൨. ചേതസികപരിച്ഛേദവണ്ണനാ

സമ്പയോഗലക്ഖണവണ്ണനാ

൧. ഏവം താവ ചിത്തം ഭൂമിജാതിസമ്പയോഗസങ്ഖാരഝാനാരമ്മണമഗ്ഗഭേദേന യഥാരഹം വിഭജിത്വാ ഇദാനി ചേതസികവിഭാഗസ്സ അനുപ്പത്തത്താ പഠമം താവ ചതുബ്ബിധസമ്പയോഗലക്ഖണസന്ദസ്സനവസേന ചേതസികലക്ഖണം ഠപേത്വാ, തദനന്തരം അഞ്ഞസമാനഅകുസലസോഭനവസേന തീഹി രാസീഹി ചേതസികധമ്മേ ഉദ്ദിസിത്വാ, തേസം സോളസഹാകാരേഹി സമ്പയോഗം, തേത്തിംസവിധേന സങ്ഗഹഞ്ച ദസ്സേതും ‘‘ഏകുപ്പാദനിരോധാ ചാ’’ത്യാദി ആരദ്ധം. ചിത്തേന സഹ ഏകതോ ഉപ്പാദോ ച നിരോധോ ച യേസം തേ ഏകുപ്പാദനിരോധാ. ഏകം ആലമ്ബണഞ്ച വത്ഥു ച യേസം തേ ഏകാലമ്ബണവത്ഥുകാ. ഏവം ചതൂഹി ലക്ഖണേഹി ചേതോയുത്താ ചിത്തേന സമ്പയുത്താ ദ്വിപഞ്ഞാസ ലക്ഖണാ ധാരണതോ ധമ്മാ നിയതയോഗിനോ, അനിയതയോഗിനോ ച ചേതസികാ മതാ.

തത്ഥ യദി ഏകുപ്പാദമത്തേനേവ ചേതോയുത്താതി അധിപ്പേതാ, തദാ ചിത്തേന സഹ ഉപ്പജ്ജമാനാനം രൂപധമ്മാനമ്പി ചേതോയുത്തതാ ആപജ്ജേയ്യാതി ഏകനിരോധഗ്ഗഹണം. ഏവമ്പി ചിത്താനുപരിവത്തിനോ വിഞ്ഞത്തിദ്വയസ്സ പസങ്ഗോ നസക്കാ നിവാരേതും, തഥാ ‘‘ഏകതോ ഉപ്പാദോ വാ നിരോധോ വാ ഏതേസന്തി ഏകുപ്പാദനിരോധാ’’തി പരികപ്പേന്തസ്സ പുരേതരമുപ്പജ്ജിത്വാ ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേ നിരുജ്ഝമാനാനമ്പി രൂപധമ്മാനന്തി ഏകാലമ്ബണഗ്ഗഹണം. യേ ഏവം തിവിധലക്ഖണാ, തേ നിയമതോ ഏകവത്ഥുയേവാതിദസ്സനത്ഥം ഏകവത്ഥുകഗ്ഗഹണന്തി അലമതിപ്പപഞ്ചേന.

സമ്പയോഗലക്ഖണവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അഞ്ഞസമാനചേതസികവണ്ണനാ

൨. കഥന്തി സരൂപസമ്പയോഗാകാരാനം കഥേതുകമ്യതാപുച്ഛാ. ഫുസതീതി ഫസ്സോ (ധ. സ. അട്ഠ. ൧ ധമ്മുദേസവാരഫസ്സപഞ്ചമകരാസിവണ്ണനാ), സ്വായം ഫുസനലക്ഖണോ. അയഞ്ഹി അരൂപധമ്മോപി സമാനോ ആരമ്മണേ ഫുസനാകാരേനേവ പവത്തതി, സാ ചസ്സ ഫുസനാകാരപ്പവത്തി അമ്ബിലഖാദകാദീനം പസ്സന്തസ്സ പരസ്സ ഖേളുപ്പാദാദി വിയ ദട്ഠബ്ബാ. വേദയതി ആരമ്മണരസം അനുഭവതീതി വേദനാ, സാ വേദയിതലക്ഖണാ. ആരമ്മണരസാനുഭവനഞ്ഹി പത്വാ സേസസമ്പയുത്തധമ്മാ ഏകദേസമത്തേനേവ രസം അനുഭവന്തി, ഏകംസതോ പന ഇസ്സരവതായ വേദനാവ അനുഭവതി. തഥാ ഹേസാ ‘‘സുഭോജനരസാനുഭവനകരാജാ വിയാ’’തി വുത്താ. സുഖാദിവസേന പനസ്സാ ഭേദം സയമേവ വക്ഖതി. നീലാദിഭേദം ആരമ്മണം സഞ്ജാനാതി സഞ്ഞം കത്വാ ജാനാതീതി സഞ്ഞാ, സാ സഞ്ജാനനലക്ഖണാ. സാ ഹി ഉപ്പജ്ജമാനാ ദാരുആദീസു വഡ്ഢകിആദീനം സഞ്ഞാണകരണം വിയ പച്ഛാ സഞ്ജാനനസ്സ കാരണഭൂതം ആകാരം ഗഹേത്വാ ഉപ്പജ്ജതി. നിമിത്തകാരികായ താവേതം യുജ്ജതി, നിമിത്തേന സഞ്ജാനന്തിയാ പന കഥന്തി? സാപി പുന അപരായ സഞ്ഞായ സഞ്ജാനനസ്സ നിമിത്തം ആകാരം ഗഹേത്വാ ഉപ്പജ്ജതീതി ന ഏത്ഥ കോചി അസമ്ഭവോ.

ചേതേതി അത്തനാ സമ്പയുത്തധമ്മേ ആരമ്മണേ അഭിസന്ദഹതി, സങ്ഖതാഭിസങ്ഖരണേ വാ ബ്യാപാരമാപജ്ജതീതി ചേതനാ. തഥാ ഹി അയമേവ അഭിസങ്ഖരണേ പധാനത്താ വിഭങ്ഗേ സുത്തന്തഭാജനിയേ സങ്ഖാരക്ഖന്ധം വിഭജന്തേന ‘‘സങ്ഖതമഭിസങ്ഖരോന്തീതി സങ്ഖാരാ’’തി (സം. നി. ൩.൭൯) വത്വാ ‘‘ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജാ ചേതനാ’’ത്യാദിനാ (വിഭ. ൨൧) നിദ്ദിട്ഠാ. സാ ചേതയിതലക്ഖണാ, ജേട്ഠസിസ്സമഹാവഡ്ഢകിആദയോ വിയ സകിച്ചപരകിച്ചസാധികാതി ദട്ഠബ്ബം. ഏകഗ്ഗതാവിതക്കവിചാരപീതീനം സരൂപവിഭാവനം ഹേട്ഠാ ആഗതമേവ.

ജീവന്തി തേന സമ്പയുത്തധമ്മാതി ജീവിതം, തദേവ സഹജാതാനുപാലനേ ആധിപച്ചയോഗേന ഇന്ദ്രിയന്തി ജീവിതിന്ദ്രിയം, തം അനുപാലനലക്ഖണം ഉപ്പലാദിഅനുപാലകം ഉദകം വിയ. കരണം കാരോ, മനസ്മിം കാരോ മനസികാരോ, സോ ചേതസോ ആരമ്മണേ സമന്നാഹാരലക്ഖണോ. വിതക്കോ ഹി സഹജാതധമ്മാനം ആരമ്മണേ അഭിനിരോപനസഭാവത്താ തേ തത്ഥ പക്ഖിപന്തോ വിയ ഹോതി, ചേതനാ അത്തനാ ആരമ്മണഗ്ഗഹണേന യഥാരുള്ഹേ ധമ്മേപി തത്ഥ തത്ഥ നിയോജേന്തീ ബലനായകോ വിയ ഹോതി, മനസികാരോ തേ ആരമ്മണാഭിമുഖം പയോജനതോ ആജാനീയാനം പയോജനകസാരഥി വിയാതി അയമേതേസം വിസേസോ. ധമ്മാനഞ്ഹി തം തം യാഥാവസരസലക്ഖണം സഭാവതോ പടിവിജ്ഝിത്വാ ഭഗവതാ തേ തേ ധമ്മാ വിഭത്താതി ഭഗവതി സദ്ധായ ‘‘ഏവം വിസേസാ ഇമേ ധമ്മാ’’തി ഓകപ്പേത്വാ ഉഗ്ഗഹണപരിപുച്ഛാദിവസേന തേസം സഭാവസമധിഗമായ യോഗോ കരണീയോ, ന പന തത്ഥ തത്ഥ വിപ്പടിപജ്ജന്തേഹി സമ്മോഹോ ആപജ്ജിതബ്ബോതി അയമേത്ഥ ആചരിയാനം അനുസാസനീ. സബ്ബേസമ്പി ഏകൂനനവുതിചിത്താനം സാധാരണാ നിയമതോ തേസു ഉപ്പജ്ജനതോതി സബ്ബചിത്തസാധാരണാ നാമ.

൩. അധിമുച്ചനം അധിമോക്ഖോ, സോ സന്നിട്ഠാനലക്ഖണോ, ആരമ്മണേ നിച്ചലഭാവേന ഇന്ദഖീലോ വിയ ദട്ഠബ്ബോ. വീരാനം ഭാവോ, കമ്മം, വിധിനാ ഈരയിതബ്ബം പവത്തേതബ്ബന്തി വാ വീരിയം, ഉസ്സാഹോ, സോ സഹജാതാനം ഉപത്ഥമ്ഭനലക്ഖണോ. വീരിയവസേന ഹി തേസം ഓലീനവുത്തിതാ ന ഹോതി. ഏവഞ്ച കത്വാ ഇമസ്സ വിതക്കാദീഹി വിസേസോ സുപാകടോ ഹോതി. ഛന്ദനം ഛന്ദോ, ആരമ്മണേന അത്ഥികതാ, സോ കത്തുകാമതാലക്ഖണോ. തഥാ ഹേസ ‘‘ആരമ്മണഗ്ഗഹണേ ചേതസോ ഹത്ഥപ്പസാരണം വിയാ’’തി (ധ. സ. അട്ഠ. ൧ യേവാപനകവണ്ണനാ) വുച്ചതി. ദാനവത്ഥുവിസ്സജ്ജനവസേന പവത്തകാലേപി ചേസ വിസ്സജ്ജിതബ്ബേന തേന അത്ഥികോവ ഖിപിതബ്ബഉസൂനം ഗഹണേ അത്ഥികോ ഇസ്സാസോ വിയ. സോഭനേസു തദിതരേസു ച പകാരേന കിണ്ണാ വിപ്പകിണ്ണാതി പകിണ്ണകാ.

൪. സോഭനാപേക്ഖായ ഇതരേ, ഇതരാപേക്ഖായ സോഭനാ ച അഞ്ഞേ നാമ, തേസം സമാനാ ന ഉദ്ധച്ചസദ്ധാദയോ വിയ അകുസലാദിസഭാവായേവാതി അഞ്ഞസമാനാ.

അഞ്ഞസമാനചേതസികവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അകുസലചേതസികവണ്ണനാ

൫. ഏവം താവ സബ്ബചിത്തസാധാരണവസേന, പകിണ്ണകവസേന ച സോഭനേതരസഭാവേ തേരസ ധമ്മേ ഉദ്ദിസിത്വാ ഇദാനി ഹേട്ഠാ ചിത്തവിഭാഗേ നിദ്ദിട്ഠാനുക്കമേന അകുസലധമ്മപരിയാപന്നേ പഠമം, തതോ സോഭനധമ്മപരിയാപന്നേ ച ദസ്സേതും ‘‘മോഹോ’’ത്യാദി വുത്തം. അഹേതുകാ പന ആവേണികധമ്മാ നത്ഥീതി ന തേ വിസും വുത്താ. ആരമ്മണേ മുയ്ഹതീതി മോഹോ, അഞ്ഞാണം, സോ ആരമ്മണസഭാവച്ഛാദനലക്ഖണോ. ആരമ്മണഗ്ഗഹണവസപ്പവത്തോപി ഹേസ തസ്സ യഥാസഭാവപ്പടിച്ഛാദനാകആരേനേവ പവത്തതി. ന ഹിരീയതി ന ലജ്ജതീതി അഹിരികോ, പുഗ്ഗലോ, ധമ്മസമൂഹോ വാ. അഹിരികസ്സ ഭാവോ അഹിരിക്കം, തദേവ അഹിരികം. ന ഓത്തപ്പതീതി അനോത്തപ്പം. തത്ഥ ഗൂഥതോ ഗാമസൂകരോ വിയ കായദുച്ചരിതാദിതോ അജിഗുച്ഛനലക്ഖണം അഹിരികം, അഗ്ഗിതോ സലഭോ വിയ തതോ അനുത്താസലക്ഖണം അനോത്തപ്പം. തേനാഹു പോരാണാ –

‘‘ജിഗുച്ഛതി നാഹിരികോ, പാപാ ഗൂഥാവ സൂകരോ;

ന ഭായതി അനോത്തപ്പീ, സലഭോ വിയ പാവകാ’’തി.

ഉദ്ധതസ്സ ഭാവോ ഉദ്ധച്ചം, തം ചിത്തസ്സ അവൂപസമലക്ഖണം പാസാണാഭിഘാതസമുദ്ധതഭസ്മം വിയ. ലുബ്ഭതീതി ലോഭോ, സോ ആരമ്മണേ അഭിസങ്ഗലക്ഖണോ മക്കടാലേപോ വിയ. ചിത്തസ്സ ആലമ്ബിതുകാമതാമത്തം ഛന്ദോ, ലോഭോ തത്ഥ അഭിഗിജ്ഝനന്തി അയമേതേസം വിസേസോ. ‘‘ഇദമേവ സച്ചം, മോഘമഞ്ഞ’’ന്തി മിച്ഛാഭിനിവേസലക്ഖണാ ദിട്ഠി. ഞാണഞ്ഹി ആരമ്മണം യഥാസഭാവതോ ജാനാതി, ദിട്ഠി യഥാസഭാവം വിജഹിത്വാ അയാഥാവതോ ഗണ്ഹാതീതി അയമേതേസം വിസേസോ. ‘‘സേയ്യോഹമസ്മീ’’ത്യാദിനാ മഞ്ഞതീതി മാനോ, സോ ഉണ്ണതിലക്ഖണോ. തഥാ ഹേസ ‘‘കേതുകമ്യതാപച്ചുപട്ഠാനോ’’തി (ധ. സ. അട്ഠ. ൪൦൦) വുത്തോ. ദുസ്സതീതി ദോസോ, സോ ചണ്ഡിക്കലക്ഖണോ പഹടാസീവിസോ വിയ, ഇസ്സതീതി ഇസ്സാ, സാ പരസമ്പത്തിഉസൂയനലക്ഖണാ. മച്ഛരസ്സ ഭാവോ മച്ഛരിയം, ‘‘മാ ഇദം അച്ഛരിയം അഞ്ഞേസം ഹോതു, മയ്ഹമേവ ഹോതൂ’’തി പവത്തം വാ മച്ഛരിയം, തം അത്തസമ്പത്തിനിഗൂഹനലക്ഖണം. കുച്ഛിതം കതന്തി കുകതം. കതാകതദുച്ചരിതസുചരിതം. അകതമ്പി ഹി കുകത’’ന്തി വോഹരന്തി ‘‘യം മയാ അകതം. തം കുകത’’ന്തി. ഇധ പന കതാകതം ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നോ വിപ്പടിസാരചിത്തുപ്പാദോ കുകതം, തസ്സ ഭാവോ കുക്കുച്ചം, തം കതാകതദുച്ചരിതസുചരിതാനുസോചനലക്ഖണം. ഥിനനം ഥിനം, അനുസ്സാഹനാവസംസീദനവസേന സംഹതഭാവോ. മിദ്ധനം മിദ്ധം, വിഗതസാമത്ഥിയതാ, അസത്തിവിഘാതോ വാ, തത്ഥ ഥിനം ചിത്തസ്സ അകമ്മഞ്ഞതാലക്ഖണം, മിദ്ധം വേദനാദിക്ഖന്ധത്തയസ്സാതി അയമേതേസം വിസേസോ. തഥാ ഹി പാളിയം (ധ. സ. ൧൧൬൨-൧൧൬൩) ‘‘തത്ഥ കതമം ഥിനം? യാ ചിത്തസ്സ അകല്ലതാ അകമ്മഞ്ഞതാ. തത്ഥ കതമം മിദ്ധം? യാ കായസ്സ അകല്ലതാ അകമ്മഞ്ഞതാ’’ത്യാദിനാ ഇമേസം നിദ്ദേസോ പവത്തോ. നനു ച ‘‘കായസ്സാ’’തി വചനതോ രൂപകായസ്സപി അകമ്മഞ്ഞതാ മിദ്ധന്തി തസ്സ രൂപഭാവോപി ആപജ്ജതീതി? നാപജ്ജതി, തത്ഥ തത്ഥ ആചരിയേഹി ആനീതകാരണവസേനേവസ്സ പടിക്ഖിത്തത്താ. തഥാ ഹി മിദ്ധവാദിമതപ്പടിക്ഖേപനത്ഥം തേസം വാദനിക്ഖേപപുബ്ബകം അട്ഠകഥാദീസു ബഹുധാ വിത്ഥാരേന്തി ആചരിയാ. അയം പനേത്ഥ സങ്ഗഹോ –

‘‘കേചി മിദ്ധമ്പി രൂപന്തി, വദന്തേതം ന യുജ്ജതി;

പഹാതബ്ബേസു വുത്തത്താ, കാമച്ഛന്ദാദയോ വിയ.

‘‘പഹാതബ്ബേസു അക്ഖാത-മേതം നീവരണേസു ഹി;

രൂപന്തു ന പഹാതബ്ബ-മക്ഖാതം ദസ്സനാദിനാ.

‘‘‘ന തുമ്ഹം ഭിക്ഖവേ രൂപം, പജഹേഥാ’തി പാഠതോ;

പഹേയ്യഭാവലേസോപി, യത്ഥ രൂപസ്സ ദിസ്സതി.

‘‘തത്ഥ തബ്ബിസയച്ഛന്ദ-രാഗഹാനി പകാസിതാ;

വുത്തഞ്ഹി തത്ഥ യോ ഛന്ദ-രാഗക്ഖേപോതിആദികം.

‘‘രൂപാരൂപേസു മിദ്ധേസു, അരൂപം തത്ഥ ദേസിതം;

ഇതി ചേ നത്ഥി തം തത്ഥ, അവിസേസേന പാഠതോ.

‘‘സക്കാ ഹി അനുമാതും യം, മിദ്ധം രൂപന്തി ചിന്തിതം;

തമ്പി നീവരണം മിദ്ധ-ഭാവതോ ഇതരം വിയ.

‘‘സമ്പയോഗാഭിധാനാ ച, ന തം രൂപന്തി നിച്ഛയോ;

അരൂപീനഞ്ഹി ഖന്ധാനം, സമ്പയോഗോ പവുച്ചതി.

‘‘തഥാരുപ്പേ സമുപ്പത്തി, പാഠതോ നത്ഥി രൂപതാ;

നിദ്ദാ ഖീണാസവാനന്തു, കായഗേലഞ്ഞതോ സിയാ’’തി.

അകുസലചേതസികവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സോഭനചേതസികവണ്ണനാ

൬. സദ്ദഹതീതി സദ്ധാ, ബുദ്ധാദീസു പസാദോ, സാ സമ്പയുത്തധമ്മാനം പസാദനലക്ഖണാ ഉദകപ്പസാദകമണി വിയ. സരണം സതി, അസമ്മോസോ, സാ സമ്പയുത്തധമ്മാനം സാരണലക്ഖണാ. ഹിരീയതി കായദുച്ചരിതാദീഹി ജിഗുച്ഛതീതി ഹിരീ, സാ പാപതോ ജിഗുച്ഛനലക്ഖണാ. ഓത്തപ്പതീതി ഓത്തപ്പം, തം പാപതോ ഉത്താസലക്ഖണം. അത്തഗാരവവസേന പാപതോ ജിഗുച്ഛനതോ കുലവധൂ വിയ ഹിരീ, പരഗാരവവസേന പാപതോ ഉത്താസനതോ വേസിയാ വിയ ഓത്തപ്പം. ലോഭപ്പടിപക്ഖോ അലോഭോ, സോ ആരമ്മണേ ചിത്തസ്സ അലഗ്ഗതാലക്ഖണോ മുത്തഭിക്ഖു വിയ. ദോസപ്പടിപക്ഖോ അദോസോ, സോ അചണ്ഡിക്കലക്ഖണോ അനുകൂലമിത്തോ വിയ. തേസു ധമ്മേസു മജ്ഝത്തതാ തത്രമജ്ഝത്തതാ, സാ ചിത്തചേതസികാനം അജ്ഝുപേക്ഖനലക്ഖണാ സമപ്പവത്താനം അസ്സാനം അജ്ഝുപേക്ഖകോ സാരഥി വിയ.

കായസ്സ പസ്സമ്ഭനം കായപ്പസ്സദ്ധി. ചിത്തസ്സ പസ്സമ്ഭനം ചിത്തപ്പസ്സദ്ധി. ഉഭോപി ചേതാ കായചിത്തദരഥവൂപസമലക്ഖണാ. കായസ്സ ലഹുഭാവോ കായലഹുതാ. തഥാ ചിത്തലഹുതാ. താ കായചിത്തഗരുഭാവവൂപസമലക്ഖണാ. കായസ്സ മുദുഭാവോ കായമുദുതാ. തഥാ ചിത്തമുദുതാ. താ കായചിത്തഥദ്ധഭാവവൂപസമലക്ഖണാ. കമ്മനി സാധു കമ്മഞ്ഞം, തസ്സ ഭാവോ കമ്മഞ്ഞതാ, കായസ്സ കമ്മഞ്ഞതാ കായകമ്മഞ്ഞതാ. തഥാ ചിത്തകമ്മഞ്ഞതാ. താ കായചിത്തഅകമ്മഞ്ഞഭാവവൂപസമലക്ഖണാ. പഗുണസ്സ ഭാവോ പാഗുഞ്ഞം, തദേവ പാഗുഞ്ഞതാ, കായസ്സ പാഗുഞ്ഞതാ കായപാഗുഞ്ഞതാ. തഥാ ചിത്തപാഗുഞ്ഞതാ. താ കായചിത്താനം ഗേലഞ്ഞവൂപസമലക്ഖണാ. കായസ്സ ഉജുകഭാവോ കായുജുകതാ. തഥാ ചിത്തുജുകതാ. താ കായചിത്താനം അജ്ജവലക്ഖണാ. യഥാക്കമം പനേതാ കായചിത്താനം സാരമ്ഭാദികരധാതുക്ഖോഭപടിപക്ഖപച്ചയസമുട്ഠാനാ, കായോതി ചേത്ഥ വേദനാദിക്ഖന്ധത്തയസ്സ ഗഹണം. യസ്മാ ചേതേ ദ്വേ ദ്വേ ധമ്മാവ ഏകതോ ഹുത്വാ യഥാസകം പടിപക്ഖധമ്മേ ഹനന്തി, തസ്മാ ഇധേവ ദുവിധതാ വുത്താ, ന സമാധിആദീസു. അപിച ചിത്തപ്പസ്സദ്ധിആദീഹി ചിത്തസ്സേവ പസ്സദ്ധാദിഭാവോ ഹോതി, കായപ്പസ്സദ്ധിആദീഹി പന രൂപകായസ്സപി തംസമുട്ഠാനപണീതരൂപഫരണവസേനാതി തദത്ഥസന്ദസ്സനത്ഥഞ്ചേത്ഥ ദുവിധതാ വുത്താ. സോഭനാനം സബ്ബേസമ്പി സാധാരണാ നിയമേന തേസു ഉപ്പജ്ജനതോതി സോഭനസാധാരണാ.

൭. സമ്മാ വദന്തി ഏതായാതി സമ്മാവാചാ, വചീദുച്ചരിതവിരതി. സാ ചതുബ്ബിധാ മുസാവാദാ വേരമണി, പിസുണവാചാ വേരമണി, ഫരുസവാചാ വേരമണി, സമ്ഫപ്പലാപാ വേരമണീതി. കമ്മമേവ കമ്മന്തോ സുത്തന്തവനന്താദയോ വിയ. സമ്മാ പവത്തോ കമ്മന്തോ സമ്മാകമ്മന്തോ, കായദുച്ചരിതവിരതി. സാ തിവിധാ പാണാതിപാതാ വേരമണി, അദിന്നാദാനാ വേരമണി, കാമേസുമിച്ഛാചാരാ വേരമണീതി. സമ്മാ ആജീവന്തി ഏതേനാതി സമ്മാആജീവോ, മിച്ഛാജീവവിരതി. സോ പന ആജീവഹേതുകകായവചീദുച്ചരിതതോ വിരമണവസേന സത്തവിധോ, കുഹനലപനാദിമിച്ഛാജീവവിരമണവസേന ബഹുവിധോ വാ. തിവിധാപി പനേതാ പച്ചേകം സമ്പത്തസമാദാനസമുച്ഛേദവിരതിവസേന തിവിധാ വിരതിയോ നാമ യഥാവുത്തദുച്ചരിതേഹി വിരമണതോ.

൮. കരോതി പരദുക്ഖേ സതി സാധൂനം ഹദയഖേദം ജനേതി, കിരതി വാ വിക്ഖിപതി പരദുക്ഖം, കിണാതി വാ തം ഹിംസതി, കിരിയതി വാ ദുക്ഖിതേസു പസാരിയതീതി കരുണാ, സാ പരദുക്ഖാപനയനകാമതാലക്ഖണാ. തായ ഹി പരദുക്ഖം അപനീയതു വാ, മാ വാ, തദാകാരേനേവ സാ പവത്തതി. മോദന്തി ഏതായാതി മുദിതാ, സാ പരസമ്പത്തിഅനുമോദനലക്ഖണാ, അപ്പമാണസത്താരമ്മണത്താ അപ്പമാണാ, താ ഏവ അപ്പമഞ്ഞാ. നനു ച ‘‘ചതസ്സോ അപ്പമഞ്ഞാ’’തി വക്ഖതി, കസ്മാ പനേത്ഥ ദ്വേയേവ വുത്താതി? അദോസതത്രമജ്ഝത്തതാഹി മേത്തുപേക്ഖാനം ഗഹിതത്താ. അദോസോയേവ ഹി സത്തേസു ഹിതജ്ഝാസയവസപ്പവത്തോ മേത്താ നാമ. തത്രമജ്ഝത്തതായേവ തേസു പടിഘാനുനയവൂപസമപ്പവത്താ ഉപേക്ഖാ നാമ. തേനാഹു പോരാണാ –

‘‘അബ്യാപാദേന മേത്താ ഹി, തത്രമജ്ഝത്തതായ ച;

ഉപേക്ഖാ ഗഹിതാ യസ്മാ, തസ്മാ ന ഗഹിതാ ഉഭോ’’തി. (അഭിധ. ൭൦);

പകാരേന ജാനാതി അനിച്ചാദിവസേന അവബുജ്ഝതീതി പഞ്ഞാ, സാ ഏവ യഥാസഭാവാവബോധനേ ആധിപച്ചയോഗതോ ഇന്ദ്രിയന്തി പഞ്ഞിന്ദ്രിയം. അഥ സഞ്ഞാവിഞ്ഞാണപഞ്ഞാനം കിം നാനാകരണന്തി? സഞ്ഞാ താവ നീലാദിവസേന സഞ്ജാനനമത്തം കരോതി, ലക്ഖണപ്പടിവേധം കാതും ന സക്കോതി. വിഞ്ഞാണം ലക്ഖണപ്പടിവേധമ്പി സാധേതി, ഉസ്സക്കിത്വാ പന മഗ്ഗം പാപേതും ന സക്കോതി. പഞ്ഞാ പന തിവിധമ്പി കരോതി, ബാലഗാമികഹേരഞ്ഞികാനം കഹാപണാവബോധനമേത്ഥ നിദസ്സനന്തി. ഞാണവിപ്പയുത്തസഞ്ഞായ ചേത്ഥ ആകാരഗ്ഗഹണവസേന ഉപ്പജ്ജനകാലേ വിഞ്ഞാണം അബ്ബോഹാരികം, സേസകാലേ ബലവം. ഞാണസമ്പയുത്താ പന ഉഭോപി തദനുഗതികാ ഹോന്തി. സബ്ബഥാപി പഞ്ചവീസതീതി സമ്ബന്ധോ.

൯. ‘‘തേരസഞ്ഞസമാനാ’’ത്യാദി തീഹി രാസീഹി വുത്താനം സങ്ഗഹോ.

സോഭനചേതസികവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സമ്പയോഗനയവണ്ണനാ

൧൦. ചിത്തേന സഹ അവിയുത്താ ചിത്താവിയുത്താ, ചേതസികാതി വുത്തം ഹോതി. ഉപ്പജ്ജതീതി ഉപ്പാദോ, ചിത്തമേവ ഉപ്പാദോ ചിത്തുപ്പാദോ. അഞ്ഞത്ഥ പന സസമ്പയുത്തം ചിത്തം ചിത്തുപ്പാദോതി വുച്ചതി ‘‘ഉപ്പജ്ജതി ചിത്തം ഏതേനാതി ഉപ്പാദോ, ധമ്മസമൂഹോ, ചിത്തഞ്ച തം ഉപ്പാദോ ചാതി ചിത്തുപ്പാദോ’’തി കത്വാ. സമാഹാരദ്വന്ദേപി ഹി പുല്ലിങ്ഗം കത്ഥചി സദ്ദവിദൂ ഇച്ഛന്തി. തേസം ചിത്താവിയുത്താനം ചിത്തുപ്പാദേസു പച്ചേകം സമ്പയോഗോ ഇതോ പരം യഥായോഗം പവുച്ചതീതി സമ്ബന്ധോ.

അഞ്ഞസമാനചേതസികസമ്പയോഗനയവണ്ണനാ

൧൩. സഭാവേന അവിതക്കത്താ ദ്വിപഞ്ചവിഞ്ഞാണാനി വജ്ജിതാനി ഏതേഹി, തേഹി വാ ഏതാനി വജ്ജിതാനീതി ദ്വിപഞ്ചവിഞ്ഞാണവജ്ജിതാനി, ചതുചത്താലീസ കാമാവചരചിത്താനി. തേസു ചേവ ഏകാദസസു പഠമജ്ഝാനചിത്തേസു ച വിതക്കോ ജായതി സേസാനം ഭാവനാബലേന അവിതക്കത്താതി അധിപ്പായോ.

൧൪. തേസു ചേവ പഞ്ചപഞ്ഞാസസവിതക്കചിത്തേസു, ഏകാദസസു ദുതിയജ്ഝാനചിത്തേസു ചാതി ഛസട്ഠിചിത്തേസു വിചാരോ ജായതി.

൧൫. ദ്വിപഞ്ചവിഞ്ഞാണേഹി, വിചികിച്ഛാസഹഗതേന ചാതി ഏകാദസഹി വജ്ജിതേസു അട്ഠസത്തതിചിത്തേസു അധിമോക്ഖോ ജായതി.

൧൬. പഞ്ചദ്വാരാവജ്ജനേന, ദ്വിപഞ്ചവിഞ്ഞാണേഹി, സമ്പടിച്ഛനദ്വയേന, സന്തീരണത്തയേന ചാതി സോളസഹി വജ്ജിതേസു തേസത്തതിയാ ചിത്തേസു വീരിയം ജായതി.

൧൭. ദോമനസ്സസഹഗതേഹിദ്വീഹി, ഉപേക്ഖാസഹഗതേഹി പഞ്ചപഞ്ഞാസചിത്തേഹി, കായവിഞ്ഞാണദ്വയേന, ഏകാദസഹി ചതുത്ഥജ്ഝാനേഹി ചാതി സത്തതിചിത്തേഹി വജ്ജിതേസു ഏകപഞ്ഞാസചിത്തേസു പീതി ജായതി.

൧൮. അഹേതുകേഹി അട്ഠാരസഹി, മോമൂഹേഹി ദ്വീഹി ചാതി വീസതിയാ ചിത്തേഹി വജ്ജിതേസു ഏകൂനസത്തതിചിത്തേസു ഛന്ദോ ജായതി.

൧൯. തേ പനാതി പകിണ്ണകവിവജ്ജിതാ തംസഹഗതാ ച. യഥാക്കമന്തി വിതക്കാദിഛപകിണ്ണകവജ്ജിതതംസഹിതകമാനുരൂപതോ. ‘‘ഛസട്ഠി പഞ്ചപഞ്ഞാസാ’’ത്യാദി ഏകവീസസതഗണനവസേന, ഏകൂനനവുതിഗണനവസേന ച യഥാരഹം യോജേതബ്ബം.

അഞ്ഞസമാനചേതസികസമ്പയോഗനയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അകുസലചേതസികസമ്പയോഗനയവണ്ണനാ

൨൦. ‘‘സബ്ബാകുസലസാധാരണാ’’തി വത്വാ തദേവ സമത്ഥേതും ‘‘സബ്ബേസുപീ’’ത്യാദി വുത്തം. യോ ഹി കോചി പാണാതിപാതാദീസു പടിപജ്ജതി, സോ സബ്ബോപി മോഹേന തത്ഥ അനാദീനവദസ്സാവീ അഹിരികേന തതോ അജിഗുച്ഛന്തോ, അനോത്തപ്പേന അനോത്തപ്പന്തോ, ഉദ്ധച്ചേന അവൂപസന്തോ ച ഹോതി, തസ്മാ തേ സബ്ബാകുസലേസു ഉപലബ്ഭന്തി.

൨൧. ലോഭസഹഗതചിത്തേസ്വേവാതി ഏവ-കാരോ അധികാരത്ഥായപി ഹോതീതി ‘‘ദിട്ഠിസഹഗതചിത്തേസൂ’’തിആദീസുപി അവധാരണം ദട്ഠബ്ബം. സക്കായാദീസു ഹി അഭിനിവിസന്തസ്സ തത്ഥ മമായനസമ്ഭവതോ ദിട്ഠി ലോഭസഹഗതചിത്തേസ്വേവ ലബ്ഭതി. മാനോപി അഹംമാനവസേന പവത്തനതോ ദിട്ഠിസദിസോവ പവത്തതീതി ദിട്ഠിയാ സഹ ഏകചിത്തുപ്പാദേന പവത്തതി കേസരസീഹോ വിയ അപരേന തഥാവിധേന സഹ ഏകഗുഹായം, ന ചാപി ദോസമൂലാദീസു ഉപ്പജ്ജതി അത്തസിനേഹസന്നിസ്സയഭാവേന ഏകന്തലോഭപദട്ഠാനത്താതി സോ ദിട്ഠിവിപ്പയുത്തേസ്വേവ ലബ്ഭതി.

൨൪. തഥാ പരസമ്പത്തിം ഉസൂയന്തസ്സ, അത്തസമ്പത്തിയാ ച പരേഹി സാധാരണഭാവം അനിച്ഛന്തസ്സ, കതാകതദുച്ചരിതസുചരിതേ അനുസോചന്തസ്സ ച തത്ഥ തത്ഥ പടിഹനനവസേനേവ പവത്തനതോ ഇസ്സാമച്ഛരിയകുക്കുച്ചാനി പടിഘചിത്തേസ്വേവ.

൨൫. അകമ്മഞ്ഞതാപകതികസ്സ തഥാ സഭാവതിക്ഖേസു അസങ്ഖാരികേസു പവത്തനായോഗതോ ഥിനമിദ്ധം സസങ്ഖാരികേസ്വേവ ലബ്ഭതി.

൨൭. സബ്ബാപുഞ്ഞേസ്വേവ ചത്താരോ ചേതസികാ ഗതാ, ലോഭമൂലേയേവ യഥാസമ്ഭവം തയോ ഗതാ, ദോസമൂലേസ്വേവ ദ്വീസു ചത്താരോ ഗതാ, തഥാ സസങ്ഖാരേയേവ ദ്വയന്തി യോജനാ. വിചികിച്ഛാ വിചികിച്ഛാചിത്തേ ചാതി ച-സദ്ദോ അവധാരണേ. വിചികിച്ഛാ വിചികിച്ഛാചിത്തേയേവാതി സമ്ബന്ധോ.

അകുസലചേതസികസമ്പയോഗനയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സോഭനചേതസികസമ്പയോഗനയവണ്ണനാ

൨൯. ലോകുത്തരചിത്തേസു പാദകജ്ഝാനാദിവസേന കദാചി സമ്മാസങ്കപ്പവിരഹോ സിയാ, ന പന വിരതീനം അഭാവോ മഗ്ഗസ്സ കായദുച്ചരിതാദീനം സമുച്ഛേദവസേന, ഫലസ്സ ച തദനുകൂലവസേന പവത്തനതോതി വുത്തം ‘‘വിരതിയോ പനാ’’ത്യാദി. സബ്ബഥാപീതി സബ്ബേഹിപി തംതംദുച്ചരിതദുരാജീവാനം വിധമനവസപ്പവത്തേഹി ആകാരേഹി. ന ഹി ഏതാസം ലോകിയേസു വിയ ലോകുത്തരേസുപി മുസാവാദാദീനം വിസും വിസും പഹാനവസേന പവത്തി ഹോതി സബ്ബേസമേവ ദുച്ചരിതദുരാജീവാനം തേന തേന മഗ്ഗേന കേസഞ്ചി സബ്ബസോ, കേസഞ്ചി അപായഗമനീയാദിഅവത്ഥായ പഹാനവസേന ഏകക്ഖണേ സമുച്ഛിന്ദനതോ. നനു ചായമത്ഥോ ‘‘ഏകതോവാ’’തി ഇമിനാവ സിദ്ധോതി? തം ന, തിസ്സന്നം ഏകതോവുത്തിപരിദീപനമത്തേന ചതുബ്ബിധവചീദുച്ചരിതാദീനം പടിപക്ഖാകാരപ്പവത്തിയാ അദീപിതത്താ. കേചി പന ഇമമത്ഥം അസല്ലക്ഖേത്വാവ ‘‘‘സബ്ബഥാപീ’തി ഇദം അതിരിത്ത’’ന്തി വദന്തി, തത്ഥ തേസം അഞ്ഞാണമേവ കാരണം. ‘‘നിയതാ’’തി ഇമിനാപി ലോകിയേസു വിയ കദാചി സമ്ഭവം നിവാരേതി. തഥാ ഹേതാ ലോകിയേസു യേവാപനകവസേന ദേസിതാ, ഇധ പന സരൂപേനേവ. കാമാവചരകുസലേസ്വേവാതി അവധാരണേന കാമാവചരവിപാകകിരിയേസു മഹഗ്ഗതേസു ച സമ്ഭവം നിവാരേതി. തഥാ ചേവ ഉപരി വക്ഖതി. കദാചീതി മുസാവാദാദിഏകേകദുച്ചരിതേഹി പടിവിരമണകാലേ. കദാചി ഉപ്പജ്ജന്താപി ന ഏകതോ ഉപ്പജ്ജന്തി വീതിക്കമിതബ്ബവത്ഥുസങ്ഖാതാനം അത്തനോ ആരമ്മണാനം സമ്ഭവാപേക്ഖത്താതി വുത്തം ‘‘വിസും വിസു’’ന്തി.

൩൦. അപ്പനാപ്പത്താനം അപ്പമഞ്ഞാനം ന കദാചി സോമനസ്സരഹിതാ പവത്തി അത്ഥീതി ‘‘പഞ്ചമ…പേ… ചിത്തേസു ചാ’’തി വുത്തം. വിനീവരണാദിതായ മഹത്തം ഗതാനി, മഹന്തേഹി വാ ഝായീഹി ഗതാനി പത്താനീതി മഹഗ്ഗതാനി. നാനാ ഹുത്വാതി ഭിന്നാരമ്മണത്താ അത്തനോ ആരമ്മണഭൂതാനം ദുക്ഖിതസുഖിതസത്താനം ആപാഥഗമനാപേക്ഖതായ വിസും വിസും ഹുത്വാ. ഏത്ഥാതി ഇമേസു കാമാവചരകുസലചിത്തേസു, കരുണാമുദിതാഭാവനാകാലേ അപ്പനാവീഥിതോ പുബ്ബേ പരിചയവസേന ഉപേക്ഖാസഹഗതചിത്തേഹിപി പരികമ്മം ഹോതി, യഥാ തം പഗുണഗന്ഥം സജ്ഝായന്തസ്സ കദാചി അഞ്ഞവിഹിതസ്സപി സജ്ഝായനം, യഥാ ച പഗുണവിപസ്സനായ സങ്ഖാരേ സമ്മസന്തസ്സ കദാചി പരിചയബലേന ഞാണവിപ്പയുത്തചിത്തേഹിപി സമ്മസനന്തി ഉപേക്ഖാസഹഗതകാമാവചരേസു കരുണാമുദിതാനം അസമ്ഭവവാദോ കേചിവാദോ കതോ. അപ്പനാവീഥിയം പന താസം ഏകന്തതോ സോമനസ്സസഹഗതേസ്വേവ സമ്ഭവോ ദട്ഠബ്ബോ ഭിന്നജാതികസ്സ വിയ ഭിന്നവേദനസ്സപി ആസേവനപച്ചയാഭാവതോ.

൩൨. തയോ സോളസചിത്തേസൂതി സമ്മാവാചാദയോ തയോ ധമ്മാ അട്ഠലോകുത്തരകാമാവചരകുസലവസേന സോളസചിത്തേസു ജായന്തി.

൩൩. ഏവം നിയതാനിയതസമ്പയോഗവസേന വുത്തേസു അനിയതധമ്മേ ഏകതോ ദസ്സേത്വാ സേസാനം നിയതഭാവം ദീപേതും ‘‘ഇസ്സാമച്ഛേരാ’’ത്യാദി വുത്തം. ഇസ്സാമച്ഛേരകുക്കുച്ചവിരതികരുണാദയോ നാനാ കദാചി ജായന്തി, മാനോ ച കദാചി ‘‘സേയ്യോഹമസ്മീ’’ത്യാദിവസപ്പവത്തിയം ജായതി. ഥിനമിദ്ധം തഥാ കദാചി അകമ്മഞ്ഞതാവസപ്പവത്തിയം സഹ അഞ്ഞമഞ്ഞം അവിപ്പയോഗിവസേന ജായതീതി യോജനാ. അഥ വാ മാനോ ചാതി ഏത്ഥ ച-സദ്ദം ‘‘സഹാ’’തി ഏത്ഥാപി യോജേത്വാ ഥിനമിദ്ധം തഥാ കദാചി സഹ ച സസങ്ഖാരികപടിഘേ, ദിട്ഠിഗതവിപ്പയുത്തസസങ്ഖാരികേസു ച ഇസ്സാമച്ഛരിയകുക്കുച്ചേഹി, മാനേന ച സദ്ധിം, കദാചി തദിതരസസങ്ഖാരികചിത്തസമ്പയോഗകാലേ, തംസമ്പയോഗകാലേപി വാ നാനാ ച ജായതീതി യോജനാ ദട്ഠബ്ബാ. അപരേ പന ആചരിയാ ‘‘മാനോ ച ഥിനമിദ്ധഞ്ച തഥാ കദാചി നാനാ കദാചി സഹ ച ജായതീ’’തി ഏത്തകമേവ യോജേസും.

൩൪. സേസാതി യഥാവുത്തേഹി ഏകാദസഹി അനിയതേഹി ഇതരേ ഏകചത്താലീസ. കേചി പന ‘‘യഥാവുത്തേഹി അനിയതയേവാപനകേഹി സേസാ നിയതയേവാപനകാ’’തി വണ്ണേന്തി, തം തേസം മതിമത്തം, ഇധ യേവാപനകനാമേന കേസഞ്ചി അനുദ്ധടത്താ. കേവലഞ്ഹേത്ഥ നിയതാനിയതവസേന ചിത്തുപ്പാദേസു യഥാരഹം ലബ്ഭമാനചേതസികമത്തസന്ദസ്സനം ആചരിയേന കതം, ന യേവാപനകനാമേന കേചി ഉദ്ധടാതി.

ഏവം താവ ‘‘ഫസ്സാദീസു അയം ധമ്മോ ഏത്തകേസു ചിത്തേസു ഉപലബ്ഭതീ’’തി ചിത്തപരിച്ഛേദവസേന സമ്പയോഗം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ‘‘ഇമസ്മിം ചിത്തുപ്പാദേ ഏത്തകാ ചേതസികാ’’തി ചേതസികരാസിപരിച്ഛേദവസേന സങ്ഗഹം ദസ്സേതും ‘‘സങ്ഗഹഞ്ചാ’’ത്യാദി വുത്തം.

സോഭനചേതസികസമ്പയോഗനയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സമ്പയോഗനയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സങ്ഗഹനയവണ്ണനാ

൩൫. ‘‘ഛത്തിംസാ’’ത്യാദി തത്ഥ തത്ഥ യഥാരഹം ലബ്ഭമാനകധമ്മവസേന ഗണനസങ്ഗഹോ.

൩൬. പഠമജ്ഝാനേ നിയുത്താനി ചിത്താനി, തം വാ ഏതേസം അത്ഥീതി പഠമജ്ഝാനികചിത്താനി. അപ്പമഞ്ഞാനം സത്താരമ്മണത്താ, ലോകുത്തരാനഞ്ച നിബ്ബാനാരമ്മണത്താ വുത്തം ‘‘അപ്പമഞ്ഞാവജ്ജിതാ’’തി. ‘‘തഥാ’’തി ഇമിനാ അഞ്ഞസമാനാ, അപ്പമഞ്ഞാവജ്ജിതാ സോഭനചേതസികാ ച സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തീതി ആകഡ്ഢതി. ഉപേക്ഖാസഹഗതാതി വിതക്കവിചാരപീതിസുഖവജ്ജാ സുഖട്ഠാനം പവിട്ഠഉപേക്ഖായ സഹഗതാ. പഞ്ചകജ്ഝാനവസേനാതി വിതക്കവിചാരേ വിസും വിസും അതിക്കമിത്വാ ഭാവേന്തസ്സ നാതിതിക്ഖഞാണസ്സ വസേന ദേസിതസ്സ ഝാനപഞ്ചകസ്സ വസേന. തേ പന ഏകതോ അതിക്കമിത്വാ ഭാവേന്തസ്സ തിക്ഖഞാണസ്സ വസേന ദേസിതചതുക്കജ്ഝാനവസേന ദുതിയജ്ഝാനികേസു വിതക്കവിചാരവജ്ജിതാനം സമ്ഭവതോ ചതുധാ ഏവ സങ്ഗഹോ ഹോതീതി അധിപ്പായോ.

൩൭. തേത്തിംസദ്വയം ചതുത്ഥപഞ്ചമജ്ഝാനചിത്തേസു.

മഹഗ്ഗതചിത്തസങ്ഗഹനയവണ്ണനാ

൩൮. തീസൂതി കുസലവിപാകകിരിയവസേന തിവിധേസു സീലവിസുദ്ധിവസേന സുവിസോധിതകായവചീപയോഗസ്സ കേവലം ചിത്തസമാധാനമത്തേന മഹഗ്ഗതജ്ഝാനാനി പവത്തന്തി, ന പന കായവചീകമ്മാനം വിസോധനവസേന, നാപി ദുച്ചരിതദുരാജീവാനം സമുച്ഛിന്ദനപടിപ്പസ്സമ്ഭനവസേനാതി വുത്തം ‘‘വിരതിവജ്ജിതാ’’തി. പച്ചേകമേവാതി വിസും വിസുംയേവ. പന്നരസസൂതി രൂപാവചരവസേന തീസു, ആരുപ്പവസേന ദ്വാദസസൂതി പന്നരസസു. അപ്പമഞ്ഞായോ ന ലബ്ഭന്തീതി ഏത്ഥ കാരണം വുത്തമേവ.

മഹഗ്ഗതചിത്തസങ്ഗഹനയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

കാമാവചരസോഭനചിത്തസങ്ഗഹനയവണ്ണനാ

൪൦. പച്ചേകമേവാതി ഏകേകായേവ. അപ്പമഞ്ഞാനം ഹി സത്താരമ്മണത്താ, വിരതീനഞ്ച വീതക്കമിതബ്ബവത്ഥുവിസയത്താ നത്ഥി താസം ഏകചിത്തുപ്പാദേ സമ്ഭവോതി ലോകിയവിരതീനം ഏകന്തകുസലസഭാവത്താ നത്ഥി അബ്യാകതേസു സമ്ഭവോതി വുത്തം ‘‘വിരതിവജ്ജിതാ’’തി. തേനാഹ ‘‘പഞ്ച സിക്ഖാപദാ കുസലായേവാ’’തി (വിഭ. ൭൧൫). ഇതരഥാ സദ്ധാസതിആദയോ വിയ ‘‘സിയാ കുസലാ, സിയാ അബ്യാകതാ’’തി വദേയ്യ. ഫലസ്സ പന മഗ്ഗപടിബിമ്ബഭൂതത്താ, ദുച്ചരിതദുരാജീവാനം പടിപ്പസ്സമ്ഭനതോ ച ന ലോകുത്തരവിരതീനം ഏകന്തകുസലതാ യുത്താതി താസം തത്ഥ അഗ്ഗഹണം. കാമാവചരവിപാകാനമ്പി ഏകന്തപരിത്താരമ്മണത്താ, അപ്പമഞ്ഞാനഞ്ച സത്താരമ്മണത്താ, വിരതീനമ്പി ഏകന്തകുസലത്താ വുത്തം ‘‘അപ്പമഞ്ഞാവിരതിവജ്ജിതാ’’തി.

നനു ച പഞ്ഞത്താദിആരമ്മണമ്പി കാമാവചരകുസലം ഹോതീതി തസ്സ വിപാകേനപി കുസലസദിസാരമ്മണേന ഭവിതബ്ബം യഥാ തം മഹഗ്ഗതലോകുത്തരവിപാകേഹീതി? നയിദമേവം, കാമതണ്ഹാധീനസ്സ ഫലഭൂതത്താ. യഥാ ഹി ദാസിയാ പുത്തോ മാതരാ ഇച്ഛിതം കാതും അസക്കോന്തോ സാമികേനേവ ഇച്ഛിതിച്ഛിതം കരോതി, ഏവം കാമതണ്ഹായത്തതായ ദാസിസദിസസ്സ കാമാവചരകമ്മസ്സ വിപാകഭൂതം ചിത്തം തേന ഗഹിതാരമ്മണം അഗ്ഗഹേത്വാ കാമതണ്ഹാരമ്മണമേവ ഗണ്ഹാതീതി. ദ്വാദസധാതി കുസലവിപാകകിരിയഭേദേസു പച്ചേകം ചത്താരോ ചത്താരോ ദുകാതി കത്വാ തീസു ദ്വാദസധാ.

൪൨. ഇദാനി ഇമേസു പഠമജ്ഝാനികാദീഹി ദുതിയജ്ഝാനികാദീനം ഭേദകരധമ്മേ ദസ്സേതും ‘‘അനുത്തരേ ഝാനധമ്മാ’’ത്യാദി വുത്തം. അനുത്തരേ ചിത്തേ വിതക്കവിചാരപീതിസുഖവസേന ഝാനധമ്മാ വിസേസകാ ഭേദകാ. മജ്ഝിമേ മഹഗ്ഗതേ അപ്പമഞ്ഞാ, ഝാനധമ്മാ ച. പരിത്തേസു കാമാവചരേസു വിരതീ, ഞാണപീതീ ച അപ്പമഞ്ഞാ ച വിസേസകാ, തത്ഥ വിരതീ കുസലേഹി വിപാകകിരിയാനം വിസേസകാ, അപ്പമഞ്ഞാ കുസലകിരിയേഹി വിപാകാനം, ഞാണപീതീ പന തീസു പഠമയുഗളാദീഹി ദുതിയയുഗളാദീനന്തി ദട്ഠബ്ബം.

കാമാവചരസോഭനചിത്തസങ്ഗഹനയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അകുസലചിത്തസങ്ഗഹനയവണ്ണനാ

൪൪. ദുതിയേ അസങ്ഖാരികേതി ദിട്ഠിവിപ്പയുത്തേ അസങ്ഖാരികേ ലോഭമാനേന തഥേവ അഞ്ഞസമാനാ, അകുസലസാധാരണാ ച ഏകൂനവീസതി ധമ്മാതി സമ്ബന്ധോ.

൪൫. തതിയേതി ഉപേക്ഖാസഹഗതദിട്ഠിസമ്പയുത്തേ അസങ്ഖാരികേ.

൪൬. ചതുത്ഥേതി ദിട്ഠിവിപ്പയുത്തേ അസങ്ഖാരികേ.

൪൭. ഇസ്സാമച്ഛരിയകുക്കുച്ചാനി പനേത്ഥ പച്ചേകമേവ യോജേതബ്ബാനി ഭിന്നാരമ്മണത്തായേവാതി അധിപ്പായോ.

൫൦. അധിമോക്ഖസ്സ നിച്ഛയാകാരപ്പവത്തിതോ ദ്വേള്ഹകസഭാവേ വിചികിച്ഛാചിത്തേ സമ്ഭവോ നത്ഥീതി ‘‘അധിമോക്ഖവിരഹിതാ’’തി വുത്തം.

൫൧. ഏകൂനവീസതി പഠമദുതിയഅസങ്ഖാരികേസു, അട്ഠാരസ തതിയചതുത്ഥഅസങ്ഖാരികേസു, വീസ പഞ്ചമേ അസങ്ഖാരികേ, ഏകവീസ പഠമദുതിയസസങ്ഖാരികേസു, വീസതി തതിയചതുത്ഥസസങ്ഖാരികേസു, ദ്വാവീസ പഞ്ചമേ സസങ്ഖാരികേ, പന്നരസ മോമൂഹദ്വയേതി ഏവം അകുസലേ സത്തധാ ഠിതാതി യോജനാ.

൫൨. സാധാരണാതി അകുസലാനം സബ്ബേസമേവ സാധാരണഭൂതാ ചത്താരോ സമാനാ ച ഛന്ദപീതിഅധിമോക്ഖവജ്ജിതാ അഞ്ഞസമാനാ അപരേ ദസാതി ഏതേ ചുദ്ദസ ധമ്മാ സബ്ബാകുസലയോഗിനോതി പവുച്ചന്തീതി യോജനാ.

അകുസലചിത്തസങ്ഗഹനയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അഹേതുകചിത്തസങ്ഗഹനയവണ്ണനാ

൫൪. ‘‘തഥാ’’തി ഇമിനാ അഞ്ഞസമാനേ പച്ചാമസതി.

൫൬. മനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ വിയ വിസിട്ഠമനനകിച്ചായോഗതോ മനനമത്താ ധാതൂതി മനോധാതു. അഹേതുകപടിസന്ധിയുഗളേതി ഉപേക്ഖാസന്തീരണദ്വയേ.

൫൮. ദ്വാദസ ഹസനചിത്തേ, ഏകാദസ വോട്ഠബ്ബനസുഖസന്തീരണേസു, ദസ മനോധാതുത്തികാഹേതുകപടിസന്ധിയുഗളവസേന പഞ്ചസു, സത്ത ദ്വിപഞ്ചവിഞ്ഞാണേസൂതി അട്ഠാരസാഹേതുകേസു ചിത്തുപ്പാദേസു സങ്ഗഹോ ചതുബ്ബിധോ ഹോതീതി യോജനാ.

൫൯. തേത്തിംസവിധസങ്ഗഹോതി അനുത്തരേ പഞ്ച, തഥാ മഹഗ്ഗതേ, കാമാവചരസോഭനേ ദ്വാദസ, അകുസലേ സത്ത, അഹേതുകേ ചത്താരോതി തേത്തിംസവിധസങ്ഗഹോ.

൬൦. ഇത്ഥം യഥാവുത്തനയേന ചിത്താവിയുത്താനം ചേതസികാനം ചിത്തപരിച്ഛേദവസേന വുത്തം സമ്പയോഗഞ്ച ചേതസികരാസിപരിച്ഛേദവസേന വുത്തം സങ്ഗഹഞ്ച ഞത്വാ യഥായോഗം ചിത്തേന സമം ഭേദം ഉദ്ദിസേ ‘‘സബ്ബചിത്തസാധാരണാ താവ സത്ത ഏകൂനനവുതിചിത്തേസു ഉപ്പജ്ജനതോ പച്ചേകം ഏകൂനനവുതിവിധാ, പകിണ്ണകേസു വിതക്കോ പഞ്ചപഞ്ഞാസചിത്തേസു ഉപ്പജ്ജനതോ പഞ്ചപഞ്ഞാസവിധോ’’ത്യാദിനാ കഥേയ്യാതി അത്ഥോ.

അഹേതുകചിത്തസങ്ഗഹനയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഇതി അഭിധമ്മത്ഥവിഭാവിനിയാ നാമ അഭിധമ്മത്ഥസങ്ഗഹവണ്ണനായ

ചേതസികപരിച്ഛേദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.