(൨൦) ൫. മഹാവഗ്ഗോ
൧. സോതാനുഗതസുത്തവണ്ണനാ
൧൯൧. പഞ്ചമസ്സ പഠമേ സോതാനുഗതാനന്തി പസാദസോതം അനുഗന്ത്വാ ഗതാനം, പഗുണാനം വാചുഗ്ഗതാനന്തി അത്ഥോ. ഏവംഭൂതാ ച പസാദസോതം ഓദഹിത്വാ ഞാണസോതേന സുട്ഠു വവത്ഥപിതാ നാമ ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘പസാദസോത’’ന്തിആദി. ഏകച്ചസ്സ ഹി ഉഗ്ഗഹിതപുബ്ബവചനം തം തം പഗുണം നിച്ഛരിതം സുട്ഠു വവത്ഥപിതം ന ഹോതി. ‘‘അസുകം സുത്തം വാ ജാതകം വാ കഥേഹീ’’തി വുത്തേ ‘‘സജ്ഝായിത്വാ സംസന്ദിത്വാ സമനുഗ്ഗാഹിത്വാ ജാനിസ്സാമീ’’തി വദന്തി. ഏകച്ചസ്സ തം തം പഗുണം ഭവങ്ഗസോതസദിസം ഹോതി ‘‘അസുകം സുത്തം വാ ജാതകം വാ കഥേഹീ’’തി വുത്തേ ഉദ്ധരിത്വാ തമേവ കഥേതി. തം സന്ധായേതം വുത്തം ‘‘ഞാണസോതേന വവത്ഥപിതാന’’ന്തി. ഇത്ഥിലിങ്ഗാദീനി തീണി ലിങ്ഗാനി. നാമാദീനി ചത്താരി പദാനി. പഠമാദയോ സത്ത വിഭത്തിയോ.
വളഞ്ജേതീതി പാളിം അനുസന്ധിം പുബ്ബാപരവസേന വാചുഗ്ഗതം കരോന്തോ ധാരേതി. വചസാ പരിചിതാതി സുത്തദസകവഗ്ഗദസകപണ്ണാസദസകവസേന വാചായ സജ്ഝായിതാ, ‘‘ദസസുത്താനി ഗതാനി, ദസവഗ്ഗാനി ഗതാനീ’’തിആദിനാ സല്ലക്ഖേത്വാ വാചായ സജ്ഝായിതാതി അത്ഥോ. വഗ്ഗാദിവസേന ഹി ഇധ വചസാ പരിചയോ അധിപ്പേതോ, ന പന സുത്തേകദേസസ്സ സുത്തമത്തസ്സ വചസാ പരിചയോ. മനസാ അനു അനു പേക്ഖിതാ ഭാഗസോ നിജ്ഝായിതാ വിദിതാ മനുസാനുപേക്ഖിതാ. യസ്സ വാചായ സജ്ഝായിതം ബുദ്ധവചനം മനസാ ചിന്തേന്തസ്സ തത്ഥ തത്ഥ പാകടം ഹോതി, മഹാദീപം ജാലേത്വാ ഠിതസ്സ രൂപഗതം വിയ വിഭൂതം ഹുത്വാ പഞ്ഞായതി. തം സന്ധായേതം വുത്തം. സുപ്പടിവിദ്ധാതി നിജ്ജടം നിഗ്ഗുമ്ബം കത്വാ സുട്ഠു യാഥാവതോ പടിവിദ്ധാ. സേസമേത്ഥ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.
സോതാനുഗതസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൨. ഠാനസുത്തവണ്ണനാ
൧൯൨. ദുതിയേ സംവാസേനാതി സഹവാസേന. സീലം വേദിതബ്ബന്തി ‘‘അയം സുസീലോ വാ ദുസ്സീലോ വാ’’തി സഹ വസന്തേന ഉപസങ്കമന്തേന ജാനിതബ്ബോ. തഞ്ച ഖോ ദീഘേന അദ്ധുനാ, ന ഇത്തരന്തി തഞ്ച സീലം ദീഘേന കാലേന വേദിതബ്ബം, ന ഇത്തരേന. ദ്വീഹതീഹഞ്ഹി സംയതാകാരോ ച സംവുതിന്ദ്രിയാകാരോ ച ന സക്കാ ദസ്സേതും. മനസി കരോതാതി തമ്പി ‘‘സീലമസ്സ പരിഗ്ഗഹേസ്സാമീ’’തി മനസികരോന്തേന പച്ചവേക്ഖന്തേനേവ സക്കാ ജാനിതും, ന ഇതരേന. പഞ്ഞവതാതി തമ്പി സപ്പഞ്ഞേനേവ പണ്ഡിതേന. ബാലോ ഹി മനസികരോന്തോപി ജാനിതും ന സക്കോതി.
സംവോഹാരേനാതി അപരാപരം കഥനേന.
‘‘യോ ഹി കോചി മനുസ്സേസു, വോഹാരം ഉപജീവതി;
ഏവം വാസേട്ഠ ജാനാഹി, വാണിജോ സോ ന ബ്രാഹ്മണോ’’തി. (മ. നി. ൨.൪൫൭; സു. നി. ൬൧൯) –
ഏത്ഥ ഹി ബ്യവഹാരോ നാമ. ‘‘ചത്താരോ അരിയവോഹാരാ, ചത്താരോ അനരിയവോഹാരാ’’തി (ദീ. നി. ൩.൩൧൩) ഏത്ഥ ചേതനാ. ‘‘സങ്ഖാ സമഞ്ഞാ പഞ്ഞത്തി വോഹാരോ’’തി (ധ. സ. ൧൩൧൩-൧൩൧൫; മഹാനി. ൭൩) ഏത്ഥ പഞ്ഞത്തി. ‘‘വോഹാരമത്തേന സോ വോഹരേയ്യാ’’തി (സം. നി. ൧.൨൫) ഏത്ഥ കഥാവോഹാരോ. ഇധാപി ഏസോവ അധിപ്പേതോ. ഏകച്ചസ്സ ഹി സമ്മുഖാകഥാ പരമ്മുഖാകഥായ ന സമേതി പരമ്മുഖാകഥാ സമ്മുഖാകഥായ. തഥാ പുരിമകഥാ പച്ഛിമകഥായ, പച്ഛിമകഥാ ച പുരിമകഥായ. സോ കഥനേനേവ സക്കാ ജാനിതും ‘‘അസുചി ഏസോ പുഗ്ഗലോ’’തി. സുചിസീലസ്സ പന പുരിമം പച്ഛിമേന, പച്ഛിമഞ്ച പുരിമേന സമേതി. സമ്മുഖാകഥിതം പരമ്മുഖാകഥിതേന സമേതി, പരമ്മുഖാകഥിതഞ്ച സമ്മുഖാകഥിതേന, തസ്മാ കഥനേന സക്കാ സുചിഭാവോ ജാനിതുന്തി പകാസേന്തോ ഏവമാഹ.
ഥാമോതി ഞാണഥാമോ. യസ്സ ഹി ഞാണഥാമോ നത്ഥി, സോ ഉപ്പന്നേസു ഉപദ്ദവേസു ഗഹേതബ്ബം ഗഹണം കത്തബ്ബം കിച്ചം അപസ്സന്തോ അദ്വാരകഘരം പവിട്ഠോ വിയ ചരതി. തേനാഹ ‘‘ആപദാസു, ഭിക്ഖവേ, ഥാമോ വേദിതബ്ബോ’’തി.
സാകച്ഛായാതി സംകഥായ. ദുപ്പഞ്ഞസ്സ ഹി കഥാ ഉദകേ ഗേണ്ഡു വിയ ഉപ്പിലവതി. പഞ്ഞവതോ കഥേന്തസ്സ പടിഭാനം അനന്തം ഹോതി. ഉദകവിപ്ഫന്ദിതേനേവ ഹി മച്ഛോ ഖുദ്ദകോ വാ മഹന്തോ വാതി ഞായതി.
ഞാതിവിനാസോതി ചോരരോഗഭയാദീഹി ഞാതീനം വിനാസോ. ഭോഗാനം ബ്യസനം ഭോഗബ്യസനം, രാജചോരാദിവസേന ഭോഗവിനാസോതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ദുതിയപദേപി ഏസേവ നയോ’’തി. പഞ്ഹുമ്മഗ്ഗോതി പഞ്ഹഗവേസനം, ഞാതും ഇച്ഛിതസ്സ അത്ഥസ്സ വീമംസനന്തി അത്ഥോ. അതപ്പകന്തി അതിത്തികരട്ഠേന അതപ്പകം സാദുരസഭോജനം വിയ. സണ്ഹന്തി സുഖുമസഭാവം.
ഠാനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൩. ഭദ്ദിയസുത്തവണ്ണനാ
൧൯൩. തതിയേ കരണസ്സ ഉത്തരം കിരിയം കരണുത്തരിയം, തം ലക്ഖണം ഏതസ്സാതി കരണുത്തരിയലക്ഖണോ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.
ഭദ്ദിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൪. സാമുഗിയസുത്തവണ്ണനാ
൧൯൪. ചതുത്ഥേ പുഗ്ഗലസ്സ പാരിസുദ്ധിയാ പധാനഭൂതാനി വാ അങ്ഗാനി പാരിസുദ്ധിപധാനിയങ്ഗാനി. സേസമേത്ഥ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.
സാമുഗിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൫. വപ്പസുത്തവണ്ണനാ
൧൯൫. പഞ്ചമേ പിഹിതത്താതി അകുസലസ്സ പവേസനദ്വാരം പിദഹിത്വാ ഠിതത്താ. കായേന സംവരിതബ്ബഞ്ഹി അപിഹിതേന ദ്വാരേന പവത്തനകം പാപധമ്മം സംവരിത്വാ ഠിതോ കായേന സംവുതോ നാമ. ഖയവിരാഗേനാതി അച്ചന്തഖയസങ്ഖാതേന വിരജ്ജനേന, അനുപ്പാദനിരോധേനാതി അത്ഥോ. കിം വിജ്ജാ പുബ്ബേ ഉപ്പന്നാതി? ഉഭയമേതം ന വത്തബ്ബം. പഹാനാഭിസമയഭാവനാഭിസമയാനം അഭിന്നകാലത്താ പദീപുജ്ജലനേന അന്ധകാരം വിയ വിജ്ജുപ്പാദേന അവിജ്ജാ നിരുദ്ധാവ ഹോതി, വത്തബ്ബം വാ ഹേതുഫലത്തമുപചാരവസേന. യഥാ ഹി പദീപുജ്ജലനഹേതുകോ അന്ധകാരവിഗമോ, ഏവം വിജ്ജുപ്പാദഹേതുകോ അവിജ്ജാനിരോധോ. ഹേതുഫലധമ്മാ ച സമാനകാലാപി പുബ്ബാപരകാലാ വിയ വോഹരീയന്തി യഥാ ‘‘ചക്ഖുഞ്ച പടിച്ച രൂപേ ച ഉപ്പജ്ജതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണ’’ന്തി (മ. നി. ൧.൪൦൦; ൩.൪൨൧, ൪൨൫, ൪൨൬; സം. നി. ൨.൪൩-൪൪; ൨.൪.൬൦; കഥാ. ൪൬൫, ൪൬൭) പച്ചയാദാനുപ്പജ്ജനകിരിയാ. ചിത്തസ്സ കായസ്സ ച വിഹനനതോ വിഘാതോ, ദുക്ഖം. പരിദഹനതോ പരിളാഹോ.
നിച്ചവിഹാരാതി സബ്ബദാ പവത്തനകവിഹാരാ. ഠപേത്വാ ഹി സമാപത്തിവേലം ഭവങ്ഗവേലഞ്ച ഖീണാസവാ ഇമിനാ ഛളങ്ഗുപേക്ഖാവിഹാരേന സബ്ബകാലം വിഹരന്തി. ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന രൂപം ദിസ്വാ. ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാതി ഹി നിസ്സയവോഹാരേന വുത്തം. സസമ്ഭാരകഥാ ഹേസാ യഥാ ‘‘ധനുനാ വിജ്ഝതീ’’തി, തസ്മാ നിസ്സയസീസേന നിസ്സിതസ്സ ഗഹണം ദട്ഠബ്ബം. രാഗവസേന ന സോമനസ്സജാതോ ഹോതീതി ഗേഹസിതപേമവസേനപി ജവനക്ഖണേ സോമനസ്സജാതോ ന ഹോതി മഗ്ഗേന സമുച്ഛിന്നത്താ, ന ദോമനസ്സജാതോ പസാദഞ്ഞഥത്തവസേനപി. ഉപേക്ഖകോ മജ്ഝത്തോ ഹുത്വാ വിഹരതീതി അസമപേക്ഖനേന മോഹം അനുപ്പാദേന്തോ ഞാണുപേക്ഖാവസേനേവ ഉപേക്ഖകോ വിഹരതി മജ്ഝത്തോ. ഖീണാസവോ ഹി ഇട്ഠേപി അനിട്ഠേപി മജ്ഝത്തേപി ആരമ്മണേ യോ അസമപേക്ഖനേന സമസമാ അയോനിസോഗഹണേ അഖീണാസവാനം മോഹോ ഉപ്പജ്ജതി, തം അനുപ്പാദേന്തോ മഗ്ഗേനേവ തസ്സ സമുഗ്ഘാതിതത്താ ഞാണുപേക്ഖാവസേനേവ ഉപേക്ഖകോ വിഹരതി, അയഞ്ചസ്സ പടിപത്തി സതിവേപുല്ലപത്തിയാ പഞ്ഞാവേപുല്ലപത്തിയാ ചാതി വുത്തം ‘‘സതിസമ്പജഞ്ഞപരിഗ്ഗഹിതായാ’’തി.
ഏത്ഥ ച ‘‘ഛസു ദ്വാരേസു ഉപേക്ഖകോ വിഹരതീ’’തി ഇമിനാ ഛളങ്ഗുപേക്ഖാ കഥിതാ. ‘‘സമ്പജാനോ’’തി വചനതോ പന ചത്താരി ഞാണസമ്പയുത്തചിത്താനി ലബ്ഭന്തി തേഹി വിനാ സമ്പജാനതായ അസമ്ഭവതോ. ‘‘സതതവിഹാരാ’’തി വചനതോ അട്ഠപി മഹാകിരിയചിത്താനി ലബ്ഭന്തി ഞാണുപ്പത്തിപച്ചയരഹിതകാലേപി പവത്തിജോതനതോ. ‘‘അരജ്ജന്തോ അദുസ്സന്തോ’’തി വചനതോ ഹസിതുപ്പാദവോട്ഠബ്ബനേഹി സദ്ധിം ദസ ചിത്താനി ലബ്ഭന്തി. അരജ്ജനാദുസ്സനവസേന പവത്തി ഹി തേസമ്പി സാധാരണാതി. നനു ചേത്ഥ ‘‘ഉപേക്ഖകോ വിഹരതീ’’തി ഛളങ്ഗുപേക്ഖാവസേന ഇമേസം സതതവിഹാരാനം ആഗതത്താ സോമനസ്സം കഥം ലബ്ഭതീതി? ആസേവനതോതി. കിഞ്ചാപി ഹി ഖീണാസവോ ഇട്ഠാനിട്ഠേപി ആരമ്മണേ മജ്ഝത്തേ വിയ ബഹുലം ഉപേക്ഖകോ വിഹരതി അത്തനോ പരിസുദ്ധപ്പകതിഭാവാവിജഹനതോ, കദാചി പന തഥാ ചേതോഭിസങ്ഖാരഭാവേ യം തം സഭാവതോ ഇട്ഠം ആരമ്മണം, തസ്സ യാഥാവതോ സഭാവഗ്ഗഹണവസേനപി അരഹതോ ചിത്തം സോമനസ്സസഹഗതം ഹുത്വാ പവത്തതേവ, തഞ്ച ഖോ പുബ്ബാസേവനവസേന.
കായോതി (സം. നി. ടീ. ൨.൨.൫൧) പഞ്ചദ്വാരകായോ, സോ അന്തോ അവസാനം ഏതിസ്സാതി കായന്തികാ, തം കായന്തികം. തേനാഹ – ‘‘യാവ പഞ്ചദ്വാരകായോ പവത്തതി, താവ പവത്ത’’ന്തി. ജീവിതന്തികന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. പച്ഛാ ഉപ്പജ്ജിത്വാതി ഏതസ്മിം അത്തഭാവേ മനോദ്വാരികവേദനാതോ പച്ഛാ ഉപ്പജ്ജിത്വാ തതോ പഠമം നിരുജ്ഝതി, തതോ ഏവ അത്ഥസിദ്ധമത്ഥം സരൂപേനേവ ദസ്സേതും ‘‘മനോദ്വാരികവേദനാ പഠമം ഉപ്പജ്ജിത്വാ പച്ഛാ നിരുജ്ഝതീ’’തി വുത്തം. ഇദാനി തമേവ സങ്ഖേപേന വുത്തം വിവരിതും ‘‘സാ ഹീ’’തിആദിമാഹ. യാവ തേത്തിംസവസ്സാനി പഠമവയോ. പഞ്ഞാസവസ്സകാലേതി പഠമവയതോ യാവ പഞ്ഞാസവസ്സകാലാ, താവ. ഠിതാ ഹോതീതി വഡ്ഢിഹാനിയോ അനുപഗന്ത്വാ സമരൂപേനേവ ഠിതാ ഹോതി. മന്ദാതി മുദുകാ അതിഖിണാ. തദാതി അസീതിനവുതിവസ്സകാലേ വദന്തേപി തഥാചിരപരിചിതേപീതി അധിപ്പായോ. ഭഗ്ഗാതി തേജോഭഗ്ഗേന ഭഗ്ഗാ ദുബ്ബണ്ണാ. ഹദയകോടിംയേവാതി ചക്ഖാദിവത്ഥൂസു അപ്പവത്തിത്വാ തേസം ആദിഅന്തകോടിഭൂതം ഹദയവത്ഥുംയേവ. താവാതി യാവ വേദനാ വത്തതി, താവ.
വാപിയാതി മഹാതളാകേന. പഞ്ചഉദകമഗ്ഗസമ്പന്നന്തി പഞ്ചഹി ഉദകസ്സ പവിസനനിക്ഖമനമഗ്ഗേഹി യുത്തം. തതോ തതോ വിസ്സന്ദമാനം സബ്ബസോ പുണ്ണത്താ. പഠമം ദേവേ വസ്സന്തേതിആദി ഉപമാസംസന്ദനം. ഇമം വേദനം സന്ധായാതി ഇമം യഥാവുത്തം പരിയോസാനപ്പത്തം മനോദ്വാരികവേദനം സന്ധായ.
കായസ്സ ഭേദാതി അത്തഭാവസ്സ വിനാസനതോ. പരതോ അഗന്ത്വാതി പരലോകവസേന അഗന്ത്വാ. വേദനാനം സീതിഭാവോ നാമ സങ്ഖാരദരഥപരിളാഹാഭാവോ. സോ പനായം സബ്ബസോ അപ്പവത്തിവസേനേവാതി ആഹ ‘‘അപ്പവത്തനധമ്മാനി ഭവിസ്സന്തീ’’തി.
അത്തഭാവം നാസേതുകാമസ്സ ദള്ഹം ഉപ്പന്നം സംവേഗഞാണം സന്ധായാഹ ‘‘കുദാലോ വിയ പഞ്ഞാ’’തി. തതോ നിബ്ബത്തിതജ്ഝാനസമാധിം സന്ധായ ‘‘പിടകം വിയ സമാധീ’’തി. തന്നിസ്സായ പവത്തേതബ്ബവിപസ്സനാരമ്ഭഞാണം സന്ധായ ‘‘ഖനിത്തി വിയ വിപസ്സനാ’’തി ച വുത്തം. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.
വപ്പസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൬. സാള്ഹസുത്തവണ്ണനാ
൧൯൬. ഛട്ഠേ കായദള്ഹിബഹുലതം തപതീതി തപോ, അത്തകിലമഥാനുയോഗവസേന പവത്തം വീരിയം. തേന കായദള്ഹിബഹുലതാനിമിത്തസ്സ പാപസ്സ ജിഗുച്ഛനം വിരജ്ജനം തപോജിഗുച്ഛാതി ആഹ ‘‘ദുക്കരകാരികസങ്ഖാതേനാ’’തിആദി. തപോജിഗുച്ഛവാദാതിആദീസു തപോജിഗുച്ഛം വദന്തി, മനസാപി തമേവ സാരതോ ഗഹേത്വാ വിചരന്തി, കായേനപി തമേവ അല്ലീനാ നാനപ്പകാരം അത്തകിലമഥാനുയോഗമനുയുത്താ വിഹരന്തീതി അത്ഥോ. അപരിസുദ്ധകായസമാചാരാതി അപരിസുദ്ധേന പാണാതിപാതാദിനാ കായസമാചാരേന സമന്നാഗതാ. അപരിസുദ്ധവചീസമാചാരാതി അപരിസുദ്ധേന മുസാവാദാദിനാ വചീസമാചാരേന സമന്നാഗതാ. അപരിസുദ്ധമനോസമാചാരാതി അപരിസുദ്ധേന അഭിജ്ഝാദിനാ മനോസമാചാരേന സമന്നാഗതാ. കാമം അകുസലകായസമാചാരവചീസമാചാരപ്പവത്തികാലേപി അഭിജ്ഝാദയോ പവത്തന്തിയേവ, തദാ പന തേ ചേതനാപക്ഖികാ വാ അബ്ബോഹാരികാ വാതി, മനോസമാചാരവാരേ ഏവ അഭിജ്ഝാദിവസേന യോജനാ കതാ. അഥ വാ ദ്വാരന്തരേ പവത്താനം പാണാതിപാതാദീനം വചീസമാചാരാദിഭാവാഭാവോ വിയ ദ്വാരന്തരേ പവത്താനമ്പി അഭിജ്ഝാദീനം കായസമാചാരാദിഭാവോ അസിദ്ധോ, മനോസമാചാരഭാവോ ഏവ പന സിദ്ധോതി കത്വാ മനോസമാചാരവാരേ ഏവ അഭിജ്ഝാദയോ ഉദ്ധടാ. തഥാ ഹി വുത്തം –
‘‘ദ്വാരേ ചരന്തി കമ്മാനി, ന ദ്വാരാ ദ്വാരചാരിനോ;
തസ്മാ ദ്വാരേഹി കമ്മാനി, അഞ്ഞമഞ്ഞം വവത്ഥിതാ’’തി. (ധ. സ. അട്ഠ. ൧ കാമാവചരകുസലദ്വാരകഥാ);
അപരിസുദ്ധാജീവാതി അപരിസുദ്ധേന വേജ്ജകമ്മദൂതകമ്മവഡ്ഢിയോഗാദിനാ ഏകവീസതിഅനേസനാഭേദേന ആജീവേന സമന്നാഗതാ. ഇദഞ്ച സാസനേ പബ്ബജിതാനംയേവ വസേന വുത്തം, ‘‘യേപി തേ സമണബ്രാഹ്മണാ’’തി പന വചനതോ ബാഹിരകവസേന ഗഹട്ഠവസേന ച യോജനാ വേദിതബ്ബാ. ഗഹട്ഠാനമ്പി ഹി ജാതിധമ്മകുലധമ്മദേസധമ്മവിലോമനവസേന അഞ്ഞഥാപി മിച്ഛാജീവോ ലബ്ഭതേവ.
ഞാണദസ്സനായാതി ഏത്ഥ ഞാണദസ്സനന്തി മഗ്ഗഞാണമ്പി വുച്ചതി ഫലഞാണമ്പി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണമ്പി പച്ചവേക്ഖണഞാണമ്പി വിപസ്സനാഞാണമ്പി. ‘‘കിം നു ഖോ, ആവുസോ, ഞാണദസ്സനവിസുദ്ധത്ഥം ഭഗവതി ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതീ’’തി (മ. നി. ൧.൨൫൭) ഹി ഏത്ഥ മഗ്ഗഞാണം ‘‘ഞാണദസ്സന’’ന്തി വുത്തം. ‘‘അയമഞ്ഞോ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മോ അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസോ അധിഗതോ ഫാസുവിഹാരോ’’തി (മ. നി. ൧.൩൨൮) ഏത്ഥ ഫലഞാണം. ‘‘ഭഗവതോപി ഖോ ഞാണം ഉദപാദി സത്താഹകാലകതോ ആളാരോ കാലാമോ’’തി (മഹാവ. ൧൦) ഏത്ഥ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം. ‘‘ഞാണഞ്ച പന മേ ദസ്സനം ഉദപാദി, അകുപ്പാ മേ വിമുത്തി, അയമന്തിമാ ജാതീ’’തി (സം. നി. ൫.൧൦൮൧; മഹാവ. ൧൬; പടി. മ. ൨.൩൦) ഏത്ഥ പച്ചവേക്ഖണഞാണം. ‘‘ഞാണദസ്സനായ ചിത്തം അഭിനീഹരതീ’’തി (ദീ. നി. ൧.൨൩൪-൨൩൫) ഏത്ഥ വിപസ്സനാഞാണം. ഇധ പന ഞാണദസ്സനായാതി മഗ്ഗഞാണം ‘‘ഞാണദസ്സന’’ന്തി വുത്തം. തേനാഹ ‘‘മഗ്ഗഞാണസങ്ഖാതായ ദസ്സനായാ’’തി. അവിരാധിതം വിജ്ഝതീതി അവിരാധിതം കത്വാ വിജ്ഝതി. സേസമേത്ഥ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.
സാള്ഹസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൭. മല്ലികാദേവീസുത്തവണ്ണനാ
൧൯൭. സത്തമേ അപ്പേസക്ഖാതി അപ്പാനുഭാവാ. സാ പന അപ്പേസക്ഖതാ ആധിപതേയ്യസമ്പത്തിയാ പരിവാരസമ്പത്തിയാ ച അഭാവേന പാകടാ ഹോതി. തത്ഥ പരിവാരസമ്പത്തിയാ അഭാവം ദസ്സേന്തോ ‘‘അപ്പപരിവാരാ’’തി ആഹ. ഇസ്സരാതി ആധിപതേയ്യസംവത്തനകമ്മബലേന ഈസനസീലാ. സാ പനസ്സാ ഇസ്സരതാ വിഭവസമ്പത്തിപച്ചയാ പാകടാ ജാതാതി അഡ്ഢതാപരിയായഭാവേന വദന്തോ ‘‘അഡ്ഢാതി ഇസ്സരാ’’തി ആഹ. മഹന്തം ധനമേതിസ്സാ ഭൂമിഗതഞ്ചേവ വളഞ്ജനകഞ്ചാതി മഹദ്ധനാ. ഇധ പന വളഞ്ജനകേനേവ ധനേന മഹദ്ധനതം ദസ്സേന്തോ ‘‘വളഞ്ജനകധനേന മഹദ്ധനാ’’തി ആഹ. ഈസതീതി ഈസാ, അഭിഭൂതി അത്ഥോ. മഹതീ ഈസാ മഹേസാ, സുപ്പതിട്ഠിതമഹേസതായ പന പരേഹി മഹേസോതി അക്ഖാതബ്ബതായ മഹേസക്ഖാ. യസ്മാ പന സോ മഹേസക്ഖാഭാവോ ആധിപതേയ്യപരിവാരസമ്പത്തിയാ വിഞ്ഞായതി, തസ്മാ ‘‘മഹാപരിവാരാ’’തി വുത്തം.
സണ്ഠാനപാരിപൂരിയാ അധികം രൂപമസ്സാതി അഭിരൂപാ. സണ്ഠാനപാരിപൂരിയാതി ച ഹത്ഥപാദാദിസരീരാവയവാനം സുസണ്ഠിതതായാതി അത്ഥോ. അവയവപാരിപൂരിയാ ഹി സമുദായപാരിപൂരിസിദ്ധി. രൂപന്തി ച സരീരം ‘‘രൂപവന്തേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതീ’’തിആദീസു വിയ. ദസ്സനയുത്താതി സുരൂപഭാവേന പസ്സിതബ്ബയുത്താ, ദിസ്സമാനാ ചക്ഖൂനി പിയായതീതി അഞ്ഞകിച്ചവിക്ഖേപം ഹിത്വാപി ദട്ഠബ്ബാതി വുത്തം ഹോതി. ദിസ്സമാനാവ സോമനസ്സവസേന ചിത്തം പസാദേതീതി പാസാദികാ. തേനാഹ ‘‘ദസ്സനേന പാസാദികാ’’തി. പോക്ഖരതാതി വുച്ചതി സുന്ദരഭാവോ, വണ്ണസ്സ പോക്ഖരതാ വണ്ണപോക്ഖരതാ, തായ വണ്ണസമ്പത്തിയാതി അത്ഥോ. പോരാണാ പന പോക്ഖരന്തി സരീരം വദന്തി, വണ്ണം വണ്ണമേവ. തേസം മതേന വണ്ണഞ്ച പോക്ഖരഞ്ച വണ്ണപോക്ഖരാനി, തേസം ഭാവോ വണ്ണപോക്ഖരതാ. ഇതി പരമായ വണ്ണപോക്ഖരതായാതി ഉത്തമപരിസുദ്ധേന വണ്ണേന ചേവ സരീരസണ്ഠാനസമ്പത്തിയാ ചാതി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. തേനേവാഹ ‘‘വണ്ണേന ചേവ സരീരസണ്ഠാനേന ചാ’’തി. തത്ഥ വണ്ണേനാതി വണ്ണധാതുയാ. സരീരം നാമ സന്നിവേസവിസിട്ഠോ കരചരണഗീവാസീസാദിഅവയവസമുദായോ, സോ ച സണ്ഠാനമുഖേന ഗയ്ഹതീതി ആഹ ‘‘സരീരസണ്ഠാനേനാ’’തി.
അഭിസജ്ജതീതി കുജ്ഝനവസേനേവ കുടിലകണ്ടകോ വിയ തസ്മിം തസ്മിം സമുട്ഠാനേ മകരദന്തോ വിയ ലഗതി. യഞ്ഹി കോധസ്സ ഉപ്പത്തിട്ഠാനഭൂതേ ആരമ്മണേ ഉപനാഹസ്സ പച്ചയഭൂതം കുജ്ഝനവസേന അഭിസജ്ജനം, തം ഇധാധിപ്പേതം, ന ലുബ്ഭനവസേന. കുപ്പതീതിആദീസു പുബ്ബുപ്പത്തി കോപോ, തതോ ബലവതരോ ബ്യാപാദോ ലദ്ധാസേവനതായ ചിത്തസ്സ ബ്യാപജ്ജനതോ. സാതിസയം ലദ്ധാസേവനതായ തതോ ബ്യാപാദതോപി ബലവതരാ പച്ചത്ഥികഭാവേന ഥാമപ്പത്തി പതിത്ഥിയനാ. അന്നം പാനന്തിആദീസു അദീയതോ അന്നം, ഖാദനീയം ഭോജനീയഞ്ച. പാതബ്യതോ പാനം, യംകിഞ്ചി പാനം. വസിതബ്ബതോ അച്ഛാദേതബ്ബതോ വത്ഥം, നിവാസനപാവുരണം. യന്തി തേനാതി യാനം, ഛത്തുപാഹനവയ്ഹസിവികാദി യംകിഞ്ചി ഗമനപച്ചയം. ഛത്തമ്പി ഹി വസ്സാതപദുക്ഖനിവാരണേന മഗ്ഗഗമനസാധനന്തി കത്വാ ‘‘യാന’’ന്തി വുച്ചതി. മാലന്തി യംകിഞ്ചി സുമനമാലാദിപുപ്ഫം. ഗന്ധന്തി യംകിഞ്ചി ചന്ദനാദിവിലേപനം.
മല്ലികാദേവീസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൮. അത്തന്തപസുത്തവണ്ണനാ
൧൯൮. അട്ഠമേ ആഹിതോ അഹംമാനോ ഏത്ഥാതി അത്താ, അത്തഭാവോ. ഇധ പന യോ പരോ ന ഹോതി, സോ അത്താ, തം അത്താനം. പരന്തി അത്തതോ അഞ്ഞം. ദിട്ഠേതി പച്ചക്ഖഭൂതേ. ധമ്മേതി ഉപാദാനക്ഖന്ധധമ്മേ. തത്ഥ ഹി അത്താ ഭവതി, അത്തസഞ്ഞാദിട്ഠി ഭവതീതി അത്തഭാവസമഞ്ഞാ. തേനാഹ ‘‘ദിട്ഠേവ ധമ്മേതി ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ’’തി. ഛാതം വുച്ചതി തണ്ഹാ ജിഘച്ഛാഹേതുതായ. അന്തോ താപനകിലേസാനന്തി അത്തനോ സന്താനേ ദരഥപരിളാഹജനനേന സന്താപനകിലേസാനം.
പരേസം ഹനനഘാതനാദിനാ രോദാപനതോ ലുദ്ദോ. തഥാ വിഘാതകഭാവേന കായചിത്താനം വിദാലനതോ ദാരുണോ. ഥദ്ധഹദയോ കക്ഖളോ. ബന്ധനാഗാരേ നിയുത്തോ ബന്ധനാഗാരികോ.
ഖത്തിയാഭിസേകേനാതി ഖത്തിയാനം കാതബ്ബഅഭിസേകേന. സന്ഥാഗാരന്തി സന്ഥാരവസേന കതം അഗാരം യഞ്ഞാഗാരം. സപ്പിതേലേനാതി സപ്പിമിസ്സേന തേലേന. യമകസ്നേഹേന ഹി ഏസാ തദാ കായം അബ്ഭഞ്ജതി. വച്ഛഭാവം തരിത്വാ ഠിതോ വച്ഛതരോ. പരിക്ഖേപകരണത്ഥായാതി നവമാലാഹി സദ്ധിം ദബ്ഭേഹി വേദിയാ പരിക്ഖിപനത്ഥായ. യഞ്ഞഭൂമിയന്തി അവസേസയഞ്ഞട്ഠാനേ.
ദൂരസമുസ്സാരിതമാനസ്സേവ സാസനേ സമ്മാപടിപത്തി സമ്ഭവതി, ന മാനജാതികസ്സാതി ആഹ ‘‘നിഹതമാനത്താ’’തി. ഉസ്സന്നത്താതി ബഹുഭാവതോ. ഭോഗാരോഗ്യാദിവത്ഥുകാ മദാ സുപ്പഹിയാ ഹോന്തി നിമിത്തസ്സ അവട്ഠാനതോ, ന തഥാ കുലവിജ്ജാമദാതി ഖത്തിയബ്രാഹ്മണകുലാനം പബ്ബജിതാനമ്പി ജാതിവിജ്ജാ നിസ്സായ മാനജപ്പനം ദുപ്പജഹന്തി ആഹ ‘‘യേഭുയ്യേന ഹി…പേ… മാനം കരോന്തീ’’തി. വിജാതിതായാതി നിഹീനജാതിതായ. പതിട്ഠാതും ന സക്കോന്തീതി സുവിസുദ്ധം കത്വാ സീലം രക്ഖിതും ന സക്കോന്തി. സീലവസേന ഹി സാസനേ പതിട്ഠഹന്തി. പതിട്ഠാതുന്തി വാ സച്ചപ്പടിവേധേന ലോകുത്തരായ പതിട്ഠായ പതിട്ഠാതും. യേഭുയ്യേന ഹി ഉപനിസ്സയസമ്പന്നാ സുജാതായേവ ഹോന്തി, ന ദുജ്ജാതാ.
പരിസുദ്ധന്തി രാഗാദീനം അച്ചന്തമേവ പഹാനദീപനതോ നിരുപക്കിലേസതായ സബ്ബസോ വിസുദ്ധം. സദ്ധം പടിലഭതീതി പോഥുജ്ജനികസദ്ധാവസേന സദ്ദഹതി. വിഞ്ഞുജാതികാനഞ്ഹി ധമ്മസമ്പത്തിഗ്ഗഹണപുബ്ബികാ സദ്ധാസിദ്ധി ധമ്മപ്പമാണധമ്മപ്പസന്നഭാവതോ. ജായമ്പതികാതി ഘരണിപതികാ. കാമം ‘‘ജായമ്പതികാ’’തി വുത്തേ ഘരസാമികഘരസാമിനിവസേന ദ്വിന്നംയേവ ഗഹണം വിഞ്ഞായതി, യസ്സ പന പുരിസസ്സ അനേകാ പജാപതിയോ ഹോന്തി, തത്ഥ കിം വത്തബ്ബന്തി ഏകായപി സംവാസോ സമ്ബാധോതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘ദ്വേ’’തി വുത്തം. രാഗാദിനാ സകിഞ്ചനട്ഠേന, ഖേത്തവത്ഥുആദിനാ സപലിബോധട്ഠേന രാഗരജാദീനം ആഗമനപഥതാപി ഉപ്പജ്ജനട്ഠാനതാ ഏവാതി ദ്വേപി വണ്ണനാ ഏകത്ഥാ, ബ്യഞ്ജനമേവ നാനം. അലഗ്ഗനട്ഠേനാതി അസജ്ജനട്ഠേന അപ്പടിബദ്ധഭാവേന. ഏവം അകുസലകുസലപ്പവത്തീനം ഠാനഭാവേന ഘരാവാസപബ്ബജ്ജാനം സമ്ബാധബ്ഭോകാസതം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി കുസലപ്പവത്തിയായേവ അട്ഠാനട്ഠാനഭാവേന തേസം തം ദസ്സേതും ‘‘അപിചാ’’തിആദി വുത്തം.
സങ്ഖേപകഥാതി വിസും വിസും പദുദ്ധാരം അകത്വാ സങ്ഖേപതോ അത്ഥവണ്ണനാ. ഏകമ്പി ദിവസന്തി ഏകദിവസമത്തമ്പി. അഖണ്ഡം കത്വാതി ദുക്കടമത്തസ്സപി അനാപജ്ജനേന അഖണ്ഡിതം കത്വാ. കിലേസമലേന അമലിനന്തി തണ്ഹാസംകിലേസാദിവസേന അസംകിലിട്ഠം കത്വാ. പരിദഹിത്വാതി നിവാസേത്വാ ചേവ പാരുപിത്വാ ച. അഗാരവാസോ അഗാരം ഉത്തരപദലോപേന, തസ്സ വഡ്ഢിആവഹം അഗാരസ്സ ഹിതം.
ഭോഗക്ഖന്ധോതി ഭോഗരാസി ഭോഗസമുദായോ. ആബന്ധനട്ഠേനാതി പുത്തോ നത്താതിആദിനാ പേമവസേന സപരിച്ഛേദവസേന ബന്ധനട്ഠേന. അമ്ഹാകമേതേതി ഞായന്തീതി ഞാതീ, പിതാമഹപിതുപുത്താദിവസേന പരിവത്തനട്ഠേന പരിവട്ടോ. സാമഞ്ഞവാചീപി സിക്ഖാ-സദ്ദോ ആജീവസദ്ദസന്നിധാനതോ ഉപരിവുച്ചമാനവിസേസാപേക്ഖായ ച വിസേസനിവിട്ഠോവ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘യാ ഭിക്ഖൂനം അധിസീലസങ്ഖാതാ സിക്ഖാ’’തി. സിക്ഖിതബ്ബട്ഠേന സിക്ഖാ, സഹ ആജീവന്തി ഏത്ഥാതി സാജീവോ. സിക്ഖനഭാവേനാതി സിക്ഖായ സാജീവേ ച സിക്ഖനഭാവേന. സിക്ഖം പരിപൂരേന്തോതി സീലസംവരം പരിപൂരേന്തോ. സാജീവഞ്ച അവീതിക്കമന്തോതി ‘‘നാമകായോ, പദകായോ, നിരുത്തികായോ, ബ്യഞ്ജനകായോ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൩൯) വുത്തം സിക്ഖാപദം ഭഗവതോ ച വചനം അവീതിക്കമന്തോ ഹുത്വാതി അത്ഥോ. ഇദമേവ ച ‘‘സിക്ഖന’’ന്തി വുത്തം, തത്ഥ സാജീവാനം അവീതിക്കമോ സിക്ഖാപാരിപൂരിയാ പച്ചയോ. തതോ ഹി യാവ മഗ്ഗാ സിക്ഖാപാരിപൂരീ ഹോതീതി.
അനുപ്പദാതാതി അനുബലപ്പദാതാ, അനുവത്തനവസേന വാ പദാതാ. കസ്സ പന അനുവത്തനം പദാനഞ്ചാതി? ‘‘സഹിതാന’’ന്തി വുത്തത്താ സന്ധാനസ്സാതി വിഞ്ഞായതി. തേനാഹ ‘‘സന്ധാനാനുപ്പദാതാ’’തി. യസ്മാ പന അനുവത്തനവസേന സന്ധാനസ്സ പദാനം ആധാനം ആരക്ഖനം വാ ദള്ഹകരണം ഹോതി, തേന വുത്തം ‘‘ദ്വേ ജനേ സമഗ്ഗേ ദിസ്വാ’’തിആദി. ആരമന്തി ഏത്ഥാതി ആരാമോ, രമിതബ്ബട്ഠാനം. യസ്മാ പന ആ-കാരേന വിനാപി അയമത്ഥോ ലബ്ഭതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘സമഗ്ഗരാമോതിപി പാളി, അയമേവത്ഥോ’’തി.
ഏത്ഥാതി –
‘‘നേലങ്ഗോ സേതപച്ഛാദോ, ഏകാരോ വത്തതീ രഥോ;
അനീഘം പസ്സ ആയന്തം, ഛിന്നസോതം അബന്ധന’’ന്തി. (സം. നി. ൪.൩൪൭; ഉദാ. ൬൫; പേടകോ. ൨൫) –
ഇമിസ്സാ ഗാഥായ. സീലഞ്ഹേത്ഥ നേലങ്ഗന്തി വുത്തം. തേനേവാഹ – ‘‘ചിത്തോ ഗഹപതി, നേലങ്ഗന്തി ഖോ, ഭന്തേ, സീലാനമേതം അധിവചന’’ന്തി (സം. നി. ൪.൩൪൭). സുകുമാരാതി അപ്ഫരുസതായ മുദുകാ. പുരസ്സ ഏസാതി ഏത്ഥ പുര-സദ്ദോ തന്നിവാസിവാചകോ ദട്ഠബ്ബോ – ‘‘ഗാമോ ആഗതോ’’തിആദീസു വിയ. തേനേവാഹ ‘‘നഗരവാസീന’’ന്തി. മനം അപ്പായതി വഡ്ഢേതീതി മനാപോ. തേന വുത്തം ‘‘ചിത്തവുഡ്ഢികരാ’’തി.
കാലവാദീതിആദി സമ്ഫപ്പലാപാ പടിവിരതസ്സ പടിപത്തിദസ്സനം. അത്ഥസംഹിതാപി ഹി വാചാ അയുത്തകാലപ്പയോഗേന അത്ഥാവഹാ ന സിയാതി അനത്ഥവിഞ്ഞാപനവാചം അനുലോമേതി, തസ്മാ സമ്ഫപ്പലാപം പജഹന്തേന അകാലവാദിതാ പരിഹരിതബ്ബാതി വുത്തം ‘‘കാലവാദീ’’തി. കാലേന വദന്തേനപി ഉഭയാനത്ഥസാധനതോ അഭൂതം പരിവജ്ജേതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘ഭൂതവാദീ’’തി. ഭൂതഞ്ച വദന്തേന യം ഇധലോകപരലോകഹിതസമ്പാദകം, തദേവ വത്തബ്ബന്തി ദസ്സേതും ‘‘അത്ഥവാദീ’’തി വുത്തം. അത്ഥം വദന്തേനപി ലോകിയധമ്മസന്നിസ്സിതമേവ അവത്വാ ലോകുത്തരധമ്മസന്നിസ്സിതം കത്വാ വത്തബ്ബന്തി ദസ്സനത്ഥം ‘‘ധമ്മവാദീ’’തി വുത്തം. യഥാ ച അത്ഥോ ലോകുത്തരധമ്മസന്നിസ്സിതോ ഹോതി, തം ദസ്സേതും ‘‘വിനയവാദീ’’തി വുത്തം. പഞ്ചന്നഞ്ഹി സംവരവിനയാനം പഞ്ചന്നഞ്ച പഹാനവിനയാനം വസേന വുച്ചമാനോ അത്ഥോ നിബ്ബാനാധിഗമനഹേതുഭാവതോ ലോകുത്തരധമ്മസന്നിസ്സിതോ ഹോതീതി. ഏവം ഗുണവിസേസയുത്തോവ അത്ഥോ വുച്ചമാനോ ദേസനാകോസല്ലേ സതി സോഭതി, കിച്ചകരോ ച ഹോതി, ന അഞ്ഞഥാതി ദസ്സേതും ‘‘നിധാനവതിം വാചം ഭാസിതാ’’തി വുത്തം. ഇദാനി തം ദേസനാകോസല്ലം വിഭാവേതും ‘‘കാലേനാ’’തിആദിമാഹ. പുച്ഛാദിവസേന ഹി ഓതിണ്ണവാചാവത്ഥുസ്മിം ഏകംസാദിബ്യാകരണവിഭാഗം സല്ലക്ഖേത്വാ ഠപനാഹേതൂദാഹരണസന്ദസ്സനാദിം തംതംകാലാനുരൂപം വിഭാവേന്തിയാ പരിമിതപരിച്ഛിന്നരൂപായ വിപുലതരഗമ്ഭീരോദാരപരമത്ഥവിത്ഥാരസങ്ഗാഹികായ കഥായ ഞാണബലാനുരൂപം പരേ യാഥാവതോ ധമ്മേ പതിട്ഠാപേന്തോ ‘‘ദേസനാകുസലോ’’തി വുച്ചതീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥയോജനാ വേദിതബ്ബാ.
ഏവം പടിപാടിയാ സത്ത മൂലസിക്ഖാപദാനി വിഭജിത്വാ അഭിജ്ഝാദിപ്പഹാനം ഇന്ദ്രിയസംവരജാഗരിയാനുയോഗേഹി വിഭാവേതും തമ്പി നീഹരിത്വാ ആചാരസീലസ്സേവ വിഭജനവസേന പാളി പവത്താതി തദത്ഥം വിവരിതും ‘‘ബീജഗാമഭൂതഗാമസമാരമ്ഭാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ബീജാനം ഗാമോ സമൂഹോ ബീജഗാമോ. ഭൂതാനം ജാതാനം നിബ്ബത്താനം രുക്ഖഗച്ഛലതാദീനം സമൂഹോ ഭൂതഗാമോ. നനു ച രുക്ഖാദയോ ചിത്തരഹിതതായ ന ജീവാ, ചിത്തരഹിതതാ ച പരിപ്ഫന്ദാഭാവതോ ഛിന്നേ വിരുഹനതോ വിസദിസജാതിഭാവതോ ചതുയോനിഅപരിയാപന്നതോ ച വേദിതബ്ബാ, വുദ്ധി പന പവാളസിലാലവണാനമ്പി വിജ്ജതീതി ന തേസം ജീവഭാവേ കാരണം, വിസയഗ്ഗഹണഞ്ച നേസം പരികപ്പനാമത്തം സുപനം വിയ ചിഞ്ചാദീനം, തഥാ ദോഹളാദയോ, അഥ കസ്മാ ബീജഗാമഭൂതഗാമസമാരമ്ഭാ പടിവിരതി ഇച്ഛിതാതി? സമണസാരുപ്പതോ തന്നിവാസിസത്താനുരക്ഖണതോ ച. തേനേവാഹ – ‘‘ജീവസഞ്ഞിനോ ഹി മോഘപുരിസ മനുസ്സാ രുക്ഖസ്മി’’ന്തിആദി (പാചി. ൮൯).
മൂലമേവ ബീജം മൂലബീജം, മൂലം ബീജം ഏതസ്സാതിപി മൂലബീജം. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. ഫളുബീജന്തി പബ്ബബീജം. പച്ചയന്തരസമവായേ സദിസഫലുപ്പത്തിയാ വിസേസകാരണഭാവതോ വിരുഹനസമത്ഥേ സാരഫലേ നിരുള്ഹോ ബീജ-സദ്ദോ തദത്ഥസംസിദ്ധിയാ മൂലാദീസുപി കേസുചി പവത്തതീതി മൂലാദിതോ നിവത്തനത്ഥം ഏകേന ബീജ-സദ്ദേന വിസേസേത്വാ വുത്തം ‘‘ബീജബീജ’’ന്തി ‘‘രൂപരൂപം, ദുക്ഖദുക്ഖ’’ന്തി (സം. നി. ൪.൩൨൭) ച യഥാ. കസ്മാ പനേത്ഥ ബീജഗാമഭൂതഗാമം ഉദ്ധരിത്വാ ബീജഗാമോ ഏവ നിദ്ദിട്ഠോതി? ന ഖോ പനേതം ഏവം ദട്ഠബ്ബം, നനു അവോചുമ്ഹാ ‘‘മൂലമേവ ബീജം മൂലബീജം, മൂലം ബീജം ഏതസ്സാതിപി മൂലബീജ’’ന്തി. തത്ഥ പുരിമേന ബീജഗാമോ നിദ്ദിട്ഠോ, ദുതിയേന ഭൂതഗാമോ. ദുവിധോപേസ മൂലബീജഞ്ച മൂലബീജഞ്ച മൂലബീജന്തി സാമഞ്ഞനിദ്ദേസേന, ഏകസേസനയേന വാ ഉദ്ദിട്ഠോതി വേദിതബ്ബോ. തേനേവാഹ ‘‘പഞ്ചവിധസ്സാ’’തിആദി. നീലതിണരുക്ഖാദികസ്സാതി അല്ലതിണസ്സ ചേവ അല്ലരുക്ഖാദികസ്സ ച. ആദി-സദ്ദേന ഓസധിഗച്ഛലതാദീനം സങ്ഗഹോ.
ഏകം ഭത്തം ഏകഭത്തം, തം അസ്സ അത്ഥീതി ഏകഭത്തികോ. സോ പന രത്തിഭോജനേനപി സിയാതി തന്നിവത്തനത്ഥം ആഹ ‘‘രത്തൂപരതോ’’തി. ഏവമ്പി അപരണ്ഹഭോജീപി സിയാ ഏകഭത്തികോതി തന്നിവത്തനത്ഥം ‘‘വിരതോ വികാലഭോജനാ’’തി വുത്തം. അരുണുഗ്ഗമനതോ പട്ഠായ യാവ മജ്ഝന്ഹികാ അയം ബുദ്ധാദീനം അരിയാനം ആചിണ്ണസമാചിണ്ണോ ഭോജനസ്സ കാലോ നാമ, തദഞ്ഞോ വികാലോ. അട്ഠകഥായം പന ദുതിയപദേന രത്തിഭോജനസ്സ പടിക്ഖിത്തത്താ ‘‘അതിക്കന്തേ മജ്ഝന്ഹികേ യാവ സൂരിയത്ഥങ്ഗമനാ ഭോജനം വികാലഭോജനം നാമാ’’തി വുത്തം.
ദാരുമാസകോതി യേ വോഹാരം ഗച്ഛന്തീതി ഇതി-സദ്ദേന ഏവംപകാരേ ദസ്സേതി. അഞ്ഞേഹി ഗാഹാപനേ ഉപനിക്ഖിത്തസാദിയനേ ച പടിഗ്ഗഹണത്ഥോ ലബ്ഭതീതി ‘‘നേവ തം ഉഗ്ഗണ്ഹാതി, ന ഉഗ്ഗഹാപേതി, ന ഉപനിക്ഖിത്തം സാദിയതീ’’തി വുത്തം. അഥ വാ തിവിധം പടിഗ്ഗഹണം കായേന, വാചായ, മനസാതി. തത്ഥ കായേന പടിഗ്ഗഹണം ഉഗ്ഗണ്ഹനം, വാചായ പടിഗ്ഗഹണം ഉഗ്ഗഹാപനം, മനസാ പടിഗ്ഗഹണം സാദിയനന്തി തിവിധമ്പി പടിഗ്ഗഹണം ഏകജ്ഝം ഗഹേത്വാ പടിഗ്ഗഹണാതി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘നേവ തം ഉഗ്ഗണ്ഹാതീ’’തിആദി. ഏസ നയോ ആമകധഞ്ഞപടിഗ്ഗഹണാതിആദീസുപി. നീവാരാദിഉപധഞ്ഞസ്സ സാലിആദിമൂലധഞ്ഞന്തോഗധത്താ വുത്തം ‘‘സത്തവിധസ്സാ’’തി. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ച വസാനി ഭേസജ്ജാനി അച്ഛവസം, മച്ഛവസം, സുസുകാവസം, സൂകരവസം, ഗദ്രഭവസ’’ന്തി (മഹാവ. ൨൬൨) വുത്തത്താ ഇദം ഓദിസ്സ അനുഞ്ഞാതം നാമ. തസ്സ പന ‘‘കാലേ പടിഗ്ഗഹിത’’ന്തി (മഹാവ. ൨൬൨) വുത്തത്താ പടിഗ്ഗഹണം വട്ടതി സതി പച്ചയേതി ആഹ ‘‘അഞ്ഞത്ര ഓദിസ്സ അനുഞ്ഞാതാ’’തി.
സാരുപ്പേന വഞ്ചനം രൂപകൂടം, പതിരൂപേന വഞ്ചനാതി അത്ഥോ. അങ്ഗേന അത്തനോ സരീരാവയവേന വഞ്ചനം അങ്ഗകൂടം. ഗണ്ഹനവസേന വഞ്ചനം ഗഹണകൂടം. പടിച്ഛന്നം കത്വാ വഞ്ചനം പടിച്ഛന്നകൂടം. അക്കമതീതി നിപ്പീളേതി, പുബ്ബഭാഗേ അക്കമതീതി സമ്ബന്ധോ. ഹദയന്തി നാളിആദിമാനഭാജനാനം അബ്ഭന്തരം. തേലാദീനം നാളിആദീഹി മിനനകാലേ ഉസ്സാപിതാ സിഖായേവ സിഖാഭേദോ, തസ്സാ ഹാപനം. കേചീതി സാരസമാസാചരിയാ ഉത്തരവിഹാരവാസിനോ ച.
വധോതി മുട്ഠിപ്പഹാരകസാതാളനാദീഹി ഹിംസനം, വിഹേഠനന്തി അത്ഥോ. വിഹേഠനത്ഥോപി ഹി വധ-സദ്ദോ ദിസ്സതി ‘‘അത്താനം വധിത്വാ വധിത്വാ രോദതീ’’തിആദീസു. യഥാ ഹി അപടിഗ്ഗഹഭാവസാമഞ്ഞേ സതിപി പബ്ബജിതേഹി അപ്പടിഗ്ഗഹിതബ്ബവത്ഥുവിസേസഭാവസന്ദസ്സനത്ഥം ഇത്ഥികുമാരിദാസിദാസാദയോ വിഭാഗേന വുത്താ, ഏവം പരസ്സഹരണഭാവതോ അദിന്നാദാനഭാവസാമഞ്ഞേ സതിപി തുലാകൂടാദയോ അദിന്നാദാനവിസേസഭാവദസ്സനത്ഥം വിഭാഗേന വുത്താ. ന ഏവം പാണാതിപാതപരിയായസ്സ വധസ്സ പുന ഗഹണേ പയോജനം അത്ഥി, തത്ഥ സയംകാരോ, ഇധ പരംകാരോതി ച ന സക്കാ വത്തും ‘‘കായവചിപ്പയോഗസമുട്ഠാപികാ ചേതനാ ഛപ്പയോഗാ’’തി (ദീ. നി. ടീ. ൧.൧൦) വചനതോ, തസ്മാ യഥാവുത്തോ ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ യുത്തോ. അട്ഠകഥായം പന ‘‘വധോതി മാരണ’’ന്തി വുത്തം. തമ്പി പോഥനമേവ സന്ധായാതി ച സക്കാ വിഞ്ഞാതും മാരണസദ്ദസ്സ വിഹിംസനേപി ദിസ്സനതോ.
ചീവരപിണ്ഡപാതാനം യഥാക്കമം കായകുച്ഛിപരിഹരണമത്തജോതനായം അവിസേസതോ അട്ഠന്നം പരിക്ഖാരാനം തപ്പയോജനതാ സമ്ഭവതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘തേ സബ്ബേപീ’’തിആദിമാഹ. ഏതേപീതി നവപരിക്ഖാരികാദയോപി അപ്പിച്ഛാ ച സന്തുട്ഠാ ച. ന ഹി തത്തകേന മഹിച്ഛതാ അസന്തുട്ഠിതാ ഹോതീതി.
ചതൂസു ദിസാസു സുഖം വിഹരതി, തതോ ഏവ സുഖവിഹാരട്ഠാനഭൂതാ ചതസ്സോ ദിസാ അസ്സ സന്തീതി ചാതുദ്ദിസോ. തത്ഥ ചായം സത്തേ വാ സങ്ഖാരേ വാ ഭയേന നപ്പടിഹഞ്ഞതീതി അപ്പടിഘോ. ദ്വാദസവിധസ്സ സന്തോസസ്സ വസേന സന്തുസ്സനതോ സന്തുസ്സമാനോ. ഇതരീതരേനാതി ഉച്ചാവചേന പരിസ്സയാനം ബാഹിരാനം സീഹബ്യഗ്ഘാദീനം, അബ്ഭന്തരാനഞ്ച കാമച്ഛന്ദാദീനം കായചിത്തൂപദ്ദവാനം അഭിഭവനതോ പരിസ്സയാനം സഹിതാ. ബന്ധനഭാവകരഭയാഭാവേന അച്ഛമ്ഭി. ഏകോ അസഹായോ. തതോ ഏവ ഖഗ്ഗമിഗസിങ്ഗസദിസതായ ഖഗ്ഗവിസാണകപ്പോ ചരേയ്യാതി അത്ഥോ.
ഛിന്നപക്ഖോ, അസഞ്ജാതപക്ഖോ വാ സകുണോ ഗന്തും ന സക്കോതീതി പക്ഖി-സദ്ദേന വിസേസേത്വാ സകുണോ പാളിയം വുത്തോതി ആഹ ‘‘പക്ഖയുത്തോ സകുണോ’’തി. യസ്സ സന്നിധികാരപരിഭോഗോ കിഞ്ചി ഠപേതബ്ബം സാപേക്ഖാഠപനഞ്ച നത്ഥി, താദിസോ അയം ഭിക്ഖൂതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അയമേത്ഥ സങ്ഖേപത്ഥോ’’തിആദിമാഹ. അരിയന്തി അപേന്തി തതോ ദോസാ, തേഹി വാ ആരകാതി അരിയോതി ആഹ ‘‘അരിയേനാതി നിദ്ദോസേനാ’’തി. അജ്ഝത്തന്തി അത്തനി. നിദ്ദോസസുഖന്തി നിരാമിസസുഖം കിലേസവജ്ജരഹിതത്താ.
യഥാവുത്തേ സീലസംവരേ പതിട്ഠിതസ്സേവ ഇന്ദ്രിയസംവരോ ഇച്ഛിതബ്ബോ തദധിട്ഠാനതോ തസ്സ ച പരിപാലകഭാവതോതി വുത്തം ‘‘സോ ഇമിനാ അരിയേന സീലക്ഖന്ധേന സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖൂ’’തി. സേസപദേസൂതി ‘‘ന നിമിത്തഗ്ഗാഹീ ഹോതീ’’തിആദിപദേസു. അയം പനേത്ഥ സങ്ഖേപത്ഥോ – ന നിമിത്തഗ്ഗാഹീതി ഇത്ഥിപുരിസനിമിത്തം വാ സുഭനിമിത്താദികം വാ കിലേസവത്ഥുഭൂതം നിമിത്തം ന ഗണ്ഹാതി, ദിട്ഠമത്തേയേവ സണ്ഠാതി. നാനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹീതി കിലേസാനം അനു അനു ബ്യഞ്ജനതോ പാകടഭാവകരണതോ അനുബ്യഞ്ജനന്തിലദ്ധവോഹാരം ഹത്ഥപാദസിതഹസിതകഥിതവിലോകിതാദിഭേദം ആകാരം ന ഗണ്ഹാതി. യം തത്ഥ ഭൂതം, തദേവ ഗണ്ഹാതി. യത്വാധികരണമേനന്തിആദിമ്ഹി യംകാരണാ യസ്സ ചക്ഖുന്ദ്രിയാസംവരസ്സ ഹേതു ഏതം പുഗ്ഗലം സതികവാടേന ചക്ഖുന്ദ്രിയം അസംവുതം അപിഹിതചക്ഖുദ്വാരം ഹുത്വാ വിഹരന്തം ഏതേ അഭിജ്ഝാദയോ ധമ്മാ അന്വസ്സവേയ്യും അനുപ്പബന്ധേയ്യും. തസ്സ സംവരായ പടിപജ്ജതീതി തസ്സ ചക്ഖുന്ദ്രിയസ്സ സതികവാടേന പിദഹനത്ഥായ പടിപജ്ജതി. ഏവം പടിപജ്ജന്തോയേവ ച ‘‘രക്ഖതി ചക്ഖുന്ദ്രിയം, ചക്ഖുന്ദ്രിയേ സംവരം ആപജ്ജതീ’’തി വുച്ചതി. സോതേന സദ്ദം സുത്വാതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഏവമിദം സങ്ഖേപതോ രൂപാദീസു കിലേസാനുബന്ധനിമിത്താദിഗ്ഗാഹപരിവജ്ജനലക്ഖണം ഇന്ദ്രിയസംവരം സീലം വേദിതബ്ബം. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പന വിസുദ്ധിമഗ്ഗസംവണ്ണനാസു (വിസുദ്ധി. മഹാടീ. ൧.൧൩) വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. കിലേസേഹി അനവസിത്തസുഖന്തിആദീസു രൂപാദീസു നിമിത്താദിഗ്ഗാഹപരിവജ്ജനലക്ഖണത്താ ഇന്ദ്രിയസംവരസ്സ കിലേസേഹി അനവസിത്തസുഖതാ അവികിണ്ണസുഖതാ ചസ്സ വുത്താ.
അഭിക്കമനം അഭിക്കന്തോ, പുരതോ ഗമനം. പടിക്കമനം പടിക്കന്തോ, പച്ചാഗമനം. തദുഭയമ്പി ചതൂസു ഇരിയാപഥേസു ലബ്ഭതി. ഗമനേ താവ പുരതോ കായം അഭിഹരന്തോ അഭിക്കമതി നാമ, പടിനിവത്തേന്തോ പടിക്കമതി നാമ. ഠാനേപി ഠിതകോവ കായം പുരതോ ഓണമന്തോ അഭിക്കമതി നാമ, പച്ഛതോ അപനാമേന്തോ പടിക്കമതി നാമ. നിസജ്ജായപി നിസിന്നകോവ ആസനസ്സ പുരിമഅങ്ഗാഭിമുഖോ സംസരന്തോ അഭിക്കമതി നാമ, പച്ഛിമം അങ്ഗപ്പദേസം പച്ചാസംസരന്തോ പടിക്കമതി നാമ. നിപജ്ജായപി ഏസേവ നയോ.
സാത്ഥകസമ്പജഞ്ഞന്തിആദീസു സമന്തതോ പകാരേഹി, പകട്ഠം വാ സവിസേസം ജാനാതീതി സമ്പജാനോ, സമ്പജാനസ്സ ഭാവോ സമ്പജഞ്ഞം, തഥാപവത്തം ഞാണം. ധമ്മതോ വഡ്ഢിസങ്ഖാതേന സഹ അത്ഥേന വത്തതീതി സാത്ഥകം, അഭിക്കന്താദിസാത്ഥകസ്സ സമ്പജഞ്ഞം സാത്ഥകസമ്പജഞ്ഞം. സപ്പായസ്സ അത്തനോ ഉപകാരാവഹസ്സ സമ്പജഞ്ഞം സപ്പായസമ്പജഞ്ഞം. അഭിക്കമാദീസു ഭിക്ഖാചാരഗോചരേ, അഞ്ഞത്ഥാപി പവത്തേസു അവിജഹിതകമ്മട്ഠാനസങ്ഖാതേ ഗോചരേ സമ്പജഞ്ഞം ഗോചരസമ്പജഞ്ഞം. അഭിക്കമാദീസു അസമ്മുയ്ഹനമേവ സമ്പജഞ്ഞം അസമ്മോഹസമ്പജഞ്ഞം. തത്ഥ (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൨൧൪; മ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൦൯) അഭിക്കമനചിത്തേ ഉപ്പന്നേ ചിത്തവസേനേവ അഗന്ത്വാ ‘‘കിന്നു മേ ഏത്ഥ ഗതേന അത്ഥോ അത്ഥി നത്ഥീ’’തി അത്ഥാനത്ഥം പരിഗ്ഗഹേത്വാ അത്ഥപരിഗ്ഗഹണം സാത്ഥകസമ്പജഞ്ഞം. തത്ഥ ച അത്ഥോതി ചേതിയദസ്സനബോധിദസ്സനസങ്ഘദസ്സനഥേരദസ്സനഅസുഭദസ്സനാദിവസേന ധമ്മതോ വഡ്ഢി. ചേതിയം വാ ബോധിം വാ ദിസ്വാപി ഹി ബുദ്ധാരമ്മണം, സങ്ഘദസ്സനേന സങ്ഘാരമ്മണം പീതിം ഉപ്പാദേത്വാ തദേവ ഖയവയതോ സമ്മസന്തോ അരഹത്തം പാപുണാതി. ഥേരേ ദിസ്വാ തേസം ഓവാദേ പതിട്ഠായ അസുഭം ദിസ്വാ തത്ഥ പഠമജ്ഝാനം ഉപ്പാദേത്വാ തദേവ ഖയവയതോ സമ്മസന്തോ അരഹത്തം പാപുണാതി, തസ്മാ ഏതേസം ദസ്സനം ‘‘സാത്ഥക’’ന്തി വുത്തം. കേചി പന ‘‘ആമിസതോപി വഡ്ഢി അത്ഥോയേവ തം നിസ്സായ ബ്രഹ്മചരിയാനുഗ്ഗഹായ പടിപന്നത്താ’’തി വദന്തി.
തസ്മിം പന ഗമനേ സപ്പായാസപ്പായം പരിഗ്ഗഹേത്വാ സപ്പായപരിഗ്ഗണ്ഹനം സപ്പായസമ്പജഞ്ഞം. സേയ്യഥിദം – ചേതിയദസ്സനം താവ സാത്ഥം. സചേ പന ചേതിയസ്സ മഹാപൂജായ ദസദ്വാദസയോജനന്തരേ പരിസാ സന്നിപതന്തി, അത്തനോ വിഭവാനുരൂപം ഇത്ഥിയോപി പുരിസാപി അലങ്കതപടിയത്താ ചിത്തകമ്മരൂപകാനി വിയ സഞ്ചരന്തി. തത്ര ചസ്സ ഇട്ഠേ ആരമ്മണേ ലോഭോ, അനിട്ഠേ പടിഘോ, അസമപേക്ഖനേ മോഹോ ഉപ്പജ്ജതി, കായസംസഗ്ഗാപത്തിം വാ ആപജ്ജതി, ജീവിതബ്രഹ്മചരിയാനം വാ അന്തരായോ ഹോതി. ഏവം തം ഠാനം അസപ്പായം ഹോതി, വുത്തപ്പകാരഅന്തരായാഭാവേ സപ്പായം. ബോധിദസ്സനേപി ഏസേവ നയോ. സങ്ഘദസ്സനമ്പി സാത്ഥം. സചേ പന അന്തോഗാമേ മഹാമണ്ഡപം കാരേത്വാ സബ്ബരത്തിം ധമ്മസ്സവനം കരോന്തേസു മനുസ്സേസു വുത്തപ്പകാരേനേവ ജനസന്നിപാതോ ചേവ അന്തരായോ ച ഹോതി. ഏവം തം ഠാനം അസപ്പായം, അന്തരായാഭാവേ സപ്പായം. മഹാപരിസാപരിവാരാനം ഥേരാനം ദസ്സനേപി ഏസേവ നയോ. അസുഭദസ്സനമ്പി സാത്ഥം മഗ്ഗഫലാധിഗമഹേതുഭാവതോ. ദന്തകട്ഠത്ഥായ സാമണേരം ഗഹേത്വാ ഗതദഹരഭിക്ഖുനോ വത്ഥുപേത്ഥ കഥേതബ്ബം. ഏവം സാത്ഥമ്പി പനേതം പുരിസസ്സ മാതുഗാമാസുഭം അസപ്പായം, മാതുഗാമസ്സ ച പുരിസാസുഭം. സഭാഗമേവ സപ്പായന്തി ഏവം സപ്പായപരിഗ്ഗണ്ഹനം സപ്പായസമ്പജഞ്ഞം നാമ.
ഏവം പരിഗ്ഗഹിതസാത്ഥകസപ്പായസ്സ പന അട്ഠതിംസായ കമ്മട്ഠാനേസു അത്തനോ ചിത്തരുചിയം കമ്മട്ഠാനസങ്ഖാതം ഗോചരം ഉഗ്ഗഹേത്വാ ഭിക്ഖാചാരഗോചരേ തം ഗഹേത്വാവ ഗമനം ഗോചരസമ്പജഞ്ഞം നാമ.
അഭിക്കമാദീസു പന അസമ്മുയ്ഹനം അസമ്മോഹസമ്പജഞ്ഞം. തം ഏവം വേദിതബ്ബം – ഇധ ഭിക്ഖു അഭിക്കമന്തോ വാ പടിക്കമന്തോ വാ യഥാ അന്ധപുഥുജ്ജനാ അഭിക്കമാദീസു ‘‘അത്താ അഭിക്കമതി, അത്തനാ അഭിക്കമോ നിബ്ബത്തിതോ’’തി വാ, ‘‘അഹം അഭിക്കമാമി, മയാ അഭിക്കമോ നിബ്ബത്തിതോ’’തി വാ സമ്മുയ്ഹന്തി, തഥാ അസമ്മുയ്ഹന്തോ ‘‘അഭിക്കമാമീ’’തി ചിത്തേ ഉപ്പജ്ജമാനേ തേനേവ ചിത്തേന സദ്ധിം ചിത്തസമുട്ഠാനാ വായോധാതു വിഞ്ഞത്തിം ജനയമാനാ ഉപ്പജ്ജതി, ഇതി ചിത്തകിരിയവായോധാതുവിപ്ഫാരവസേന അയം കായസമ്മതോ അട്ഠിസങ്ഘാടോ അഭിക്കമതി, തസ്സേവം അഭിക്കമതോ ഏകേകപദുദ്ധരണേ പഥവീധാതു, ആപോധാതൂതി ദ്വേ ധാതുയോ ഓമത്താ ഹോന്തി മന്ദാ, ഇതരാ ദ്വേ അധിമത്താ ഹോന്തി ബലവതിയോ. തഥാ അതിഹരണവീതിഹരണേസു. വോസ്സജ്ജനേ തേജോധാതു, വായോധാതൂതി ദ്വേ ധാതുയോ ഓമത്താ ഹോന്തി മന്ദാ, ഇതരാ ദ്വേ അധിമത്താ ബലവതിയോ. തഥാ സന്നിക്ഖേപനസന്നിരുമ്ഭനേസു. തത്ഥ ഉദ്ധരണേ പവത്താ രൂപാരൂപധമ്മാ അതിഹരണം ന പാപുണന്തി, തഥാ അതിഹരണേ പവത്താ വീതിഹരണം, വീതിഹരണേ പവത്താ വോസ്സജ്ജനം, വോസ്സജ്ജനേ പവത്താ സന്നിക്ഖേപനം, സന്നിക്ഖേപനേ പവത്താ സന്നിരുമ്ഭനം ന പാപുണന്തി. തത്ഥ തത്ഥേവ പബ്ബപബ്ബം സന്നിസന്ധി ഓധിഓധി ഹുത്വാ തത്തകപാലേ പക്ഖിത്തതിലം വിയ പടപടായന്താ ഭിജ്ജന്തി. തത്ഥ കോ ഏകോ അഭിക്കമതി, കസ്സ വാ ഏകസ്സ അഭിക്കമനം? പരമത്ഥതോ ഹി ധാതൂനംയേവ ഗമനം, ധാതൂനം ഠാനം, ധാതൂനം നിസജ്ജനം, ധാതൂനം സയനം. തസ്മിം തസ്മിഞ്ഹി കോട്ഠാസേ സദ്ധിം രൂപേന –
‘‘അഞ്ഞം ഉപ്പജ്ജതേ ചിത്തം, അഞ്ഞം ചിത്തം നിരുജ്ഝതി;
അവീചിമനുസമ്ബന്ധോ, നദീസോതോവ വത്തതീ’’തി. (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൨൧൪; മ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൦൯; സം. നി. അട്ഠ. ൩.൫.൩൬൮);
ഏവം അഭിക്കമാദീസു അസമ്മുയ്ഹനം അസമ്മോഹസമ്പജഞ്ഞം നാമാതി. പച്ചയസമ്പത്തിന്തി പച്ചയപാരിപൂരിം. ഇമേ ചത്താരോതി സീലസംവരോ, സന്തോസോ, ഇന്ദ്രിയസംവരോ, സതിസമ്പജഞ്ഞന്തി ഇമേ ചത്താരോ അരഞ്ഞവാസസ്സ സമ്ഭാരാ. വത്തബ്ബതം ആപജ്ജതീതി ‘‘അസുകസ്സ ഭിക്ഖുനോ അരഞ്ഞേ തിരച്ഛാനഗതാനം വിയ വനചരകാനം വിയ ച നിവാസമത്തമേവ, ന അരഞ്ഞവാസാനുച്ഛവികാ കാചി സമ്മാപടിപത്തീ’’തി അപവാദവസേന വത്തബ്ബതം, ആരഞ്ഞകേഹി വാ തിരച്ഛാനഗതേഹി വനചരകവിസഭാഗജനേഹി വിപ്പടിപത്തിവസേന വത്ഥബ്ബതം ആപജ്ജതി. ഭേരവസദ്ദം സാവേന്തി, താവതാ അപലായന്താനം ഹത്ഥേഹി സീസം…പേ… കരോന്തി. കാളകസദിസത്താ കാളകം, വീതിക്കമസങ്ഖാതം ഥുല്ലവജ്ജം. തിലകസദിസത്താ തിലകം, മിച്ഛാവിതക്കസങ്ഖാതം അണുമത്തവജ്ജം. തന്തി പീതിം. വിഭൂതഭാവേന ഉപട്ഠാനതോ ഖയതോ സമ്മസന്തോ.
വിവിത്തന്തി ജനവിവിത്തം. തേനാഹ ‘‘സുഞ്ഞ’’ന്തി. തം പന ജനസദ്ദനിഗ്ഘോസാഭാവേന വേദിതബ്ബം സദ്ദകണ്ടകത്താ ഝാനസ്സാതി ആഹ ‘‘അപ്പസദ്ദം അപ്പനിഗ്ഘോസന്തി അത്ഥോ’’തി. ഏതദേവാതി നിസ്സദ്ദതംയേവ. വിഹാരോ പാകാരപരിച്ഛിന്നോ സകലോ ആവാസോ. അഡ്ഢയോഗോ ദീഘപാസാദോ, ‘‘ഗരുളസണ്ഠാനപാസാദോ’’തിപി വദന്തി. പാസാദോ ചതുരസ്സപാസാദോ. ഹമ്മിയം മുണ്ഡച്ഛദനപാസാദോ. അട്ടോ പടിരാജൂനം പടിബാഹനയോഗ്ഗോ ചതുപ്പഞ്ചഭൂമകോ പതിസ്സയവിസേസോ. മാളോ ഏകകൂടസങ്ഗഹിതോ അനേകകോണവന്തോ പതിസ്സയവിസേസോ. അപരോ നയോ – വിഹാരോ നാമ ദീഘമുഖപാസാദോ. അഡ്ഢയോഗോ ഏകപസ്സച്ഛദനകസേനാസനം. തസ്സ കിര ഏകപസ്സേ ഭിത്തി ഉച്ചതരാ ഹോതി, ഇതരപസ്സേ നീചാ. ഏതേന തം ഏകപസ്സച്ഛദനകം ഹോതി. പാസാദോ നാമ ആയതചതുരസ്സപാസാദോ. ഹമ്മിയം മുണ്ഡച്ഛദനം ചന്ദികങ്ഗണയുത്തം. ഗുഹാ നാമ കേവലാ പബ്ബതഗുഹാ. ലേണം ദ്വാരബദ്ധം പബ്ഭാരം. മണ്ഡപോതി സാഖാമണ്ഡപോ. ആവസഥഭൂതം സേനാസനം വിഹരിതബ്ബട്ഠേന വിഹാരസേനാസനം. മസാരകാദി മഞ്ചപീഠം തത്ഥ അത്ഥരിതബ്ബഭിസി ഉപധാനഞ്ച മഞ്ചപീഠസമ്ബന്ധതോ മഞ്ചപീഠസേനാസനം. ചിമിലികാദി ഭൂമിയം സന്ഥരിതബ്ബതായ സന്ഥതസേനാസനം. അഭിസങ്ഖതാഭാവതോ കേവലം സയനസ്സ നിസജ്ജായ ച ഓകാസഭൂതം രുക്ഖമൂലാദി പടിക്കമിതബ്ബട്ഠാനം ഓകാസസേനാസനം. സേനാസനഗ്ഗഹണേന ഗഹിതമേവാതി ‘‘വിവിത്തം സേനാസന’’ന്തി ഇമിനാ സേനാസനഗ്ഗഹണേന ഗഹിതമേവ സാമഞ്ഞജോതനാഭാവതോ.
യദി ഏവം കസ്മാ ‘‘അരഞ്ഞ’’ന്തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ഇമസ്സ പനാ’’തിആദി. ഭിക്ഖുനീനം വസേന ആഗതന്തി ഇദം വിനയേ തഥാ ആഗതം സന്ധായ വുത്തം, അഭിധമ്മേപി (വിഭ. ൫൨൯) പന ‘‘അരഞ്ഞന്തി നിക്ഖമിത്വാ ബഹി ഇന്ദഖിലാ സബ്ബമേതം അരഞ്ഞ’’ന്തി ആഗതമേവ. തത്ഥ ഹി യം ന ഗാമപ്പദേസന്തോഗധം, തം അരഞ്ഞന്തി നിപ്പരിയായവസേന തഥാ വുത്തം. ധുതങ്ഗനിദ്ദേസേ (വിസുദ്ധി. ൧.൩൧) യം വുത്തം, തം യുത്തം, തസ്മാ തത്ഥ വുത്തനയേന ഗഹേതബ്ബന്തി അധിപ്പായോ. രുക്ഖമൂലന്തി രുക്ഖസമീപം. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘യാവതാ മജ്ഝന്ഹികേ കാലേ സമന്താ ഛായാ ഫരതി, നിവാതേ പണ്ണാനി പതന്തി, ഏത്താവതാ രുക്ഖമൂല’’ന്തി. സേല-സദ്ദോ അവിസേസതോ പബ്ബതപരിയായോതി കത്വാ വുത്തം ‘‘പബ്ബതന്തി സേല’’ന്തി, ന സിലാമയമേവ. പംസുമയാദികോ ഹി തിവിധോപി പബ്ബതോ ഏവാതി. വിവരന്തി ദ്വിന്നം പബ്ബതാനം മിഥോ ആസന്നതരേ ഠിതാനം ഓവരകാദിസദിസം വിവരം. ഏകസ്മിംയേവ വാ പബ്ബതേ. ഉമങ്ഗസദിസന്തി സുദുങ്ഗാസദിസം. മനുസ്സാനം അനുപചാരട്ഠാനന്തി പകതിസഞ്ചാരവസേന മനുസ്സേഹി ന സഞ്ചരിതബ്ബട്ഠാനം. ആദി-സദ്ദേന ‘‘വനപത്ഥന്തി വനസണ്ഡാനമേതം സേനാസനാനം അധിവചനം. വനപത്ഥന്തി ഭിംസനകാനമേതം. വനപത്ഥന്തി സലോമഹംസാനമേതം. വനപത്ഥന്തി പരിയന്താനമേതം. വനപത്ഥന്തി ന മനുസ്സൂപചാരാനമേതം സേനാസനാനം അധിവചന’’ന്തി (വിഭ. ൫൩൧) ഇമം പാളിപ്പദേസം സങ്ഗണ്ഹാതി. അച്ഛന്നന്തി കേനചി ഛദനേന അന്തമസോ രുക്ഖസാഖായപി ന ഛാദിതം. നിക്കഡ്ഢിത്വാതി നീഹരിത്വാ. പബ്ഭാരലേണസദിസേതി പബ്ഭാരസദിസേ, ലേണസദിസേ വാ.
പിണ്ഡപാതപരിയേസനം പിണ്ഡപാതോ ഉത്തരപദലോപേനാതി ആഹ ‘‘പിണ്ഡപാതപരിയേസനതോ പടിക്കന്തോ’’തി. പല്ലങ്കന്തി ഏത്ഥ പരി-സദ്ദോ സമന്തതോതി ഏതസ്മിം അത്ഥേ, തസ്മാ വാമോരും ദക്ഖിണോരുഞ്ച സമം ഠപേത്വാ ഉഭോ പാദേ അഞ്ഞമഞ്ഞം സമ്ബന്ധേ കത്വാ നിസജ്ജാ പല്ലങ്കന്തി ആഹ ‘‘സമന്തതോ ഊരുബദ്ധാസന’’ന്തി. ഊരൂനം ബന്ധനവസേന നിസജ്ജാ പല്ലങ്കം. ആഭുജിത്വാതി ച യഥാ പല്ലങ്കവസേന നിസജ്ജാ ഹോതി, ഏവം ഉഭോ പാദേ ആഭുജിതേ സമിഞ്ജിതേ കത്വാ. തം പന ഉഭിന്നം പാദാനം തഥാസമ്ബന്ധതാകരണന്തി ആഹ ‘‘ബന്ധിത്വാ’’തി. ഹേട്ഠിമകായസ്സ അനുജുകം ഠപനം നിസജ്ജാവചനേനേവ ബോധിതന്തി ഉജും കായന്തി ഏത്ഥ കായ-സദ്ദോ ഉപരിമകായവിസയോതി ആഹ ‘‘ഉപരിമസരീരം ഉജുകം ഠപേത്വാ’’തി. തം പന ഉജുകം ഠപനം സരൂപതോ പയോജനതോ ച ദസ്സേതും ‘‘അട്ഠാരസാ’’തിആദി വുത്തം. ന പണമന്തീതി ന ഓണമന്തി. ന പരിപതതീതി ന വിഗച്ഛതി വീഥിം ന ലങ്ഘേതി, തതോ ഏവ പുബ്ബേനാപരം വിസേസസമ്പത്തിയാ കമ്മട്ഠാനം വുദ്ധിം ഫാതിം ഗച്ഛതി. പരിമുഖന്തി ഏത്ഥ പരി-സദ്ദോ അഭി-സദ്ദേന സമാനത്ഥോതി ആഹ ‘‘കമ്മട്ഠാനാഭിമുഖ’’ന്തി, ബഹിദ്ധാ പുഥുത്താരമ്മണതോ നിവാരേത്വാ കമ്മട്ഠാനംയേവ പുരക്ഖത്വാതി അത്ഥോ. സമീപത്ഥോ വാ പരി-സദ്ദോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘മുഖസമീപേ വാ കത്വാ’’തി ആഹ. ഏത്ഥ ച യഥാ ‘‘വിവിത്തം സേനാസനം ഭജതീ’’തിആദിനാ ഭാവനാനുരൂപം സേനാസനം ദസ്സിതം, ഏവം നിസീദതീതി ഇമിനാ അലീനാനുദ്ധച്ചപക്ഖിയോ സന്തോ ഇരിയാപഥോ ദസ്സിതോ. ‘‘പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ’’തി ഇമിനാ നിസജ്ജായ ദള്ഹഭാവോ. ‘‘പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ’’തി ഇമിനാ ആരമ്മണപരിഗ്ഗഹൂപായോ.
പരീതി പരിഗ്ഗഹട്ഠോ ‘‘പരിണായികാ’’തിആദീസു (ധ. സ. ൧൬, ൨൦) വിയ. മുഖന്തി നിയ്യാനട്ഠോ ‘‘സുഞ്ഞതവിമോക്ഖമുഖ’’ന്തിആദീസു വിയ. പടിപക്ഖതോ നിഗ്ഗമനട്ഠോ ഹി നിയ്യാനട്ഠോ, തസ്മാ പരിഗ്ഗഹിതനിയ്യാനം സതിന്തി സബ്ബഥാ ഗഹിതാസമ്മോസം പരിച്ചത്തസമ്മോസം സതിം കത്വാ, പരമസതിനേപക്കം ഉപട്ഠപേത്വാതി അത്ഥോ.
അഭിജ്ഝായതി ഗിജ്ഝതി അഭികങ്ഖതി ഏതായാതി അഭിജ്ഝാ, ലോഭോ. ലുജ്ജനട്ഠേനാതി ഭിജ്ജനട്ഠേന, ഖണേ ഖണേ ഭിജ്ജനട്ഠേനാതി അത്ഥോ. വിക്ഖമ്ഭനവസേനാതി ഏത്ഥ വിക്ഖമ്ഭനം അനുപ്പാദനം അപ്പവത്തനം പടിപക്ഖേന സുപ്പഹീനത്താ. പഹീനത്താതി ച പഹീനസദിസതം സന്ധായ വുത്തം ഝാനസ്സ അനധിഗതത്താ. തഥാപി നയിദം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം വിയ സഭാവതോ വിഗതാഭിജ്ഝം, അഥ ഖോ ഭാവനാവസേന. തേനാഹ ‘‘ന ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസദിസേനാ’’തി. ഏസേവ നയോതി യഥാ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം സഭാവേന വിഗതാഭിജ്ഝം അബ്യാപന്നഞ്ച ന ഭാവനായ വിക്ഖമ്ഭിതത്താ, ന ഏവമിദം. ഇദം പന ചിത്തം ഭാവനായ പരിസോധിതത്താ അബ്യാപന്നം വിഗതഥിനമിദ്ധം അനുദ്ധതം നിബ്ബിചികിച്ഛഞ്ചാതി അത്ഥോ. പുരിമപകതിന്തി പരിസുദ്ധപണ്ഡരസഭാവം. ‘‘യാ തസ്മിം സമയേ ചിത്തസ്സ അകല്യതാ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൧൧൬൨; വിഭ. ൫൪൬) ഥിനസ്സ, ‘‘യാ തസ്മിം സമയേ കായസ്സ അകല്യതാ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൧൧൬൩; വിഭ. ൫൪൬) ച മിദ്ധസ്സ അഭിധമ്മേ നിദ്ദിട്ഠത്താ വുത്തം ‘‘ഥിനം ചിത്തഗേലഞ്ഞം, മിദ്ധം ചേതസികഗേലഞ്ഞ’’ന്തി. സതിപി ഹി അഞ്ഞമഞ്ഞം അവിപ്പയോഗേ ചിത്തകായലഹുതാദീനം വിയ ചിത്തചേതസികാനം യഥാക്കമം തംതംവിസേസസ്സ യാ തേസം അകല്യതാദീനം വിസേസപച്ചയതാ, അയമേതേസം സഭാവോതി ദട്ഠബ്ബം. ആലോകസഞ്ഞീതി ഏത്ഥ അതിസയത്തവിസിട്ഠഅത്ഥിഅത്ഥാവബോധകോയമീകാരോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘രത്തിമ്പി…പേ… സമന്നാഗതോ’’തി. ഇദം ഉഭയന്തി സതിസമ്പജഞ്ഞമാഹ.
അതിക്കമിത്വാതി വിക്ഖമ്ഭനവസേന പജഹിത്വാ. കഥമിദം കഥമിദന്തി പവത്തിയാ കഥംകഥാ, വിചികിച്ഛാ, സാ ഏതസ്സ അത്ഥീതി കഥംകഥീ, ന കഥംകഥീതി അകഥംകഥീ, നിബ്ബിചികിച്ഛോ. ലക്ഖണാദിഭേദതോതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന പച്ചയപരിഹാനപ്പഹായകാദീനമ്പി സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. തേപി ഹി പഭേദതോ ദട്ഠബ്ബാതി. ഉച്ഛിന്ദിത്വാ പാതേന്തീതി ഏത്ഥ ഉച്ഛിന്ദനം പാതനഞ്ച താസം പഞ്ഞാനം അനുപ്പന്നാനം ഉപ്പജ്ജിതും അപ്പദാനമേവ. ഇതി മഹഗ്ഗതാനുത്തരപഞ്ഞാനം ഏകച്ചായ ച പരിത്തപഞ്ഞായ അനുപ്പത്തിഹേതുഭൂതാ നീവരണധമ്മാ ഇതരായ ച സമത്ഥതം വിഹനന്തിയേവാതി ‘‘പഞ്ഞായ ദുബ്ബലീകരണാ’’തി വുത്താ. അപ്പേന്തോതി നിഗമേന്തോ.
അത്തന്തപസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൯-൧൦. തണ്ഹാസുത്താദിവണ്ണനാ
൧൯൯-൨൦൦. നവമേ തയോ ഭവേ അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ ഠിതം ‘‘അജ്ഝത്തികസ്സ ഉപാദായ അട്ഠാരസ തണ്ഹാവിചരിതാനീ’’തിആദിനാ വുത്തം തം തം അത്തനോ കോട്ഠാസഭൂതം ജാലമേതിസ്സാ അത്ഥീതി ജാലിനീ. തേനാഹ ‘‘തയോ വാ ഭവേ’’തിആദി. തത്ഥ തത്ഥാതി തസ്മിം തസ്മിം ഭവേ, ആരമ്മണേ വാ. അപിചാതിആദിനാ നിദ്ദേസനയേന വിസത്തികാപദസ്സ അത്ഥം ദസ്സേന്തോ നിദ്ദേസപാളിയാ ഏകദേസം ദസ്സേതി ‘‘വിസമൂലാ’’തിആദിനാ. അയഞ്ഹേത്ഥ നിദ്ദേസപാളി (മഹാനി. ൩; ചൂളനി. മേത്തഗൂമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസോ ൨൨, ഖഗ്ഗവിസാണസുത്തനിദ്ദേസോ ൧൨൪) –
‘‘വിസത്തികാതി കേനട്ഠേന വിസത്തികാ? വിസതാതി വിസത്തികാ, വിസടാതി വിസത്തികാ, വിസാലാതി വിസത്തികാ, വിസക്കതീതി വിസത്തികാ, വിസംഹരതീതി വിസത്തികാ, വിസംവാദികാതി വിസത്തികാ, വിസമൂലാതി വിസത്തികാ, വിസഫലാതി വിസത്തികാ. വിസപരിഭോഗാതി വിസത്തികാ. വിസാലാ വാ പന സാ തണ്ഹാ രൂപേ സദ്ദേ ഗന്ധേ രസേ ഫോട്ഠബ്ബേ കുലേ ഗണേ ആവാസേ ലാഭേ യസേ പസംസായ സുഖേ ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരേ കാമധാതുയാ രൂപധാതുയാ അരൂപധാതുയാ കാമഭവേ രൂപഭവേ അരൂപഭവേ സഞ്ഞിഭവേ അസഞ്ഞിഭവേ നേവസഞ്ഞിനാസഞ്ഞിഭവേ ഏകവോകാരഭവേ ചതുവോകാരഭവേ പഞ്ചവോകാരഭവേ അതീതേ അനാഗതേ പച്ചുപ്പന്നേ ദിട്ഠസുതമുതവിഞ്ഞാതബ്ബേസു വിസടാ വിത്ഥതാതി വിസത്തികാ’’തി.
തത്ഥ (മഹാനി. അട്ഠ. ൩; സം. നി. ടീ. ൧.൧.൧ ഓഘതരണസുത്തവണ്ണനാ) വിസതാതി വിത്ഥതാ രൂപാദീസു തേഭൂമകധമ്മബ്യാപനവസേന. വിസടാതി പുരിമവചനമേവ ത-കാരസ്സ ട-കാരം കത്വാ വുത്തം. വിസാലാതി വിപുലാ. വിസക്കതീതി പരിസഹതി. രത്തോ ഹി രാഗവത്ഥുനാ പരേന താളിയമാനോപി സഹതി, വിപ്ഫന്ദനം വാ ‘‘വിസക്കന’’ന്തി വദന്തി. വിസംഹരതീതി തഥാ തഥാ കാമേസു ആനിസംസം ദസ്സേന്തീ വിവിധേഹി ആകാരേഹി നേക്ഖമ്മാഭിമുഖപ്പവത്തിതോ ചിത്തം സംഹരതി സംഖിപതി. വിസം വാ ദുക്ഖം, തം ഹരതി ഉപനേതീതി അത്ഥോ. അനിച്ചാദിം നിച്ചാദിതോ ഗണ്ഹന്തീ വിസംവാദികാ ഹോതി. ദുക്ഖനിബ്ബത്തകസ്സ കമ്മസ്സ ഹേതുഭാവതോ വിസമൂലാ, വിസം വാ ദുക്ഖദുക്ഖാദിഭൂതാ വേദനാ മൂലം ഏതിസ്സാതി വിസമൂലാ. ദുക്ഖസമുദയത്താ വിസം ഫലം ഏതിസ്സാതി വിസഫലാ. തണ്ഹായ രൂപാദികസ്സ ദുക്ഖസ്സ പരിഭോഗോ ഹോതി, ന അമതസ്സാതി സാ വിസപരിഭോഗാ വുത്താ. സബ്ബത്ഥ നിരുത്തിവസേന പദസിദ്ധി വേദിതബ്ബാ. യോ പനേത്ഥ പധാനോ അത്ഥോ, തം ദസ്സേതും പുന ‘‘വിസടാ വാ പനാ’’തിആദി വുത്തം.
തന്തം വുച്ചതി (ദീ. നി. ടീ. ൨.൯൫ അപസാദനാവണ്ണനാ; സം. നി. ടീ. ൨.൨.൬൦) വത്ഥവിനനത്ഥം തന്തവായേഹി ദണ്ഡകേ ആസഞ്ചിത്വാ പസാരിതസുത്തവട്ടി ‘‘തനീയതീ’’തി കത്വാ, തം പന സുത്തം സന്താനാകുലതായ നിദസ്സനഭാവേന ആകുലമേവ ഗഹിതന്തി ആഹ ‘‘തന്തം വിയ ആകുലജാതോ’’തി. സങ്ഖേപതോ വുത്തമത്ഥം വിത്ഥാരതോ ദസ്സേതും ‘‘യഥാ നാമാ’’തിആദി വുത്തം. സമാനേതുന്തി പുബ്ബേനാപരം സമം കത്വാ ആനേതും, അവിസമം ഉജും കാതുന്തി അത്ഥോ. തന്തമേവ വാ ആകുലം തന്താകുലം, തന്താകുലം വിയ ജാതോ ഭൂതോതി തന്താകുലകജാതോ. വിനനതോ ഗുലാതി ഇത്ഥിലിങ്ഗവസേന ലദ്ധനാമസ്സ തന്തവായസ്സ ഗുണ്ഠികം നാമ ആകുലഭാവേന അഗ്ഗതോ വാ മൂലതോ വാ ദുവിഞ്ഞേയ്യമേവ ഖലിബദ്ധതന്തസുത്തന്തി ആഹ ‘‘ഗുലാഗുണ്ഠികം വുച്ചതി പേസകാരകഞ്ജിയസുത്ത’’ന്തി.
സകുണികാതി പടപദസകുണികാ. സാ ഹി രുക്ഖസാഖാസു ഓലമ്ബനകുടവാ ഹോതി. തഞ്ഹി സാ കുടവം തതോ തതോ തിണഹീരാദികേ ആനേത്വാ തഥാ വിനതി, യഥാ തേ പേസകാരകഞ്ജിയസുത്തം വിയ അഗ്ഗേന വാ അഗ്ഗം, മൂലേന വാ മൂലം സമാനേതും വിവേചേതും വാ ന സക്കാ. തേനാഹ ‘‘യഥാ’’തിആദി. തദുഭയമ്പി ‘‘ഗുലാഗുണ്ഠിക’’ന്തി വുത്തം കഞ്ജിയസുത്തം കുലാവകഞ്ച. പുരിമനയേനേവാതി ‘‘ഏവമേവ സത്താ’’തിആദിനാ വുത്തനയേനേവ. കാമം മുഞ്ജപബ്ബജതിണാനി യഥാജാതാനിപി ദീഘഭാവേന പതിത്വാ അരഞ്ഞട്ഠാനേ അഞ്ഞമഞ്ഞം വിനന്ധിത്വാ ആകുലബ്യാകുലാനി ഹുത്വാ തിട്ഠന്തി, താനി പന ന തഥാ ദുബ്ബിവേചിയാനി യഥാ രജ്ജുഭൂതാനീതി ദസ്സേതും ‘‘യഥാ താനീ’’തിആദി വുത്തം. സേസമേത്ഥ ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവ.
അപായാതി അവഡ്ഢികാ, സുഖേന, സുഖഹേതുനാ വാ വിരഹിതാതി അത്ഥോ. ദുക്ഖസ്സ ഗതിഭാവതോതി ആപായികസ്സ ദുക്ഖസ്സ പവത്തിട്ഠാനഭാവതോ. സുഖസമുസ്സയതോതി അബ്ഭുദയതോ. വിനിപതിതത്താതി വിരൂപം നിപാതത്താ, യഥാ തേനത്തഭാവേന സുഖസമുസ്സയോ ന ഹോതി, ഏവം നിപതിതത്താ. ഇതരോതി സംസാരോ. നനു ‘‘അപായ’’ന്തിആദിനാ വുത്തോപി സംസാരോ ഏവാതി? സച്ചമേതം, നിരയാദീനം പന അധിമത്തദുക്ഖഭാവദസ്സനത്ഥം അപായാദിഗ്ഗഹണം. ഗോബലീബദ്ദഞായേനായമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.
ഖന്ധാനഞ്ച പടിപാടീതി പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം ഹേതുഫലഭാവേന അപരാപരപ്പവത്തി. അബ്ബോച്ഛിന്നം വത്തമാനാതി അവിച്ഛേദേന വത്തമാനാ. തം സബ്ബമ്പീതി തം ‘‘അപായ’’ന്തിആദിനാ വുത്തം സബ്ബം അപായദുക്ഖഞ്ച വട്ടദുക്ഖഞ്ച. മഹാസമുദ്ദേ വാതക്ഖിത്താ നാവാ വിയാതി ഇദം പരിബ്ഭമനട്ഠാനസ്സ മഹന്തദസ്സനത്ഥഞ്ചേവ പരിബ്ഭമനസ്സ അനവട്ഠിതതാദസ്സനത്ഥഞ്ച ഉപമാ. യന്തേ യുത്തഗോണോ വിയാതി ഇദം പന അവസീഭാവദസ്സനത്ഥഞ്ചേവ ദുപ്പമോക്ഖഭാവദസ്സനത്ഥഞ്ചാതി വേദിതബ്ബം.
‘‘സമൂഹഗ്ഗാഹോതി തണ്ഹാമാനദിട്ഠീനം സാധാരണഗ്ഗാഹോ’’തി വദന്തി, ‘‘ഇത്ഥം ഏവം അഞ്ഞഥാ’’തി പന വിസേസം അകത്വാ ഗഹണം സമൂഹഗ്ഗാഹോതി ദട്ഠബ്ബോ. വിസേസം അകത്വാതി ച അനുപനിധാനം സമതോ അസമതോ ച ഉപനിധാനന്തി ഇമം വിഭാഗം അകത്വാതി അത്ഥോ. ഇത്ഥന്തി ഹി അനുപനിധാനം കഥിതം. ഏവം അഞ്ഞഥാതി പന സമതോ അസമതോ ച ഉപനിധാനം. അഞ്ഞം ആകാരന്തി പരസന്താനഗതം ആകാരം.
അത്ഥീതി സദാ സംവിജ്ജതീതി അത്ഥോ. സീദതീതി നസ്സതി. സംസയപരിവിതക്കവസേനാതി ‘‘കിം നു ഖോ അഹം സിയം, ന സിയ’’ന്തി ഏവം പരിവിതക്കവസേന. പത്ഥനാകപ്പനവസേനാതി ‘‘അപി നാമ സാധു പനാഹം സിയ’’ന്തി ഏവം പത്ഥനായ കപ്പനവസേന. സുദ്ധസീസാതി തണ്ഹാമാനദിട്ഠീനം സാധാരണാ സീസാ. ‘‘ഇത്ഥം ഏവം അഞ്ഞഥാ’’തി വുത്തസ്സ വിസേസസ്സ അനിസ്സിതത്താ ‘‘സുദ്ധസീസാ’’തി വുത്താ. തത്ഥ ദിട്ഠിസീസേഹി ദിട്ഠിയാ ഗഹിതായ തദവിനാഭാവിനീ തണ്ഹാ ദസ്സിതാ, ചതൂഹി സീസേഹി ദ്വാദസഹി ച സീസമൂലകേഹി മാനദിട്ഠീഹി അയമേവ തണ്ഹാ ദസ്സിതാതി ആഹ ‘‘ഏവമേതേ…പേ… തണ്ഹാവിചരിതധമ്മാ വേദിതബ്ബാ’’തി. നനു ച മാനദിട്ഠിഗ്ഗാഹോപി ഇധാധിപ്പേതോ, യതോ ‘‘തണ്ഹാമാനദിട്ഠിവസേന സമൂഹഗ്ഗാഹോ’’തി അട്ഠകഥായം വുത്തം, തസ്മാ കഥം തണ്ഹാവിചരിതാനീതി ഇദം വചനം? വുച്ചതേ – ദിട്ഠിമാനേസുപി തണ്ഹാവിചരിതാനീതി വചനം അഞ്ഞമഞ്ഞം വിപ്പയോഗീനം ദിട്ഠിമാനാനം തണ്ഹായ അവിപ്പയോഗാനം തംമൂലകത്താ തപ്പധാനതായ കതന്തി വേദിതബ്ബം. ദസമം ഉത്താനമേവ.
തണ്ഹാസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
മഹാവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
ചതുത്ഥപണ്ണാസകം നിട്ഠിതം.