൬. സാള്ഹസുത്തവണ്ണനാ

൧൯൬. ഛട്ഠേ കായദള്ഹിബഹുലതം തപതീതി തപോ, അത്തകിലമഥാനുയോഗവസേന പവത്തം വീരിയം. തേന കായദള്ഹിബഹുലതാനിമിത്തസ്സ പാപസ്സ ജിഗുച്ഛനം വിരജ്ജനം തപോജിഗുച്ഛാതി ആഹ ‘‘ദുക്കരകാരികസങ്ഖാതേനാ’’തിആദി. തപോജിഗുച്ഛവാദാതിആദീസു തപോജിഗുച്ഛം വദന്തി, മനസാപി തമേവ സാരതോ ഗഹേത്വാ വിചരന്തി, കായേനപി തമേവ അല്ലീനാ നാനപ്പകാരം അത്തകിലമഥാനുയോഗമനുയുത്താ വിഹരന്തീതി അത്ഥോ. അപരിസുദ്ധകായസമാചാരാതി അപരിസുദ്ധേന പാണാതിപാതാദിനാ കായസമാചാരേന സമന്നാഗതാ. അപരിസുദ്ധവചീസമാചാരാതി അപരിസുദ്ധേന മുസാവാദാദിനാ വചീസമാചാരേന സമന്നാഗതാ. അപരിസുദ്ധമനോസമാചാരാതി അപരിസുദ്ധേന അഭിജ്ഝാദിനാ മനോസമാചാരേന സമന്നാഗതാ. കാമം അകുസലകായസമാചാരവചീസമാചാരപ്പവത്തികാലേപി അഭിജ്ഝാദയോ പവത്തന്തിയേവ, തദാ പന തേ ചേതനാപക്ഖികാ വാ അബ്ബോഹാരികാ വാതി, മനോസമാചാരവാരേ ഏവ അഭിജ്ഝാദിവസേന യോജനാ കതാ. അഥ വാ ദ്വാരന്തരേ പവത്താനം പാണാതിപാതാദീനം വചീസമാചാരാദിഭാവാഭാവോ വിയ ദ്വാരന്തരേ പവത്താനമ്പി അഭിജ്ഝാദീനം കായസമാചാരാദിഭാവോ അസിദ്ധോ, മനോസമാചാരഭാവോ ഏവ പന സിദ്ധോതി കത്വാ മനോസമാചാരവാരേ ഏവ അഭിജ്ഝാദയോ ഉദ്ധടാ. തഥാ ഹി വുത്തം –

‘‘ദ്വാരേ ചരന്തി കമ്മാനി, ന ദ്വാരാ ദ്വാരചാരിനോ;

തസ്മാ ദ്വാരേഹി കമ്മാനി, അഞ്ഞമഞ്ഞം വവത്ഥിതാ’’തി. (ധ. സ. അട്ഠ. ൧ കാമാവചരകുസലദ്വാരകഥാ);

അപരിസുദ്ധാജീവാതി അപരിസുദ്ധേന വേജ്ജകമ്മദൂതകമ്മവഡ്ഢിയോഗാദിനാ ഏകവീസതിഅനേസനാഭേദേന ആജീവേന സമന്നാഗതാ. ഇദഞ്ച സാസനേ പബ്ബജിതാനംയേവ വസേന വുത്തം, ‘‘യേപി തേ സമണബ്രാഹ്മണാ’’തി പന വചനതോ ബാഹിരകവസേന ഗഹട്ഠവസേന ച യോജനാ വേദിതബ്ബാ. ഗഹട്ഠാനമ്പി ഹി ജാതിധമ്മകുലധമ്മദേസധമ്മവിലോമനവസേന അഞ്ഞഥാപി മിച്ഛാജീവോ ലബ്ഭതേവ.

ഞാണദസ്സനായാതി ഏത്ഥ ഞാണദസ്സനന്തി മഗ്ഗഞാണമ്പി വുച്ചതി ഫലഞാണമ്പി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണമ്പി പച്ചവേക്ഖണഞാണമ്പി വിപസ്സനാഞാണമ്പി. ‘‘കിം നു ഖോ, ആവുസോ, ഞാണദസ്സനവിസുദ്ധത്ഥം ഭഗവതി ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതീ’’തി (മ. നി. ൧.൨൫൭) ഹി ഏത്ഥ മഗ്ഗഞാണം ‘‘ഞാണദസ്സന’’ന്തി വുത്തം. ‘‘അയമഞ്ഞോ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മോ അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസോ അധിഗതോ ഫാസുവിഹാരോ’’തി (മ. നി. ൧.൩൨൮) ഏത്ഥ ഫലഞാണം. ‘‘ഭഗവതോപി ഖോ ഞാണം ഉദപാദി സത്താഹകാലകതോ ആളാരോ കാലാമോ’’തി (മഹാവ. ൧൦) ഏത്ഥ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം. ‘‘ഞാണഞ്ച പന മേ ദസ്സനം ഉദപാദി, അകുപ്പാ മേ വിമുത്തി, അയമന്തിമാ ജാതീ’’തി (സം. നി. ൫.൧൦൮൧; മഹാവ. ൧൬; പടി. മ. ൨.൩൦) ഏത്ഥ പച്ചവേക്ഖണഞാണം. ‘‘ഞാണദസ്സനായ ചിത്തം അഭിനീഹരതീ’’തി (ദീ. നി. ൧.൨൩൪-൨൩൫) ഏത്ഥ വിപസ്സനാഞാണം. ഇധ പന ഞാണദസ്സനായാതി മഗ്ഗഞാണം ‘‘ഞാണദസ്സന’’ന്തി വുത്തം. തേനാഹ ‘‘മഗ്ഗഞാണസങ്ഖാതായ ദസ്സനായാ’’തി. അവിരാധിതം വിജ്ഝതീതി അവിരാധിതം കത്വാ വിജ്ഝതി. സേസമേത്ഥ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

സാള്ഹസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.