൫. വപ്പസുത്തവണ്ണനാ

൧൯൫. പഞ്ചമേ പിഹിതത്താതി അകുസലസ്സ പവേസനദ്വാരം പിദഹിത്വാ ഠിതത്താ. കായേന സംവരിതബ്ബഞ്ഹി അപിഹിതേന ദ്വാരേന പവത്തനകം പാപധമ്മം സംവരിത്വാ ഠിതോ കായേന സംവുതോ നാമ. ഖയവിരാഗേനാതി അച്ചന്തഖയസങ്ഖാതേന വിരജ്ജനേന, അനുപ്പാദനിരോധേനാതി അത്ഥോ. കിം വിജ്ജാ പുബ്ബേ ഉപ്പന്നാതി? ഉഭയമേതം ന വത്തബ്ബം. പഹാനാഭിസമയഭാവനാഭിസമയാനം അഭിന്നകാലത്താ പദീപുജ്ജലനേന അന്ധകാരം വിയ വിജ്ജുപ്പാദേന അവിജ്ജാ നിരുദ്ധാവ ഹോതി, വത്തബ്ബം വാ ഹേതുഫലത്തമുപചാരവസേന. യഥാ ഹി പദീപുജ്ജലനഹേതുകോ അന്ധകാരവിഗമോ, ഏവം വിജ്ജുപ്പാദഹേതുകോ അവിജ്ജാനിരോധോ. ഹേതുഫലധമ്മാ ച സമാനകാലാപി പുബ്ബാപരകാലാ വിയ വോഹരീയന്തി യഥാ ‘‘ചക്ഖുഞ്ച പടിച്ച രൂപേ ച ഉപ്പജ്ജതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണ’’ന്തി (മ. നി. ൧.൪൦൦; ൩.൪൨൧, ൪൨൫, ൪൨൬; സം. നി. ൨.൪൩-൪൪; ൨.൪.൬൦; കഥാ. ൪൬൫, ൪൬൭) പച്ചയാദാനുപ്പജ്ജനകിരിയാ. ചിത്തസ്സ കായസ്സ ച വിഹനനതോ വിഘാതോ, ദുക്ഖം. പരിദഹനതോ പരിളാഹോ.

നിച്ചവിഹാരാതി സബ്ബദാ പവത്തനകവിഹാരാ. ഠപേത്വാ ഹി സമാപത്തിവേലം ഭവങ്ഗവേലഞ്ച ഖീണാസവാ ഇമിനാ ഛളങ്ഗുപേക്ഖാവിഹാരേന സബ്ബകാലം വിഹരന്തി. ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന രൂപം ദിസ്വാ. ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാതി ഹി നിസ്സയവോഹാരേന വുത്തം. സസമ്ഭാരകഥാ ഹേസാ യഥാ ‘‘ധനുനാ വിജ്ഝതീ’’തി, തസ്മാ നിസ്സയസീസേന നിസ്സിതസ്സ ഗഹണം ദട്ഠബ്ബം. രാഗവസേന ന സോമനസ്സജാതോ ഹോതീതി ഗേഹസിതപേമവസേനപി ജവനക്ഖണേ സോമനസ്സജാതോ ന ഹോതി മഗ്ഗേന സമുച്ഛിന്നത്താ, ന ദോമനസ്സജാതോ പസാദഞ്ഞഥത്തവസേനപി. ഉപേക്ഖകോ മജ്ഝത്തോ ഹുത്വാ വിഹരതീതി അസമപേക്ഖനേന മോഹം അനുപ്പാദേന്തോ ഞാണുപേക്ഖാവസേനേവ ഉപേക്ഖകോ വിഹരതി മജ്ഝത്തോ. ഖീണാസവോ ഹി ഇട്ഠേപി അനിട്ഠേപി മജ്ഝത്തേപി ആരമ്മണേ യോ അസമപേക്ഖനേന സമസമാ അയോനിസോഗഹണേ അഖീണാസവാനം മോഹോ ഉപ്പജ്ജതി, തം അനുപ്പാദേന്തോ മഗ്ഗേനേവ തസ്സ സമുഗ്ഘാതിതത്താ ഞാണുപേക്ഖാവസേനേവ ഉപേക്ഖകോ വിഹരതി, അയഞ്ചസ്സ പടിപത്തി സതിവേപുല്ലപത്തിയാ പഞ്ഞാവേപുല്ലപത്തിയാ ചാതി വുത്തം ‘‘സതിസമ്പജഞ്ഞപരിഗ്ഗഹിതായാ’’തി.

ഏത്ഥ ച ‘‘ഛസു ദ്വാരേസു ഉപേക്ഖകോ വിഹരതീ’’തി ഇമിനാ ഛളങ്ഗുപേക്ഖാ കഥിതാ. ‘‘സമ്പജാനോ’’തി വചനതോ പന ചത്താരി ഞാണസമ്പയുത്തചിത്താനി ലബ്ഭന്തി തേഹി വിനാ സമ്പജാനതായ അസമ്ഭവതോ. ‘‘സതതവിഹാരാ’’തി വചനതോ അട്ഠപി മഹാകിരിയചിത്താനി ലബ്ഭന്തി ഞാണുപ്പത്തിപച്ചയരഹിതകാലേപി പവത്തിജോതനതോ. ‘‘അരജ്ജന്തോ അദുസ്സന്തോ’’തി വചനതോ ഹസിതുപ്പാദവോട്ഠബ്ബനേഹി സദ്ധിം ദസ ചിത്താനി ലബ്ഭന്തി. അരജ്ജനാദുസ്സനവസേന പവത്തി ഹി തേസമ്പി സാധാരണാതി. നനു ചേത്ഥ ‘‘ഉപേക്ഖകോ വിഹരതീ’’തി ഛളങ്ഗുപേക്ഖാവസേന ഇമേസം സതതവിഹാരാനം ആഗതത്താ സോമനസ്സം കഥം ലബ്ഭതീതി? ആസേവനതോതി. കിഞ്ചാപി ഹി ഖീണാസവോ ഇട്ഠാനിട്ഠേപി ആരമ്മണേ മജ്ഝത്തേ വിയ ബഹുലം ഉപേക്ഖകോ വിഹരതി അത്തനോ പരിസുദ്ധപ്പകതിഭാവാവിജഹനതോ, കദാചി പന തഥാ ചേതോഭിസങ്ഖാരഭാവേ യം തം സഭാവതോ ഇട്ഠം ആരമ്മണം, തസ്സ യാഥാവതോ സഭാവഗ്ഗഹണവസേനപി അരഹതോ ചിത്തം സോമനസ്സസഹഗതം ഹുത്വാ പവത്തതേവ, തഞ്ച ഖോ പുബ്ബാസേവനവസേന.

കായോതി (സം. നി. ടീ. ൨.൨.൫൧) പഞ്ചദ്വാരകായോ, സോ അന്തോ അവസാനം ഏതിസ്സാതി കായന്തികാ, തം കായന്തികം. തേനാഹ – ‘‘യാവ പഞ്ചദ്വാരകായോ പവത്തതി, താവ പവത്ത’’ന്തി. ജീവിതന്തികന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. പച്ഛാ ഉപ്പജ്ജിത്വാതി ഏതസ്മിം അത്തഭാവേ മനോദ്വാരികവേദനാതോ പച്ഛാ ഉപ്പജ്ജിത്വാ തതോ പഠമം നിരുജ്ഝതി, തതോ ഏവ അത്ഥസിദ്ധമത്ഥം സരൂപേനേവ ദസ്സേതും ‘‘മനോദ്വാരികവേദനാ പഠമം ഉപ്പജ്ജിത്വാ പച്ഛാ നിരുജ്ഝതീ’’തി വുത്തം. ഇദാനി തമേവ സങ്ഖേപേന വുത്തം വിവരിതും ‘‘സാ ഹീ’’തിആദിമാഹ. യാവ തേത്തിംസവസ്സാനി പഠമവയോ. പഞ്ഞാസവസ്സകാലേതി പഠമവയതോ യാവ പഞ്ഞാസവസ്സകാലാ, താവ. ഠിതാ ഹോതീതി വഡ്ഢിഹാനിയോ അനുപഗന്ത്വാ സമരൂപേനേവ ഠിതാ ഹോതി. മന്ദാതി മുദുകാ അതിഖിണാ. തദാതി അസീതിനവുതിവസ്സകാലേ വദന്തേപി തഥാചിരപരിചിതേപീതി അധിപ്പായോ. ഭഗ്ഗാതി തേജോഭഗ്ഗേന ഭഗ്ഗാ ദുബ്ബണ്ണാ. ഹദയകോടിംയേവാതി ചക്ഖാദിവത്ഥൂസു അപ്പവത്തിത്വാ തേസം ആദിഅന്തകോടിഭൂതം ഹദയവത്ഥുംയേവ. താവാതി യാവ വേദനാ വത്തതി, താവ.

വാപിയാതി മഹാതളാകേന. പഞ്ചഉദകമഗ്ഗസമ്പന്നന്തി പഞ്ചഹി ഉദകസ്സ പവിസനനിക്ഖമനമഗ്ഗേഹി യുത്തം. തതോ തതോ വിസ്സന്ദമാനം സബ്ബസോ പുണ്ണത്താ. പഠമം ദേവേ വസ്സന്തേതിആദി ഉപമാസംസന്ദനം. ഇമം വേദനം സന്ധായാതി ഇമം യഥാവുത്തം പരിയോസാനപ്പത്തം മനോദ്വാരികവേദനം സന്ധായ.

കായസ്സ ഭേദാതി അത്തഭാവസ്സ വിനാസനതോ. പരതോ അഗന്ത്വാതി പരലോകവസേന അഗന്ത്വാ. വേദനാനം സീതിഭാവോ നാമ സങ്ഖാരദരഥപരിളാഹാഭാവോ. സോ പനായം സബ്ബസോ അപ്പവത്തിവസേനേവാതി ആഹ ‘‘അപ്പവത്തനധമ്മാനി ഭവിസ്സന്തീ’’തി.

അത്തഭാവം നാസേതുകാമസ്സ ദള്ഹം ഉപ്പന്നം സംവേഗഞാണം സന്ധായാഹ ‘‘കുദാലോ വിയ പഞ്ഞാ’’തി. തതോ നിബ്ബത്തിതജ്ഝാനസമാധിം സന്ധായ ‘‘പിടകം വിയ സമാധീ’’തി. തന്നിസ്സായ പവത്തേതബ്ബവിപസ്സനാരമ്ഭഞാണം സന്ധായ ‘‘ഖനിത്തി വിയ വിപസ്സനാ’’തി ച വുത്തം. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.

വപ്പസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.