൩. പകിണ്ണകപരിച്ഛേദവണ്ണനാ

൧. ഇദാനി യഥാവുത്താനം ചിത്തചേതസികാനം വേദനാദിവിഭാഗതോ, തംതംവേദനാദിഭേദഭിന്നചിത്തുപ്പാദവിഭാഗതോ ച പകിണ്ണകസങ്ഗഹം ദസ്സേതും ‘‘സമ്പയുത്താ യഥായോഗ’’ന്ത്യാദി ആരദ്ധം. യഥായോഗം സമ്പയുത്താ ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ സഭാവതോ അത്തനോ അത്തനോ സഭാവവസേന ഏകൂനനവുതിവിധമ്പി ചിത്തം ആരമ്മണവിജാനനസഭാവസാമഞ്ഞേന ഏകവിധം, സബ്ബചിത്തസാധാരണോ ഫസ്സോ ഫുസനസഭാവേന ഏകവിധോത്യാദിനാ തേപഞ്ഞാസ ഹോന്തി.

൨. ഇദാനി തേസം ധമ്മാനം യഥാരഹം വേദനാ…പേ… വത്ഥുതോ സങ്ഗഹോ നാമ വേദനാസങ്ഗഹാദിനാമകോ പകിണ്ണകസങ്ഗഹോ ചിത്തുപ്പാദവസേനേവ തംതംവേദനാദിഭേദഭിന്നചിത്തുപ്പാദാനം വസേനേവ ന കത്ഥചി തംവിരഹേന നീയതേ ഉപനീയതേ, ആഹരീയതീത്യത്ഥോ.

വേദനാസങ്ഗഹവണ്ണനാ

൩. തത്ഥാതി തേസു ഛസു സങ്ഗഹേസു. സുഖാദിവേദനാനം, തംസഹഗതചിത്തുപ്പാദാനഞ്ച വിഭാഗവസേന സങ്ഗഹോ വേദനാസങ്ഗഹോ. ദുക്ഖതോ, സുഖതോ ച അഞ്ഞാ അദുക്ഖമസുഖാമ-കാരാഗമവസേന. നനു ച ‘‘ദ്വേമാ, ഭിക്ഖവേ, വേദനാ സുഖാ ദുക്ഖാ’’തി (സം. നി. ൪.൨൬൭) വചനതോ ദ്വേ ഏവ വേദനാതി? സച്ചം, തം പന അനവജ്ജപക്ഖികം അദുക്ഖമസുഖം സുഖവേദനായം, സാവജ്ജപക്ഖികഞ്ച ദുക്ഖവേദനായം സങ്ഗഹേത്വാ വുത്തം. യമ്പി കത്ഥചി സുത്തേ ‘‘യം കിഞ്ചി വേദയിതമിദമേത്ഥ ദുക്ഖസ്സാ’’തി (സം. നി. ൪.൨൫൯) വചനം, തം സങ്ഖാരദുക്ഖതായ സബ്ബവേദനാനം ദുക്ഖസഭാവത്താ വുത്തം. യഥാഹ – ‘‘സങ്ഖാരാനിച്ചതം, ആനന്ദ, മയാ സന്ധായ ഭാസിതം സങ്ഖാരവിപരിണാമതഞ്ച യം കിഞ്ചിവേദയിതമിദമേത്ഥ ദുക്ഖസ്സാ’’തി (സം. നി. ൪.൨൫൯; ഇതിവു. അട്ഠ. ൫൨). തസ്മാ തിസ്സോയേവ വേദനാതി ദട്ഠബ്ബാ. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘തിസ്സോ ഇമാ, ഭിക്ഖവേ, വേദനാ സുഖാ ദുക്ഖാ അദുക്ഖമസുഖാ ചാ’’തി (ഇതിവു. ൫൨-൫൩; സം. നി. ൪.൨൪൯-൨൫൧). ഏവം തിവിധാപി പനേതാ ഇന്ദ്രിയദേസനായം ‘‘സുഖിന്ദ്രിയം ദുക്ഖിന്ദ്രിയം സോമനസ്സിന്ദ്രിയം ദോമനസ്സിന്ദ്രിയം ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയ’’ന്തി (വിഭ. ൨൧൯) പഞ്ചധാ ദേസിതാതി തംവസേനപേത്ഥ വിഭാഗം ദസ്സേതും ‘‘സുഖം ദുക്ഖ’’ന്ത്യാദി വുത്തം. കായികമാനസികസാതാസാതഭേദതോ ഹി സുഖം ദുക്ഖഞ്ച പച്ചേകം ദ്വിധാ വിഭജിത്വാ ‘‘സുഖിന്ദ്രിയം സോമനസ്സിന്ദ്രിയം ദുക്ഖിന്ദ്രിയം ദോമനസ്സിന്ദ്രിയ’’ന്തി (വിഭ. ൨൧൯) ദേസിതാ, ഉപേക്ഖാ പന ഭേദാഭാവതോ ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയന്തി ഏകധാവ. യഥാ ഹി സുഖദുക്ഖാനി അഞ്ഞഥാ കായസ്സ അനുഗ്ഗഹമുപഘാതഞ്ച കരോന്തി, അഞ്ഞഥാ മനസോ, നേവം ഉപേക്ഖാ, തസ്മാ സാ ഏകധാവ ദേസിതാ, തേനാഹു പോരാണാ –

‘‘കായികം മാനസം ദുക്ഖം, സുഖഞ്ചോപേക്ഖവേദനാ;

ഏകം മാനസമേവേതി, പഞ്ചധിന്ദ്രിയഭേദതോ’’തി. (സ. സ. ൭൪);

തത്ഥ ഇട്ഠഫോട്ഠബ്ബാനുഭവനലക്ഖണം സുഖം. അനിട്ഠഫോട്ഠബ്ബാനുഭവനലക്ഖണം ദുക്ഖം. സഭാവതോ, പരികപ്പതോ വാ ഇട്ഠാനുഭവനലക്ഖണം സോമനസ്സം. തഥാ അനിട്ഠാനുഭവനലക്ഖണം ദോമനസ്സം. മജ്ഝത്താനുഭവനലക്ഖണാ ഉപേക്ഖാ.

൫. ചതുചത്താലീസ പച്ചേകം ലോകിയലോകുത്തരഭേദേന ഏകാദസവിധത്താ.

൭. സേസാനീതി സുഖദുക്ഖസോമനസ്സദോമനസ്സസഹഗതേഹി അവസേസാനി അകുസലതോ ഛ, അഹേതുകതോ ചുദ്ദസ, കാമാവചരസോഭനതോ ദ്വാദസ, പഞ്ചമജ്ഝാനികാനി തേവീസാതി സബ്ബാനിപി പഞ്ചപഞ്ഞാസ.

വേദനാസങ്ഗഹവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഹേതുസങ്ഗഹവണ്ണനാ

൧൦. ലോഭാദിഹേതൂനം വിഭാഗവസേന, തംസമ്പയുത്തവസേന ച സങ്ഗഹോ ഹേതുസങ്ഗഹോ. ഹേതവോ നാമ ഛബ്ബിധാ ഭവന്തീതി സമ്ബന്ധോ. ഹേതുഭാവോ പന നേസം സമ്പയുത്താനം സുപ്പതിട്ഠിതഭാവസാധനസങ്ഖാതോ മൂലഭാവോ. ലദ്ധഹേതുപച്ചയാ ഹി ധമ്മാ വിരുള്ഹമൂലാ വിയ പാദപാ ഥിരാ ഹോന്തി, ന അഹേതുകാ വിയ ജലതലേ സേവാലസദിസാ. ഏവഞ്ച കത്വാ ഏതേ മൂലസദിസതായ ‘‘മൂലാനീ’’തി ച വുച്ചന്തി. അപരേ പന ‘‘കുസലാദീനം കുസലാദിഭാവസാധനം ഹേതുഭാവോ’’തി വദന്തി, ഏവം സതി ഹേതൂനം അത്തനോ കുസലാദിഭാവസാധനോ അഞ്ഞോ ഹേതു മഗ്ഗിതബ്ബോ സിയാ. അഥ സേസസമ്പയുത്തഹേതുപടിബദ്ധോ തേസം കുസലാദിഭാവോ, ഏവമ്പി മോമൂഹചിത്തസമ്പയുത്തസ്സ ഹേതുനോ അകുസലഭാവോ അപ്പടിബദ്ധോ സിയാ. അഥ തസ്സ സഭാവതോ അകുസലഭാവോപി സിയാ, ഏവം സതി സേസഹേതൂനമ്പി സഭാവതോവ കുസലാദിഭാവോതി തേസം വിയ സമ്പയുത്തധമ്മാനമ്പി സോ ഹേതുപടിബദ്ധോ ന സിയാ. യദി ച ഹേതുപടിബദ്ധോ കുസലാദിഭാവോ, തദാ അഹേതുകാനം അബ്യാകതഭാവോ ന സിയാതി അലമതിനിപ്പീളനേന. കുസലാദിഭാവോ പന കുസലാകുസലാനം യോനിസോഅയോനിസോമനസികാരപ്പടിബദ്ധോ. യഥാഹ – ‘‘യോനിസോ, ഭിക്ഖവേ, മനസികരോതോ അനുപ്പന്നാ ചേവ കുസലാ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി, ഉപ്പന്നാ ച കുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തീ’’ത്യാദി (അ. നി. ൧.൬൭), അബ്യാകതാനം പന അബ്യാകതഭാവോ നിരനുസയസന്താനപ്പടിബദ്ധോ കമ്മപ്പടിബദ്ധോ അവിപാകഭാവപ്പടിബദ്ധോ ചാതി ദട്ഠബ്ബം.

൧൬. ഇദാനി ഹേതൂനം ജാതിഭേദം ദസ്സേതും ‘‘ലോഭോ ദോസോ ചാ’’ത്യാദി വുത്തം.

ഹേതുസങ്ഗഹവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

കിച്ചസങ്ഗഹവണ്ണനാ

൧൮. പടിസന്ധാദീനം കിച്ചാനം വിഭാഗവസേന, തംകിച്ചവന്താനഞ്ച പരിച്ഛേദവസേന സങ്ഗഹോ കിച്ചസങ്ഗഹോ. ഭവതോ ഭവസ്സ പടിസന്ധാനം പടിസന്ധികിച്ചം. അവിച്ഛേദപ്പവത്തിഹേതുഭാവേന ഭവസ്സ അങ്ഗഭാവോ ഭവങ്ഗകിച്ചം. ആവജ്ജനകിച്ചാദീനി ഹേട്ഠാ വുത്തവചനത്ഥാനുസാരേന യഥാരഹം യോജേതബ്ബാനി. ആരമ്മണേ തംതംകിച്ചസാധനവസേന അനേകക്ഖത്തും, ഏകക്ഖത്തും വാ ജവമാനസ്സ വിയ പവത്തി ജവനകിച്ചം. തംതംജവനഗ്ഗഹിതാരമ്മണസ്സ ആരമ്മണകരണം തദാരമ്മണകിച്ചം. നിബ്ബത്തഭവതോ പരിഗള്ഹനം ചുതികിച്ചം.

൧൯. ഇമാനി പന കിച്ചാനി ഠാനവസേന പാകടാനി ഹോന്തീതി തം ദാനി പഭേദതോ ദസ്സേതും ‘‘പടിസന്ധീ’’ത്യാദി വുത്തം, തത്ഥ പടിസന്ധിയാ ഠാനം പടിസന്ധിഠാനം. കാമം പടിസന്ധിവിനിമുത്തം ഠാനം നാമ നത്ഥി, സുഖഗ്ഗഹണത്ഥം പന ‘‘സിലാപുത്തകസ്സ സരീര’’ന്ത്യാദീസു വിയ അഭേദേപി ഭേദപരികപ്പനാതി ദട്ഠബ്ബം. ഏവം സേസേസുപി. ദസ്സനാദീനം പഞ്ചന്നം വിഞ്ഞാണാനം ഠാനം പഞ്ചവിഞ്ഞാണഠാനം. ആദി-സദ്ദേന സമ്പടിച്ഛനഠാനാദീനം സങ്ഗഹോ.

തത്ഥ ചുതിഭവങ്ഗാനം അന്തരാ പടിസന്ധിഠാനം. പടിസന്ധിആവജ്ജനാനം, ജവനാവജ്ജനാനം, തദാരമ്മണാവജ്ജനാനം, വോട്ഠബ്ബനാവജ്ജനാനം, കദാചി ജവനചുതീനം, തദാരമ്മണചുതീനഞ്ച അന്തരാ ഭവങ്ഗഠാനം. ഭവങ്ഗപഞ്ചവിഞ്ഞാണാനം, ഭവങ്ഗജവനാനഞ്ച അന്തരാ ആവജ്ജനഠാനം. പഞ്ചദ്വാരാവജ്ജനസമ്പടിച്ഛനാനമന്തരാ പഞ്ചവിഞ്ഞാണഠാനം. പഞ്ചവിഞ്ഞാണസന്തീരണാനമന്തരാ സമ്പടിച്ഛനഠാനം. സമ്പടിച്ഛനവോട്ഠബ്ബനാനമന്തരാ സന്തീരണഠാനം. സന്തീരണജവനാനം, സന്തീരണഭവങ്ഗാനഞ്ച അന്തരാ വോട്ഠബ്ബനഠാനം. വോട്ഠബ്ബനതദാരമ്മണാനം, വോട്ഠബ്ബനഭവങ്ഗാനം, വോട്ഠബ്ബനചുതീനം, മനോദ്വാരാവജ്ജനതദാരമ്മണാനം, മനോദ്വാരാവജ്ജനഭവങ്ഗാനം, മനോദ്വാരാവജ്ജനചുതീനഞ്ച അന്തരാ ജവനഠാനം. ജവനഭവങ്ഗാനം, ജവനചുതീനഞ്ച അന്തരാ തദാരമ്മണഠാനം. ജവനപടിസന്ധീനം, തദാരമ്മണപടിസന്ധീനം, ഭവങ്ഗപടിസന്ധീനം വാ അന്തരാ ചുതിഠാനം നാമ.

൨൦. ദ്വേ ഉപേക്ഖാസഹഗതസന്തീരണാനി സുഖസന്തീരണസ്സ പടിസന്ധിവസപ്പവത്തിഭാവാഭാവതോതിഅധിപ്പായോ. ഏവഞ്ച കത്വാ പട്ഠാനേ ‘‘ഉപേക്ഖാസഹഗതം ധമ്മം പടിച്ച ഉപേക്ഖാസഹഗതോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി ന ഹേതുപച്ചയാ’’തി (പട്ഠാ. ൪.൧൩.൧൭൯) ഏവമാഗതസ്സ ഉപേക്ഖാസഹഗതപദസ്സ വിഭങ്ഗേ ‘‘അഹേതുകം ഉപേക്ഖാസഹഗതം ഏകം ഖന്ധം പടിച്ച ദ്വേ ഖന്ധാ, ദ്വേ ഖന്ധേ പടിച്ച ഏകോ ഖന്ധോ, അഹേതുകപടിസന്ധിക്ഖണേ ഉപേക്ഖാസഹഗതം ഏകം ഖന്ധം പടിച്ച ദ്വേ ഖന്ധാ, ദ്വേ ഖന്ധേ പടിച്ച ഏകോ ഖന്ധോ’’തി (പട്ഠാ. ൪.൧൩.൧൭൯) ഏവം പവത്തിപടിസന്ധിവസേന പടിച്ചനയോ ഉദ്ധടോ, പീതിസഹഗതസുഖസഹഗതപദവിഭങ്ഗേ പന ‘‘അഹേതുകം പീതിസഹഗതം ഏകം ഖന്ധം പടിച്ചതയോ ഖന്ധാ…പേ… ദ്വേ ഖന്ധാ. അഹേതുകം സുഖസഹഗതം ഏകം ഖന്ധം പടിച്ച ദ്വേ ഖന്ധാ …പേ… ഏകോ ഖന്ധോ’’തി (പട്ഠാ. ൪.൧൩.൧൪൪, ൧൬൭) പവത്തിവസേനേവ ഉദ്ധടോ, ന പന ‘‘അഹേതുകപടിസന്ധിക്ഖണേ’’ത്യാദിനാ പടിസന്ധിവസേന, തസ്മാ യഥാധമ്മസാസനേ അവചനമ്പി അഭാവമേവ ദീപേതീതി ന തസ്സ പടിസന്ധിവസേന പവത്തി അത്ഥി. യത്ഥ പന ലബ്ഭമാനസ്സപി കസ്സചി അവചനം, തത്ഥ കാരണം ഉപരി ആവി ഭവിസ്സതി.

൨൫. മനോദ്വാരാവജ്ജനസ്സ പരിത്താരമ്മണേ ദ്വത്തിക്ഖത്തും പവത്തമാനസ്സപി നത്ഥി ജവനകിച്ചം തസ്സ ആരമ്മണരസാനുഭവനാഭാവതോതി വുത്തം ‘‘ആവജ്ജനദ്വയവജ്ജിതാനീ’’തി. ഏവഞ്ച കത്വാ വുത്തം അട്ഠകഥായം ‘‘ജവനട്ഠാനേ ഠത്വാ’’തി (ധ. സ. അട്ഠ. ൪൯൮ വിപാകുദ്ധാരകഥാ). ഇതരഥാ ‘‘ജവനം ഹുത്വാ’’തി വത്തബ്ബം സിയാതി. കുസലാകുസലഫലകിരിയചിത്താനീതി ഏകവീസതി ലോകിയലോകുത്തരകുസലാനി, ദ്വാദസ അകുസലാനി, ചത്താരി ലോകുത്തരഫലചിത്താനി, അട്ഠാരസ തേഭൂമകകിരിയചിത്താനി. ഏകചിത്തക്ഖണികമ്പി ഹി ലോകുത്തരമഗ്ഗാദികം തംസഭാവവന്തതായ ജവനകിച്ചം നാമ, യഥാ ഏകേകഗോചരവിസയമ്പി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം സകലവിസയാവബോധനസാമത്ഥിയയോഗതോ ന കദാചി തംനാമം വിജഹതീതി.

൨൭. ഏവം കിച്ചഭേദേന വുത്താനേവ യഥാസകം ലബ്ഭമാനകിച്ചഗണനവസേന സമ്പിണ്ഡേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘തേസു പനാ’’ത്യാദി വുത്തം.

൩൩. പടിസന്ധാദയോ ചിത്തുപ്പാദാ നാമകിച്ചഭേദേന പടിസന്ധാദീനം നാമാനം, കിച്ചാനഞ്ച ഭേദേന, അഥ വാ പടിസന്ധാദയോ നാമ തന്നാമകാ ചിത്തുപ്പാദാ പടിസന്ധാദീനം കിച്ചാനം ഭേദേന ചുദ്ദസ, ഠാനഭേദേന പടിസന്ധാദീനംയേവ ഠാനാനം ഭേദേന ദസധാ പകാസിതാതി യോജനാ. ഏകകിച്ചഠാനദ്വികിച്ചഠാനതികിച്ചഠാനചതുകിച്ചഠാനപഞ്ചകിച്ചഠാനാനി ചിത്താനി യഥാക്കമം അട്ഠസട്ഠി, തഥാ ദ്വേ ച നവ ച അട്ഠ ച ദ്വേ ചാതി നിദ്ദിസേതി സമ്ബന്ധോ.

കിച്ചസങ്ഗഹവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ദ്വാരസങ്ഗഹവണ്ണനാ

൩൫. ദ്വാരാനം, ദ്വാരപ്പവത്തചിത്താനഞ്ച പരിച്ഛേദവസേന സങ്ഗഹോ ദ്വാരസങ്ഗഹോ. ആവജ്ജനാദീനം അരൂപധമ്മാനം പവത്തിമുഖഭാവതോ ദ്വാരാനി വിയാതി ദ്വാരാനി.

൩൬. ചക്ഖുമേവാതി പസാദചക്ഖുമേവ.

൩൭. ആവജ്ജനാദീനം മനാനം, മനോയേവ വാ ദ്വാരന്തി മനോദ്വാരം. ഭവങ്ഗന്തി ആവജ്ജനാനന്തരം ഭവങ്ഗം. തേനാഹു പോരാണാ –

‘‘സാവജ്ജനം ഭവങ്ഗന്തു, മനോദ്വാരന്തി വുച്ചതീ’’തി;

൩൯. തത്ഥാതി തേസു ചക്ഖാദിദ്വാരേസു ചക്ഖുദ്വാരേ ഛചത്താലീസ ചിത്താനി യഥാരഹമുപ്പജ്ജന്തീതി സമ്ബന്ധോ. പഞ്ചദ്വാരാവജ്ജനമേകം, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനി ഉഭയവിപാകവസേന സത്ത, വോട്ഠബ്ബനമേകം, കാമാവചരജവനാനി ച കുസലാകുസലനിരാവജ്ജനകിരിയവസേന ഏകൂനതിംസ, തദാരമ്മണാനി ച അഗ്ഗഹിതഗ്ഗഹണേന അട്ഠേവാതി ഛചത്താലീസ. യഥാരഹന്തി ഇട്ഠാദിആരമ്മണേ യോനിസോഅയോനിസോമനസികാരനിരനുസയസന്താനാദീനം അനുരൂപവസേന. സബ്ബഥാപീതി ആവജ്ജനാദിതദാരമ്മണപരിയോസാനേന സബ്ബേനപി പകാരേന കാമാവചരാനേവാതി യോജനാ. സബ്ബഥാപി ചതുപഞ്ഞാസ ചിത്താനീതി വാ സമ്ബന്ധോ. സബ്ബഥാപി തംതംദ്വാരികവസേന ഠിതാനി അഗ്ഗഹിതഗ്ഗഹണേന ചക്ഖുദ്വാരികേസു ഛചത്താലീസചിത്തേസു സോതവിഞ്ഞാണാദീനം ചതുന്നം യുഗളാനം പക്ഖേപേന ചതുപഞ്ഞാസപീത്യത്ഥോ.

൪൧. ചക്ഖാദിദ്വാരേസു അപ്പവത്തനതോ, മനോദ്വാരസങ്ഖാതഭവങ്ഗതോ ആരമ്മണന്തരഗ്ഗഹണവസേന അപ്പവത്തിതോ ച പടിസന്ധാദിവസേന പവത്താനി ഏകൂനവീസതി ദ്വാരവിമുത്താനി.

൪൨. ദ്വിപഞ്ചവിഞ്ഞാണാനി സകസകദ്വാരേ, ഛബ്ബീസതി മഹഗ്ഗതലോകുത്തരജവനാനി മനോദ്വാരേയേവ ഉപ്പജ്ജനതോ ഛത്തിംസ ചിത്താനി യഥാരഹം സകസകദ്വാരാനുരൂപം ഏകദ്വാരികചിത്താനി.

൪൫. പഞ്ചദ്വാരേസു സന്തീരണതദാരമ്മണവസേന, മനോദ്വാരേ ച തദാരമ്മണവസേന പവത്തനതോ ഛദ്വാരികാനി ചേവ പടിസന്ധാദിവസപ്പവത്തിയാ ദ്വാരവിമുത്താനി ച.

൪൭. പഞ്ചദ്വാരികാനി ച ഛദ്വാരികാനി ച പഞ്ചഛദ്വാരികാനി. ഛദ്വാരികാനി ച താനി കദാചി ദ്വാരവിമുത്താനി ചാതി ഛദ്വാരികവിമുത്താനി. അഥ വാ ഛദ്വാരികാനി ച ഛദ്വാരികവിമുത്താനി ചാതി ഛദ്വാരികവിമുത്താനീതി ഏകദേസസരൂപേകസേസോ ദട്ഠബ്ബോ.

ദ്വാരസങ്ഗഹവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ആലമ്ബണസങ്ഗഹവണ്ണനാ

൪൮. ആരമ്മണാനം സരൂപതോ, വിഭാഗതോ, തംവിസയചിത്തതോ ച സങ്ഗഹോ ആലമ്ബണസങ്ഗഹോ. വണ്ണവികാരം ആപജ്ജമാനം രൂപയതി ഹദയങ്ഗതഭാവം പകാസേതീതി രൂപം, തദേവ ദുബ്ബലപുരിസേന ദണ്ഡാദി വിയ ചിത്തചേതസികേഹി ആലമ്ബീയതി, താനി വാ ആഗന്ത്വാ ഏത്ഥ രമന്തീതി ആരമ്മണന്തി രൂപാരമ്മണം. സദ്ദീയതീതി സദ്ദോ, സോയേവ ആരമ്മണന്തി സദ്ദാരമ്മണം. ഗന്ധയതി അത്തനോ വത്ഥും സൂചേതി ‘‘ഇദമേത്ഥ അത്ഥീ’’തി പേസുഞ്ഞം കരോന്തം വിയ ഹോതീതി ഗന്ധോ, സോയേവ ആരമ്മണം ഗന്ധാരമ്മണം. രസന്തി തം സത്താ അസ്സാദേന്തീതി രസോ, സോയേവ ആരമ്മണം രസാരമ്മണം. ഫുസീയതീതി ഫോട്ഠബ്ബം, തദേവ ആരമ്മണം ഫോട്ഠബ്ബാരമ്മണം. ധമ്മോയേവ ആരമ്മണം ധമ്മാരമ്മണം.

൪൯. തത്ഥാതി തേസു രൂപാദിആരമ്മണേസു, രൂപമേവാതി വണ്ണായതനസങ്ഖാതം രൂപമേവ. സദ്ദാദയോതി സദ്ദായതനാദിസങ്ഖാതാ സദ്ദാദയോ, ആപോധാതുവജ്ജിതഭൂതത്തയസങ്ഖാതം ഫോട്ഠബ്ബായതനഞ്ച.

൫൦. പഞ്ചാരമ്മണപസാദാനി ഠപേത്വാ സേസാനി സോളസ സുഖുമരൂപാനി.

൫൧. പച്ചുപ്പന്നന്തി വത്തമാനം.

൫൨. ഛബ്ബിധമ്പീതി രൂപാദിവസേന ഛബ്ബിധമ്പി. വിനാസാഭാവതോ അതീതാദികാലവസേന നവത്തബ്ബത്താ നിബ്ബാനം, പഞ്ഞത്തി ച കാലവിമുത്തം നാമ. യഥാരഹന്തി കാമാവചരജവനഅഭിഞ്ഞാസേസമഹഗ്ഗതാദിജവനാനം അനുരൂപതോ. കാമാവചരജവനാനഞ്ഹി ഹസിതുപ്പാദവജ്ജാനം ഛബ്ബിധമ്പി തികാലികം, കാലവിമുത്തഞ്ച ആരമ്മണം ഹോതി. ഹസിതുപ്പാദസ്സ തികാലികമേവ. തഥാ ഹിസ്സ ഏകന്തപരിത്താരമ്മണതം വക്ഖതി. ദിബ്ബചക്ഖാദിവസപ്പവത്തസ്സ പന അഭിഞ്ഞാജവനസ്സ യഥാരഹം ഛബ്ബിധമ്പി തികാലികം, കാലവിമുത്തഞ്ച ആരമ്മണം ഹോതി. വിഭാഗോ പനേത്ഥ നവമപരിച്ഛേദേ ആവി ഭവിസ്സതി. സേസാനം പന കാലവിമുത്തം, അതീതഞ്ച യഥാരഹമാരമ്മണം ഹോതി.

൫൩. ദ്വാര…പേ… സങ്ഖാതാനം ഛബ്ബിധമ്പി ആരമ്മണം ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ, തം പന നേസം ആരമ്മണം ന ആവജ്ജനസ്സ വിയ കേനചി അഗ്ഗഹിതമേവ ഗോചരഭാവം ഗച്ഛതി, ന ച പഞ്ചദ്വാരികജവനാനം വിയ ഏകന്തപച്ചുപ്പന്നം, നാപി മനോദ്വാരികജവനാനം വിയ തികാലികമേവ, അവിസേസേന കാലവിമുത്തം വാ, നാപി മരണാസന്നതോ പുരിമഭാഗജവനാനം വിയ കമ്മകമ്മനിമിത്താദിവസേന ആഗമസിദ്ധിവോഹാരവിനിമുത്തന്തി ആഹ ‘‘യഥാസമ്ഭവം…പേ… സമ്മത’’ന്തി. തത്ഥ യഥാസമ്ഭവന്തി തംതംഭൂമികപടിസന്ധിഭവങ്ഗചുതീനം തംതംദ്വാരഗ്ഗഹിതാദിവസേന സമ്ഭവാനുരൂപതോ. കാമാവചരാനഞ്ഹി പടിസന്ധിഭവങ്ഗാനം താവ രൂപാദിപഞ്ചാരമ്മണം ഛദ്വാരഗ്ഗഹിതം യഥാരഹം പച്ചുപ്പന്നമതീതഞ്ച കമ്മനിമിത്തസമ്മതമാരമ്മണം ഹോതി, തഥാ ചുതിചിത്തസ്സ അതീതമേവ. ധമ്മാരമ്മണം പന തേസം തിണ്ണന്നമ്പി മനോദ്വാരഗ്ഗഹിതമേവ അതീതം കമ്മകമ്മനിമിത്തസമ്മതം, തഥാ രൂപാരമ്മണം ഏകമേവ മനോദ്വാരഗ്ഗഹിതം ഏകന്തപച്ചുപ്പന്നം ഗതിനിമിത്തസമ്മതന്തി ഏവം കാമാവചരപടിസന്ധാദീനം യഥാസമ്ഭവം ഛദ്വാരഗ്ഗഹിതം പച്ചുപ്പന്നമതീതഞ്ച കമ്മകമ്മനിമിത്തഗതിനിമിത്തസമ്മതമാരമ്മണം ഹോതി.

മഹഗ്ഗതപടിസന്ധാദീസു പന രൂപാവചരാനം, പഠമതതിയാരുപ്പാനഞ്ച ധമ്മാരമ്മണമേവ മനോദ്വാരഗ്ഗഹിതം പഞ്ഞത്തിഭൂതം കമ്മനിമിത്തസമ്മതം, തഥാ ദുതിയചതുത്ഥാരുപ്പാനം അതീതമേവാതി ഏവം മഹഗ്ഗതപടിസന്ധിഭവങ്ഗചുതീനം മനോദ്വാരഗ്ഗഹിതം പഞ്ഞത്തിഭൂതം, അതീതം വാ കമ്മനിമിത്തസമ്മതമേവ ആരമ്മണം ഹോതി.

യേഭുയ്യേന ഭവന്തരേ ഛദ്വാരഗ്ഗഹിതന്തി ബാഹുല്ലേന അതീതാനന്തരഭവേ മരണാസന്നപ്പവത്തഛദ്വാരികജവനേഹി ഗഹിതം. അസഞ്ഞീഭവതോ ചുതാനഞ്ഹി പടിസന്ധിവിസയസ്സ അനന്തരാതീതഭവേ ന കേനചി ദ്വാരേന ഗഹണം അത്ഥീതി തദേവേത്ഥ യേഭുയ്യഗ്ഗഹണേന ബ്യഭിചാരിതം. കേവലഞ്ഹി കമ്മബലേനേവ തേസം പടിസന്ധിയാ കമ്മനിമിത്താദികമാരമ്മണം ഉപട്ഠാതി. തഥാ ഹി സച്ചസങ്ഖേപേ അസഞ്ഞീഭവതോ ചുതസ്സ പടിസന്ധിനിമിത്തം പുച്ഛിത്വാ –

‘‘ഭവന്തരകതം കമ്മം, യമോകാസം ലഭേ തതോ;

ഹോതി സാ സന്ധി തേനേവ, ഉപട്ഠാപിതഗോചരേ’’തി. (സ. സ. ൧൭൧) –

കേവലം കമ്മബലേനേവ പടിസന്ധിഗോചരസ്സ ഉപട്ഠാനം വുത്തം. ഇതരഥാ ഹി ജവനഗ്ഗഹിതസ്സപി ആരമ്മണസ്സ കമ്മബലേനേവ ഉപട്ഠാപിയമാനത്താ ‘‘തേനേവാ’’തി സാവധാരണവചനസ്സ അധിപ്പായസുഞ്ഞതാ ആപജ്ജേയ്യാതി. നനു ച തേസമ്പി പടിസന്ധിഗോചരോ കമ്മഭവേ കേനചി ദ്വാരേന ജവനഗ്ഗഹിതോ സമ്ഭവതീതി? സച്ചം സമ്ഭവതി കമ്മകമ്മനിമിത്തസമ്മതോ, ഗതിനിമിത്തസമ്മതോ പന സബ്ബേസമ്പി മരണകാലേയേവ ഉപട്ഠാതീതി കുതോ തസ്സ കമ്മഭവേ ഗഹണസമ്ഭവോ. അപിചേത്ഥ മരണാസന്നപവത്തജവനേഹി ഗഹിതമേവ സന്ധായ ‘‘ഛദ്വാരഗ്ഗഹിത’’ന്തി വുത്തം, ഏവഞ്ച കത്വാ ആചരിയേന ഇമസ്മിംയേവ അധികാരേ പരമത്ഥവിനിച്ഛയേ വുത്തം –

‘‘മരണാസന്നസത്തസ്സ, യഥോപട്ഠിതഗോചരം;

ഛദ്വാരേസു തമാരബ്ഭ, പടിസന്ധി ഭവന്തരേ’’തി. (പരമ. വി. ൮൯);

‘‘പച്ചുപ്പന്ന’’ന്ത്യാദിനാ അനാഗതസ്സ പടിസന്ധിഗോചരഭാവം നിവാരേതി. ന ഹി തം അതീതകമ്മകമ്മനിമിത്താനി വിയ അനുഭൂതം, നാപി പച്ചുപ്പന്നകമ്മനിമിത്തഗതിനിമിത്താനി വിയ ആപാഥഗതഞ്ച ഹോതീതി, കമ്മകമ്മനിമിത്താദീനഞ്ച സരൂപം സയമേവ വക്ഖതി.

൫൪. തേസൂതി രൂപാദിപച്ചുപ്പന്നാദികമ്മാദിആരമ്മണേസു വിഞ്ഞാണേസു. രൂപാദീസു ഏകേകം ആരമ്മണം ഏതേസന്തി രൂപാദിഏകേകാരമ്മണാനി.

൫൫. രൂപാദികം പഞ്ചവിധമ്പി ആരമ്മണമേതസ്സാതി രൂപാദിപഞ്ചാരമ്മണം.

൫൬. സേസാനീതി ദ്വിപഞ്ചവിഞ്ഞാണസമ്പടിച്ഛനേഹി അവസേസാനി ഏകാദസ കാമാവചരവിപാകാനി. സബ്ബഥാപി കാമാവചരാരമ്മണാനീതി സബ്ബേനപി ഛദ്വാരികദ്വാരവിമുത്തഛളാരമ്മണവസപ്പവത്താകാരേന നിബ്ബത്താനിപി ഏകന്തകാമാവചരസഭാവഛളാരമ്മണഗോചരാനി. ഏത്ഥ ഹി വിപാകാനി താവ സന്തീരണാദിവസേന രൂപാദിപഞ്ചാരമ്മണേ, പടിസന്ധാദിവസേന ഛളാരമ്മണസങ്ഖാതേ കാമാവചരാരമ്മണേയേവ പവത്തന്തി.

ഹസനചിത്തമ്പി പധാനസാരുപ്പട്ഠാനം ദിസ്വാ തുസ്സന്തസ്സ രൂപാരമ്മണേ, ഭണ്ഡഭാജനട്ഠാനേ മഹാസദ്ദം സുത്വാ ‘‘ഏവരൂപാ ലോലുപ്പതണ്ഹാ മേ പഹീനാ’’തി തുസ്സന്തസ്സ സദ്ദാരമ്മണേ, ഗന്ധാദീഹി ചേതിയപൂജനകാലേ തുസ്സന്തസ്സ ഗന്ധാരമ്മണേ, രസസമ്പന്നം പിണ്ഡപാതം സബ്രഹ്മചാരീഹി ഭാജേത്വാ പരിഭുഞ്ജനകാലേ തുസ്സന്തസ്സ രസാരമ്മണേ, ആഭിസമാചാരികവത്തപരിപൂരണകാലേ തുസ്സന്തസ്സ ഫോട്ഠബ്ബാരമ്മണേ, പുബ്ബേനിവാസഞാണാദീഹി ഗഹിതകാമാവചരധമ്മം ആരബ്ഭ തുസ്സന്തസ്സ ധമ്മാരമ്മണേതി ഏവം പരിത്തധമ്മപരിയാപന്നേസ്വേവ ഛസു ആരമ്മണേസു പവത്തതി.

൫൭. ദ്വാദസാകുസലഅട്ഠഞാണവിപ്പയുത്തജവനവസേന വീസതി ചിത്താനി അത്തനോ ജളഭാവതോ ലോകുത്തരധമ്മേ ആരബ്ഭ പവത്തിതും ന സക്കോന്തീതി നവവിധലോകുത്തരധമ്മേ വജ്ജേത്വാ തേഭൂമകാനി, പഞ്ഞത്തിഞ്ച ആരബ്ഭ പവത്തന്തീതി ആഹ ‘‘അകുസലാനി ചേവാ’’ത്യാദി. ഇമേസു ഹി അകുസലതോ ചത്താരോ ദിട്ഠിഗതസമ്പയുത്തചിത്തുപ്പാദാ പരിത്തധമ്മേ ആരബ്ഭ പരാമസനഅസ്സാദനാഭിനന്ദനകാലേ കാമാവചരാരമ്മണാ, തേനേവാകാരേന സത്തവീസതി മഹഗ്ഗതധമ്മേ ആരബ്ഭ പവത്തിയം മഹഗ്ഗതാരമ്മണാ, സമ്മുതിധമ്മേ ആരബ്ഭ പവത്തിയം പഞ്ഞത്താരമ്മണാ. ദിട്ഠിവിപ്പയുത്തചിത്തുപ്പാദാപി തേയേവ ധമ്മേ ആരബ്ഭ കേവലം അസ്സാദനാഭിനന്ദനവസേന പവത്തിയം, പടിഘസമ്പയുത്താ ച ദുസ്സനവിപ്പടിസാരവസേന, വിചികിച്ഛാസഹഗതോ അനിട്ഠങ്ഗമനവസേന, ഉദ്ധച്ചസഹഗതോ വിക്ഖിപനവസേന, അവൂപസമവസേന ച പവത്തിയം പരിത്തമഹഗ്ഗതപഞ്ഞത്താരമ്മണോ, കുസലതോ ചത്താരോ, കിരിയതോ ചത്താരോതി അട്ഠ ഞാണവിപ്പയുത്തചിത്തുപ്പാദാ സേക്ഖപുഥുജ്ജനഖീണാസവാനം അസക്കച്ചദാനപച്ചവേക്ഖണധമ്മസ്സവനാദീസു പരിത്തധമ്മേ ആരബ്ഭ പവത്തികാലേ കാമാവചരാരമ്മണാ, അതിപഗുണജ്ഝാനപച്ചവേക്ഖണകാലേ മഹഗ്ഗതാരമ്മണാ, കസിണനിമിത്താദീസു പരികമ്മാദികാലേ പഞ്ഞത്താരമ്മണാതി ദട്ഠബ്ബം.

൫൮. അരഹത്തമഗ്ഗഫലവജ്ജിതസബ്ബാരമ്മണാനി സേക്ഖപുഥുജ്ജനസന്താനേസ്വേവ പവത്തനതോ. സേക്ഖാപി ഹി ഠപേത്വാ ലോകിയചിത്തം അരഹതോ മഗ്ഗഫലസങ്ഖാതം പാടിപുഗ്ഗലികചിത്തം ജാനിതും ന സക്കോന്തി അനധിഗതത്താ, തഥാ പുഥുജ്ജനാദയോപി സോതാപന്നാദീനം, സേക്ഖാനം പന അത്തനോ അത്തനോ മഗ്ഗഫലപച്ചവേക്ഖണേസു പരസന്താനഗതമഗ്ഗഫലാരമ്മണായ അഭിഞ്ഞായ പരികമ്മകാലേ, അഭിഞ്ഞാചിത്തേനേവ മഗ്ഗഫലാനം പരിച്ഛിന്ദനകാലേ ച അത്തനോ അത്തനോ സമാനാനം, ഹേട്ഠിമാനഞ്ച മഗ്ഗഫലധമ്മേ ആരബ്ഭ കുസലജവനാനം പവത്തി അത്ഥീതി അരഹത്തമഗ്ഗഫലസ്സേവ പടിക്ഖേപോ കതോ. കാമാവചരമഹഗ്ഗതപഞ്ഞത്തിനിബ്ബാനാനി പന സേക്ഖപുഥുജ്ജനാനം സക്കച്ചദാനപച്ചവേക്ഖണധമ്മസ്സവനസങ്ഖാരസമ്മസനകസിണപരികമ്മാദീസു തംതദാരമ്മണികാഭിഞ്ഞാനം പരികമ്മകാലേ, ഗോത്രഭുവോദാനകാലേ, ദിബ്ബചക്ഖാദീഹി രൂപവിജാനനാദികാലേ ച കുസലജവനാനം ഗോചരഭാവം ഗച്ഛന്തി.

൫൯. സബ്ബഥാപി സബ്ബാരമ്മണാനീതി കാമാവചരമഹഗ്ഗതസബ്ബലോകുത്തരപഞ്ഞത്തിവസേന സബ്ബഥാപി സബ്ബാരമ്മണാനി, ന പന അകുസലാദയോ വിയ സപ്പദേസസബ്ബാരമ്മണാനീത്യത്ഥോ. കിരിയജവനാനഞ്ഹി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണാദിവസപ്പവത്തിയം, വോട്ഠബ്ബനസ്സ ച തംതംപുരേചാരികവസപ്പവത്തിയം ന ച കിഞ്ചി അഗോചരം നാമ അത്ഥി.

൬൦. പഠമതതിയാരുപ്പാരമ്മണത്താ ആരുപ്പേസു ദുതിയചതുത്ഥാനി മഹഗ്ഗതാരമ്മണാനി.

൬൧. സേസാനി…പേ… പഞ്ഞത്താരമ്മണാനീതി പന്നരസ രൂപാവചരാനി, പഠമതതിയാരുപ്പാനി ചാതി ഏകവീസതി കസിണാദിപഞ്ഞത്തീസു പവത്തനതോ പഞ്ഞത്താരമ്മണാനി.

൬൩. തേവീസതികാമാവചരവിപാകപഞ്ചദ്വാരാവജ്ജനഹസനവസേന പഞ്ചവീസതി ചിത്താനി പരിത്ഥമ്ഹി കാമാവചരാരമ്മണേ യേവ ഭവന്തി. കാമാവചരഞ്ഹി മഹഗ്ഗതാദയോ ഉപാദായ മന്ദാനുഭാവതായ പരിസമന്തതോ അത്തം ഖണ്ഡിതം വിയാതി പരിത്തം. ‘‘ഛ ചിത്താനി മഹഗ്ഗതേയേവാ’’ത്യാദിനാ സബ്ബത്ഥ സാവധാരണയോജനാ ദട്ഠബ്ബാ.

ആലമ്ബണസങ്ഗഹവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

വത്ഥുസങ്ഗഹവണ്ണനാ

൬൪. വത്ഥുവിഭാഗതോ, തബ്ബത്ഥുകചിത്തപരിച്ഛേദവസേന ച സങ്ഗഹോ വത്ഥുസങ്ഗഹോ. വസന്തി ഏതേസു ചിത്തചേതസികാ തന്നിസ്സയത്താതി വത്ഥൂനി.

൬൫. താനി കാമലോകേ സബ്ബാനിപി ലബ്ഭന്തി പരിപുണ്ണിന്ദ്രിയസ്സ തത്ഥേവ ഉപലബ്ഭനതോ. പി-സദ്ദേന പന അന്ധബധിരാദിവസേന കേസഞ്ചി അസമ്ഭവം ദീപേതി.

൬൬. ഘാനാദിത്തയം നത്ഥി ബ്രഹ്മാനം കാമവിരാഗഭാവനാവസേന ഗന്ധരസഫോട്ഠബ്ബേസു വിരത്തതായ തബ്ബിസയപ്പസാദേസുപി വിരാഗസഭാവതോ. ബുദ്ധദസ്സനധമ്മസ്സവനാദിഅത്ഥം പന ചക്ഖുസോതേസു അവിരത്തഭാവതോ ചക്ഖാദിദ്വയം തത്ഥ ഉപലബ്ഭതി.

൬൭. അരൂപലോകേ സബ്ബാനിപി ഛ വത്ഥൂനി ന സംവിജ്ജന്തി അരൂപീനം രൂപവിരാഗഭാവനാബലേന തത്ഥ സബ്ബേന സബ്ബം രൂപപ്പവത്തിയാ അഭാവതോ.

൬൮. പഞ്ചവിഞ്ഞാണാനേവ നിസ്സത്തനിജ്ജീവട്ഠേന ധാതുയോതി പഞ്ചവിഞ്ഞാണധാതുയോ.

൬൯. മനനമത്താ ധാതു മനോധാതു.

൭൦. മനോയേവ വിസിട്ഠവിജാനനകിച്ചയോഗതോ വിഞ്ഞാണം നിസ്സത്തനിജ്ജീവട്ഠേന ധാതു ചാതി മനോവിഞ്ഞാണധാതു. മനസോ വിഞ്ഞാണധാതൂതി വാ മനോവിഞ്ഞാണധാതു. സാ ഹി മനതോയേവ അനന്തരപച്ചയതോ സമ്ഭൂയമനസോയേവ അനന്തരപച്ചയഭൂതാതി മനസോ സമ്ബന്ധിനീ ഹോതി. സന്തീരണത്തയസ്സ, അട്ഠമഹാവിപാകാനം, പടിഘദ്വയസ്സ, പഠമമഗ്ഗസ്സ, ഹസിതുപ്പാദസ്സ, പന്നരസരൂപാവചരാനഞ്ച വസേന പവത്താ യഥാവുത്തമനോധാതുപഞ്ചവിഞ്ഞാണധാതൂഹി അവസേസാ മനോവിഞ്ഞാണധാതു സങ്ഖാതാ ച തിംസ ധമ്മാ ന കേവലം മനോധാതുയേവ, തഥാ ഹദയം നിസ്സായേവ പവത്തന്തീതി സമ്ബന്ധോ.

സന്തീരണമഹാവിപാകാനി ഹി ഏകാദസ ദ്വാരാഭാവതോ, കിച്ചാഭാവതോ ച ആരുപ്പേ ന ഉപ്പജ്ജന്തി. പടിഘസ്സ അനീവരണാവത്ഥസ്സ അഭാവതോ തംസഹഗതം ചിത്തദ്വയം രൂപലോകേപി നത്ഥി, പഗേവ ആരുപ്പേ. പഠമമഗ്ഗോപി പരതോഘോസപച്ചയാഭാവേ സാവകാനം അനുപ്പജ്ജനതോ, ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധാനഞ്ച മനുസ്സലോകതോ അഞ്ഞത്ഥ അനിബ്ബത്തനതോ, ഹസനചിത്തഞ്ച കായാഭാവതോ, രൂപാവചരാനി അരൂപീനം രൂപവിരാഗഭാവനാവസേന തദാരമ്മണേസു ഝാനേസുപി വിരത്തഭാവതോ അരൂപഭവേ ന ഉപ്പജ്ജന്തീതി സബ്ബാനിപി ഏതാനി തേത്തിംസ ചിത്താനി ഹദയം നിസ്സായേവ പവത്തന്തി.

൭൧. പഞ്ചരൂപാവചരകുസലതോ അവസേസാനി ദ്വാദസ ലോകിയകുസലാനി, പടിഘദ്വയതോ അവസേസാനി ദസ അകുസലാനി, പഞ്ചദ്വാരാവജ്ജനഹസനരൂപാവചരകിരിയേഹി അവസേസാനി തേരസ കിരിയചിത്താനി, പഠമമഗ്ഗതോ അവസേസാനി സത്ത അനുത്തരാനി ചാതി ഇമേസം വസേന ദ്വേചത്താലീസവിധാ മനോവിഞ്ഞാണധാതുസങ്ഖാതാ ധമ്മാ പഞ്ചവോകാരഭവവസേന ഹദയം നിസ്സായ വാ, ചതുവോകാരഭവവസേന അനിസ്സായവാ പവത്തന്തി.

൭൩. കാമേ ഭവേ ഛവത്ഥും നിസ്സിതാ സത്ത വിഞ്ഞാണധാതുയോ, രൂപേ ഭവേ തിവത്ഥും നിസ്സിതാ ഘാനവിഞ്ഞാണാദിത്തയവജ്ജിതാ ചതുബ്ബിധാ വിഞ്ഞാണധാതുയോ, ആരുപ്പേ ഭവേ അനിസ്സിതാ ഏകാ മനോവിഞ്ഞാണധാതു മതാതി യോജനാ.

൭൪. കാമാവചരവിപാകപഞ്ചദ്വാരാവജ്ജനപടിഘദ്വയഹസനവസേന സത്തവീസതി കാമാവചരാനി, പന്നരസ രൂപാവചരാനി, പഠമമഗ്ഗോതി തേചത്താലീസ നിസ്സായേവ ജായരേ, തതോയേവ അവസേസാ ആരുപ്പവിപാകവജ്ജിതാ ദ്വേചത്താലീസ നിസ്സായ ച അനിസ്സായ ച ജായരേ, പാകാരുപ്പാ ചത്താരോ അനിസ്സിതായേവാതി സമ്ബന്ധോ.

വത്ഥുസങ്ഗഹവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഇതി അഭിധമ്മത്ഥവിഭാവിനിയാ നാമ അഭിധമ്മത്ഥസങ്ഗഹവണ്ണനായ

പകിണ്ണകപരിച്ഛേദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.