.നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ.

അങ്ഗുത്തരനികായേ

ചതുക്കനിപാത-ടീകാ

൧. പഠമപണ്ണാസകം

൧. ഭണ്ഡഗാമവഗ്ഗോ

൧-൨. അനുബുദ്ധസുത്താദിവണ്ണനാ

൧-൨. ചതുക്കനിപാതസ്സ പഠമേ അനുബോധോ പുബ്ബഭാഗിയം ഞാണം, പടിവേധോ അനുബോധേന അഭിസമയോ. തത്ഥ യസ്മാ അനുബോധപുബ്ബകോ പടിവേധോ അനുബോധേന വിനാ ന ഹോതി. അനുബോധോ ഹി ഏകച്ചോ പടിവേധസമ്ബദ്ധോ, തദുഭയാഭാവഹേതുകഞ്ച വട്ടേ സംസരണം, തസ്മാ വുത്തം പാളിയം ‘‘അനനുബോധാ…പേ… തുമ്ഹാകഞ്ചാ’’തി. പടിസന്ധിഗ്ഗഹണവസേന ഭവതോ ഭവന്തരൂപഗമനം സന്ധാവനം, അപരാപരം ചവനൂപപജ്ജനവസേന സഞ്ചരണം സംസരണന്തി ആഹ ‘‘ഭവതോ’’തിആദി. സന്ധാവിതസംസരിതപദാനം കമ്മസാധനതം സന്ധായാഹ ‘‘മയാ ച തുമ്ഹേഹി ചാ’’തി പഠമവികപ്പേ. ദുതിയവികപ്പേ പന ഭാവസാധനതം ഹദയേ കത്വാ ‘‘മമഞ്ചേവ തുമ്ഹാകഞ്ചാ’’തി യഥാരുതവസേനേവ വുത്തം. ദീഘരജ്ജുനാ ബദ്ധസകുണം വിയ രജ്ജുഹത്ഥോ പുരിസോ ദേസന്തരം തണ്ഹാരജ്ജുനാ ബദ്ധം സത്തസന്താനം അഭിസങ്ഖാരോ ഭവന്തരം നേതി ഏതായാതി ഭവനേത്തി. തേനാഹ ‘‘ഭവരജ്ജൂ’’തിആദീ.

വട്ടദുക്ഖസ്സ അന്തകരോതി സകലവട്ടദുക്ഖസ്സ സകസന്താനേ പരസന്താനേ ച വിനാസകരോ അഭാവകരോ. ബുദ്ധചക്ഖുധമ്മചക്ഖുദിബ്ബചക്ഖുമംസചക്ഖുസമന്തചക്ഖുസങ്ഖാതേഹി പഞ്ചഹി ചക്ഖൂഹി ചക്ഖുമാ. സവാസനാനം കിലേസാനം സമുച്ഛിന്നത്താ സാതിസയം കിലേസപരിനിബ്ബാനേന പരിനിബ്ബുതോ. ദുതിയം ഉത്താനമേവ.

അനുബുദ്ധസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩-൪. പഠമഖതസുത്താദിവണ്ണനാ

൩-൪. തതിയേ കലിന്തി അപരാധം. വിചിനാതീതി ആചിനോതി പസവതി. തേന ച കലിനാ സുഖം ന പടിലഭതീതി തേന അപരാധേന സുഖം ന വിന്ദതി. നിന്ദിയപ്പസംസായ ഹി പസംസിയനിന്ദായ ച സമകോവ വിപാകോ. പസംസിയനിന്ദാതി ച സമ്പന്നഗുണപരിധംസനവസേന പവത്തിയാ മഹാസാവജ്ജതായ കടുകതരവിപാകാ. നിന്ദിയപ്പസംസാ പന കഥം തായ സമവിപാകാതി ചേ? തസ്മിം അവിജ്ജമാനഗുണസമാരോപനേന അത്തനോ പരേസഞ്ച മിച്ഛാപടിപത്തിഹേതുഭാവതോ പസംസിയേന തസ്സ സബ്ഭാവകരണതോ ച. ലോകേപി ഹി അസൂരം സൂരേന സമം കരോന്തോ ഗാരയ്ഹോ ഹോതി, പഗേവ ദുപ്പടിപന്നം സുപ്പടിപന്നേന സമം കരോന്തോതി. സകേന ധനേനാതി അത്തനോ സാപതേയ്യേന. അപ്പമത്തകോവ കലീതി ദിട്ഠധമ്മികത്താ സപ്പടികാരത്താ ച അപ്പമത്തകോ അപരാധോ. അയം…പേ… മഹന്തതരോ കലി കതൂപചിതത്താ സമ്പരായികത്താ അപ്പടികാരത്താ ച.

നിരബ്ബുദോതി ഗണനാവിസേസോ ഏസോതി ആഹ ‘‘നിരബ്ബുദഗണനായാ’’തി, സതസഹസ്സം നിരബ്ബുദാതി അത്ഥോ. നിരബ്ബുദപരിമാണം പന വസ്സഗണനായ ഏവം വേദിതബ്ബം. യഥേവ ഹി സതം സതസഹസ്സാനം കോടി ഹോതി, ഏവം സതം സതസഹസ്സാനം കോടിയോ പകോടി നാമ ഹോതി, സതം സതസഹസ്സാനം പകോടിയോ കോടിപകോടി, സതം സതസഹസ്സകോടിപകോടിയോ നഹുതം, സതം സതസഹസ്സനഹുതാനി നിന്നഹുതം, സതം സതസഹസ്സനിന്നഹുതാനി ഏകം അബ്ബുദം, തതോ വീസതിഗുണിതം നിരബ്ബുദം. യം അരിയേ ഗരഹന്തോ നിരയം ഉപപജ്ജതീതി അരിയേ ഗരഹന്തോ യം നിരബ്ബുദസങ്ഖാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി, നിരബ്ബുദോതി ച പാടിയേക്കോ നിരയോ നത്ഥി, അവീചിമ്ഹിയേവ പന നിരബ്ബുദഗണനായ പച്ചിതബ്ബട്ഠാനസ്സേതം നാമം. ചതുത്ഥം ഉത്താനമേവ.

പഠമഖതസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. അനുസോതസുത്തവണ്ണനാ

൫. പഞ്ചമേ അനുസോതം ഗച്ഛതീതി സംസാരസോതസ്സ അനുകൂലഭാവേന ഗച്ഛതി. പച്ചനീകപടിപത്തിയാതി സംസാരസോതസ്സ പടികൂലവസേന പവത്തനിബ്ബിദാനുപസ്സനാദിപടിപത്തിയാ. ഠിതസഭാവോതി അചലപ്പസാദാദിസമന്നാഗമേന ഠിതസഭാവോ. അനാഗാമീ ഹി അസ്സദ്ധിയേഹി കാമരാഗബ്യാപാദേഹി അകമ്പനിയചിത്തതായ തമ്ഹാ ലോകാ അനാവത്തിധമ്മതായ ച ഠിതസഭാവോ നാമ. ഓഘം തരിത്വാതി കാമോഘാദിചതുബ്ബിധം ഓഘം അതിക്കമിത്വാ. പരതീരം ഗതോതി നിബ്ബാനപാരം ഗതോ. ബ്രാഹ്മണോതി ബാഹിതപാപതായ ബ്രാഹ്മണോതി സങ്ഖം ഗതോ ഖീണാസവോ. തേനാഹ ‘‘സേട്ഠോ നിദ്ദോസോ’’തി. പഞ്ചവേരകമ്മന്തി പാണാതിപാതാദിപഞ്ചദുച്ചരിതം. സഹാപി ദുക്ഖേന സഹാപി ദോമനസ്സേനാതി കിലേസപരിയുട്ഠാനേ സതി ഉപ്പന്നേന ദുക്ഖദോമനസ്സേന സദ്ധിമ്പി. പരിപുണ്ണന്തി തിസ്സന്നം സിക്ഖാനം ഏകായപി അനൂനം. പരിസുദ്ധന്തി നിരുപക്കിലേസം. ബ്രഹ്മചരിയന്തി സേട്ഠചരിയം. ഇമിനാ വാരേന സോതാപന്നസകദാഗാമിനോ കഥിതാ. കിം പന തേ രുദന്താ ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തീതി? ആമ, കിലേസരോദനേന രോദന്താ ചരന്തി നാമ, സീലസമ്പന്നോ പുഥുജ്ജനഭിക്ഖു ഏത്ഥേവ സങ്ഗഹിതോ.

ചേതോവിമുത്തിന്തി ഫലസമാധിം. പഞ്ഞാവിമുത്തിന്തി ഫലഞാണം. ഛഹാകാരേഹി പാരഗതോതി അഭിഞ്ഞാപാരഗൂ, പരിഞ്ഞാപാരഗൂ, ഭാവനാപാരഗൂ, പഹാനപാരഗൂ, സച്ഛികിരിയാപാരഗൂ, സമാപത്തിപാരഗൂതി ഏവം ഛഹി ആകാരേഹി സബ്ബധമ്മാനം പാരം പരിയോസാനം ഗതോ. സേസമേത്ഥ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

അനുസോതസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. അപ്പസ്സുതസുത്തവണ്ണനാ

൬. ഛട്ഠേ അപ്പകം സുതം ഹോതീതി നവങ്ഗസത്ഥുസാസനേ കിഞ്ചിദേവ സുതം ഹോതി. തദേവ നവങ്ഗസത്ഥുസാസനം ദസ്സേതും ‘‘സുത്തം ഗേയ്യ’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ സുത്താദീനി വിഭജിത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘ഉഭതോവിഭങ്ഗനിദ്ദേസക്ഖന്ധകപരിവാരാ’’തിആദിമാഹ. കഥം പനായം വിഭാഗോ യുജ്ജേയ്യ. സഗാഥകഞ്ഹി സുത്തം ഗേയ്യം, നിഗ്ഗാഥകം സുത്തം വേയ്യാകരണം. തദുഭയവിനിമുത്തഞ്ച സുത്തം ഉദാനാദിവിസേസസഞ്ഞാരഹിതം നത്ഥി, യം സുത്തങ്ഗം സിയാ. മങ്ഗലസുത്താദീനഞ്ച (ഖു. പാ. ൫.൧ ആദയോ; സു. നി. ൨൬൧ ആദയോ) സുത്തങ്ഗസങ്ഗഹോ ന സിയാ ഗാഥാഭാവതോ ധമ്മപദാദീനം വിയ. ഗേയ്യങ്ഗസങ്ഗഹോ വാ സിയാ സഗാഥകത്താ സഗാഥാവഗ്ഗസ്സ വിയ. തഥാ ഉഭതോവിഭങ്ഗാദീസു സഗാഥകപ്പദേസാനന്തി? വുച്ചതേ –

‘‘സുത്തന്തി സാമഞ്ഞവിധി, വിസേസവിധയോ പരേ;

സനിമിത്താ നിരുള്ഹത്താ, സഹതാഞ്ഞേന നാഞ്ഞതോ’’. (നേത്തി. അട്ഠ. സങ്ഗഹവാരവണ്ണനാ; ദീ. നി. ടീ. ൧.പഠമമഹാസങ്ഗീതികഥാവണ്ണനാ; സാരത്ഥ. ടീ. ൧.പഠമമഹാസങ്ഗീതികഥാവണ്ണനാ)

സബ്ബസ്സപി ഹി ബുദ്ധവചനസ്സ സുത്തന്തി അയം സാമഞ്ഞവിധി. തേനേവാഹ ആയസ്മാ മഹാകച്ചാനോ നേത്തിയം (നേത്തി. സങ്ഗഹവാരോ) ‘‘നവവിധസുത്തന്തപരിയേട്ഠീ’’തി. ഏത്തകം തസ്സ ഭഗവതോ സുത്താഗതം സുത്തപരിയാപന്നം (പാചി. ൬൫൫, ൧൨൪൨) സകവാദേ പഞ്ച സുത്തസതാനീതി (ധ. സ. അട്ഠ. നിദാനകഥാ; കഥാ. അട്ഠ. നിദാനകഥാ) ഏവമാദി ച ഏതസ്സ അത്ഥസ്സ സാധകം. വിസേസവിധയോ പരേ സനിമിത്താ തദേകദേസേസു ഗേയ്യാദയോ വിസേസവിധയോ തേന തേന നിമിത്തേന പതിട്ഠിതാ. തഥാ ഹി ഗേയ്യസ്സ സഗാഥകത്തം തബ്ഭാവനിമിത്തം. ലോകേപി ഹി സസിലോകം സഗാഥകം വാ ചുണ്ണിയഗന്ഥം ‘‘ഗേയ്യ’’ന്തി വദന്തി. ഗാഥാവിരഹേ പന സതി പുച്ഛം കത്വാ വിസ്സജ്ജനഭാവോ വേയ്യാകരണസ്സ തബ്ഭാവനിമിത്തം. പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനഞ്ഹി ‘‘ബ്യാകരണ’’ന്തി വുച്ചതി. ബ്യാകരണമേവ വേയ്യാകരണം. ഏവം സന്തേ സഗാഥകാദീനമ്പി പുച്ഛം കത്വാ വിസ്സജ്ജനവസേന പവത്താനം വേയ്യാകരണഭാവോ ആപജ്ജതീതി? നാപജ്ജതി ഗേയ്യാദിസഞ്ഞാനം അനോകാസഭാവതോ, ‘‘ഗാഥാവിരഹേ സതീ’’തി വിസേസിതത്താ ച. തഥാ ഹി ധമ്മപദാദീസു കേവലം ഗാഥാബന്ധേസു സഗാഥകത്തേപി സോമനസ്സഞാണമയികഗാഥായുത്തേസു ‘‘വുത്തം ഹേത’’ന്തിആദീവചനസമ്ബന്ധേസു അബ്ഭുതധമ്മപ്പടിസംയുത്തേസു ച സുത്തവിസേസേസു യഥാക്കമം ഗാഥാഉദാനഇതിവുത്തകഅബ്ഭുതധമ്മസഞ്ഞാ പതിട്ഠിതാ, തഥാ സതിപി ഗാഥാബന്ധഭാവേ ഭഗവതോ അതീതാസു ജാതീസു ചരിയാനുഭാവപ്പകാസകേസു ജാതകസഞ്ഞാ, സതിപി പഞ്ഹവിസ്സജ്ജനഭാവേ സഗാഥകത്തേ ച കേസുചി സുത്തന്തേസു വേദസ്സ ലഭാപനതോ വേദല്ലസഞ്ഞാ പതിട്ഠിതാതി ഏവം തേന തേന സഗാഥകത്താദിനാ നിമിത്തേന തേസു തേസു സുത്തവിസേസേസു ഗേയ്യാദിസഞ്ഞാ പതിട്ഠിതാതി വിസേസവിധയോ സുത്തങ്ഗതോ പരേ ഗേയ്യാദയോ. യം പനേത്ഥ ഗേയ്യങ്ഗാദിനിമിത്തരഹിതം, തം സുത്തങ്ഗം വിസേസസഞ്ഞാപരിഹാരേന സാമഞ്ഞസഞ്ഞായ പവത്തനതോ. നനു ച സഗാഥകം സുത്തം ഗേയ്യം, നിഗ്ഗാഥകം സുത്തം വേയ്യാകരണന്തി സുത്തങ്ഗം ന സമ്ഭവതീതി ചോദനാ തദവത്ഥാവാതി? ന തദവത്ഥാ സോധിതത്താ. സോധിതഞ്ഹി പുബ്ബേ ‘‘ഗാഥാവിരഹേ സതി പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനഭാവോ വേയ്യാകരണസ്സ തബ്ഭാവനിമിത്ത’’ന്തി.

യഞ്ച വുത്തം – ‘‘ഗാഥാഭാവതോ മങ്ഗലസുത്താദീനം സുത്തങ്ഗസങ്ഗഹോ ന സിയാ’’തി, തം ന, നിരുള്ഹത്താ. നിരുള്ഹോ ഹി മങ്ഗലസുത്താദീനം സുത്തഭാവോ. ന ഹി താനി ധമ്മപദബുദ്ധവംസാദയോ വിയ ഗാഥാഭാവേന പഞ്ഞാതാനി, അഥ ഖോ സുത്തഭാവേനേവ, തേനേവ ഹി അട്ഠകഥായം ‘‘സുത്തനാമക’’ന്തി നാമഗ്ഗഹണം കതം. യം പന വുത്തം ‘‘സഗാഥകത്താ ഗേയ്യങ്ഗസങ്ഗഹോ സിയാ’’തി, തദപി നത്ഥി, യസ്മാ സഹതാഞ്ഞേന. സഹ ഗാഥാഹീതി ഹി സഗാഥകം. സഹഭാവോ നാമ അത്ഥതോ അഞ്ഞേന ഹോതി, ന ച മങ്ഗലസുത്താദീസു ഗാഥാവിനിമുത്തോ കോചി സുത്തപ്പദേസോ അത്ഥി, യോ ‘‘സഹ ഗാഥാഹീ’’തി വുച്ചേയ്യ, ന ച സമുദായോ നാമ കോചി അത്ഥി. യദപി വുത്തം – ‘‘ഉഭതോവിഭങ്ഗാദീസു സഗാഥകപ്പദേസാനം ഗേയ്യങ്ഗസങ്ഗഹോ സിയാ’’തി, തദപി ന, അഞ്ഞതോ. അഞ്ഞാ ഏവ ഹി താ ഗാഥാ ജാതകാദിപരിയാപന്നത്താ. അതോ ന താഹി ഉഭതോവിഭങ്ഗാദീനം ഗേയ്യങ്ഗഭാവോതി. ഏവം സുത്താദീനം അങ്ഗാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം സങ്കരാഭാവോ വേദിതബ്ബോ. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പന സമന്തപാസാദികായ വിനയസംവണ്ണനായ സാരത്ഥദീപനിയാ (സാരത്ഥ. ടീ. ൧.പഠമമഹാസങ്ഗീതികഥാവണ്ണനാ) അമ്ഹേഹി പകാസിതോ, ഇച്ഛന്തേഹി തതോയേവ ഗഹേതബ്ബോ.

ന അത്ഥമഞ്ഞായ ധമ്മമഞ്ഞായ ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപന്നോ ഹോതീതി അട്ഠകഥാഞ്ച പാളിഞ്ച ജാനിത്വാ ലോകുത്തരധമ്മസ്സ അനുരൂപധമ്മം പുബ്ബഭാഗപ്പടിപദം പടിപന്നോ ന ഹോതീതി ഏവമേത്ഥ സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ. തേനേവാഹ ‘‘ന അത്ഥമഞ്ഞായ ധമ്മമഞ്ഞായാതി അട്ഠകഥഞ്ച പാളിഞ്ച ജാനിത്വാ…പേ… ന പടിപന്നോ ഹോതീ’’തി.

അപ്പസ്സുതസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. സോഭനസുത്തവണ്ണനാ

൭. സത്തമേ പഞ്ഞാവേയ്യത്തിയേനാതി സച്ചസമ്പടിവേധാദിപഞ്ഞാവേയ്യത്തിയേന. വിനയം ഉപേതാതി തദങ്ഗാദിവസേന കിലേസാനം വിനയം ഉപേതാ. വേസാരജ്ജേനാതി സാരജ്ജകരാനം ദിട്ഠിവിചികിച്ഛാദിപാപധമ്മാനം വിഗമനതോ വേസാരജ്ജേന, സാരജ്ജരഹിതേനാതി അത്ഥോ. തേപിടകവസേന ബഹു സുതം ഏതേസന്തി ബഹുസ്സുതാ. തമേവ പരിയത്തിധമ്മം ധാരേന്തി സുവണ്ണഭാജനേ പക്ഖിത്തസീഹവസം വിയ വിനസ്സന്തം അകത്വാ സുപ്പഗുണസുപ്പവത്തിഭാവേന ഹദയേ ഠപേന്തീതി ധമ്മധരാ. ഏദിസാ ച അത്തനാ സുതസ്സ ധമ്മസ്സ ആധാരഭൂതാ നാമ ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘സുതധമ്മാനം ആധാരഭൂതാ’’തി.

സോഭനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. വേസാരജ്ജസുത്തവണ്ണനാ

൮. അട്ഠമേ ബ്യാമോഹവസേന സരണപരിയേസനം സാരജ്ജനം സാരദോ, ബ്യാമോഹഭയം. വിഗതോ സാരദോ ഏതസ്സാതി വിസാരദോ, തസ്സ ഭാവോ വേസാരജ്ജം. തം പന ഞാണസമ്പദം, പഹാനസമ്പദം, ദേസനാവിസേസസമ്പദം ഖേമഞ്ച നിസ്സായ പവത്തം ചതുബ്ബിധപച്ചവേക്ഖണഞാണം. തേനാഹ ‘‘ചതൂസു ഠാനേസൂ’’തിആദി. ഉസഭസ്സ ഇദന്തി ആസഭം, സേട്ഠട്ഠാനം. സബ്ബഞ്ഞുതപടിജാനനവസേന അഭിമുഖം ഗച്ഛന്തി, അട്ഠ വാ പരിസാ ഉപസങ്കമന്തീതി ആസഭാ, പുബ്ബബുദ്ധാ. ഇദം പനാതി ബുദ്ധാനം ഠാനം സബ്ബഞ്ഞുതമേവ വദതി. തിട്ഠമാനോവാതി അവദന്തോപി തിട്ഠമാനോവ പടിജാനാതി നാമാതി അത്ഥോ. ഉപഗച്ഛതീതി അനുജാനാതി.

അട്ഠസു പരിസാസൂതി ‘‘അഭിജാനാമി ഖോ പനാഹം, സാരിപുത്ത, അനേകസതം ഖത്തിയപരിസം ഉപസങ്കമിതാ…പേ… ബ്രാഹ്മണപരിസം ഗഹപതിപരിസം, സമണപരിസം, ചാതുമഹാരാജികപരിസം, താവതിംസപരിസം, മാരപരിസം, ബ്രഹ്മപരിസം ഉപസങ്കമിതാ, തത്രപി മയാ സന്നിസിന്നപുബ്ബഞ്ചേവ സല്ലപിതപുബ്ബഞ്ച സാകച്ഛാ ച സമാപജ്ജിതപുബ്ബാ. തത്ര വത മം ‘ഭയം വാ സാരജ്ജം വാ ഓക്കമിസ്സതീ’തി നിമിത്തമേതം, സാരിപുത്ത, ന സമനുപസ്സാമീ’’തി (മ. നി. ൧.൧൫൧) ഏവം വുത്തപരിസാസു. അഭീതനാദം നദതീതി പരതോ ദസ്സിതഞാണയോഗേന വിസാരദോ അഹന്തി അഭീതനാദം നദതി. സീഹനാദസുത്തേനാതി ഖന്ധവഗ്ഗേ ആഗതേന സീഹനാദസുത്തേന.

‘‘ദേവമനുസ്സാനം ചതുചക്കം വത്തതീ’’തി (അ. നി. ൪.൩൧) സുത്തസേസേന സപ്പുരിസൂപനിസ്സയാദിഫലസമ്പത്തിപവത്തി വുത്താ, പുരിമസപ്പുരിസൂപനിസ്സയാദിഉപനിസ്സയാ പച്ഛിമസപ്പുരിസൂപനിസ്സയാദിസമ്പത്തിപവത്തി വാ വുത്താ. ആദി-സദ്ദേന തത്ഥ ച ചക്കസദ്ദസ്സ ഗഹണം വേദിതബ്ബം. വിചക്കസണ്ഠാനാ അസനി ഏവ അസനിവിചക്കം. ഉരചക്കാദീസൂതി ആദി-സദ്ദേന ആണാസമൂഹാദീസുപി ചക്കസദ്ദസ്സ പവത്തി വേദിതബ്ബാ. ‘‘സങ്ഘഭേദം കരിസ്സാമ ചക്കഭേദ’’ന്തിആദീസു (പാരാ. ൪൦൯; ചൂളവ. ൩൪൩) ഹി ആണാ ‘‘ചക്ക’’ന്തി വുത്താ. ‘‘ദേവചക്കം അസുരചക്ക’’ന്തിആദീസു സമൂഹോതി.

പടിവേധനിട്ഠത്താ അരഹത്തമഗ്ഗഞാണം പടിവേധോതി ‘‘ഫലക്ഖണേ ഉപ്പന്നം നാമാ’’തി വുത്തം. തേന പടിലദ്ധസ്സപി ദേസനാഞാണസ്സ കിച്ചനിപ്ഫത്തി പരസ്സ ബുജ്ഝനമത്തേന ഹോതീതി ‘‘അഞ്ഞാസികോണ്ഡഞ്ഞസ്സ സോതാപത്തി…പേ… ഫലക്ഖണേ പവത്തം നാമാ’’തി വുത്തം. തതോ പരം പന യാവ പരിനിബ്ബാനാ ദേസനാഞാണപ്പവത്തി തസ്സേവ പവത്തിതസ്സ ധമ്മചക്കസ്സ ഠാനന്തി വേദിതബ്ബം.

ദസ്സിതധമ്മേസൂതി വുത്തധമ്മേസു. വചനമത്തമേവ ഹി തേസം, ന പന ദസ്സനം താദിസസ്സേവ ധമ്മസ്സ അഭാവതോ. ഭഗവതോ ഏവ വാ ‘‘ഇമേ ധമ്മാ അനഭിസമ്ബുദ്ധോ’’തി പരസ്സ വചനവസേന ദസ്സിതധമ്മേസു. ‘‘ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ’’തിആദീസു (വിഭ. ൭൧൮-൭൨൧) വിയ ധമ്മ-സദ്ദോ ഹേതുപരിയായോതി ആഹ ‘‘സഹധമ്മേനാതി സഹേതുനാ’’തി. ഹേതൂതി ച ഉപപത്തിസാധനഹേതു വേദിതബ്ബോ, ന കാരകോ, സമ്പാപകോ വാ. നിമിത്തന്തി ചോദനായ കാരണം. തത്ഥ ചോദകോ ചോദനം കരോതീതി കാരണം, ധമ്മോ ചോദനം കരോതി ഏതേനാതി കാരണം. തേനാഹ ‘‘പുഗ്ഗലോപീ’’തിആദി. ഖേമന്തി കേനചി അപ്പടിബാഹിയഭാവേന അനുപദ്ദുതം.

അന്തരായോ ഏതേസം അത്ഥി, അന്തരായേ വാ നിയുത്താതി അന്തരായികാ. ഏവംഭൂതാ പന തേ യസ്മാ അന്തരായകരാ നാമ ഹോന്തി, തസ്മാ ആഹ ‘‘അന്തരായം കരോന്തീതി അന്തരായികാ’’തി. അസഞ്ചിച്ച വീതിക്കമേ നാതിസാവജ്ജാതി കത്വാ വുത്തം ‘‘സഞ്ചിച്ച വീതിക്കന്താ’’തി. സത്ത ആപത്തിക്ഖന്ധാതിആദി നിദസ്സനമത്തം ഇതരേസമ്പി ചതുന്നം ‘‘അന്തരായികാ’’തി വുത്തധമ്മാനം തബ്ഭാവേ ബ്യഭിചാരാഭാവതോ. ഇധ പന മേഥുനധമ്മോ അധിപ്പേതോതി ഇദം അട്ഠുപ്പത്തിവസേന വുത്തം അരിട്ഠസിക്ഖാപദം (പാചി. ൪൧൭) വിയ. യസ്മാ തംഖണമ്പി കാമാനം ആദീനവം ദിസ്വാ വിരതോ ഹോതി ചേ, വിസേസം അധിഗച്ഛതി, ന കാമേസു ആസത്തോ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘മേഥുന…പേ…അന്തരായോ ഹോതീ’’തി. തത്ഥ യസ്സ കസ്സചീതി ന കേവലം പബ്ബജിതസ്സേവ, അഥ ഖോ യസ്സ കസ്സചി. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘മേഥുനമനുയുത്തസ്സ, മുസ്സതേവാപി സാസന’’ന്തി (സു. നി. ൮൨൦).

തസ്മിം അനിയ്യാനികധമ്മേതി തസ്മിം പരേഹി പരികപ്പിതഅനിയ്യാനികധമ്മനിമിത്തം. നിമിത്തത്ഥേ ഹി ഇദം കമ്മസംയോഗേ ഭുമ്മം.

ഉപനിബദ്ധാതി വിരചിതാ. തേനാഹ ‘‘അഭിസങ്ഖതാ’’തി. പുഥുഭാവന്തി ബഹുഭാവം. പുഥൂഹി വാ സിതാതി ബഹൂഹി സമണബ്രാഹ്മണേഹി സിതാ ഉപനിബദ്ധാ.

വേസാരജ്ജസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. തണ്ഹുപ്പാദസുത്തവണ്ണനാ

൯. നവമേ ഭവതി ഏതേന ആരോഗ്യന്തി ഭവോ, ഗിലാനപച്ചയോ. പരിവുദ്ധോ ഭവോ അഭവോ. വുദ്ധിഅത്ഥോ ഹി അയമകാരോ യഥാ ‘‘സംവരാസംവരോ, ഫലാഫല’’ന്തി ച. സപ്പിനവനീതാദീനീതി ആദി-സദ്ദേന തേലമധുഫാണിതാദീനം ഗഹണം. സപ്പിനവനീതാദിഗ്ഗഹണഞ്ചേത്ഥ നിദസ്സനമത്തം, സബ്ബസ്സപി ഗിലാനപച്ചയസ്സ സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. ഭവാഭവോതി വാ ഖുദ്ദകോ ചേവ മഹന്തോ ച ഉപപത്തിഭവോ വേദിതബ്ബോ. തേനേവാഹ ‘‘സമ്പത്തിഭവേസൂ’’തിആദി. ഭവോതി വാ സമ്പത്തി, അഭവോതി വിപത്തി. ഭവോതി വുദ്ധി, അഭവോതി ഹാനി. തംനിമിത്തഞ്ച തണ്ഹാ ഉപ്പജ്ജതീതി വുത്തം ‘‘ഭവാഭവഹേതു വാ’’തി.

തണ്ഹാദുതിയോതി തണ്ഹാസഹായോ. തണ്ഹാ ഹി നിരുദകകന്താരേ മരീചികായ ഉദകസഞ്ഞാ വിയ പിപാസാഭിഭൂതം തസിതം സത്തം അസ്സാസദസ്സനവസേന സഹായകിച്ചം കരോന്തീ ഭവാദീസു അനിബ്ബിന്നം കത്വാ പരിബ്ഭമാപേതി. തഥാ ഹി തം പപാതകം അചിന്തേത്വാ മധുഗ്ഗണ്ഹനകലുദ്ദകാ വിയ അനേകാദീനവാകുലേസു ഭവേസു ആനിസംസമേവ ദസ്സേന്തീ അനത്ഥജാലേ സാ പരിബ്ഭമാപേതി, തസ്മാ തണ്ഹാ ‘‘പുരിസസ്സ ദുതിയാ’’തി വുത്താ. നനു ച അഞ്ഞേപി കിലേസാദയോ ഭവനിബ്ബത്തിപച്ചയാതി? സച്ചമേതം, ന പന തഥാ വിസേസപച്ചയോ, യഥാ തണ്ഹാ. തഥാ ഹി സാ കുസലേഹി വിനാ അകുസലേഹി, കാമാവചരാദികുസലേഹി ച വിനാ രൂപാവചരാദികുസലേഹി ഭവനിബ്ബത്തിയാ വിസേസപച്ചയോ. യതോ സമുദയസച്ചന്തി വുച്ചതീതി. ഇത്ഥഭാവഞ്ഞഥാഭാവന്തി ഇത്ഥഭാവോ ച അഞ്ഞഥാഭാവോ ച ഇത്ഥഭാവഞ്ഞഥാഭാവോ, സോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി ഇത്ഥഭാവഞ്ഞഥാഭാവോ, സംസാരോ, തം ഇത്ഥഭാവഞ്ഞഥാഭാവം. തത്ഥ ഇത്ഥഭാവോ മനുസ്സത്തം, അഞ്ഞഥാഭാവോ തതോ അവസിട്ഠസത്താവാസാ. ഇത്ഥഭാവോ വാ തേസം തേസം സത്താനം പച്ചുപ്പന്നോ അത്തഭാവോ, അഞ്ഞഥാഭാവോ അനാഗതത്തഭാവോ. ഏവരൂപോ വാ അഞ്ഞോപി അത്തഭാവോ ഇത്ഥഭാവോ, ന ഏവരൂപോ അഞ്ഞഥാഭാവോ. തേനേവാഹ ‘‘ഇത്ഥഭാവഞ്ഞഥാഭാവന്തി ഏത്ഥ ഇത്ഥഭാവോ നാമ അയം അത്തഭാവോ’’തിആദി. സംസരണം സംസാരോ.

‘‘ഖന്ധാനഞ്ച പടിപാടി, ധാതുആയതനാന ച;

അബ്ബോച്ഛിന്നം വത്തമാനാ, സംസാരോതി പവുച്ചതി’’. (വിസുദ്ധി. ൨.൬൧൯; ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൯൫ അപസാദനാവണ്ണനാ; സം. നി. അട്ഠ. ൨.൨.൬൦; അ. നി. അട്ഠ. ൨.൪.൧൯൯; ധ. സ. അട്ഠ. നിദാനകഥാ; വിഭ. അട്ഠ. ൨൨൬ സങ്ഖാരപദനിദ്ദേസോ; സു. നി. അട്ഠ. ൨.൫൨൩; ഉദാ. അട്ഠ. ൩൯; ഇതിവു. അട്ഠ. ൧൪);

തേനാഹ ‘‘ഖന്ധധാതുആയതനാനം പടിപാടി’’ന്തി, ഖന്ധധാതുആയതനാനം ഹേതുഫലഭാവേന അപരാപരപ്പവത്തിന്തി അത്ഥോ.

ഏവമാദീനവം ഞത്വാതി ഏത്ഥ ഏതമാദീനവം ഞത്വാതിപി പഠന്തി, ഏതം സകലവട്ടദുക്ഖസ്സ സമ്ഭവം സമുദയം തണ്ഹം ആദീനവം ഞത്വാതി അത്ഥോ. അഥ വാ ഏവമാദീനവം ഞത്വാതി ഏതം യഥാവുത്തം സംസാരാനതിവത്തനആദീനവം ദോസം ഞത്വാ. നിഗ്ഗഹണോതി ചതുരൂപാദാനസങ്ഖാതസ്സ സബ്ബസ്സ ഗഹണസ്സ പടിനിസ്സജ്ജനേന നിഗ്ഗഹണോ, ഖന്ധപരിനിബ്ബാനേന സങ്ഖാരപ്പവത്തിതോ അപഗച്ഛേയ്യാതി ഏവം വാ ഏത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

തണ്ഹുപ്പാദസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. യോഗസുത്തവണ്ണനാ

൧൦. ദസമേ യോജേന്തീതി കമ്മം വിപാകേന ഭവാദിം, ഭവന്തരാദീഹി ദുക്ഖേന സത്തം യോജേന്തി ഘടേന്തീതി യോഗാ. കാമനട്ഠേന കാമോ ച സോ യഥാവുത്തേനത്ഥേന യോഗോ ചാതി കാമയോഗോ. ഭവയോഗോ നാമ ഭവരാഗോതി ദസ്സേതും ‘‘രൂപാരൂപഭവേസൂ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ പഠമോ ഉപപത്തിഭവേസു രാഗോ, ദുതിയോ കമ്മഭവേസു, തതിയോ ഭവദിട്ഠിസഹഗതോ യഥാ രജ്ജനട്ഠേന രാഗോ, ഏവം യുജ്ജനട്ഠേന യോഗോതി വുത്തോ. ചതൂസു സച്ചേസു അഞ്ഞാണന്തി ഇദം സുത്തന്തനയം നിസ്സായ വുത്തം. സുത്തന്തസംവണ്ണനാ ഹേസാതി, തദന്തോഗധത്താ വാ പുബ്ബന്താദീനം.

സമുദയന്തി ദ്വേ സമുദയാ ഖണികസമുദയോ പച്ചയസമുദയോ ച. ഉപ്പാദക്ഖണോ ഖണികസമുദയോ, പച്ചയോവ പച്ചയസമുദയോ. സമുദയതേ സമുദയനം സമുദയോ, സമുദേതി ഏതസ്മാതി സമുദയോതി ഏവം ഉഭിന്നം സമുദയാനം സദ്ദത്ഥതോപി ഭേദോ വേദിതബ്ബോ. പച്ചയസമുദയം പജാനന്തോപി ഭിക്ഖു ഖണികസമുദയം പജാനാതി, ഖണികസമുദയം പജാനന്തോപി പച്ചയസമുദയം പജാനാതി. പച്ചയതോ ഹി സങ്ഖാരാനം ഉദയം പസ്സതോ ഖണതോ ച നേസം ഉദയദസ്സനം സുഖം ഹോതി, ഖണതോ ച നേസം ഉദയം പസ്സതോ പഗേവ പച്ചയാനം സുഗ്ഗഹിതത്താ പച്ചയതോ ദസ്സനം സുഖേന ഇജ്ഝതി. ഇധ പന ഖണികസമുദയം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സമുദയന്തി ഉപ്പത്തി’’ന്തി.

അത്ഥങ്ഗമോപി ദുവിധോ അച്ചന്തത്ഥങ്ഗമോ, ഭേദത്ഥങ്ഗമോതി. അച്ചന്തത്ഥങ്ഗമോ അപ്പവത്തിനിരോധോ, നിബ്ബാനന്തി കേചി. ഭേദത്ഥങ്ഗമോ ഖണികനിരോധോ. തദുഭയം പുബ്ബഭാഗേ ഉഗ്ഗഹപരിപുച്ഛാദിവസേന പസ്സതോ അഞ്ഞതരദസ്സനേന ഇതരദസ്സനമ്പി സിദ്ധമേവ ഹോതി. പുബ്ബഭാഗേയേവ ആരമ്മണവസേന ഖയതോ വയതോ സമ്മസനാദികാലേ ഭേദത്ഥങ്ഗമം പസ്സന്തോ ബ്യതിരേകവസേന അനുസ്സവാദിതോ അച്ചന്തത്ഥങ്ഗമം പസ്സതി, മഗ്ഗക്ഖണേ പന ആരമ്മണതോ അച്ചന്തത്ഥങ്ഗമം പസ്സന്തോ അസമ്മോഹതോ ഇതരമ്പി പസ്സതി. ഇധ പന ഭേദത്ഥങ്ഗമം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അത്ഥങ്ഗമന്തി ഭേദ’’ന്തി. കാമാനം ഉപ്പത്തിഭേദഗ്ഗഹണേനേവ ചേത്ഥ യഥാ കാമാനം പടിച്ചസമുപ്പന്നതാ വിഭാവിതാ, ഏവം കാമവത്ഥുനോപീതി ഉഭയേസമ്പി അനിച്ചതാ ദുക്ഖതാ അനത്തതാ ച വിഭാവിതാതി ദട്ഠബ്ബം. മധുരഭാവന്തി ഇമിനാ കാമസന്നിസ്സിതം സുഖം സോമനസ്സം ദസ്സേതി. ‘‘യം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇമേ പഞ്ച കാമഗുണേ പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സുഖം സോമനസ്സം, അയം കാമാനം അസ്സാദോ’’തി (മ. നി. ൧.൧൬൬) ഹി വുത്തം. അമധുരഭാവന്തി ഇമിനാ പന കാമഹേതുകം ദുക്ഖം ദോമനസ്സം ദസ്സേതി.

ഫസ്സായതനാനന്തി ഛദ്വാരികസ്സ ഫസ്സസ്സ കാരണഭൂതാനം ചക്ഖാദിആയതനാനം. തേനാഹ ‘‘ചക്ഖാദീനം ചക്ഖുസമ്ഫസ്സാദികാരണാന’’ന്തി. പുനബ്ഭവകരണം പുനോഭവോ ഉത്തരപദലോപേന, മനോ-സദ്ദസ്സ വിയ ച പുരിമപദസ്സ ഓകാരന്തതാ ദട്ഠബ്ബാ. പുനോഭവോ സീലമേതേസന്തി പോനോഭവികാ. അഥ വാ സീലത്ഥേന ഇകസദ്ദേന ഗമിതത്ഥത്താ കിരിയാവാചകസദ്ദസ്സ അദസ്സനം ദട്ഠബ്ബം യഥാ അപൂപഭക്ഖനസീലോ ആപൂപികോ. അഥ വാ പുനബ്ഭവം ദേന്തി, പുനബ്ഭവായ സംവത്തന്തി, പുനപ്പുനബ്ഭവേ നിബ്ബത്തേന്തീതി പോനോഭവികാ. ‘‘തദ്ധിതാ’’തി ഹി ബഹുവചനനിദ്ദേസാ വിചിത്തത്താ വാ തദ്ധിതാനം അഭിധാനലക്ഖണത്താ വാ ‘‘പുനബ്ഭവം ദേന്തീ’’തിആദീസുപി അത്ഥേസു പോനോഭവികസദ്ദസിദ്ധി ദട്ഠബ്ബാ.

വിസംയോജേന്തി പടിപന്നം പുഗ്ഗലം കാമയോഗാദിതോ വിയോജേന്തീതി വിസംയോഗാ, അസുഭജ്ഝാനാദീനി വിസംയോജനകാരണാനി. തേനാഹ ‘‘വിസംയോഗാതി വിസംയോജനകാരണാനീ’’തിആദി.

യോഗസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഭണ്ഡഗാമവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ചരവഗ്ഗോ

൧. ചരസുത്തവണ്ണനാ

൧൧. ദുതിയസ്സ പഠമേ ചരതോതി ഗച്ഛന്തസ്സ, ചങ്കമന്തസ്സ വാ. ഉപ്പജ്ജതി കാമവിതക്കോ വാതി വത്ഥുകാമേസു അവീതരാഗതായ താദിസേ പച്ചയേ കാമപടിസംയുത്തോ വാ വിതക്കോ ഉപ്പജ്ജതി ചേ, യദി ഉപ്പജ്ജതി. ബ്യാപാദവിതക്കോ വാ വിഹിംസാവിതക്കോ വാതി ആഘാതവിനയേ വിസേസേന ചിത്തസ്സ അദമിതത്താ ആഘാതനിമിത്തേ ബ്യാപാദപടിസംയുത്തോ വാ വിതക്കോ, ലേഡ്ഡുദണ്ഡാദീതി പരഹിംസനവസേന വിഹിംസാപടിസംയുത്തോ വാ വിതക്കോ ഉപ്പജ്ജതി ചേതി സമ്ബന്ധോ. തം ചേ ഭിക്ഖു അധിവാസേതീതി തം യഥാവുത്തം കാമവിതക്കാദിം യഥാപച്ചയം അത്തനോ ചിത്തേ ഉപ്പന്നം ‘‘ഇതിപായം വിതക്കോ പാപകോ, ഇതിപി അകുസലോ, ഇതിപി സാവജ്ജോ, സോ ച ഖോ അത്തബ്യാബാധായ സംവത്തതീ’’തിആദിനാ നയേന പച്ചവേക്ഖണായ അഭാവതോ അധിവാസേതി അത്തനോ ചിത്തം ആരോപേത്വാ വാസേതി. അധിവാസേന്തോയേവ ച നപ്പജഹതി തദങ്ഗാദിപ്പഹാനവസേന ന പടിനിസ്സജ്ജതി. തതോ ഏവ ച ന വിനോദേതി അത്തനോ ചിത്തസന്താനതോ ന നുദതി ന നീഹരതി. തഥാ അവിനോദനതോ ന ബ്യന്തീകരോതി ന വിഗതന്തം കരോതി. ആതാപീ പഹിതത്തോ യഥാ തേസം അന്തോപി നാവസിസ്സതി അന്തമസോ ഭങ്ഗമത്തമ്പി, ഏവം കരോതി, അയം പന തഥാ ന കരോതീതി അത്ഥോ. തഥാഭൂതോ പന ന അനഭാവം ഗമേതി അനു അനു അഭാവം ന ഗമേതി. ന പജഹതി ചേ, ന വിനോദേതി ചേതി ഇതിആദിനാ ചേ-സദ്ദം യോജേത്വാ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ഏവംഭൂതോതി ഏവം കാമവിതക്കാദീഹി പാപവിതക്കേഹി സമങ്ഗിഭൂതോ. അനാതാപീതി കിലേസാനം ആതാപയികസ്സ വീരിയസ്സ അഭാവേന അനാതാപീ. പാപുത്രാസലക്ഖണസ്സ ഓത്തപ്പസ്സ അഭാവേന അനോത്താപീ. സതതം സമിതം സബ്ബകാലം നിരന്തരം. കുസീതോ ഹീനവീരിയോതി കുസലേഹി ധമ്മേഹി പരിഹാപയിത്വാ അകുസലപക്ഖേ കുച്ഛിതം സീദനതോ കോസജ്ജസമന്നാഗമേന ച കുസീതോ, സമ്മപ്പധാനവീരിയാഭാവേന ഹീനവീരിയോ വീരിയവിരഹിതോതി വുച്ചതി കഥീയതി. ഠിതസ്സാതി ഗമനം ഉപച്ഛിന്ദിത്വാ തിട്ഠതോ. സയനഇരിയാപഥസ്സ വിസേസതോ കോസജ്ജപക്ഖികത്താ യഥാ തംസമങ്ഗിനോ ഭാവിതത്താ സമ്ഭവന്തി, തം ദസ്സേതും ‘‘ജാഗരസ്സാ’’തി വുത്തം.

സുക്കപക്ഖേ തഞ്ചേ ഭിക്ഖു നാധിവാസേതീതി ആരദ്ധവീരിയസ്സപി വിഹരതോ അനാദിമതി സംസാരേ ചിരകാലഭാവിതത്താ തഥാരൂപപച്ചയസമായോഗേ സതിസമ്മോസേന വാ കാമവിതക്കാദി ഉപ്പജ്ജതി ചേ, തം ഭിക്ഖു അത്തനോ ചിത്തം ആരോപേത്വാ ന വാസേതി, അബ്ഭന്തരേ ന വാസേതീതി അത്ഥോ. അനധിവാസേന്തോ കിം കരോതി? പജഹതി ഛഡ്ഡേതി. കിം കചവരം വിയ പിടകേനാതി? ന, അപിച ഖോ തം വിനോദേതി നുദതി നീഹരതി. കിം ബലിബദ്ദം വിയ പതോദേനാതി? ന, അഥ ഖോ ബ്യന്തീകരോതി വിഗതന്തം കരോതി, യഥാ തേസം അന്തോപി നാവസിസ്സതി അന്തമസോ ഭങ്ഗമത്തമ്പി, തഥാ തേ കരോതി. കഥം പന തേ തഥാ കരോതി? അനഭാവം ഗമേതി അനു അനു അഭാവം ഗമേതി, വിക്ഖമ്ഭനപ്പഹാനേന യഥാ സുവിക്ഖമ്ഭിതാ ഹോന്തി, തഥാ നേ കരോതീതി വുത്തം ഹോതി.

ഏവംഭൂതോതിആദീസു ഏവം കാമവിതക്കാദീനം അനധിവാസേന സുവിസുദ്ധാസയോ സമാനോ തായ ച ആസയസമ്പത്തിയാ തന്നിമിത്തായ ച പയോഗസമ്പത്തിയാ പരിസുദ്ധസീലോ ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരോ ഭോജനേ മത്തഞ്ഞൂ സതിസമ്പജഞ്ഞേന സമന്നാഗതോ ജാഗരിയം അനുയുത്തോ തദങ്ഗാദിവസേന കിലേസാനം ആതാപനലക്ഖണേന വീരിയേന സമന്നാഗതത്താ ആതാപീ. സബ്ബസോ പാപുത്രാസേന സമന്നാഗതത്താ ഓത്താപീ സതതം രത്തിന്ദിവം. സമിതം നിരന്തരം സമഥവിപസ്സനാനുയോഗവസേന ചതുബ്ബിധസമ്മപ്പധാനസിദ്ധിയാ ആരദ്ധവീരിയോ പഹിതത്തോ. നിബ്ബാനം പതി പേസിതചിത്തോതി വുച്ചതി കഥീയതീതി അത്ഥോ.

ഗാഥാസു ഗേഹനിസ്സിതന്തി ഏത്ഥ ഗേഹവാസീഹി അപരിച്ചത്തത്താ ഗേഹവാസിസഭാവത്താ ഗേഹധമ്മത്താ വാ ഗേഹം വുച്ചതി വത്ഥുകാമോ. അഥ വാ ഗേഹപ്പടിബദ്ധഭാവതോ, കിലേസകാമാനം നിവാസട്ഠാനഭാവതോ വാ ഗേഹാതി വുച്ചന്തി, തംവത്ഥുകത്താ കാമവിതക്കാദി ഗേഹനിസ്സിതം നാമ. കുമ്മഗ്ഗപടിപന്നോതി യസ്മാ അരിയമഗ്ഗസ്സ ഉപ്പഥഭാവതോ അഭിജ്ഝാദയോ തദേകട്ഠധമ്മാ ച കുമ്മഗ്ഗോ, തസ്മാ കാമവിതക്കാദിബഹുലോ കുമ്മഗ്ഗപടിപന്നോ. മോഹനേയ്യേസു മുച്ഛിതോതി മോഹസംവത്തനിയേസു രൂപാദീസു മുച്ഛിതോ സമ്മത്തോ അജ്ഝോപന്നോ. സമ്ബോധിന്തി അരിയമഗ്ഗഞാണം. ഫുട്ഠന്തി ഫുസിതും പത്തും പാപോ സോ താദിസോ മിച്ഛാസങ്കപ്പഗോചരോ പുഗ്ഗലോ അഭബ്ബോ, ന കദാചി തം പാപുണാതീതി അത്ഥോ.

വിതക്കം സമയിത്വാനാതി യഥാവുത്തം മിച്ഛാവിതക്കം പടിസങ്ഖാനഭാവനാബലേന വൂപസമേത്വാ. വിതക്കൂപസമേ രതോതി നവന്നമ്പി മഹാവിതക്കാനം അച്ചന്തൂപസമഭൂതേ അരഹത്തേ, നിബ്ബാനേ ഏവ വാ അജ്ഝാസയേന രതോ അഭിരതോ. ഭബ്ബോ സോതി സോ യഥാവുത്തോ സമ്മാപടിപജ്ജമാനോ പുഗ്ഗലോ പുബ്ബഭാഗേ സമഥവിപസ്സനാബലേന സബ്ബവിതക്കേ യഥാരഹം തദങ്ഗാദിവസേന വൂപസമേത്വാ ഠിതോ വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ മഗ്ഗപടിപാടിയാ അരഹത്തമഗ്ഗഞാണസങ്ഖാതം നിബ്ബാനസങ്ഖാതഞ്ച അനുത്തരം സമ്ബോധിം ഫുട്ഠും അധിഗന്തും ഭബ്ബോ അരഹാ. ഏവമേത്ഥ പാളിവണ്ണനാ വേദിതബ്ബാ.

ചരസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. സീലസുത്തവണ്ണനാ

൧൨. ദുതിയേ സമ്പന്നസീലാതി ഏത്ഥ തിവിധം സമ്പന്നം പരിപുണ്ണസമങ്ഗിമധുരവസേന. തത്ഥ –

‘‘സമ്പന്നം സാലികേദാരം, സുവാ ഭുഞ്ജന്തി കോസിയ;

പടിവേദേമി തേ ബ്രഹ്മേ, ന നേ വാരേതുമുസ്സഹേ’’തി. (ജാ. ൧.൧൪.൧) –

ഇദം പരിപുണ്ണസമ്പന്നം നാമ. ‘‘ഇമിനാ പാതിമോക്ഖസംവരേന ഉപേതോ ഹോതി സമുപേതോ ഉപാഗതോ സമുപാഗതോ ഉപപന്നോ സമ്പന്നോ സമന്നാഗതോ’’തി (വിഭ. ൫൧൧) ഇദം സമങ്ഗിസമ്പന്നം നാമ. ‘‘ഇമിസ്സാ, ഭന്തേ, മഹാപഥവിയാ ഹേട്ഠിമതലം സമ്പന്നം, സേയ്യഥാപി ഖുദ്ദമധും അനീലകം, ഏവമസ്സാദ’’ന്തി (പാരാ. ൧൭) ഇദം മധുരസമ്പന്നം നാമ. ഇധ പരിപുണ്ണസമ്പന്നവസേന അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘സമ്പന്നസീലാതി പരിപുണ്ണസീലാ’’തി ആഹ. സമങ്ഗിസമ്പന്നവസേനപി അത്ഥോ യുജ്ജതിയേവ, തസ്മാ സമ്പന്നസീലാതി പരിപുണ്ണസീലാ ഹുത്വാതിപി സീലസമങ്ഗിനോ ഹുത്വാതിപി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. തത്ഥ സീലസ്സ അനവസേസസമാദാനേന അഖണ്ഡാദിഭാവപ്പത്തിയാ പരിപുണ്ണസീലാ, സമാദാനതോ പട്ഠായ അവിച്ഛിന്ദനതോ സീലസമങ്ഗിനോ. സമാദാനവതോ ഹി അച്ചന്തവിരോധിധമ്മാനുപ്പത്തിയാ സീലസമങ്ഗിതാ വേദിതബ്ബാ, ചേതനാദീനം പന സീലനലക്ഖണാനം ധമ്മാനം പവത്തിലക്ഖണേന വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി.

തത്ഥ ‘‘പരിപുണ്ണസീലാ’’തി ഇമിനാ അത്ഥേന ഖേത്തദോസവിഗമേന ഖേത്തപാരിപൂരീ വിയ സീലദോസവിഗമേന സീലപാരിപൂരീ വുത്താ ഹോതി. യഥാ ഹി ഖേത്തം ബീജഖണ്ഡം, വപ്പഖണ്ഡം, ഉദകഖണ്ഡം, ഊസഖണ്ഡന്തി ചതുദോസസമന്നാഗതം അപരിപൂരം ഹോതി. തത്ഥ ബീജഖണ്ഡം നാമ യത്ഥ അന്തരന്തരാ ബീജാനി ഖണ്ഡാനി വാ പൂതീനി വാ ഹോന്തി, താനി യത്ഥ പതന്തി, തത്ഥ സസ്സം ന ഉട്ഠേതി, ഖേത്തം ഖണ്ഡം ഹോതി, അപരിപൂരം ഹോതീതി അത്ഥോ. വപ്പഖണ്ഡം നാമ യത്ഥ അകുസലോ ബീജാനി വപന്തോ അന്തരന്തരാ നിപാതേതി. ഏവഞ്ഹി സബ്ബത്ഥ സസ്സം ന ഉട്ഠേതി, ഖേത്തം ഖണ്ഡം ഹോതി. ഉദകഖണ്ഡം നാമ യത്ഥ കത്ഥചി ഉദകം അതിബഹും വാ ഹോതി, ന വാ ഹോതി. തത്രാപി ഹി സസ്സാനി ന ഉട്ഠേന്തി, ഖേത്തം ഖണ്ഡം ഹോതി. ഊസഖണ്ഡം നാമ യത്ഥ കസ്സകോ കിസ്മിഞ്ചി പദേസേ നങ്ഗലേന ഭൂമിം ചത്താരോ പഞ്ച വാരേ കസന്തോ അതിഗമ്ഭീരം കരോതി, തതോ ഊസം ഉപ്പജ്ജതി. തത്രാപി ഹി സസ്സം ന ഉട്ഠേതി, ഖേത്തം ഖണ്ഡം ഹോതി, താദിസഞ്ച ഖേത്തം ന മഹപ്ഫലം ഹോതി ന മഹാനിസംസം. തത്രാപി ബഹുമ്പി വപിത്വാ അപ്പം ലഭതി. ഇമേസം പന ചതുന്നം ദോസാനം വിഗമാ ഖേത്തം പരിപുണ്ണം ഹോതി, താദിസഞ്ച ഖേത്തം മഹപ്ഫലം ഹോതി മഹാനിസംസം. ഏവമേവ ഖണ്ഡം, ഛിദ്ദം, സബലം, കമ്മാസന്തി ചതുദോസസമന്നാഗതം സീലം അപരിപൂരം ഹോതി, താദിസഞ്ച സീലം ന മഹപ്ഫലം ഹോതി ന മഹാനിസംസം. ഇമേസം പന ചതുന്നം ദോസാനം വിഗമാ സീലം പരിപുണ്ണം ഹോതി, താദിസഞ്ച സീലം മഹപ്ഫലം ഹോതി മഹാനിസംസം.

‘‘സീലസമങ്ഗിനോ’’തി ഇമിനാ പനത്ഥേന സീലേന സമങ്ഗിഭൂതാ സമോധാനഗതാ സമന്നാഗതാ ഹുത്വാ വിഹരഥാതി ഇദമേവ വുത്തം ഹോതി. തത്ഥ ദ്വീഹി കാരണേഹി സമ്പന്നസീലതാ ഹോതി സീലവിപത്തിയാ ആദീനവദസ്സനേന, സീലസമ്പത്തിയാ ച ആനിസംസദസ്സനേന. തദുഭയമ്പി വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൧൪) വിത്ഥാരിതം. തത്ഥ ‘‘സമ്പന്നസീലാതി ഏത്താവതാ ച കിര ഭഗവാ ചതുപാരിസുദ്ധിസീലം ഉദ്ദിസിത്വാ ‘പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതാ’തി ഇമിനാ തത്ഥ ജേട്ഠകസീലം വിത്ഥാരേത്വാ ദസ്സേതീ’’തി ദിവാവിഹാരവാസീ സുമത്ഥേരോ ആഹ. അന്തേവാസികോ പനസ്സ തേപിടകചൂളനാഗത്ഥേരോ ആഹ – ‘‘ഉഭയത്ഥാപി പാതിമോക്ഖസംവരോ ഭഗവതാ വുത്തോ, പാതിമോക്ഖസംവരോയേവ ഹി സീലം, ഇതരാനി പന തീണി സീലന്തി വുത്തട്ഠാനം നാമ അത്ഥീ’’തി വത്വാ തം അനനുജാനന്തോ ആഹ – ‘‘ഇന്ദ്രിയസംവരോ നാമ ഛദ്വാരരക്ഖാമത്തകമേവ, ആജീവപാരിസുദ്ധി ധമ്മേന സമേന പച്ചയുപ്പത്തിമത്തകം, പച്ചയനിസ്സിതം പടിലദ്ധപച്ചയേ ഇദമത്ഥന്തി പച്ചവേക്ഖിത്വാ പരിഭുഞ്ജനമത്തകം. നിപ്പരിയായേന പാതിമോക്ഖസംവരോവ സീലം. യസ്സ സോ ഭിന്നോ, അയം ഛിന്നസീസോ വിയ പുരിസോ ഹത്ഥപാദേ, സേസാനി രക്ഖിസ്സതീതി ന വത്തബ്ബോ. യസ്സ പന സോ അരോഗോ, അയം അച്ഛിന്നസീസോ വിയ പുരിസോ ജീവിതം, സേസാനി പുന പാകതികാനി കത്വാ രക്ഖിതും സക്കോതി. തസ്മാ ‘സമ്പന്നസീലാ’തി ഇമിനാ പാതിമോക്ഖസംവരം ഉദ്ദിസിത്വാ ‘സമ്പന്നപാതിമോക്ഖാ’തി തസ്സേവ വേവചനം വത്വാ തം വിത്ഥാരേത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതാ’തിആദിമാഹാ’’തി.

പാതിമോക്ഖസംവരസീലേന സംവുതാതി യോ നം പാതി രക്ഖതി, തം മോക്ഖേതി മോചേതി ആപായികാദീഹി ദുക്ഖേഹീതി പാതിമോക്ഖന്തി ലദ്ധനാമേന സിക്ഖാപദസീലേന പിഹിതകായവചീദ്വാരാ. ഏവംഭൂതാ ച തേന ഉപേതാ സമന്നാഗതാ നാമ ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘ഉപേതാ ഹുത്വാ’’തി. ആചാരേന ച ഗോചരേന ച സമ്പന്നാതി കായികവാചസികഅവീതിക്കമസങ്ഖാതേന ആചാരേന, ന-വേസിയഗോചരതാദിസങ്ഖാതേന ഗോചരേന ച സമ്പന്നാ, സമ്പന്നആചാരഗോചരാതി അത്ഥോ. അണുപ്പമാണേസൂതി അതിപരിത്തകേസു അനാപത്തിഗമനീയേസു. ദുക്കടദുബ്ഭാസിതമത്തേസൂതി അപരേ. ദോസേസൂതി ഗാരയ്ഹേസു അകുസലധമ്മേസു. ഭയതോ ദസ്സനസീലാതി പരമാണുമത്തമ്പി വജ്ജം സിനേരുപ്പമാണം വിയ കത്വാ ഭായനസീലാ. സബ്ബസിക്ഖാകോട്ഠാസേസൂതി മൂലപഞ്ഞത്തിഅനുപഞ്ഞത്തിസബ്ബത്ഥപഞ്ഞത്തിപദേസപഞ്ഞത്തിആദിഭേദേസു. തം തം സമാദാതബ്ബം സമാദായാതി യം കിഞ്ചി സിക്ഖാകോട്ഠാസേസു മൂലപഞ്ഞത്തിആദിഭേദേസു സിക്ഖിതബ്ബം പടിപജ്ജിതബ്ബം പൂരിതബ്ബം കായികം വാചസികം വാ സീലം, തം സബ്ബം സമ്മാ ആദായ, സമ്മദേവ സക്കച്ചം സബ്ബസോ ച ആദിയിത്വാതി അത്ഥോ.

ഉദയം പസ്സന്തോ പഞ്ചവീസതി ലക്ഖണാനി പസ്സതീതി ‘‘അവിജ്ജാസമുദയാ രൂപസമുദയോതി പച്ചയസമുദയട്ഠേന രൂപക്ഖന്ധസ്സ ഉദയം പസ്സതി. തണ്ഹാസമുദയാ…പേ… കമ്മസമുദയാ…പേ… ആഹാരസമുദയാ രൂപസമുദയോതി പച്ചയസമുദയട്ഠേന രൂപക്ഖന്ധസ്സ ഉദയം പസ്സതി. നിബ്ബത്തിലക്ഖണം പസ്സന്തോപി രൂപക്ഖന്ധസ്സ ഉദയം പസ്സതി. രൂപക്ഖന്ധസ്സ ഉദയം പസ്സന്തോ ഇമാനി പഞ്ച ലക്ഖണാനി പസ്സതി. തഥാ അവിജ്ജാസമുദയാ വേദനാസമുദയോതി പച്ചയസമുദയട്ഠേന വേദനാക്ഖന്ധസ്സ ഉദയം പസ്സതി. തണ്ഹാസമുദയാ…പേ… കമ്മസമുദയാ…പേ… ഫസ്സസമുദയാ വേദനാസമുദയോതി പച്ചയസമുദയട്ഠേന വേദനാക്ഖന്ധസ്സ ഉദയം പസ്സതി. നിബ്ബത്തിലക്ഖണം പസ്സന്തോപി വേദനാക്ഖന്ധസ്സ ഉദയം പസ്സതി. വേദനാക്ഖന്ധസ്സ ഉദയം പസ്സന്തോ ഇമാനി പഞ്ച ലക്ഖണാനി പസ്സതീ’’തിആദിനാ നയേന ഏകേകസ്മിം ഖന്ധേ പഞ്ച പഞ്ച കത്വാ വുത്താനി പഞ്ചവീസതി ഉദയലക്ഖണാനി പസ്സതി.

വയം പസ്സന്തോ പഞ്ചവീസതി ലക്ഖണാനി പസ്സതീതി ‘‘അവിജ്ജാനിരോധാ രൂപനിരോധോതി പച്ചയനിരോധട്ഠേന രൂപക്ഖന്ധസ്സ വയം പസ്സതി. തണ്ഹാനിരോധാ…പേ… കമ്മനിരോധാ…പേ… ആഹാരനിരോധാ രൂപനിരോധോതി പച്ചയനിരോധട്ഠേന രൂപക്ഖന്ധസ്സ വയം പസ്സതി. വിപരിണാമലക്ഖണം പസ്സന്തോപി രൂപക്ഖന്ധസ്സ വയം പസ്സതി. രൂപക്ഖന്ധസ്സ വയം പസ്സന്തോ ഇമാനി പഞ്ച ലക്ഖണാനി പസ്സതി. അവിജ്ജാനിരോധാ…പേ… തണ്ഹാനിരോധാ…പേ… ഫസ്സനിരോധാ വേദനാനിരോധോതി പച്ചയനിരോധട്ഠേന വേദനാക്ഖന്ധസ്സ വയം പസ്സതി. വിപരിണാമലക്ഖണം പസ്സന്തോപി വേദനാക്ഖന്ധസ്സ വയം പസ്സതീ. വേദനാക്ഖന്ധസ്സ വയം പസ്സന്തോ ഇമാനി പഞ്ച ലക്ഖണാനി പസ്സതി’’തിആദിനാ നയേന ഏകേകസ്മിം ഖന്ധേ പഞ്ച പഞ്ച കത്വാ വുത്താനി പഞ്ചവീസതി വയലക്ഖണാനി പസ്സതി. പേസിതത്തോതി നിബ്ബാനം പതി പേസിതചിത്തോ. കഥയന്തീതി തഥാവിധം ഭിക്ഖും ബുദ്ധാദയോ അരിയാ ആചിക്ഖന്തി.

യതം ചരേതി വായമമാനോ ചരേയ്യ, ചങ്കമനാദിവസേന ഗമനം കപ്പേന്തോപി ‘‘അനുപ്പന്നാനം പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം അനുപ്പാദായ ഛന്ദം ജനേതി വായമതീ’’തിആദിനാ (വിഭ. ൪൩൨) നയേന വുത്തപ്പധാനവീരിയം കരോന്തോ ഘടേന്തോ വായമന്തോ യഥാ അകുസലധമ്മാ പഹീയന്തി, കുസലധമ്മാ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തി, ഏവം ഗമനം കപ്പേയ്യാതി അത്ഥോ. ഏസ നയോ സേസേസുപി. യതമേനം പസാരയേതി ഏതം പസാരേതബ്ബം ഹത്ഥപാദാദിം യതം യതമാനോ യഥാവുത്തവീരിയസമങ്ഗീ ഹുത്വാ പസാരേയ്യ, സബ്ബത്ഥ പധാനം ന ജഹേയ്യാതി അധിപ്പായോ.

ഇദാനി യഥാ പടിപജ്ജന്തോ യതം യതന്തോ നാമ ഹോതി, തം പടിപദം ദസ്സേതും ‘‘ഉദ്ധ’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഉദ്ധന്തി ഉപരി. തിരിയന്തി പരിതോ, പുരത്ഥിമദിസാദിവസേന സമന്തതോ ദിസാഭാഗേസൂതി അത്ഥോ. അപാചീനന്തി ഹേട്ഠാ. യാവതാ ജഗതോ ഗതീതി യത്തകാ സത്തസങ്ഖാരഭേദസ്സ ലോകസ്സ പവത്തി, തത്ഥ സബ്ബത്ഥാതി അത്ഥോ. ഏത്താവതാ അനവസേസതാ സമ്മസനഞാണസ്സ വിസയം സങ്ഗഹേത്വാ ദസ്സേതി. സമവേക്ഖിതാതി സമാ ഹേതുനാ ഞായേന അവേക്ഖിതാ, അനിച്ചാദിവസേന വിപസ്സിതാതി വുത്തം ഹോതി. ധമ്മാനന്തി സത്തസുഞ്ഞാനം. ഖന്ധാനന്തി രൂപാദീനം പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം. ഉദയബ്ബയന്തി ഉദയഞ്ച വയഞ്ച. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ഉപരി തിരിയം അധോതി തിധാ സങ്ഗഹിതേ സബ്ബസ്മിം ലോകേ അതീതാദിഭേദഭിന്നാനം പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധസങ്ഖാതാനം സബ്ബേസം രൂപാരൂപധമ്മാനം അനിച്ചാദിസമ്മസനാധിഗതേന ഉദയബ്ബയഞാണേന പഞ്ചവീസതിയാ ആകാരേഹി ഉദയം, പഞ്ചവീസതിയാ ആകാരേഹി വയം സമവേക്ഖിതാ സമനുപസ്സിതാ ഭവേയ്യാതി.

ചേതോസമഥസാമീചിന്തി ചിത്തസംകിലേസാനം അച്ചന്തവൂപസമനതോ ചേതോസമഥസങ്ഖാതസ്സ അരിയമഗ്ഗസ്സ അനുച്ഛവികം പടിപദാഞാണദസ്സനവിസുദ്ധിം. സിക്ഖമാനന്തി പടിപജ്ജമാനം ഭാവേന്തം ഞാണപരമ്പരാ നിബ്ബത്തേന്തം. സദാതി സബ്ബകാലം രത്തിഞ്ചേവ ദിവാ ച. സതന്തി ചതുസമ്പജഞ്ഞസമന്നാഗതായ സതിയാ സതോകാരീ. ഏവമ്പേത്ഥ ഗാഥാവണ്ണനാ ദട്ഠബ്ബാ. സേസമേത്ഥ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

സീലസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. പധാനസുത്തവണ്ണനാ

൧൩. തതിയേ ഉത്തമവീരിയാനീതി സേട്ഠവീരിയാനി വിസിട്ഠസ്സ അത്ഥസ്സ സാധനതോ. മാരോ ധിയ്യതി ഏത്ഥാതി മാരധേയ്യം, കിലേസമാരസ്സ പവത്തിട്ഠാനഭൂതം, തം തേഭൂമകവട്ടന്തി ആഹ ‘‘തേഭൂമകവട്ടസങ്ഖാതം മാരധേയ്യ’’ന്തി. ജാതിമരണതോ ജാതം ഭയം ജാതിമരണഭയം, ജാതിമരണമേവ വാ ഭയഹേതുതോ ഭയന്തി ജാതിമരണഭയം. തേനാഹ ‘‘ജാതിഞ്ച മരണഞ്ച…പേ… ഭയസ്സാ’’തി സേസം ഉത്താനമേവ.

പധാനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. സംവരസുത്തവണ്ണനാ

൧൪. ചതുത്ഥേ സംവരാദീനം സാധനവസേന പദഹതി ഏതേഹീതി പധാനാനി. സംവരന്തസ്സ ഉപ്പന്നവീരിയന്തി യഥാ അഭിജ്ഝാദയോ ന ഉപ്പജ്ജന്തി, ഏവം സതിയാ ഉപട്ഠാനേ ചക്ഖാദീനം പിദഹനേ അനലസസ്സ ഉപ്പന്നവീരിയം. പജഹന്തസ്സാതി വിനോദേന്തസ്സ. ഉപ്പന്നവീരിയന്തി തസ്സേവ പഹാനസ്സ സാധനവസേന പവത്തവീരിയം. ഭാവേന്തസ്സ ഉപ്പന്നവീരിയന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. സമാധിനിമിത്തന്തി സമാധി ഏവ. പുരിമുപ്പന്നസമാധി ഹി പരതോ ഉപ്പജ്ജനകസമാധിസ്സ കാരണം ഹോതീതി ‘‘സമാധിനിമിത്ത’’ന്തി വുത്തം.

ഉപധിവിവേകത്താതി ഖന്ധൂപധിആദിഉപധീഹി വിവിത്തത്താ വിനിസ്സടത്താ. തം ആഗമ്മാതി തം നിബ്ബാനം മഗ്ഗേന അധിഗമഹേതു. രാഗാദയോ വിരജ്ജന്തി ഏത്ഥ, ഏതേനാതി വിരാഗോ. ഏവം നിരോധോപി ദട്ഠബ്ബോ. യസ്മാ ഇധ ബോജ്ഝങ്ഗമിസ്സകവസേന ഇച്ഛിതാ, തസ്മാ ‘‘ആരമ്മണവസേന വാ അധിഗന്തബ്ബവസേന വാ’’തി വുത്തം. തത്ഥ അധിഗന്തബ്ബവസേനാതി തന്നിന്നതാവസേന. വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിന്തി വോസ്സഗ്ഗവസേന പരിണാമിതം പരിച്ചജനവസേന ചേവ പക്ഖന്ദനവസേന ച പരിണാമനസീലം. തേനാഹ ‘‘ദ്വേ വോസ്സഗ്ഗാ’’തിആദി. ഖന്ധാനം പരിച്ചജനം നാമ തപ്പടിബദ്ധകിലേസപ്പഹാനവസേനാതി യേനാകാരേന വിപസ്സനാ കിലേസേ പജഹതി, തേനേവാകാരേന തന്നിമിത്തക്ഖന്ധേ ച പജഹതീതി വത്തബ്ബതം അരഹതീതി ആഹ ‘‘വിപസ്സനാ…പേ… പരിച്ചജതീ’’തി. യസ്മാ വിപസ്സനാ വുട്ഠാനഗാമിനിഭാവം പാപുണന്തീ നിന്നപോണപബ്ഭാരഭാവേന ഏകംസതോ നിബ്ബാനം പക്ഖന്ദതീതി വത്തബ്ബതം ലഭതി, മഗ്ഗോ ച സമുച്ഛേദവസേന കിലേസേ ഖന്ധേ ച രാഗം പരിച്ചജതി, തസ്മാ യഥാക്കമം വിപസ്സനാമഗ്ഗാനം വസേന പക്ഖന്ദനപരിച്ചാഗവോസ്സഗ്ഗാ വേദിതബ്ബാ. വോസഗ്ഗത്ഥായാതി പരിച്ചാഗവോസ്സഗ്ഗത്ഥായ ചേവ പക്ഖന്ദനവോസ്സഗ്ഗത്ഥായ ച. പരിണമതീതി പരിച്ചജതി. തം പന പരിണാമനം വുട്ഠാനഗാമിനിഭാവപ്പത്തിയാ ചേവ അരിയമഗ്ഗഭാവപ്പത്തിയാ ച ഇച്ഛിതന്തി ആഹ ‘‘വിപസ്സനാഭാവഞ്ച മഗ്ഗഭാവഞ്ച പാപുണാതീ’’തി. സേസപദേസൂതി ‘‘ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതീ’’തിആദീസു സേസസമ്ബോജ്ഝങ്ഗകോട്ഠാസേസു.

ഭദ്ദകന്തി അഭദ്ദകാനം നീവരണാദിപാപധമ്മാനം വിക്ഖമ്ഭനേന രാഗവിഗമനേന ഏകന്തഹിതത്താ ദുല്ലഭത്താ ച ഭദ്ദകം സുന്ദരം. ന ഹി അഞ്ഞം സമാധിനിമിത്തം ഏവം ദുല്ലഭം രാഗസ്സ ഉജുവിപച്ചനീകഭൂതം അത്ഥി. അനുരക്ഖതീതി ഏത്ഥ അനുരക്ഖനാ നാമ അധിഗതസമാധിതോ യഥാ പരിഹാനി ന ഹോതി, ഏവം പടിപത്തിസാസന-തപ്പടിപക്ഖവിഗമനേനാതി ആഹ ‘‘സമാധീ’’തിആദി. അട്ഠികസഞ്ഞാദികാതി അട്ഠികജ്ഝാനാദികാ. സഞ്ഞാസീസേന ഹി ഝാനം വദതി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.

സംവരസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. പഞ്ഞത്തിസുത്തവണ്ണനാ

൧൫. പഞ്ചമേ അത്തഭാവോ ഏതേസം അത്ഥീതി അത്തഭാവിനോ, തേസം അത്തഭാവീനം. തേനാഹ ‘‘അത്തഭാവവന്താന’’ന്തി. യാവ ഛത്തിംസായ ഇന്ദാനം ആയുപ്പമാണം, താവ പണീതേ കാമേ പരിഭുഞ്ജീതി മന്ധാതുരാജാ കിര ഏകദിവസം അത്തനോ പരിണായകരതനം പുച്ഛി – ‘‘അത്ഥി നു ഖോ മനുസ്സലോകതോ രമണീയതരം ഠാന’’ന്തി. കസ്മാ ദേവ ഏവം ഭണസി, കിം ന പസ്സസി ചന്ദിമസൂരിയാനം ആനുഭാവം, നനു ഏതേസം ഠാനം ഇതോ രമണീയതരന്തി? രാജാ ചക്കരതനം പുരക്ഖത്വാ തത്ഥ അഗമാസി.

ചത്താരോ മഹാരാജാനോ ‘‘മന്ധാതുമഹാരാജാ ആഗതോ’’തി സുത്വാ ‘‘താവമഹിദ്ധികോ മഹാരാജാ ന സക്കാ യുദ്ധേന പടിബാഹിതു’’ന്തി സകരജ്ജം നിയ്യാതേസും. സോ തം ഗഹേത്വാ പുന പുച്ഛി – ‘‘അത്ഥി നു ഖോ ഇതോ രമണീയതരം ഠാന’’ന്തി. അഥസ്സ താവതിംസഭവനം കഥയിംസു. ‘‘താവതിംസഭവനം, ദേവ, രമണീയം, തത്ഥ സക്കസ്സ ദേവരഞ്ഞോ ഇമേ ചത്താരോ മഹാരാജാനോ പാരിചാരികാ ദോവാരികഭൂമിയം തിട്ഠന്തി. സക്കോ ദേവരാജാ മഹിദ്ധികോ മഹാനുഭാവോ. തസ്സിമാനി ഉപഭോഗട്ഠാനാനി – യോജനസഹസ്സുബ്ബേധോ വേജയന്തപാസാദോ, പഞ്ചയോജനസതുബ്ബേധാ സുധമ്മദേവസഭാ, ദിയഡ്ഢയോജനസതികോ വേജയന്തരഥോ, തഥാ ഏരാവണോ ഹത്ഥീ, ദിബ്ബരുക്ഖസഹസ്സപ്പടിമണ്ഡിതം നന്ദനവനം, ചിത്തലതാവനം, ഫാരുസകവനം, യോജനസതുബ്ബേധോ പാരിച്ഛത്തകോ കോവിളാരോ, തസ്സ ഹേട്ഠാ സട്ഠിയോജനായാമാ പഞ്ഞാസയോജനവിത്ഥാരാ പഞ്ചദസയോജനുബ്ബേധാ ജയസുമനപുപ്ഫവണ്ണാ പണ്ഡുകമ്ബലസിലാ, യസ്സാ മുദുതായ സക്കസ്സ നിസീദതോ ഉപഡ്ഢകായോ അനുപ്പവിസതീ’’തി.

തം സുത്വാ രാജാ തത്ഥ ഗന്തുകാമോ ചക്കരതനം അബ്ഭുക്കിരി. തം ആകാസേ ഉട്ഠഹി സദ്ധിം ചതുരങ്ഗിനിയാ സേനായ. അഥ ദ്വിന്നം ദേവലോകാനം വേമജ്ഝതോ ചക്കരതനം ഓതരിത്വാ പഥവിയാ ആസന്നേ ഠാനേ അട്ഠാസി സദ്ധിം പരിണായകരതനപ്പമുഖായ ചതുരങ്ഗിനിയാ സേനായ. രാജാ ഏകകോവ അത്തനോ ആനുഭാവേന താവതിംസഭവനം അഗമാസി. സക്കോ ‘‘മന്ധാതാ ആഗതോ’’തി സുത്വാ തസ്സ പച്ചുഗ്ഗമനം കത്വാ ‘‘സ്വാഗതം, മഹാരാജ, സകം, തേ മഹാരാജ, അനുസാസ മഹാരാജാ’’തി വത്വാ സദ്ധിം നാടകേഹി രജ്ജം ദ്വേ ഭാഗേ കത്വാ ഏകം ഭാഗമദാസി. രഞ്ഞോ താവതിംസഭവനേ പതിട്ഠിതമത്തസ്സേവ മനുസ്സഗന്ധസരീരനിസ്സന്ദാദിമനുസ്സഭാവോ വിഗച്ഛി, ദേവലോകേ പവത്തിവിപാകദായിനോ അപരപരിയായവേദനീയസ്സ കമ്മസ്സ കതോകാസത്താ സബ്ബദാ സോളസവസ്സുദ്ദേസികതാമാലാമിലായനാദിദേവഭാവോ പാതുരഹോസി. തസ്സ സക്കേന സദ്ധിം പണ്ഡുകമ്ബലസിലായ നിസിന്നസ്സ അക്ഖിനിമിസനമത്തേന നാനത്തം പഞ്ഞായതി. തം അസല്ലക്ഖേന്താ ദേവാ സക്കസ്സ ച തസ്സ ച നാനത്തേ മുയ്ഹന്തി. സോ തത്ഥ ദിബ്ബസമ്പത്തിം അനുഭവമാനോ തദാ മനുസ്സാനം അസങ്ഖ്യേയ്യായുകതായ യാവ ഛത്തിംസ സക്കാ ഉപപജ്ജിത്വാ ചുതാ, താവ സക്കരജ്ജം കാരേത്വാ ‘‘കിം മേ ഇമിനാ ഉപഡ്ഢരജ്ജേനാ’’തി അതിത്തോ കാമേഹി തതോ ചവിത്വാ അത്തനോ ഉയ്യാനേ പതിതോ മനുസ്സലോകേ ഉതുകക്ഖളതായ വാതാതപേന ഫുസിതഗത്തോ കാലമകാസി. തേന വുത്തം ‘‘ദേവലോകേ പന യാവ ഛത്തിംസായ ഇന്ദാനം ആയുപ്പമാണം, താവ പണീതേ കാമേ പരിഭുഞ്ജീ’’തി.

പഞ്ഞത്തിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. സോഖുമ്മസുത്തവണ്ണനാ

൧൬. ഛട്ഠേ സുഖുമലക്ഖണപ്പടിവിജ്ഝനകാനീതി അനിച്ചാദിസുഖുമലക്ഖണാനം പടിവിജ്ഝനകാനി. സുഖുമലക്ഖണപരിഗ്ഗാഹകഞാണേനാതി സുഖുമലക്ഖണപരിഗ്ഗാഹകേന ഞാണേന. പരതോ ജാനിത്വാതി അവസവത്തനേന അഞ്ഞതോ ജാനിത്വാ. സങ്ഖാരാ ഹി ‘‘മാ ഭിജ്ജിംസൂ’’തി ഇച്ഛിതാപി ഭിജ്ജന്തേവ, തസ്മാ തേ അവസവത്തിതായ പരേ നാമ. സാ ച നേസം പരതാ അനിച്ചദസ്സനേ പാകടാ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘ഇമിനാ ഹി പദേന അനിച്ചാനുപസ്സനാ കഥിതാ’’തി. സേസം ഉത്താനമേവ.

സോഖുമ്മസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭-൧൦. പഠമഅഗതിസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൭-൨൦. സത്തമേ ഛന്ദാഗതിന്തി ഏത്ഥ സന്ധിവസേന സരലോപോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഛന്ദേന അഗതി’’ന്തി. ഛന്ദാതി ഹേതുമ്ഹി നിസ്സക്കവചനന്തി ആഹ ‘‘ഛന്ദേനാ’’തി, പേമേനാതി അത്ഥോ. ഛന്ദസദ്ദോ ഹേത്ഥ തണ്ഹാപരിയായോ, അകുസലച്ഛന്ദപരിയായോ വാ. സേസേസൂതി ‘‘ദോസാഗതിം ഗച്ഛതീ’’തിആദീസു.

ഏത്ഥ ച യോ ‘‘അയം മേ മിത്തോതി വാ, സന്ദിട്ഠോതി വാ, ഞാതകോതി വാ, ലഞ്ചം വാ പന മേ ദേതീ’’തി ഛന്ദവസേന അസ്സാമികം സാമികം കരോതി, അയം ഛന്ദേന അകത്തബ്ബം കരോതി നാമ. യോ ‘‘അയം മേ വേരീ’’തി ചിരകാലാനുബദ്ധവേരവസേന വാ, തങ്ഖണുപ്പന്നകോധവസേന വാ സാമികം അസ്സാമികം കരോതി, അയം ദോസേന അകത്തബ്ബം കരോതി നാമ. യോ പന മന്ദത്താ മോമൂഹത്താ യം വാ തം വാ അയുത്തം അകാരണം വത്വാ അസ്സാമികം സാമികം കരോതി, അയം മോഹേന അകത്തബ്ബം കരോതി നാമ. യോ പന ‘‘അയം രാജവല്ലഭോതി വാ വിസമേ ചോരാദികേ വിസമാനി വാ കായദുച്ചരിതാദീനി സമാദായ വത്തനേന വിസമനിസ്സിതോ വാ, അനത്ഥമ്പി മേ കരേയ്യാ’’തി ഭീതോ അസ്സാമികം സാമികം കരോതി, അയം ഭയേന അകത്തബ്ബം കരോതി നാമ.

യോ പന കിഞ്ചി ഭാജേന്തോ ‘‘അയം മേ സന്ദിട്ഠോ വാ സമ്ഭത്തോ വാ’’തി പേമവസേന അതിരേകം ദേതി, ‘‘അയം മേ വേരീ’’തി ദോസവസേന ഊനകം ദേതി, യോ മുയ്ഹന്തോ ദിന്നാദിന്നം അജാനമാനോ കസ്സചി ഊനം, കസ്സചി അധികം ദേതി, ‘‘അയം ഇമസ്മിം അദീയമാനേ മയ്ഹം അനത്ഥമ്പി കരേയ്യാ’’തി സീതോ കസ്സചി അതിരേകം ദേതി, സോ ചതുബ്ബിധോപി യഥാനുക്കമേന ഛന്ദാഗതിആദീനി ഗച്ഛന്തോ അകത്തബ്ബം കരോതി നാമ.

നിഹീയതി തസ്സ യസോതി തസ്സ അഗതിഗാമിനോ കിത്തിയസോപി പരിവാരയസോപി നിഹീയതി പരിഹായതി. യസ്സതി തേന കിത്തീയതീതി ഹി യസോ, കിത്തി ഥുതിഘോസോ. യസ്സതി തേന പുരേചരാനുചരഭാവേന പരിവാരയതീതി യസോ, പരിവാരോ. അട്ഠമനവമദസമാനി ഉത്താനത്ഥാനേവ.

ചരവഗ്ഗോ ദുതിയോ.

൩. ഉരുവേലവഗ്ഗോ

൧. പഠമഉരുവേലസുത്തവണ്ണനാ

൨൧. തതിയസ്സ പഠമേ മഹാവേലാ വിയ മഹാവേലാ, വിപുലവാലികപുഞ്ജതായ മഹന്തോ വേലാതടോ വിയാതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘മഹാവാലികരാസീതി അത്ഥോ’’തി. ഉരു, മരു, സികതാ, വാലുകാ, വണ്ണു, വാലികാതി ഇമേ സദ്ദാ സമാനത്ഥാ, ബ്യഞ്ജനമേവ നാനം. തേനാഹ ‘‘ഉരൂതി വാലികാ വുച്ചതീ’’തി.

നജ്ജാതി നദതി സദ്ദായതീതി നദീ, തസ്സാ നജ്ജാ, നദിയാ നിന്നഗായാതി അത്ഥോ. നേരഞ്ജരായാതി ‘‘നേലഞ്ജലായാ’’തി വത്തബ്ബേ ല-കാരസ്സ ര-കാരം കത്വാ ‘‘നേരഞ്ജരായാ’’തി വുത്തം, കദ്ദമസേവാലപണകാദിദോസരഹിതസലിലായാതി അത്ഥോ. കേചി ‘‘നീലം-ജലായാതി വത്തബ്ബേ നേരഞ്ജരായാ’’തി വദന്തി. നാമമേവ വാ ഏതം തസ്സാ നദിയാതി വേദിതബ്ബം. തസ്സാ നദിയാ തീരേ യത്ഥ ഭഗവാ വിഹാസി, തം ദസ്സേതും ‘‘അജപാലനിഗ്രോധേ’’തി വുത്തം. കസ്മാ പനായം അജപാലനിഗ്രോധോ നാമ ജാതോതി ആഹ ‘‘തസ്സാ’’തിആദി. കേചി പന ‘‘യസ്മാ തത്ഥ വേദേ സജ്ഝായിതും അസമത്ഥാ മഹല്ലകബ്രാഹ്മണാ പാകാരപരിക്ഖേപയുത്താനി നിവേസനാനി കത്വാ സബ്ബേ വസിംസു, തസ്മാസ്സ അജപാലനിഗ്രോധോതി നാമം ജാത’’ന്തി വദന്തി. തത്രായം വചനത്ഥോ – ന ജപന്തീതി അജപാ, മന്താനം അനജ്ഝായകാതി അത്ഥോ. അജപാലന്തി ആദിയന്തി നിവാസം ഏത്ഥാതി അജപാലോതി. അപരേ പന വദന്തി ‘‘യസ്മാ മജ്ഝന്ഹികസമയേ അന്തോപവിട്ഠേ അജേ അത്തനോ ഛായായ പാലേതി രക്ഖതി, തസ്മാ ‘അജപാലോ’തിസ്സ നാമം രുള്ഹ’’ന്തി. സബ്ബത്ഥാപി നാമമേതം തസ്സ രുക്ഖസ്സ.

പഠമാഭിസമ്ബുദ്ധോതി പഠമം അഭിസമ്ബുദ്ധോ, അനുനാസികലോപേനായം നിദ്ദേസോ. തേനേവാഹ ‘‘സമ്ബുദ്ധോ ഹുത്വാ പഠമമേവാ’’തി. പഠമന്തി ച ഭാവനപുംസകനിദ്ദേസോ, തസ്മാ അഭിസമ്ബുദ്ധോ ഹുത്വാ പഠമം അജപാലനിഗ്രോധേ വിഹരാമീതി ഏവമേത്ഥ സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ. അയം വിതക്കോതി അയം ‘‘കിന്നു ഖ്വാഹം…പേ… വിഹരേയ്യ’’ന്തി ഏവം പവത്തവിതക്കോ. ഹത്ഥീ ച വാനരോ ച തിത്തിരോ ച ഹത്ഥിവാനരതിത്തിരാ.

യേ വുദ്ധമപചായന്തീതി ജാതിവുദ്ധോ, വയോവുദ്ധോ, ഗുണവുദ്ധോതി തയോ വുദ്ധാ. തേസു ജാതിസമ്പന്നോ ജാതിവുദ്ധോ നാമ, വയേ ഠിതോ വയോവുദ്ധോ നാമ, ഗുണസമ്പന്നോ ഗുണവുദ്ധോ നാമ. തേസു ഗുണസമ്പന്നോ വയോവുദ്ധോ ഇമസ്മിം ഠാനേ വുദ്ധോതി അധിപ്പേതോ. അപചായന്തീതി ജേട്ഠാപചായികാകമ്മേന പൂജേന്തി. ധമ്മസ്സ കോവിദാതി ജേട്ഠാപചായനധമ്മസ്സ കോവിദാ കുസലാ. ദിട്ഠേവ ധമ്മേതി ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ. പാസംസാതി പസംസാരഹാ. സമ്പരായേ ച സുഗ്ഗതീതി സമ്പരേതബ്ബേ ഇമം ലോകം ഹിത്വാ ഗന്തബ്ബേ പരലോകേപി തേസം സുഗതിയേവ. അയം പനേത്ഥ പിണ്ഡത്ഥോ – ഖത്തിയാ വാ ഹോന്തു ബ്രാഹ്മണാ വാ വേസ്സാ വാ സുദ്ദാ വാ ഗഹട്ഠാ വാ പബ്ബജിതാ വാ തിരച്ഛാനഗതാ വാ, യേ കേചി സത്താ ജേട്ഠാപചിതികമ്മേന സീലാദിഗുണസമ്പന്നാനം വയോവുദ്ധാനം അപചിതിം കരോന്തി, തേ ഇമസ്മിഞ്ച അത്തഭാവേ ജേട്ഠാപചിതികാരകാതി പസംസം വണ്ണനം ഥോമനം ലഭന്തി, കായസ്സ ച ഭേദാ സഗ്ഗേ നിബ്ബത്തന്തീതി.

അഞ്ഞസ്മിന്തി പരസ്മിം. അത്താ ന ഹോതീതി അഞ്ഞോ, പരോ. സോ പനേത്ഥ ന യോ കോചി അധിപ്പേതോ, അഥ ഖോ ഗരുട്ഠാനിയോ. തേനാഹ ‘‘കഞ്ചി ഗരുട്ഠാനേ അട്ഠപേത്വാ’’തി. പതിസ്സതി ഗരുനോ ആണം സമ്പടിച്ഛതീതി പതിസ്സോ, ന പതിസ്സോ അപ്പതിസ്സോ, പതിസ്സയരഹിതോ, ഗരുപസ്സയരഹിതോതി അത്ഥോ.

സദേവകേതി അവയവേന വിഗ്ഗഹോ സമുദായോ സമാസത്ഥോ. സദേവകഗ്ഗഹണേന പഞ്ചകാമാവചരദേവഗ്ഗഹണം പാരിസേസഞായേന ഇതരേസം പദന്തരേഹി സങ്ഗഹിതത്താ. സമാരകഗ്ഗഹണേന ഛട്ഠകാമാവചരദേവഗ്ഗഹണം പച്ചാസത്തിഞായേന. തത്ഥ ഹി മാരോ ജാതോ തന്നിവാസീ ച ഹോതി. സബ്രഹ്മകവചനേന ബ്രഹ്മകായികാദിബ്രഹ്മഗ്ഗഹണം പച്ചാസത്തിഞായേനേവ. സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായാതി സാസനസ്സ പച്ചത്ഥികസമണബ്രാഹ്മണഗ്ഗഹണം. നിദസ്സനമത്തഞ്ചേതം അപച്ചത്ഥികാനം അസമിതാബാഹിതപാപാനഞ്ച സമണബ്രാഹ്മണാനം തേനേവ വചനേന ഗഹിതത്താ. കാമം ‘‘സദേവകേ’’തിആദിവിസേസനാനം വസേന സത്തവിസയോ ലോകസദ്ദോതി വിഞ്ഞായതി തുല്യയോഗവിസയത്താ തേസം, ‘‘സലോമകോ സപക്ഖകോ’’തിആദീസു പന അതുല്യയോഗേ അയം സമാസോ ലബ്ഭതീതി ബ്യഭിചാരദസ്സനതോ പജാഗഹണന്തി പജാവചനേന സത്തലോകഗ്ഗഹണം.

ദേവഭാവസാമഞ്ഞേന മാരബ്രഹ്മേസു ഗഹിതേസുപി ഇതരേഹി തേസം ലബ്ഭമാനവിസേസദസ്സനത്ഥം വിസും ഗഹണന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘മാരോ നാമാ’’തിആദിമാഹ. മാരോ ബ്രഹ്മാനമ്പി വിചക്ഖുകമ്മായ പഹോതീതി ആഹ ‘‘സബ്ബേസ’’ന്തി. ഉപരീതി ഉപരിഭാഗേ. ബ്രഹ്മാതി ദസസഹസ്സിബ്രഹ്മാനം സന്ധായാഹ. തഥാ ചാഹ ‘‘ദസഹി അങ്ഗുലീഹീ’’തിആദി. ഇധ ദീഘനികായാദയോ വിയ ബാഹിരകാനമ്പി ഗന്ഥനികായോ ലബ്ഭതീതി ആഹ ‘‘ഏകനികായാദിവസേനാ’’തി. വത്ഥുവിജ്ജാദീതി ആദി-സദ്ദേന വിജ്ജാട്ഠാനാനി സങ്ഗയ്ഹന്തി. യഥാസകം കമ്മകിലേസേഹി പജാതത്താ നിബ്ബത്തത്താ പജാ, സത്തനികായോ, തസ്സാ പജായ. സദേവമനുസ്സായാതി വാ ഇമിനാ സമ്മുതിദേവഗ്ഗഹണം തദവസിട്ഠമനുസ്സലോകഗ്ഗഹണഞ്ച ദട്ഠബ്ബം.

ഏവം ഭാഗസോ ലോകം ഗഹേത്വാ യോജനം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അഭാഗസോ ലോകം ഗഹേത്വാ യോജനം ദസ്സേതും ‘‘അപിചേത്ഥാ’’തിആദി വുത്തം. ലോകവസേന വുത്താനി ‘‘ലോകീയന്തി ഏത്ഥ കമ്മം കമ്മഫലാനീ’’തി കത്വാ. പജാവസേന ‘‘ഹേതുപച്ചയേഹി പജാതാ’’തി കത്വാ. സീലസമ്പന്നതരന്തി ഏത്ഥ പരിപുണ്ണസമ്പന്നതാ അധിപ്പേതാ ‘‘സമ്പന്നം സാലികേദാര’’ന്തിആദീസു (ജാ. ൧.൧൪.൧) വിയ. തേനാഹ ‘‘അധികതരന്തി അത്ഥോ’’തി. പരിപുണ്ണഞ്ഹി അധികതരന്തി വത്തും അരഹതി. കാരണന്തി യുത്തിം. അത്ഥന്തി അവിപരീതത്ഥം. വഡ്ഢിന്തി അതിവഡ്ഢിനിമിത്തം.

ഇമിനാ വചനേനാതി ഇമസ്മിം സുത്തേ അനന്തരം വുത്തവചനേന. ന കേവലം ഇമിനാവ, സുത്തന്തരമ്പി ആനേത്വാ പടിബാഹിതബ്ബോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ന മേ ആചരിയോ അത്ഥീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ന മേ ആചരിയോ അത്ഥീതി ലോകുത്തരധമ്മേ മയ്ഹം ആചരിയോ നാമ നത്ഥി. കിഞ്ചാപി ലോകിയധമ്മാനമ്പി യാദിസോ ലോകനാഥസ്സ അധിഗമോ, ന താദിസോ അധിഗമോ പരൂപദേസോ അത്ഥി. ലോകുത്തരധമ്മേ പനസ്സ ലേസോപി നത്ഥി. നത്ഥി മേ പടിപുഗ്ഗലോതി മയ്ഹം സീലാദീഹി ഗുണേഹി പടിനിധിഭൂതോ പുഗ്ഗലോ നാമ നത്ഥി. സരന്തി കരണേ ഏതം പച്ചത്തവചനന്തി ആഹ ‘‘സരന്തേനാ’’തി, സരന്തി വാ സരണഹേതു ചാതി അത്ഥോ.

യതോതി ഭുമ്മത്ഥേ തോസദ്ദോതി ആഹ ‘‘യസ്മിം കാലേ’’തി. രത്തിയോ ജാനന്തീതി രത്തഞ്ഞൂ, അത്തനോ പബ്ബജിതദിവസതോ പട്ഠായ ബഹൂ രത്തിയോ ജാനന്തി, ചിരപബ്ബജിതാതി വുത്തം ഹോതി. രത്തഞ്ഞൂനം മഹന്തഭാവോ രത്തഞ്ഞുമഹന്തം. ഭാവപ്പധാനോ ഏസ നിദ്ദേസോ. ‘‘രത്തഞ്ഞുമഹത്ത’’ന്തി വാ പാഠോ. ഏസ നയോ സേസേസുപി. ഥേരനവമജ്ഝിമാനം വസേന വിപുലഭാവോ വേപുല്ലമഹന്തം. സിക്ഖത്തയസങ്ഗഹിതസ്സ സാസനബ്രഹ്മചരിയസ്സ ഝാനാഭിഞ്ഞാദിവസേന വിപുലഭാവോ ബ്രഹ്മചരിയമഹന്തം. വിസിട്ഠസ്സ പച്ചയലാഭസ്സ വിപുലഭാവോ ലാഭഗ്ഗമഹന്തം. ചതുബ്ബിധേന മഹന്തേനാതി ചതുബ്ബിധേന മഹന്തഭാവേന. മഹാപജാപതിയാ ദുസ്സയുഗദാനകാലേതി ഭഗവതോ സങ്ഘേ ഗാരവസ്സ പാകടകാലദസ്സനമത്തം. ന ഹി ഭഗവാ തതോ പുബ്ബേ സങ്ഘേ ഗാരവരഹിതോ വിഹാസി.

പഠമഉരുവേലസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨.ദുതിയഉരുവേലസുത്തവണ്ണനാ

൨൨. ദുതിയേ ഹുഹുങ്കജാതികേനാതി സോ കിര ദിട്ഠമങ്ഗലികോ മാനവസേന കോധവസേന ച ‘‘ഹുഹു’’ന്തി കരോന്തോ വിചരതി, തസ്മാ ഹുഹുങ്കജാതികോതി വുച്ചതി. ‘‘ഹുഹുക്കജാതികോ’’തിപി പഠന്തി, തേന സദ്ധിം ആഗതാതി അത്ഥോ. ജരാജിണ്ണാതി ജരായ ഖണ്ഡദന്തപലിതകേസാദിഭാവം ആപാദിതാ. വയോവുദ്ധാതി അങ്ഗപച്ചങ്ഗാനം വുദ്ധിമരിയാദപ്പത്താ. ജാതിമഹല്ലകാതി ഉപപത്തിയാ മഹല്ലകഭാവേന സമന്നാഗതാ. മഹത്തം ലന്തി ഗണ്ഹന്തീതി മഹല്ലകാ, ജാതിയാ മഹല്ലകാ, ന വിഭവാദിനാതി ജാതിമഹല്ലകാ. വയോഅനുപ്പത്താതി പച്ഛിമവയം സമ്പത്താ, പച്ഛിമവയോ നാമ വസ്സസതസ്സ പച്ഛിമോ തതിയോ ഭാഗോ. ജിണ്ണാതി വാ പോരാണാ, ചിരകാലപ്പവത്തകുലന്വയാതി വുത്തം ഹോതി. വുദ്ധാതി സീലാചാരാദിഗുണവുദ്ധിയുത്താ. മഹല്ലകാതി വിഭവമഹന്തതായ സമന്നാഗതാ. മഹദ്ധനാതി മഹാഭോഗാ. അദ്ധഗതാതി മഗ്ഗപ്പടിപന്നാ ബ്രാഹ്മണാനം വതചരിയാദിമരിയാദം അവീതിക്കമ്മ ചരമാനാ. വയോഅനുപ്പത്താതി ജാതിവുദ്ധഭാവം അന്തിമവയം അനുപ്പത്താ. സുതം നേതന്തി ഏത്ഥ സുതം നോ ഏതന്തി പദച്ഛേദോ. നോതി ച കരണത്ഥേ സാമിവചനം. തേനാഹ ‘‘അമ്ഹേഹി സുത’’ന്തി.

അകാലേതി അയുത്തകാലേ. അസഭാവം വദതീതി യം നത്ഥി, തം വദതി. അനത്ഥം വദതീതി അകാരണനിസ്സിതം വദതി. അകാരണനിസ്സിതന്തി ച നിപ്ഫലന്തി അത്ഥോ. ഫലഞ്ഹി കാരണനിസ്സിതം. അകാരണനിസ്സിതതാ ച തദവിനാഭാവതോ അകാരണേ നിസ്സിതം, നിപ്ഫലം സമ്ഫന്തി വുത്തം ഹോതി. അവിനയം വദതീതി ന സംവരവിനയപ്പടിസംയുത്തം വദതി, അത്തനോ സുണന്തസ്സ ച ന സംവരവിനയാവഹം വദതീതി വുത്തം ഹോതി. ന ഹദയേ നിധേതബ്ബയുത്തകന്തി അഹിതസംഹിതത്താ ചിത്തം അനുപ്പവേസേത്വാ നിധേതും അയുത്തം. കഥേതും അയുത്തകാലേനാതി ധമ്മം കഥേന്തേന യോ അത്ഥോ യസ്മിം കാലേ വത്തബ്ബോ, തതോ പുബ്ബേ പച്ഛാ ച തസ്സ അകാലോ, തസ്മിം അയുത്തകാലേ വത്താ. അപദേസരഹിതന്തി സുത്താപദേസരഹിതം. സാപദേസം സകാരണം കത്വാ ന കഥേതീതി ‘‘ഭഗവതാ അസുകേ സുത്തേ ഏവം വുത്ത’’ന്തി ഏവം സാപദേസം കാരണസഹിതം കത്വാ ന കഥേതി.

പരിയന്തരഹിതന്തി പരിച്ഛേദരഹിതം, സുത്തം വാ ജാതകം വാ നിക്ഖിപിത്വാ തസ്സ അനുയോഗം ഉപമം വാ വത്ഥും വാ ആഹരിത്വാ യം സുത്തം ജാതകം വാ നിക്ഖിപിതം, തസ്സ സരീരഭൂതം കഥം അനാമസിത്വാ ബാഹിരകഥംയേവ കഥേതി, നിക്ഖിത്തം നിക്ഖിത്തമത്തമേവ ഹോതി, ‘‘സുത്തം നു ഖോ കഥേതി ജാതകം നു ഖോ, നാസ്സ അന്തം വാ കോടിം വാ പസ്സാമാ’’തി വത്തബ്ബതം ആപജ്ജതി. യഥാ വടരുക്ഖസാഖാനം ഗതഗതട്ഠാനേ പാരോഹാ ഓതരന്തി, ഓതിണ്ണോ-തിണ്ണട്ഠാനേ വിരുള്ഹിം ആപജ്ജിത്വാ പുന വഡ്ഢന്തിയേവ, ഏവം അഡ്ഢയോജനമ്പി യോജനമ്പി ഗച്ഛതിയേവ. ഗച്ഛന്തേ ഗച്ഛന്തേ പന മൂലരുക്ഖോ വിനസ്സതി, അനുജാതപാരോഹമൂലാനിയേവ തിട്ഠന്തി, ഏവം അയമ്പി നിഗ്രോധധമ്മകഥികോ നാമ ഹോതി. നിക്ഖിത്തം നിക്ഖിത്തമേവ കത്വാ പസ്സേനേവ പരിഹരന്തോ ഗച്ഛതി. യോ പന ബഹുമ്പി ഭണന്തോ ‘‘ഏതദത്ഥമിദം വുത്ത’’ന്തി നിക്ഖിത്തസുത്തതോ അഞ്ഞമ്പി അനുയോഗൂപമാവത്ഥുവസേന തദുപയോഗീനം ആഹരിത്വാ ആഹരിത്വാ ജാനാപേതും സക്കോതി, തഥാരൂപസ്സ ധമ്മകഥികസ്സ ബഹുമ്പി കഥേതും വട്ടതി. ന ലോകിയലോകുത്തരഅത്ഥനിസ്സിതന്തി അത്തനോ പരേസഞ്ച ന ലോകിയലോകുത്തരഹിതാവഹം.

പകട്ഠാനം ഉക്കട്ഠാനം സീലാദിഅത്ഥാനം ബോധനതോ സഭാവനിരുത്തിവസേന ച ബുദ്ധാദീഹി ഭാസിതത്താ പകട്ഠാനം വചനപ്പബന്ധാനം ആളീതി പാളി, പരിയത്തിധമ്മോ. പുരിമസ്സ അത്ഥസ്സ പച്ഛിമേന അത്ഥേന അനുസന്ധാനം അനുസന്ധി, അത്ഥമുഖേന പന പാളിപ്പദേസാനമ്പി അനുസന്ധി ഹോതിയേവ. സ്വായം അനുസന്ധി പുച്ഛാനുസന്ധിഅജ്ഝാസയാനുസന്ധിയഥാനുസന്ധിആദിവസേന ചതുബ്ബിധോ, തംതംദേസനാനം പന പുബ്ബാപരപാളിവസേന അനുസന്ധിവസേന പുബ്ബാപരവസേനാതി പച്ചേകം യോജേതബ്ബം. ഉഗ്ഗഹിതന്തി ബ്യഞ്ജനസോ അത്ഥസോ ച ഉദ്ധം ഉദ്ധം ഗഹിതം, പരിയാപുണനവസേന ചേവ പരിപുച്ഛാവസേന ച ഹദയേന ഗഹിതന്തി അത്ഥോ. വട്ടദുക്ഖനിസ്സരണത്ഥികേഹി സോതബ്ബതോ സുതം, പരിയത്തിധമ്മോ. തം ധാരേതീതി സുതധരോ. യോ ഹി സുതധരോ, സുതം തസ്മിം പതിട്ഠിതം ഹോതി സുപ്പതിട്ഠിതം അരോഗികം, തസ്മാ വുത്തം ‘‘സുതസ്സ ആധാരഭൂതോ’’തി. തേനാഹ ‘‘യസ്സ ഹീ’’തിആദി. ഏകം പദം ഏകക്ഖരമ്പി അവിനട്ഠം ഹുത്വാ സന്നിചീയതീതി സന്നിചയോ, സുതം സന്നിചയോ ഏതസ്മിന്തി സുതസന്നിചയോ. അജ്ഝോസായാതി അനുപ്പവിസിത്വാ. തിട്ഠതീതി ന സമ്മുസ്സതി.

പഗുണാതി വാചുഗ്ഗതാ. നിച്ചലികന്തി അവിപരിവത്തം. സംസന്ദിത്വാതി അഞ്ഞേഹി സംസന്ദിത്വാ. സമനുഗ്ഗാഹിത്വാതി പരിപുച്ഛാവസേന അത്ഥം ഓഗാഹിത്വാ. പബന്ധസ്സ വിച്ഛേദാഭാവതോ ഗങ്ഗാസോതസദിസം. ‘‘ഭവങ്ഗസോതസദിസ’’ന്തി വാ പാഠോ, അകിത്തിമം സുഖപ്പവത്തീതി അത്ഥോ. സുത്തേകദേസസ്സ സുത്തമത്തസ്സ ച വചസാ പരിചയോ ഇധ നാധിപ്പേതോ, വഗ്ഗാദിവസേന പന അധിപ്പേതോതി ആഹ ‘‘സുത്തദസക…പേ… സജ്ഝായിതാ’’തി, ‘‘ദസസുത്താനി ഗതാനി, ദസവഗ്ഗാനി ഗതാനീ’’തിആദിനാ സല്ലക്ഖേത്വാ വാചായ സജ്ഝായിതാതി അത്ഥോ. മനസാ അനു അനു പേക്ഖിതാ ഭാഗസോ നിജ്ഝായിതാ ചിന്തിതാ മനസാനുപേക്ഖിതാ. രൂപഗതം വിയ പഞ്ഞായതീതി രൂപഗതം വിയ ചക്ഖുസ്സ വിഭൂതം ഹുത്വാ പഞ്ഞായതി. സുപ്പടിവിദ്ധാതി നിജ്ജടം നിഗ്ഗുമ്ബം കത്വാ സുട്ഠു യാഥാവതോ പടിവിദ്ധാ.

അധികം ചേതോതി അഭിചേതോ, ഉപചാരജ്ഝാനചിത്തം. തസ്സ പന അധികതാ പാകതികകാമാവചരചിത്തേഹി സുന്ദരതായ, സാ പടിപക്ഖതോ സുദ്ധിയാതി ആഹ ‘‘അഭിക്കന്തം വിസുദ്ധം ചിത്ത’’ന്തി. അധിചിത്തന്തി സമാധിമാഹ. സോപി ഉപചാരസമാധി ദട്ഠബ്ബോ. വിവേകജം പീതിസുഖം, സമാധിജം പീതിസുഖം, അപീതിജം കായസുഖം, സതിപാരിസുദ്ധിജം ഞാണസുഖന്തി ചതുബ്ബിധമ്പി ഝാനസുഖം പടിപക്ഖതോ നിക്ഖന്തതം ഉപാദായ നേക്ഖമ്മസുഖന്തി വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘നേക്ഖമ്മസുഖം വിന്ദതീ’’തി. ഇച്ഛിതിച്ഛിതക്ഖണേ സമാപജ്ജിതും സമത്ഥോതി ഇമിനാ തേസു ഝാനേസു സമാപജ്ജനവസീഭാവമാഹ. നികാമലാഭീതി പന വചനതോ ആവജ്ജനാധിട്ഠാനപച്ചവേക്ഖണവസിയോപി വുത്താ ഏവാതി വേദിതബ്ബാ. സുഖേനേവ പച്ചനീകധമ്മേ വിക്ഖമ്ഭേത്വാതി ഏതേന തേസം ഝാനാനം സുഖപ്പടിപദതം ഖിപ്പാഭിഞ്ഞതഞ്ച ദസ്സേതി.

വിപുലാനന്തി വേപുല്ലം പാപിതാനം ഝാനാനം. വിപുലതാ നാമ സുഭാവിതഭാവേന ചിരതരപ്പവത്തിയാ, സാ ച പരിച്ഛേദാനുരൂപാവ ഇച്ഛിതബ്ബാതി ‘‘വിപുലാന’’ന്തി വത്വാ ‘‘യഥാപരിച്ഛേദേന വുട്ഠാതും സമത്ഥോതി വുത്തം ഹോതീ’’തി ആഹ. പരിച്ഛേദകാലഞ്ഹി അപ്പത്വാവ വുട്ഠഹന്തോ അകസിരലാഭീ ന ഹോതി യാവദിച്ഛിതം പവത്തേതും അസമത്ഥത്താ. ഇദാനി യഥാവുത്തേ സമാപജ്ജനാദിവസീഭാവേ ബ്യതിരേകവസേന വിഭാവേതും ‘‘ഏകച്ചോ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ലാഭീയേവ ഹോതീതി ഇദം പടിലദ്ധമത്തസ്സ ഝാനസ്സ വസേന വുത്തം. തഥാതി ഇച്ഛിതിച്ഛിതക്ഖണേ. പാരിപന്ഥികേതി വസീഭാവസ്സ പച്ചനീകധമ്മേ. ഝാനാധിഗമസ്സ പന പച്ചനീകധമ്മാ പഗേവ വിക്ഖമ്ഭിതാ, അഞ്ഞഥാ ഝാനാധിഗമോ ഏവ ന സിയാ. കിച്ഛേന വിക്ഖമ്ഭേതീതി കിച്ഛേന വിസോധേതി. കാമാദീനവപച്ചവേക്ഖണാദീഹി കാമച്ഛന്ദാദീനം വിയ അഞ്ഞേസമ്പി സമാധിപാരിപന്ഥികാനം ദൂരസമുസ്സാരണം ഇധ വിക്ഖമ്ഭനം വിസോധനഞ്ചാതി വേദിതബ്ബം. നാളികയന്തന്തി കാലമാനനാളികയന്തമാഹ.

അട്ഠപിതസങ്കപ്പോതി ന സമ്മാപണിഹിതസങ്കപ്പോ. അഭിഞ്ഞാപാരഗൂതി സബ്ബേസം ലോകിയലോകുത്തരധമ്മാനം അഭിഞ്ഞായ പാരം ഗതോ, സബ്ബധമ്മേ അഭിവിസിട്ഠായ അഗ്ഗമഗ്ഗപഞ്ഞായ ജാനിത്വാ ഠിതോതി അത്ഥോ. പരിഞ്ഞാപാരഗൂതി പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം പരിഞ്ഞായ പാരം ഗതോ, പഞ്ചക്ഖന്ധേ പരിജാനിത്വാ ഠിതോതി അത്ഥോ. ഭാവനാപാരഗൂതി ചതുന്നം മഗ്ഗാനം ഭാവനായ പാരം ഗതോ, ചത്താരോ മഗ്ഗേ ഭാവേത്വാ ഠിതോതി അത്ഥോ. പഹാനപാരഗൂതി സബ്ബകിലേസാനം പഹാനേന പാരം ഗതോ, സബ്ബകിലേസേ പജഹിത്വാ ഠിതോതി അത്ഥോ. സച്ഛികിരിയാപാരഗൂതി നിരോധസച്ഛികിരിയായ പാരം ഗതോ, നിരോധം സച്ഛികത്വാ ഠിതോതി അത്ഥോ. സമാപത്തിപാരഗൂതി സബ്ബസമാപത്തീനം സമാപജ്ജനേന പാരം ഗതോ, സബ്ബാ സമാപത്തിയോ സമാപജ്ജിത്വാ ഠിതോതി അത്ഥോ. ബ്രഹ്മചരിയസ്സ കേവലീതി യം ബ്രഹ്മചരിയസ്സ കേവലം സകലഭാവോ, തേന സമന്നാഗതോ, സകലചതുമഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയവാസോതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘സകലബ്രഹ്മചരിയോ’’തി, പരിപുണ്ണമഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയോതി അത്ഥോ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ദുതിയഉരുവേലസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ലോകസുത്തവണ്ണനാ

൨൩. തതിയേ ലോകോതി ലുജ്ജനപലുജ്ജനട്ഠേന ലോകോ. അത്ഥതോ പുരിമസ്മിം അരിയസച്ചദ്വയം, ഇധ പന ദുക്ഖം അരിയസച്ചം വേദിതബ്ബം. തേനാഹ ‘‘ലോകോതി ദുക്ഖസച്ച’’ന്തി. വിസംയുത്തോതി വിസംസട്ഠോ ന പടിബദ്ധോ, സബ്ബേസം സംയോജനാനം സമ്മദേവ സമുച്ഛിന്നത്താ തതോ വിപ്പമുത്തോതി അത്ഥോ. ലോകസമുദയോതി സുത്തന്തനയേന തണ്ഹാ, അഭിധമ്മനയേന പന അഭിസങ്ഖാരേഹി സദ്ധിം ദിയഡ്ഢകിലേസസഹസ്സം. ലോകനിരോധോതി നിബ്ബാനം. സച്ഛികതോതി അത്തപച്ചക്ഖോ കതോ. ലോകനിരോധഗാമിനീ പടിപദാതി സീലാദിക്ഖന്ധത്തയസങ്ഗഹോ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ. സോ ഹി ലോകനിരോധം നിബ്ബാനം ഗച്ഛതി അധിഗച്ഛതി, തദത്ഥം അരിയേഹി പടിപജ്ജീയതി ചാതി ലോകനിരോധഗാമിനീ പടിപദാതി വുച്ചതി.

ഏത്താവതാ തഥാനി അഭിസമ്ബുദ്ധോ യാഥാവതോ ഗതോതി തഥാഗതോതി അയമത്ഥോ ദസ്സിതോ ഹോതി. ചത്താരി ഹി അരിയസച്ചാനി തഥാനി നാമ. യഥാഹ –

‘‘ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, തഥാനി അവിതഥാനി അനഞ്ഞഥാനി. കതമാനി ചത്താരി? ഇദം ദുക്ഖന്തി, ഭിക്ഖവേ, തഥമേതം അവിതഥമേതം അനഞ്ഞഥമേത’’ന്തി (സം. നി. ൫.൧൦൯൦; പടി. മ. ൨.൮) വിത്ഥാരോ.

അപിച തഥായ ഗതോതി തഥാഗതോ, ഗതോതി ച അവഗതോ അതീതോ പത്തോ പടിപന്നോതി അത്ഥോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യസ്മാ ഭഗവാ സകലലോകം തീരണപരിഞ്ഞായ തഥായ അവിപരീതായ ഗതോ അവഗതോ, തസ്മാ ലോകോ തഥാഗതേന അഭിസമ്ബുദ്ധോതി തഥാഗതോ. ലോകസമുദയം പഹാനപരിഞ്ഞായ തഥായ ഗതോ അതീതോതി തഥാഗതോ. ലോകനിരോധം സച്ഛികിരിയായ തഥായ ഗതോ പത്തോതി തഥാഗതോ. ലോകനിരോധഗാമിനിം പടിപദം തഥം അവിപരീതം ഗതോ പടിപന്നോതി തഥാഗതോതി. ഏവം ഇമിസ്സാ പാളിയാ തഥാഗതഭാവദീപനവസേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ഇതി ഭഗവാ ചതുസച്ചാഭിസമ്ബോധവസേന അത്തനോ തഥാഗതഭാവം പകാസേത്വാ ഇദാനി തത്ഥ ദിട്ഠാദിഅഭിസമ്ബോധവസേനപി തം ദസ്സേതും ‘‘യം, ഭിക്ഖവേ’’തിആദിമാഹ. അട്ഠകഥായം പന ‘‘ചതൂഹി സച്ചേഹി അത്തനോ ബുദ്ധഭാവം കഥേത്വാ’’തി വുത്തം, തം തഥാഗതസദ്ദബുദ്ധസദ്ദാനം അത്ഥതോ നിന്നാനാകരണതം ദസ്സേതും വുത്തം. തഥാ ചേവ ഹി പാളി പവത്താതി. ദിട്ഠന്തി രൂപായതനം ദട്ഠബ്ബതോ. തേന യം ദിട്ഠം യം ദിസ്സതി, യം ദക്ഖതി, യം സമവായേ പസ്സേയ്യ, തം സബ്ബം ദിട്ഠന്തേവ ഗഹിതം കാലവിസേസസ്സ അനാമട്ഠഭാവതോ യഥാ ‘‘ദുദ്ധ’’ന്തി ദസ്സേതി. സുതന്തിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. സുതന്തി സദ്ദായതനം സോതബ്ബതോ. മുതന്തി സനിസ്സയേ ഇന്ദ്രിയേ നിസ്സയം മുഞ്ചിത്വാ പാപുണിത്വാ ഗഹേതബ്ബം. തേനാഹ ‘‘പത്വാ ഗഹേതബ്ബതോ’’തി. വിഞ്ഞാതന്തി വിജാനിതബ്ബം. തം പന ദിട്ഠാദിവിനിമുത്തം വിഞ്ഞേയ്യന്തി ആഹ ‘‘സുഖദുക്ഖാദി ധമ്മാരമ്മണ’’ന്തി. പത്തന്തി യഥാ തഥാ പത്വാ ഹത്ഥഗതം, അധിഗതന്തി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘പരിയേസിത്വാ വാ അപരിയേസിത്വാ വാ’’തി. പരിയേസിതന്തി പത്തിയാ അത്ഥം പരിയിട്ഠം. തം പന പത്തം വാ സിയാ അപ്പത്തം വാ, ഉഭയഥാപി പരിയേസിതമേവാതി ആഹ ‘‘പത്തം വാ അപ്പത്തം വാ’’തി. ദ്വയേനപി ദ്വിപ്പകാരമ്പി പത്തം ദ്വിപ്പകാരമ്പി പരിയേസിതം തേന തേന പകാരേന തഥാഗതേന അഭിസമ്ബുദ്ധന്തി ദസ്സേതി. ചിത്തേന അനുസഞ്ചരിതന്തി തേ പന അപാപേത്വാ ചിത്തേനേവ അനു അനു സഞ്ചരിതം, വിപരിതക്കിതന്തി അത്ഥോ.

പീതകന്തിആദീതി ആദിസദ്ദേന ലോഹിതഓദാതാദിസബ്ബം രൂപാരമ്മണഭാഗം സങ്ഗണ്ഹാതി. സുമനോതി രാഗവസേന ലോഭവസേന സദ്ധാദിവസേന വാ സുമനോ. ദുമ്മനോതി ബ്യാപാദവിതക്കവസേന വാ വിഹിംസാവിതക്കവസേന വാ ദുമ്മനോ. മജ്ഝത്തോതി അഞ്ഞാണവസേന, ഞാണവസേന വാ മജ്ഝത്തോ. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. തത്ഥ ആദിസദ്ദേന സങ്ഖസദ്ദോ, പണവസദ്ദോ, പത്തഗന്ധോ, പുപ്ഫഗന്ധോ, പുപ്ഫരസോ, ഫലരസോ, ഉപാദിന്നം, അനുപാദിന്നം, മജ്ഝത്തവേദനാ കുസലകമ്മം അകുസലകമ്മന്തി ഏവമാദീനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. അപ്പത്തന്തി ഞാണേന അസമ്പത്തം, അവിദിതന്തി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ഞാണേന അസച്ഛികത’’ന്തി. ലോകേന ഗതന്തി ലോകേന ഞാതം. തഥേവ ഗതത്താതി തഥേവ ഞാതത്താ അഭിസമ്ബുദ്ധത്താ, ഗതസദ്ദേന ഏകത്തം ബുദ്ധിഅത്ഥന്തി അത്ഥോ. ഗതിഅത്ഥോ ഹി ധാതവോ ബുദ്ധിഅത്ഥാ ഭവന്തീതി അക്ഖരചിന്തകാ.

യഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, രതിം തഥാഗതോ അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുജ്ഝതീതി യസ്സഞ്ച വിസാഖപുണ്ണമായ രത്തിയം തഥാആഗതത്താദിഅത്ഥേന തഥാഗതോ ഭഗവാ ബോധിമണ്ഡേ അപരാജിതപല്ലങ്കേ നിസിന്നോ തിണ്ണം മാരാനം മത്ഥകം മദ്ദിത്വാ ഉത്തരിതരാഭാവതോ അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം ആസവക്ഖയഞാണേന സദ്ധിം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം അധിഗച്ഛതി. യഞ്ച രത്തിം അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബായതീതി യസ്സഞ്ച വിസാഖപുണ്ണമായ രത്തിയംയേവ കുസിനാരായം ഉപവത്തനേ മല്ലാനം സാലവനേ യമകസാലാനമന്തരേ അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബായതി. യം ഏതസ്മിം അന്തരേതി ഇമാസം ദ്വിന്നം സഉപാദിസേസഅനുപാദിസേസനിബ്ബാനധാതൂനം മജ്ഝേ പഞ്ചചത്താലീസവസ്സപരിമാണകാലേ പഠമബോധിയമ്പി മജ്ഝിമബോധിയമ്പി പച്ഛിമബോധിയമ്പി യം സുത്തഗേയ്യാദിപ്പഭേദം ധമ്മം ഭാസതി നിദസ്സനവസേന, ലപതി ഉദ്ദിസനവസേന, നിദ്ദിസതി പരിനിദ്ദിസനവസേന. സബ്ബം തം തഥേവ ഹോതീതി തം ഏത്ഥന്തരേ ദേസിതം സബ്ബം സുത്തഗേയ്യാദിനവങ്ഗം ബുദ്ധവചനം അത്ഥതോ ബ്യഞ്ജനതോ ച അനൂനം അനധികം സബ്ബാകാരപരിപുണ്ണം രാഗമദനിമ്മദനം ദോസമദനിമ്മദനം മോഹമദനിമ്മദനം, നത്ഥി തത്ഥ വാലഗ്ഗമത്തമ്പി അവക്ഖലിതം, ഏകമുദ്ദികായ ലഞ്ഛിതം വിയ ഏകായ നാളിയാ മിതം വിയ ഏകതുലായ തുലിതം വിയ ച തം തഥേവ ഹോതി യസ്സത്ഥായ ഭാസിതം, ഏകന്തേനേവ തസ്സ സാധനതോ, നോ അഞ്ഞഥാ, തസ്മാ തഥം അവിതഥം അനഞ്ഞഥം. ഏതേന തഥാവാദിതായ തഥാഗതോതി ദസ്സേതി. ഗദഅത്ഥോ അയം ഗതസദ്ദോ ദ-കാരസ്സ ത-കാരം കത്വാ, തസ്മാ തഥം ഗദതീതി തഥാഗതോതി അത്ഥോ. അഥ വാ ആഗദനം ആഗദോ, വചനന്തി അത്ഥോ. തതോ അവിപരീതോ ആഗദോ അസ്സാതി ദ-കാരസ്സ ത-കാരം കത്വാ തഥാഗതോതി ഏവമേത്ഥ പദസിദ്ധി വേദിതബ്ബാ.

യഥാവാദീതി യേ ധമ്മേ ഭഗവാ ‘‘ഇമേ ധമ്മാ അകുസലാ സാവജ്ജാ വിഞ്ഞുഗരഹിതാ സമത്താ സമാദിന്നാ അഹിതായ ദുക്ഖായ സംവത്തന്തീ’’തി പരേസം ധമ്മം ദേസേന്തോ വദതി, തേ ധമ്മേ ഏകന്തേനേവ സയം പഹാസി. യേ പന ധമ്മേ ഭഗവാ – ‘‘ഇമേ ധമ്മാ കുസലാ അനവജ്ജാ വിഞ്ഞുപ്പസത്ഥാ സമത്താ സമാദിന്നാ ഹിതായ സുഖായ സംവത്തന്തീ’’തി വദതി, തേ ധമ്മേ ഏകന്തേനേവ സയം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, തസ്മാ യഥാവാദീ ഭഗവാ തഥാകാരീതി വേദിതബ്ബോ. തഥാ സമ്മദേവ സീലാദിപരിപൂരണവസേന സമ്മാപടിപദായം യഥാകാരീ ഭഗവാ, തഥേവ ധമ്മദേസനായ പരേസം തത്ഥ പതിട്ഠാപനവസേന തഥാവാദീ. ഭഗവതോ ഹി വാചായ കായോ അനുലോമേതി, കായസ്സപി വാചാ, തസ്മാ യഥാവാദീ തഥാകാരീ, യഥാകാരീ തഥാവാദീ ച ഹോതി. ഏവംഭൂതസ്സ ച യഥാ വാചാ, കായോപി തഥാ ഗതോ പവത്തോ. യഥാ ച കായോ, വാചാപി തഥാ ഗതാ പവത്താതി അത്ഥോ.

അഭിഭൂ അനഭിഭൂതോതി ഉപരി ഭവഗ്ഗം, ഹേട്ഠാ അവീചിനിരയം പരിയന്തം കത്വാ തിരിയം അപരിമാണാസു ലോകധാതൂസു ഭഗവാ സബ്ബസത്തേ അഭിഭവതി സീലേനപി സമാധിനാപി പഞ്ഞായപി വിമുത്തിയാപി, ന തസ്സ തുലാ വാ പമാണം വാ അത്ഥി. അസമോ അസമസമോ അപ്പടിമോ അപ്പടിഭാഗോ അപ്പടിപുഗ്ഗലോ അതുലോ അപ്പമേയ്യോ അനുത്തരോ ധമ്മരാജാ ദേവദേവോ സക്കാനം അതിസക്കോ ബ്രഹ്മാനം അതിബ്രഹ്മാ, തതോ ഏവ അയം ന കേനചി അഭിഭൂതോ. ദക്ഖതീതി സബ്ബം പസ്സതി. വിസേസവചനിച്ഛായപി അഭാവതോ അനവസേസവിസയോ ദസസദ്ദോ. തേന യം കിഞ്ചി നേയ്യം നാമ, സബ്ബം തം ഹത്ഥതലേ ആമലകം വിയ പസ്സതീതി ദീപേതി. അവിപരീതം ആസയാദിഅവബോധേന ഹിതൂപസംഹാരാദിനാ ച സത്തേ, ഭാവഞ്ഞത്ഥത്തൂപനയവസേന സങ്ഖാരേ, സബ്ബാകാരേന സുചിണ്ണവസിതായ സമാപത്തിയോ, ചിത്തഞ്ച വസേ വത്തേതീതി വസവത്തീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

വിസംയുത്തോതി ചതൂഹി യോഗേഹി വിസംയുത്തോ. തേനാഹ ‘‘ചതുന്നം യോഗാനം പഹാനേന വിസംയുത്തോ’’തി. തണ്ഹാദിട്ഠിഉപയേഹി വിരഹിതോതി സബ്ബസ്മിമ്പി ലോകേ തണ്ഹാദിട്ഠിസങ്ഖാതേഹി ഉപയേഹി വിരഹിതോ.

അഭിഭവിത്വാ ഠിതോതി തബ്ബിസയകിലേസപ്പഹാനേന അഭിഭുയ്യ അതിക്കമിത്വാ ഠിതോ. ചത്താരോപി ഗന്ഥേ മോചേത്വാ ഠിതോതി സബ്ബേ അഭിജ്ഝാകായഗന്ഥാദികേ സകസന്താനതോ മോചേത്വാ ഠിതോ. വേനേയ്യസന്താനേ വാ അത്തനോ ദേസനാവിലാസേന തേസം പമോചനോതി സബ്ബഗന്ഥപ്പമോചനോ. ഫുട്ഠസ്സ പരമാ സന്തീതി അസ്സ അനേന ഖീണാസവേന ബുദ്ധേന പരമാ സന്തി ഞാണഫുസനേന ഫുട്ഠാതി ഏവമേത്ഥ സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ. തേനാഹ ‘‘ഫുട്ഠസ്സാ’’തിആദി. നിബ്ബാനേ കുതോചി ഭയം നത്ഥീതി കുതോചി ഭയകാരണതോ നിബ്ബാനേ ഭയം നത്ഥി അസങ്ഖതഭാവേന സബ്ബസോ ഖേമത്താ. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘ഖേമഞ്ച വോ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മം ദേസേസ്സാമി ഖേമഗാമിനിഞ്ച പടിപദ’’ന്തിആദി (സം. നി. ൪.൩൭൯-൪൦൮). നിബ്ബാനപ്പത്തസ്സ വാ കുതോചി ഭയം നത്ഥീതി നിബ്ബാനം അകുതോഭയന്തി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ, ന കുതോചി ഭയം ഏത്ഥ ഏതസ്മിം അധിഗതേതി അകുതോഭയം, നിബ്ബാനന്തി ഏവമേത്ഥ നിബ്ബചനഞ്ച ദട്ഠബ്ബം.

അനീഘോ നിദ്ദുക്ഖോ. സബ്ബകമ്മക്ഖയം പത്തോതി സബ്ബേസം കമ്മാനം ഖയം പരിയോസാനം അച്ചന്തഭാവം പത്തോ. ഉപധീ സമ്മദേവ ഖീയന്തി ഏത്ഥാതി ഉപധിസങ്ഖയോ, നിബ്ബാനന്തി ആഹ ‘‘ഉപധിസങ്ഖയസങ്ഖാതേ നിബ്ബാനേ’’തി. ചക്കന്തി ധമ്മചക്കം. പവത്തയീതി തേപരിവട്ടം ദ്വാദസാകാരം പവത്തേസി. മഹന്തേഹി സീലാദിഗുണേഹി സമന്നാഗതത്താ മഹന്തം. വീതസാരദന്തി ചതുവേസാരജ്ജയോഗേന വീതസാരദം. സേസം ഉത്താനമേവ.

ലോകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. കാളകാരാമസുത്തവണ്ണനാ

൨൪. ചതുത്ഥേ ബാള്ഹം ഖോ നേ പസംസസീതി നേ സമണേ ബാള്ഹം കത്വാ പസംസസി വണ്ണയസി. കീദിസം സീലം ഏതേസന്തി കിംസീലാ. കോ സമാചാരോ ഏതേസന്തി കിംസമാചാരാ. ഗുണമഗ്ഗസണ്ഠിതാതി ഗുണഗ്ഗസണ്ഠിതാ. മ-കാരോ പദസന്ധികരോ, അഗ്ഗഗുണേ പതിട്ഠിതാതി വുത്തം ഹോതി. സന്തിന്ദ്രിയാ സന്തമാനസാ, ‘‘സന്തം തേസം ഗതം ഠിത’’ന്തിപി പഠന്തി. ഏകകിയാതി ഏകകാ, ചതൂസു ഇരിയാപഥേസു ഏകകാ ഹുത്വാ വിഹരന്തീതി അധിപ്പായോ. തേനേവാഹ ‘‘അദുതിയാ’’തി. താദിസാ സമണാ മമാതീതി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ ആദിഅത്ഥോ. തേന –

‘‘കായകമ്മം സുചി നേസം, വാചാകമ്മം അനാവിലം;

മനോകമ്മം സുവിസുദ്ധം, താദിസാ സമണാ മമ.

‘‘വിമലാ സങ്ഖമുത്താഭാ, സുദ്ധാ അന്തരബാഹിരാ;

പുണ്ണാ സുദ്ധേഹി ധമ്മേഹി, താദിസാ സമണാ മമ.

‘‘ലാഭേന ഉന്നതോ ലോകോ, അലാഭേന ച ഓനതോ;

ലാഭാലാഭേന ഏകട്ഠാ, താദിസാ സമണാ മമ.

‘‘യസേന ഉന്നതോ ലോകോ, അയസേന ച ഓനതോ;

യസായസേന ഏകട്ഠാ, താദിസാ സമണാ മമ.

‘‘പസംസായുന്നതോ ലോകോ, നിന്ദായപി ച ഓനതോ;

സമാ നിന്ദാപസംസാസു, താദിസാ സമണാ മമ.

‘‘സുഖേന ഉന്നതോ ലോകോ, ദുക്ഖേനപി ച ഓനതോ;

അകമ്പാ സുഖദുക്ഖേസു, താദിസാ സമണാ മമാ’’തി. (ധ. പ. അട്ഠ. ൨.൩൦൩ ചൂളസുഭദ്ദാവത്ഥു) –