണ്ണാപരണ്ണാനി വപന്താ രക്ഖന്താ ലായന്താ മദ്ദന്താ പവേസേന്താ ഉച്ഛുക്ഖേത്താനി കരോന്താ യന്താനി വാഹേന്താ ഫാണിതാദീനി പചന്താ പുപ്ഫാരാമേ ഫലാരാമേ ച കരോന്താ തത്ഥ തത്ഥ നിപ്ഫന്നാനി പുബ്ബണ്ണാദീനി ആഹരിത്വാ രഞ്ഞോ കോട്ഠാഗാരമേവ പൂരേസ്സന്തി. അത്തനോ ഗേഹേസു തുച്ഛകോട്ഠേ ഓലോകേന്താപി ന ഭവിസ്സന്തി, തുച്ഛകുമ്ഭേ അനോലോകേത്വാ പൂരിതകുമ്ഭപൂരണസദിസമേവ ഭവിസ്സതി. അയം അട്ഠമസ്സ വിപാകോ.
൯. ഗച്ഛന്തേ ഗച്ഛന്തേ കാലേ രാജാനോ അധമ്മികാ ഭവിസ്സന്തി, ഛന്ദാദിവസേന അഗതിം ഗച്ഛന്താ രജ്ജം കാരേസ്സന്തി, ധമ്മേന വിനിച്ഛയം നാമ ന ദസ്സന്തി ലഞ്ജവിത്തകാ ഭവിസ്സന്തി ധനലോലാ, രട്ഠവാസികേസു തേസം ഖന്തിമേത്താനുദ്ദയാ നാമ ന ഭവിസ്സന്തി, കക്ഖളാ ഫരുസാ ഉച്ഛുയന്തേ ഉച്ഛുഭണ്ഡികാ വിയ മനുസ്സേ പീളേന്താ നാനപ്പകാരം ബലിം ഉപ്പാദേത്വാ ധനം ഗണ്ഹിസ്സന്തി. മനുസ്സാ ബലിപീളിതാ കിഞ്ചി ദാതും അസക്കോന്താ ഗാമനിഗമാദയോ ഛഡ്ഡേത്വാ പച്ചന്തം ഗന്ത്വാ വാസം കപ്പേസ്സന്തി. മജ്ഝിമജനപദോ സുഞ്ഞോ ഭവിസ്സതി, പച്ചന്തോ ഘനവാസോ സേയ്യഥാപി പോക്ഖരണിയാ മജ്ഝേ ഉദകം ആവിലം പരിയന്തേ വിപ്പസന്നം. അയം നവമസ്സ വിപാകോ.
൧൦. ഗച്ഛന്തേ ഗച്ഛന്തേ കാലേ രാജാനോ അധമ്മികാ ഭവിസ്സന്തി, തേസു അധമ്മികേസു രാജയുത്താപി ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാപി നേഗമജാനപദാപീതി സമണബ്രാഹ്മണേ ഉപാദായ സബ്ബേ മനുസ്സാ അധമ്മികാ ഭവിസ്സന്തി. തതോ തേസം ആരക്ഖദേവതാ, ബലിപടിഗ്ഗാഹികദേവതാ, രുക്ഖദേവതാ, ആകാസട്ഠദേവതാതി ഏവം ദേവതാപി അധമ്മികാ ഭവിസ്സന്തി. അധമ്മികരാജൂനം രജ്ജേ വാതാ വിസമാ ഖരാ വായിസ്സന്തി, തേ ആകാസട്ഠകവിമാനാനി കമ്പേസ്സന്തി. തേസു കമ്പിതേസു ദേവതാ കുപിതാ ദേവം വസ്സിതും ന ദസ്സന്തി. വസ്സമാനോപി സകലരട്ഠേ ഏകപ്പഹാരേനേവ ന വസ്സിസ്സതി, വസ്സമാനോപി സബ്ബത്ഥ കസികമ്മസ്സ വാ വപ്പകമ്മസ്സ വാ ഉപകാരോ ഹുത്വാ ന വസ്സിസ്സതി. യഥാ ച രട്ഠേ, ഏവം ജനപദേപി ഗാമേപി ഏകതളാകസരേപി ഏകപ്പഹാരേന ന വസ്സിസ്സതി, തളാകസ്സ ഉപരിഭാഗേ വസ്സന്തോ ഹേട്ഠാഭാഗേ ന വസ്സിസ്സതി, ഹേട്ഠാ വസ്സന്തോ ഉപരി ന വസ്സിസ്സതി. ഏകസ്മിം ഭാഗേ സസ്സം അതിവസ്സേന നസ്സിസ്സതി, ഏകസ്മിം അവസ്സനേന മിലായിസ്സതി, ഏകസ്മിം സമ്മാ വസ്സമാനോ സമ്പാദേസ്സതി. ഏവം ഏകസ്സ രഞ്ഞോ രജ്ജേ വുത്തസസ്സാ വിപാകോ. തിപ്പകാരാ ഭവിസ്സന്തി ഏകകുമ്ഭിയാ ഓദനോ വിയ. അയം ദസമസ്സ വിപാകോ.
൧൧. ഗച്ഛന്തേ ഗച്ഛന്തേയേവ കാലേ സാസനേ പരിഹായന്തേ പച്ചയലോലാ അലജ്ജികാ ബഹൂ ഭിക്ഖൂ ഭവിസ്സന്തി. തേ ഭഗവതാ പച്ചയലോലുപ്പം നിമ്മഥേത്വാ കഥിതധമ്മദേസനം ചീവരാദിചതുപച്ചയഹേതു പരേസം ദേസേസ്സന്തി. പച്ചയേഹി മുച്ഛിത്വാ നിത്ഥരണപക്ഖേ ഠിതാ നിബ്ബാനാഭിമുഖം കത്വാ ദേസേതും ന സക്ഖിസ്സന്തി. കേവലം ‘‘പദബ്യഞ്ജനസമ്പത്തിഞ്ചേവ മധുരസദ്ദഞ്ച സുത്വാ മഹഗ്ഘാനി ചീവരാദീനി ദസ്സന്തി’’ഇച്ചേവം ദേസേസ്സന്തി. അപരേ അന്തരവീഥിചതുക്കരാജദ്വാരാദീസു നിസീദിത്വാ കഹാപണഅഡ്ഢകഹാപണപാദമാസകരൂപാദീനിപി നിസ്സായ ദേസേസ്സന്തി. ഇതി ഭഗവതാ നിബ്ബാനഗ്ഘനകം കത്വാ ദേസിതം ധമ്മം ചതുപച്ചയത്ഥായ ചേവ കഹാപണാദിഅത്ഥായ ച വിക്കിണിത്വാ ദേസേന്താ സതസഹസ്സഗ്ഘനകം ചന്ദനസാരം പൂതിതക്കേന വിക്കിണന്താ വിയ ഭവിസ്സന്തി. അയം ഏകാദസമസ്സ വിപാകോ.
൧൨. അധമ്മികരാജകാലേ ലോകേ വിപരിവത്തന്തേയേവ രാജാനോ ജാതിസമ്പന്നാനം കുലപുത്താനം യസം ന ദസ്സന്തി, അകുലീനാനഞ്ഞേവ ദസ്സന്തി. തേ ഇസ്സരാ ഭവിസ്സന്തി, ഇതരാ ദലിദ്ദാ. രാജസമ്മുഖേപി രാജദ്വാരേപി അമച്ചസമ്മുഖേപി വിനിച്ഛയട്ഠാനേപി തുച്ഛലാബുസദിസാനം അകുലീനാനംയേവ കഥാ ഓസീദിത്വാ ഠിതാ വിയ നിച്ചലാ സുപ്പതിട്ഠിതാ ഭവിസ്സതി. സങ്ഘസന്നിപാതേപി സങ്ഘകമ്മഗണകമ്മട്ഠാനേസു ചേവ പത്തചീവരപരിവേണാദിവിനിച്ഛയട്ഠാനേസു ച ദുസ്സീലാനം പാപപുഗ്ഗലാനംയേവ കഥാ നിയ്യാനികാ ഭവിസ്സതി, ന ലജ്ജിഭിക്ഖൂനന്തി ഏവം സബ്ബത്ഥാപി തുച്ഛലാബൂനം സീദനകാലോ വിയ ഭവിസ്സതി. അയം ദ്വാദസമസ്സ വിപാകോ.
൧൩. താദിസേയേവ കാലേ അധമ്മികരാജാനോ അകുലീനാനം യസം ദസ്സന്തി. തേ ഇസ്സരാ ഭവിസ്സന്തി, കുലീനാ ദുഗ്ഗതാ. തേസു ന കേചി ഗാരവം കരിസ്സന്തി, ഇതരേസുയേവ കരിസ്സന്തി. രാജസമ്മുഖേ വാ അമച്ചസമ്മുഖേ വാ വിനിച്ഛയട്ഠാനേ വാ വിനിച്ഛയകുസലാനം ഘനസിലാസദിസാനം കുലപുത്താനം കഥാ ന ഓഗാഹിത്വാ പതിട്ഠഹിസ്സതി. തേസു കഥേന്തേസു ‘‘കിം ഇമേ കഥേന്തീ’’തി ഇതരേ പരിഹാസമേവ കരിസ്സന്തി. ഭിക്ഖുസന്നിപാതേപി വുത്തപ്പകാരേസു ഠാനേസു നേവ പേസലേ ഭിക്ഖൂ ഗരുകാതബ്ബേ മഞ്ഞിസ്സന്തി, നാപി നേസം കഥാ പരിയോഗാഹിത്വാ പതിട്ഠഹിസ്സതി, സിലാനം പ്ലവനകാലോ വിയ ഭവിസ്സതി. അയം തേരസമസ്സ വിപാകോ.
൧൪. ലോകേ പരിഹായന്തേയേവ മനുസ്സാ തിബ്ബരാഗാദിജാതികാ കിലേസാനുവത്തകാ ഹുത്വാ തരുണാനം അത്തനോ ഭരിയാനം വസേ വത്തിസ്സന്തി. ഗേഹേ ദാസകമ്മകാരാദയോപി ഗോമഹിംസാദയോപി ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണമ്പി സബ്ബം താസംയേവ ആയത്തം ഭവിസ്സതി. ‘‘അസുകം ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണം വാ പരിച്ഛദാദിജാതം വാ കഹ’’ന്തി വുത്തേ ‘‘യത്ഥ വാ തത്ഥ വാ ഹോതു, കിം തുയ്ഹിമിനാ ബ്യാപാരേന, ത്വം മയ്ഹം ഘരേ സന്തം വാ അസന്തം വാ ജാനിതുകാമോ ജാതോ’’തി വത്വാ നാനപ്പകാരേഹി അക്കോസിത്വാ മുഖസത്തീഹി കോട്ടേത്വാ ദാസചേടകേ വിയ വസേ കത്വാ അത്തനോ ഇസ്സരിയം പവത്തേസ്സന്തി. ഏവം മധുകപുപ്ഫപ്പമാണാനം മണ്ഡൂകീനം ആസിവിസേ കണ്ഹസപ്പേ ഗിലനകാലോ വിയ ഭവിസ്സതി. അയം ചുദ്ദസമസ്സ വിപാകോ.
൧൫. ദുബ്ബലരാജകാലേ പന രാജാനോ ഹത്ഥിസിപ്പാദീസു അകുസലാ യുദ്ധേസു അവിസാരദാ ഭവിസ്സന്തി. തേ അത്തനോ രാജാധിപച്ചം ആസങ്കമാനാ സമാനജാതികാനം കുലപുത്താനം ഇസ്സരിയം അദത്വാ അത്തനോ പാദമൂലികനഹാപനകപ്പകാദീനം ദസ്സന്തി. ജാതിഗോത്തസമ്പന്നാ കുലപുത്താ രാജകുലേ പതിട്ഠം അലഭമാനാ ജീവികം കപ്പേതും അസമത്ഥാ ഹുത്വാ ഇസ്സരിയേ ഠിതേ ജാതിഗോത്തഹീനേ അകുലീനേ ഉപട്ഠഹന്താ വിചരിസ്സന്തി, സുവണ്ണരാജഹംസേഹി കാകസ്സ പരിവാരിതകാലോ വിയ ഭവിസ്സതി. അയം പന്നരസമസ്സ വിപാകോ.
൧൬. അധമ്മികരാജകാലേയേവ ച അകുലീനാവ രാജവല്ലഭാ ഇസ്സരാ ഭവിസ്സന്തി, കുലീനാ അപഞ്ഞാതാ ദുഗ്ഗതാ. തേ രാജാനം അത്തനോ കഥം ഗാഹാപേത്വാ വിനിച്ഛയട്ഠാനാദീസു ബലവന്തോ ഹുത്വാ ദുബ്ബലാനം പവേണിആഗതാനി ഖേത്തവത്ഥാദീനി ‘‘അമ്ഹാകം സന്തകാനീ’’തി അഭിയുഞ്ജിത്വാ തേ ‘‘ന തുമ്ഹാകം, അമ്ഹാക’’ന്തി ആഗന്ത്വാ വിനിച്ഛയട്ഠാനാദീസു വിവദന്തേ വേത്തലതാദീഹി പഹരാപേത്വാ ഗീവായം ഗഹേത്വാ അപകഡ്ഢാപേത്വാ ‘‘അത്തനോ പമാണം ന ജാനാഥ, അമ്ഹേഹി സദ്ധിം വിവദഥ, ഇദാനി വോ പഹരാപേത്വാ രഞ്ഞോ കഥേത്വാ ഹത്ഥപാദച്ഛേദാദീനി കാരേസ്സാമാ’’തി സന്തജ്ജേസ്സന്തി. തേ തേസം ഭയേന അത്തനോ സന്തകാനി വത്ഥൂനി ‘‘തുമ്ഹാകംയേവ താനി, ഗണ്ഹഥാ’’തി നിയ്യാതേത്വാ അത്തനോ ഗേഹാനി പവിസിത്വാ ഭീതാ നിപജ്ജിസ്സന്തി. പാപഭിക്ഖൂപി പേസലേ ഭിക്ഖൂ യഥാരുചി വിഹേഠേസ്സന്തി. പേസലാ ഭിക്ഖൂ പടിസരണം അലഭമാനാ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ ഗഹനട്ഠാനേസു നിലീയിസ്സന്തി. ഏവം ഹീനജച്ചേഹി ചേവ പാപഭിക്ഖൂഹി ച ഉപദ്ദുതാനം ജാതിമന്തകുലപുത്താനഞ്ചേവ പേസലഭിക്ഖൂനഞ്ച ഏളകാനം ഭയേന തസവകാനം പലായനകാലോ വിയ ഭവിസ്സതി. അയം സോളസമസ്സ വിപാകോ. ഏവം തസ്സ തസ്സ അനത്ഥസ്സ പുബ്ബനിമിത്തഭൂതേ സോളസ മഹാസുപിനേ പസ്സി. തേന വുത്തം ‘‘കോസലരാജാ വിയ സോളസ സുപിനേ’’തി. ഏത്ഥ ച പുബ്ബനിമിത്തതോ അത്തനോ അത്ഥാനത്ഥനിമിത്തം സുപിനം പസ്സന്തോ അത്തനോ കമ്മാനുഭാവേന പസ്സതി. കോസലരാജാ വിയ ലോകസ്സ അത്ഥാനത്ഥനിമിത്തം സുപിനം പസ്സന്തോ പന സബ്ബസത്തസാധാരണകമ്മാനുഭാവേന പസ്സതീതി വേദിതബ്ബം.
കുദ്ധാ ഹി ദേവതാതി മഹാനാഗവിഹാരേ മഹാഥേരസ്സ കുദ്ധാ ദേവതാ വിയ. രോഹണേ കിര മഹാനാഗവിഹാരേ മഹാഥേരോ ഭിക്ഖുസങ്ഘം അനപലോകേത്വാവ ഏകം നാഗരുക്ഖം ഛിന്ദാപേസി. രുക്ഖേ അധിവത്ഥാ ദേവതാ ഥേരസ്സ കുദ്ധാ പഠമമേവ നം സച്ചസുപിനേന പലോഭേത്വാ പച്ഛാ ‘‘ഇതോ തേ സത്തദിവസമത്ഥകേ ഉപട്ഠാകോ രാജാ മരിസ്സതീ’’തി സുപിനേ ആരോചേസി. ഥേരോ തം കഥം ആഹരിത്വാ രാജോരോധാനം ആചിക്ഖി. താ ഏകപ്പഹാരേനേവ മഹാവിരവം വിരവിംസു. രാജാ ‘‘കിം ഏത’’ന്തി പുച്ഛി. താ ‘‘ഏവം ഥേരേന വുത്ത’’ന്തി ആരോചയിംസു. രാജാ ദിവസം ഗണാപേത്വാ സത്താഹേ വീതിവത്തേ ഥേരസ്സ ഹത്ഥപാദേ ഛിന്ദാപേസി. ഏകന്തം സച്ചമേവ ഹോതീതി ഫലസ്സ സച്ചഭാവതോ വുത്തം, ദസ്സനം പന വിപല്ലത്ഥമേവ. തേനേവ പഹീനവിപല്ലാസാ പുബ്ബനിമിത്തഭൂതമ്പി സുപിനം ന പസ്സന്തി. ദ്വീഹി തീഹിപി കാരണേഹി കദാചി സുപിനം പസ്സതീതി ആഹ ‘‘സംസഗ്ഗഭേദതോ’’തി. ‘‘അസേഖാ ന പസ്സന്തി പഹീനവിപല്ലാസത്താ’’തി വചനതോ ചതുന്നമ്പി കാരണാനം വിപല്ലാസാ ഏവ മൂലകാരണന്തി ദട്ഠബ്ബം.
തന്തി സുപിനകാലേ പവത്തം ഭവങ്ഗചിത്തം. രൂപനിമിത്താദിആരമ്മണന്തി കമ്മകമ്മനിമിത്തഗതിനിമിത്തതോ അഞ്ഞം രൂപനിമിത്താദിആരമ്മണം ന ഹോതി. ഈദിസാനീതി പച്ചക്ഖതോ അനുഭൂതപുബ്ബപരികപ്പിതരൂപാദിആരമ്മണാനി ചേവ രാഗാദിസമ്പയുത്താനി ച. സബ്ബോഹാരികചിത്തേനാതി പകതിചിത്തേന.
ദ്വീഹി അന്തേഹി മുത്തോതി കുസലാകുസലസങ്ഖാതേഹി ദ്വീഹി അന്തേഹി മുത്തോ. ആവജ്ജനതദാരമ്മണക്ഖണേതി ഇദം യാവ തദാരമ്മണുപ്പത്തി, താവ പവത്തചിത്തവാരം സന്ധായ വുത്തം. ‘‘സുപിനേനേവ ദിട്ഠം വിയ മേ, സുതം വിയ മേതി കഥനകാലേ പന അബ്യാകതോയേവ ആവജ്ജനമത്തസ്സേവ ഉപ്പജ്ജനതോ’’തി വദന്തി. ഏവം വദന്തേഹി പഞ്ചദ്വാരേ ദുതിയമോഘവാരേ വിയ മനോദ്വാരേപി ആവജ്ജനം ദ്വത്തിക്ഖത്തും ഉപ്പജ്ജിത്വാ ജവനട്ഠാനേ ഠത്വാ ഭവങ്ഗം ഓതരതീതി അധിപ്പേതന്തി ദട്ഠബ്ബം ഏകചിത്തക്ഖണികസ്സ ആവജ്ജനസ്സ ഉപ്പത്തിയം ‘‘ദിട്ഠം വിയ മേ, സുതം വിയ മേ’’തി കപ്പനായ അസമ്ഭവതോ. ഏത്ഥ ച ‘‘സുപിനന്തേപി തദാരമ്മണവചനതോ പച്ചുപ്പന്നവസേന അതീതവസേന വാ സഭാവധമ്മാ സുപിനന്തേ ആരമ്മണം ഹോന്തീ’’തി വദന്തി. ‘‘യദിപി സുപിനന്തേ വിഭൂതം ഹുത്വാ ഉപട്ഠിതേ രൂപാദിവത്ഥുമ്ഹി തദാരമ്മണം വുത്തം, തഥാപി സുപിനന്തേ ഉപട്ഠിതനിമിത്തസ്സ പരികപ്പവസേന ഗഹേതബ്ബതായ ദുബ്ബലഭാവതോ ദുബ്ബലവത്ഥുകത്താതി വുത്ത’’ന്തി വദന്തി. കേചി പന ‘‘കരജകായസ്സ നിരുസ്സാഹസന്തഭാവപ്പത്തിതോ തന്നിസ്സിതഹദയവത്ഥു ന സുപ്പസന്നം ഹോതി, തതോ തന്നിസ്സിതാപി ചിത്തപ്പവത്തി ന സുപ്പസന്നാ അസുപ്പസന്നവട്ടിനിസ്സിതദീപപ്പഭാ വിയ, തസ്മാ ദുബ്ബലവത്ഥുകത്താതി ഏത്ഥ ദുബ്ബലഹദയവത്ഥുകത്താ’’തി അത്ഥം വദന്തി. വീമംസിത്വാ യുത്തതരം ഗഹേതബ്ബം.
സുപിനന്തചേതനാതി മനോദ്വാരികജവനവസേന പവത്താ സുപിനന്തചേതനാ. സുപിനഞ്ഹി പസ്സന്തോ മനോദ്വാരികേനേവ ജവനേന പസ്സതി, ന പഞ്ചദ്വാരികേന. പടിബുജ്ഝന്തോ ച മനോദ്വാരികേനേവ പടിബുജ്ഝതി, ന പഞ്ചദ്വാരികേന. നിദ്ദായന്തസ്സ ഹി മഹാവട്ടിം ജാലേത്വാ ദീപേ ചക്ഖുസമീപം ഉപനീതേ പഠമം ചക്ഖുദ്വാരികം ആവജ്ജനം ഭവങ്ഗം ന ആവട്ടേതി, മനോദ്വാരികമേവ ആവട്ടേതി. അഥ ജവനം ജവിത്വാ ഭവങ്ഗം ഓതരതി. ദുതിയവാരേ ചക്ഖുദ്വാരികആവജ്ജനം ഭവങ്ഗം ആവട്ടേതി, തതോ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനി ജവനപരിയോസാനാനി പവത്തന്തി, തദനന്തരം ഭവങ്ഗം പവത്തതി. തതിയവാരേ മനോദ്വാരികആവജ്ജനേന ഭവങ്ഗേ ആവട്ടിതേ മനോദ്വാരികജവനം ജവതി. തേന ചിത്തേന ‘‘കിം അയം ഇമസ്മിം ഠാനേ ആലോകോ’’തി ജാനാതി. തഥാ നിദ്ദായന്തസ്സ കണ്ണസമീപേ തൂരിയേസു പഗ്ഗഹിതേസു, ഘാനസമീപേ സുഗന്ധേസു വാ ദുഗ്ഗന്ധേസു വാ പുപ്ഫേസു ഉപനീതേസു, മുഖേ സപ്പിമ്ഹി വാ ഫാണിതേ വാ പക്ഖിത്തേ, പിട്ഠിയം പാണിനാ പഹാരേ ദിന്നേ പഠമം സോതദ്വാരികാദീനി ആവജ്ജനാനി ഭവങ്ഗം ന ആവട്ടേന്തി, മനോദ്വാരികമേവ ആവട്ടേതി, അഥ ജവനം ജവിത്വാ ഭവങ്ഗം ഓതരതി. ദുതിയവാരേ സോതദ്വാരികാദീനി ആവജ്ജനാനി ഭവങ്ഗം ആവട്ടേന്തി, തതോ സോതഘാനജിവ്ഹാകായവിഞ്ഞാണാദീനി ജവനപരിയോസാനാനി പവത്തന്തി, തദനന്തരം ഭവങ്ഗം വത്തതി. തതിയവാരേ മനോദ്വാരികആവജ്ജനേന ഭവങ്ഗേ ആവട്ടിതേ മനോദ്വാരികജവനം ജവതി, തേന ചിത്തേന ഞത്വാ ‘‘കിം അയം ഇമസ്മിം ഠാനേ സദ്ദോ, സങ്ഖസദ്ദോ ഭേരിസദ്ദോ’’തി വാ ‘‘കിം അയം ഇമസ്മിം ഠാനേ ഗന്ധോ, മൂലഗന്ധോ’’തി വാ ‘‘കിം ഇദം മയ്ഹം മുഖം പക്ഖിത്തം, സപ്പീതി വാ ഫാണിത’’ന്തി വാ ‘‘കേനമ്ഹി പിട്ഠിയം പഹടോ, അതിബദ്ധോ മേ പഹാരോ’’തി വാ വത്താ ഹോതി. ഏവം മനോദ്വാരികജവനേനേവ പടിബുജ്ഝതി, ന പഞ്ചദ്വാരികേന. സുപിനമ്പി തേനേവ പസ്സതി, ന പഞ്ചദ്വാരികേന. സേസമേത്ഥ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.
മഹാസുപിനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൭. വസ്സസുത്തവണ്ണനാ
൧൯൭. സത്തമേ ഉതുസമുട്ഠാനന്തി വസ്സികേ ചത്താരോ മാസേ ഉപ്പന്നം. അകാലേപീതി ചിത്തവേസാഖമാസേസുപി. വസ്സവലാഹകദേവപുത്താനഞ്ഹി അത്തനോ രതിയാ കീളിതുകാമതാചിത്തേ ഉപ്പന്നേ അകാലേപി ദേവോ വസ്സതി. തത്രിദം വത്ഥു – ഏകോ കിര വസ്സവലാഹകദേവപുത്തോ വാകരകുടകവാസിഖീണാസവത്ഥേരസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ അട്ഠാസി. ഥേരോ ‘‘കോസി ത്വ’’ന്തി പുച്ഛി. അഹം, ഭന്തേ, വസ്സവലാഹകദേവപുത്തോതി. തുമ്ഹാകം കിര ചിത്തേന ദേവോ വസ്സതീതി. ആമ, ഭന്തേതി. പസ്സിതുകാമാ മയന്തി. തേമിസ്സഥ, ഭന്തേതി. മേഘസീസം വാ ഗജ്ജിതം വാ ന പഞ്ഞായതി, കഥം തേമിസ്സാമാതി. ഭന്തേ, അമ്ഹാകം ചിത്തേന ദേവോ വസ്സതി, തുമ്ഹേ പണ്ണസാലം പവിസഥാതി. ‘‘സാധു, ദേവപുത്താ’’തി പാദേ ധോവിത്വാ പണ്ണസാലം പാവിസി. ദേവപുത്തോ തസ്മിം പവിസന്തേയേവ ഏകം ഗീതം ഗായിത്വാ ഹത്ഥം ഉക്ഖിപി, സമന്താ തിയോജനട്ഠാനം ഏകമേഘം അഹോസി. ഥേരോ അദ്ധതിന്തോ പണ്ണസാലം പവിട്ഠോതി.
വസ്സസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൮-൯. വാചാസുത്താദിവണ്ണനാ
൧൯൮-൯. അട്ഠമേ അങ്ഗേഹീതി കാരണേഹി. അങ്ഗീയന്തി ഹേതുഭാവേന ഞായന്തീതി അങ്ഗാനി, കാരണാനി. കാരണത്ഥേ ച അങ്ഗ-സദ്ദോ. പഞ്ചഹീതി ഹേതുമ്ഹി നിസ്സക്കവചനം. സമന്നാഗതാതി സമനുആഗതാ പവത്താ യുത്താ ച. വാചാതി സമുല്ലപന-വാചാ. യാ ‘‘വാചാ ഗിരാ ബ്യപ്പഥോ’’തി (ധ. സ. ൬൩൬) ച, ‘‘നേലാ കണ്ണസുഖാ’’തി (ദീ. നി. ൧.൯) ച ആഗച്ഛതി. യാ പന ‘‘വാചായ ചേ കതം കമ്മ’’ന്തി (ധ. സ. അട്ഠ. ൧ കായകമ്മദ്വാര) ഏവം വിഞ്ഞത്തി ച, ‘‘യാ ചതൂഹി വചീദുച്ചരിതേഹി ആരതി…പേ… അയം വുച്ചതി സമ്മാവാചാ’’തി (ധ. സ. ൨൯൯) ഏവം വിരതി ച, ‘‘ഫരുസവാചാ, ഭിക്ഖവേ, ആസേവിതാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ നിരയസംവത്തനികാ ഹോതീ’’തി (അ. നി. ൮.൪൦) ഏവം ചേതനാ ച വാചാതി ആഗതാ, ന സാ ഇധ അധിപ്പേതാ. കസ്മാ? അഭാസിതബ്ബതോ. ‘‘സുഭാസിതാ ഹോതി, നോ ദുബ്ഭാസിതാ’’തി ഹി വുത്തം. സുഭാസിതാതി സുട്ഠു ഭാസിതാ. തേനസ്സാ അത്ഥാവഹതം ദീപേതി. അനവജ്ജാതി രാഗാദിഅവജ്ജരഹിതാ. ഇമിനാസ്സ കാരണസുദ്ധിം അഗതിഗമനാദിപ്പവത്തദോസാഭാവഞ്ച ദീപേതി. രാഗദോസാദിവിമുത്തഞ്ഹി യം ഭാസതോ അനുരോധവിവജ്ജനതോ അഗതിഗമനം ദുരസമുസ്സിതമേവാതി. അനനുവജ്ജാതി അനുവാദവിമുത്താ. ഇമിനാസ്സാ സബ്ബാകാരസമ്പത്തിം ദീപേതി. സതി ഹി സബ്ബാകാരസമ്പത്തിയം അനനുവജ്ജതാതി. വിഞ്ഞൂനന്തി പണ്ഡിതാനം. തേന നിന്ദാപസംസാസു ബാലാ അപ്പമാണാതി ദീപേതി.
ഇമേഹി ഖോതിആദീനി താനി അങ്ഗാനി പച്ചക്ഖതോ ദസ്സേന്തോ തം വാചം നിഗമേതി. യഞ്ച അഞ്ഞേ പടിഞ്ഞാദീഹി അവയവേഹി, നാമാദീഹി പദേഹി, ലിങ്ഗവചനവിഭത്തികാലകാരകസമ്പത്തീഹി ച സമന്നാഗതം മുസാവാദാദിവാചമ്പി സുഭാസിതന്തി മഞ്ഞന്തി, തം പടിസേധേതി. അവയവാദിസമന്നാഗതാപി ഹി തഥാരൂപീ വാചാ ദുബ്ഭാസിതാവ ഹോതി അത്തനോ ച പരേസഞ്ച അനത്ഥാവഹത്താ. ഇമേഹി പന പഞ്ചഹങ്ഗേഹി സമന്നാഗതാ സചേപി മിലക്ഖുഭാസാപരിയാപന്നാ ഘടചേടികാഗീതികപരിയാപന്നാപി ഹോതി, തഥാപി സുഭാസിതാവ ലോകിയലോകുത്തരഹിതസുഖാവഹത്താ. തഥാ ഹി മഗ്ഗപസ്സേ സസ്സം രക്ഖന്തിയാ സീഹളചേടികായ സീഹളകേനേവ ജാതിജരാമരണയുത്തം ഗീതികം ഗായന്തിയാ സദ്ദം സുത്വാ മഗ്ഗം ഗച്ഛന്താ സട്ഠിമത്താ വിപസ്സകഭിക്ഖൂ അരഹത്തം പാപുണിംസു.
തഥാ തിസ്സോ നാമ ആരദ്ധവിപസ്സകോ ഭിക്ഖു പദുമസ്സരസമീപേന ഗച്ഛന്തോ പദുമസ്സരേ പദുമാനി ഭഞ്ജിത്വാ –
‘‘പാതോവ ഫുല്ലിതകോകനദം,
സൂരിയാലോകേന ഭിജ്ജിയതേ;
ഏവം മനുസ്സത്തം ഗതാ സത്താ,
ജരാഭിവേഗേന മദ്ദീയന്തീ’’തി. (സം. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൨൧൩; സു. നി. അട്ഠ. ൨.൪൫൨ സുഭാസിതസുത്തവണ്ണനാ) –
ഇമം ഗീതിം ഗായന്തിയാ ചേടികായ സുത്വാ അരഹത്തം പത്തോ.
ബുദ്ധന്തരേപി അഞ്ഞതരോ പുരിസോ സത്തഹി പുത്തേഹി സദ്ധിം അടവിതോ ആഗമ്മ അഞ്ഞതരായ ഇത്ഥിയാ മുസലേന തണ്ഡുലേ കോട്ടേന്തിയാ –
‘‘ജരായ പരിമദ്ദിതം ഏതം, മിലാതചമ്മനിസ്സിതം;
മരണേന ഭിജ്ജതി ഏതം, മച്ചുസ്സ ഘാസമാമിസം.
‘‘കിമീനം ആലയം ഏതം, നാനാകുണപേന പൂരിതം;
അസുചിഭാജനം ഏതം, തദലിക്ഖന്ധസമം ഇദ’’ന്തി. (സം. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൨൧൩; സു. നി. അട്ഠ. ൨.൪൫൨ സുഭാസിതസുത്തവണ്ണനാ) –
ഇമം ഗീതം സുത്വാ പച്ചവേക്ഖന്തോ സഹ പുത്തേഹി പച്ചേകബോധിം പത്തോ. ഏവം ഇമേഹി പഞ്ചഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതാ വാചാ സചേപി മിലക്ഖുഭാസായ പരിയാപന്നാ ഘടചേടികാഗീതികപരിയാപന്നാ വാചാ ഹോതി, തഥാപി സുഭാസിതാതി വേദിതബ്ബാ. സുഭാസിതാ ഏവ അനവജ്ജാ അനനുവജ്ജാ ച വിഞ്ഞൂനം അത്ഥത്ഥികാനം കുലപുത്താനം അത്ഥപ്പടിസരണാനം, നോ ബ്യഞ്ജനപ്പടിസരണാനന്തി. നവമം ഉത്താനമേവ.
വാചാസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൧൦. നിസ്സാരണീയസുത്തവണ്ണനാ
൨൦൦. ദസമേ നിസ്സരന്തീതി നിസ്സരണീയാതി വത്തബ്ബേ ദീഘം കത്വാ നിദ്ദേസോ. കത്തരി ഹേസ അനീയ-സദ്ദോ യഥാ ‘‘നിയ്യാനിയാ’’തി. തേനാഹ ‘‘നിസ്സടാ’’തി. കുതോ പന നിസ്സടാ? യഥാസകം പടിപക്ഖതോ. നിജ്ജീവട്ഠേന ധാതുയോതി ആഹ ‘‘അത്തസുഞ്ഞസഭാവാ’’തി. അത്ഥതോ പന ധമ്മധാതുമനോവിഞ്ഞാണധാതുവിസേസോ. താദിസസ്സ ഭിക്ഖുനോ കിലേസവസേന കാമേസു മനസികാരോ നത്ഥീതി ആഹ ‘‘വീമംസനത്ഥ’’ന്തി, ‘‘നേക്ഖമ്മനിയതം ഇദാനി മേ ചിത്തം, കിം നു ഖോ കാമവിതക്കോപി ഉപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തി വീമംസന്തസ്സാതി അത്ഥോ. പക്ഖന്ദനം നാമ അനുപ്പവേസോ. സോ പന തത്ഥ നത്ഥീതി ആഹ ‘‘നപ്പവിസതീ’’തി. പസീദനം നാമ അഭിരുചി. സന്തിട്ഠനം പതിട്ഠാനം. വിമുച്ചനം അധിമുച്ചനന്തി. തം സബ്ബം പടിക്ഖിപന്തോ വദതി ‘‘പസാദം നാപജ്ജതീ’’തിആദി. ഏവംഭൂതം പനസ്സ ചിത്തം തസ്സ കഥം തിട്ഠതീതി ആഹ ‘‘യഥാ’’തിആദി.
തന്തി പഠമജ്ഝാനം. അസ്സാതി ഭിക്ഖുനോ. ചിത്തം പക്ഖന്ദതീതി പരികമ്മചിത്തേന സദ്ധിം ഝാനചിത്തം ഏകത്തവസേന ഏകജ്ഝം കത്വാ വദതി. ഗോചരേ ഗതത്താതി അത്തനോ ആരമ്മണേ ഏവ പവത്തത്താ. അഹാനഭാഗിയത്താതി ഠിതിഭാഗിയത്താ. സുട്ഠു വിമുത്തന്തി വിക്ഖമ്ഭനവിമുത്തിയാ സമ്മദേവ വിമുത്തം. ചിത്തസ്സ ച കായസ്സ ച വിഹനനതോ വിഘാതോ. ദുക്ഖം പരിദഹനതോ പരിളാഹോ. കാമവേദനം ന വേദിയതി അനുപ്പജ്ജനതോ. നിസ്സരന്തി തതോതി നിസ്സരണം. കേ നിസ്സരന്തി? കാമാ. ഏവഞ്ച കാമാനന്തി കത്തുസാമിവചനം സുട്ഠു യുജ്ജതി. യദഗ്ഗേന കാമാ തതോ നിസ്സടാതി വുച്ചന്തി, തദഗ്ഗേന ഝാനമ്പി കാമതോ നിസ്സടന്തി വത്തബ്ബതം ലഭതീതി വുത്തം ‘‘കാമേഹി നിസ്സടത്താ’’തി. ഏവം വിക്ഖമ്ഭനവസേന കാമനിസ്സരണം വത്വാ ഇദാനി സമുച്ഛേദവസേന അച്ചന്തതോ നിസ്സരണം ദസ്സേതും ‘‘യോ പനാ’’തിആദി വുത്തം. സേസപദേസൂതി സേസകോട്ഠാസേസു.
അയം പന വിസേസോതി വിസേസം വദന്തേന തം ഝാനം പാദകം കത്വാതിആദികോ അവിസേസോതി കത്വാ ദുതിയതതിയവാരേസു സബ്ബസോ അനാമട്ഠോ, ചതുത്ഥവാരേ പന അയമ്പി വിസേസോതി ദസ്സേതും ‘‘അച്ചന്തനിസ്സരണഞ്ചേത്ഥ അരഹത്തഫലം യോജേതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം. യസ്മാ അരൂപജ്ഝാനം പാദകം കത്വാ അഗ്ഗമഗ്ഗം അധിഗന്ത്വാ അരഹത്തേ ഠിതസ്സ ചിത്തം സബ്ബസോ രൂപേഹി നിസ്സടം നാമ ഹോതി. തസ്സ ഹി ഫലസമാപത്തിതോ വുട്ഠായ വീമംസനത്ഥം രൂപാഭിമുഖം ചിത്തം പേസേന്തസ്സ. ഇദമക്ഖാതന്തി സമഥയാനികാനം വസേന ഹേട്ഠാ ചത്താരോ വാരാ ഗഹിതാ. ഇദം പന സുക്ഖവിപസ്സകസ്സ വസേനാതി ആഹ ‘‘സുദ്ധസങ്ഖാരേ’’തിആദി. ‘‘പുന സക്കായോ നത്ഥീ’’തി ഉപ്പന്നന്തി ‘‘ഇദാനി മേ സക്കായപ്പബന്ധോ നത്ഥീ’’തി വീമംസന്തസ്സ ഉപ്പന്നം.
നിസ്സാരണീയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
ബ്രാഹ്മണവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
ചതുത്ഥപണ്ണാസകം നിട്ഠിതം.