൫. ജരാവഗ്ഗോ

൧. ജരാധമ്മസുത്തം

൫൧൧. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി പുബ്ബാരാമേ മിഗാരമാതുപാസാദേ. തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവാ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ പച്ഛാതപേ നിസിന്നോ ഹോതി പിട്ഠിം ഓതാപയമാനോ.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഭഗവതോ ഗത്താനി പാണിനാ അനോമജ്ജന്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അച്ഛരിയം, ഭന്തേ, അബ്ഭുതം, ഭന്തേ! ന ചേവം ദാനി, ഭന്തേ, ഭഗവതോ താവ പരിസുദ്ധോ ഛവിവണ്ണോ പരിയോദാതോ, സിഥിലാനി ച ഗത്താനി സബ്ബാനി വലിയജാതാനി, പുരതോ പബ്ഭാരോ ച കായോ, ദിസ്സതി ച ഇന്ദ്രിയാനം അഞ്ഞഥത്തം – ചക്ഖുന്ദ്രിയസ്സ സോതിന്ദ്രിയസ്സ ഘാനിന്ദ്രിയസ്സ ജിവ്ഹിന്ദ്രിയസ്സ കായിന്ദ്രിയസ്സാ’’തി.

‘‘ഏവഞ്ഹേതം, ആനന്ദ, ഹോതി – ജരാധമ്മോ യോബ്ബഞ്ഞേ, ബ്യാധിധമ്മോ ആരോഗ്യേ, മരണധമ്മോ ജീവിതേ. ന ചേവ താവ പരിസുദ്ധോ ഹോതി ഛവിവണ്ണോ പരിയോദാതോ, സിഥിലാനി ച ഹോന്തി ഗത്താനി സബ്ബാനി വലിയജാതാനി, പുരതോ പബ്ഭാരോ ച കായോ, ദിസ്സതി ച ഇന്ദ്രിയാനം അഞ്ഞഥത്തം – ചക്ഖുന്ദ്രിയസ്സ സോതിന്ദ്രിയസ്സ ഘാനിന്ദ്രിയസ്സ ജിവ്ഹിന്ദ്രിയസ്സ കായിന്ദ്രിയസ്സാ’’തി.

‘‘ഇദമവോച ഭഗവാ. ഇദം വത്വാ ച സുഗതോ അഥാപരം ഏതദവോച സത്ഥാ –

‘‘ധീ തം ജമ്മി ജരേ അത്ഥു, ദുബ്ബണ്ണകരണീ ജരേ;

താവ മനോരമം ബിമ്ബം, ജരായ അഭിമദ്ദിതം.

‘‘യോപി വസ്സസതം ജീവേ, സോപി മച്ചുപരായണോ [സബ്ബേ മച്ചുപരായനാ (സ്യാ. കം. ക.)];

ന കിഞ്ചി പരിവജ്ജേതി, സബ്ബമേവാഭിമദ്ദതീ’’തി. പഠമം;

൨. ഉണ്ണാഭബ്രാഹ്മണസുത്തം

൫൧൨. സാവത്ഥിനിദാനം. അഥ ഖോ ഉണ്ണാഭോ ബ്രാഹ്മണോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ഉണ്ണാഭോ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച –

‘‘പഞ്ചിമാനി, ഭോ ഗോതമ, ഇന്ദ്രിയാനി നാനാവിസയാനി നാനാഗോചരാനി, ന അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ഗോചരവിസയം പച്ചനുഭോന്തി. കതമാനി പഞ്ച? ചക്ഖുന്ദ്രിയം, സോതിന്ദ്രിയം, ഘാനിന്ദ്രിയം, ജിവ്ഹിന്ദ്രിയം, കായിന്ദ്രിയം. ഇമേസം നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം നാനാവിസയാനം നാനാഗോചരാനം ന അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ഗോചരവിസയം പച്ചനുഭോന്താനം കിം പടിസരണം, കോ ച നേസം ഗോചരവിസയം പച്ചനുഭോതീ’’തി?

‘‘പഞ്ചിമാനി, ബ്രാഹ്മണ, ഇന്ദ്രിയാനി നാനാവിസയാനി നാനാഗോചരാനി ന അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ഗോചരവിസയം പച്ചനുഭോന്തി. കതമാനി പഞ്ച? ചക്ഖുന്ദ്രിയം, സോതിന്ദ്രിയം, ഘാനിന്ദ്രിയം, ജിവ്ഹിന്ദ്രിയം, കായിന്ദ്രിയം. ഇമേസം ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം നാനാവിസയാനം നാനാഗോചരാനം ന അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ഗോചരവിസയം പച്ചനുഭോന്താനം മനോ പടിസരണം, മനോവ നേസം ഗോചരവിസയം പച്ചനുഭോതീ’’തി.

‘‘മനസ്സ പന, ഭോ ഗോതമ, കിം പടിസരണ’’ന്തി? ‘‘മനസ്സ ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, സതി പടിസരണ’’ന്തി. ‘‘സതിയാ പന, ഭോ ഗോതമ, കിം പടിസരണ’’ന്തി? ‘‘സതിയാ ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, വിമുത്തി പടിസരണ’’ന്തി. ‘‘വിമുത്തിയാ പന, ഭോ ഗോതമ, കിം പടിസരണ’’ന്തി? ‘‘വിമുത്തിയാ ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, നിബ്ബാനം പടിസരണ’’ന്തി. ‘‘നിബ്ബാനസ്സ പന, ഭോ ഗോതമ, കിം പടിസരണ’’ന്തി? ‘‘അച്ചയാസി [അച്ചസരാ (സീ. സ്യാ. കം.), അജ്ഝപരം (പീ. ക.)], ബ്രാഹ്മണ, പഞ്ഹം, നാസക്ഖി പഞ്ഹസ്സ പരിയന്തം ഗഹേതും. നിബ്ബാനോഗധഞ്ഹി, ബ്രാഹ്മണ, ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതി നിബ്ബാനപരായണം നിബ്ബാനപരിയോസാന’’ന്തി.

അഥ ഖോ ഉണ്ണാഭോ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ അചിരപക്കന്തേ ഉണ്ണാഭേ ബ്രാഹ്മണേ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, കൂടാഗാരേ വാ കൂടാഗാരസാലായം വാ [രസ്മിയോ (സ്യാ. ക.)] പാചീനവാതപാനാ സൂരിയേ ഉഗ്ഗച്ഛന്തേ വാതപാനേന രസ്മി [കൂടാഗാരം വാ കൂടാഗാരസാലം വാ ഉത്തരായ (ക. സീ.)] പവിസിത്വാ ക്വാസ്സ [കായ (സ്യാ. ക.)] പതിട്ഠിതാ’’തി? ‘‘പച്ഛിമായം, ഭന്തേ, ഭിത്തിയ’’ന്തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഉണ്ണാഭസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ തഥാഗതേ സദ്ധാ നിവിട്ഠാ മൂലജാതാ പതിട്ഠിതാ ദള്ഹാ അസംഹാരിയാ സമണേന വാ ബ്രാഹ്മണേന വാ ദേവേന വാ മാരേന വാ ബ്രഹ്മുനാ വാ കേനചി വാ ലോകസ്മിം. ഇമമ്ഹി ചേ, ഭിക്ഖവേ, സമയേ ഉണ്ണാഭോ ബ്രാഹ്മണോ കാലങ്കരേയ്യ, നത്ഥി സംയോജനം യേന സംയോജനേന സംയുത്തോ ഉണ്ണാഭോ ബ്രാഹ്മണോ പുന ഇമം ലോകം ആഗച്ഛേയ്യാ’’തി. ദുതിയം.

൩. സാകേതസുത്തം

൫൧൩. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാകേതേ വിഹരതി അഞ്ജനവനേ മിഗദായേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘അത്ഥി നു ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പരിയായോ യം പരിയായം ആഗമ്മ യാനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി താനി പഞ്ച ബലാനി ഹോന്തി, യാനി പഞ്ച ബലാനി താനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി ഹോന്തീ’’തി?

‘‘ഭഗവംമൂലകാ നോ, ഭന്തേ, ധമ്മാ ഭഗവംനേത്തികാ ഭഗവംപടിസരണാ. സാധു വത, ഭന്തേ, ഭഗവന്തംയേവ പടിഭാതു ഏതസ്സ ഭാസിതസ്സ അത്ഥോ. ഭഗവതോ സുത്വാ ഭിക്ഖൂ ധാരേസ്സന്തീ’’തി. ‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, പരിയായോ യം പരിയായം ആഗമ്മ യാനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി താനി പഞ്ച ബലാനി ഹോന്തി, യാനി പഞ്ച ബലാനി താനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി ഹോന്തി’’.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, പരിയായോ യം പരിയായം ആഗമ്മ യാനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി താനി പഞ്ച ബലാനി ഹോന്തി, യാനി പഞ്ച ബലാനി താനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി ഹോന്തി? യം, ഭിക്ഖവേ, സദ്ധിന്ദ്രിയം തം സദ്ധാബലം, യം സദ്ധാബലം തം സദ്ധിന്ദ്രിയം; യം വീരിയിന്ദ്രിയം തം വീരിയബലം, യം വീരിയബലം തം വീരിയിന്ദ്രിയം; യം സതിന്ദ്രിയം തം സതിബലം, യം സതിബലം തം സതിന്ദ്രിയം; യം സമാധിന്ദ്രിയം തം സമാധിബലം, യം സമാധിബലം തം സമാധിന്ദ്രിയം; യം പഞ്ഞിന്ദ്രിയം തം പഞ്ഞാബലം, യം പഞ്ഞാബലം തം പഞ്ഞിന്ദ്രിയം. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, നദീ പാചീനനിന്നാ പാചീനപോണാ പാചീനപബ്ഭാരാ, തസ്സ മജ്ഝേ ദീപോ. അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, പരിയായോ യം പരിയായം ആഗമ്മ തസ്സാ നദിയാ ഏകോ സോതോ ത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി [സങ്ഖം (സീ. സ്യാ. കം.)]. അത്ഥി പന, ഭിക്ഖവേ, പരിയായോ യം പരിയായം ആഗമ്മ തസ്സാ നദിയാ ദ്വേ സോതാനി ത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛന്തി.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, പരിയായോ യം പരിയായം ആഗമ്മ തസ്സാ നദിയാ ഏകോ സോതോ ത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി? യഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, തസ്സ ദീപസ്സ പുരിമന്തേ [പുരത്ഥിമന്തേ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ഉദകം, യഞ്ച പച്ഛിമന്തേ ഉദകം – അയം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പരിയായോ യം പരിയായം ആഗമ്മ തസ്സാ നദിയാ ഏകോ സോതോ ത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, പരിയായോ യം പരിയായം ആഗമ്മ തസ്സാ നദിയാ ദ്വേ സോതാനി ത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛന്തി? യഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, തസ്സ ദീപസ്സ ഉത്തരന്തേ ഉദകം, യഞ്ച ദക്ഖിണന്തേ ഉദകം – അയം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പരിയായോ യം പരിയായം ആഗമ്മ തസ്സാ നദിയാ ദ്വേ സോതാനി ത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛന്തി. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, യം സദ്ധിന്ദ്രിയം തം സദ്ധാബലം, യം സദ്ധാബലം തം സദ്ധിന്ദ്രിയം; യം വീരിയിന്ദ്രിയം തം വീരിയബലം, യം വീരിയബലം തം വീരിയിന്ദ്രിയം; യം സതിന്ദ്രിയം തം സതിബലം, യം സതിബലം തം സതിന്ദ്രിയം; യം സമാധിന്ദ്രിയം തം സമാധിബലം, യം സമാധിബലം തം സമാധിന്ദ്രിയം; യം പഞ്ഞിന്ദ്രിയം തം പഞ്ഞാബലം, യം പഞ്ഞാബലം തം പഞ്ഞിന്ദ്രിയം. പഞ്ചന്നം, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദ്രിയാനം ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ ഭിക്ഖു ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീ’’തി. തതിയം.

൪. പുബ്ബകോട്ഠകസുത്തം

൫൧൪. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി പുബ്ബകോട്ഠകേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ആമന്തേസി – ‘‘സദ്ദഹസി [സദ്ദഹാസി (സീ. പീ.)] ത്വം, സാരിപുത്ത – സദ്ധിന്ദ്രിയം ഭാവിതം ബഹുലീകതം അമതോഗധം ഹോതി അമതപരായണം അമതപരിയോസാനം…പേ… പഞ്ഞിന്ദ്രിയം ഭാവിതം ബഹുലീകതം അമതോഗധം ഹോതി അമതപരായണം അമതപരിയോസാന’’ന്തി?

‘‘ന ഖ്വാഹം ഏത്ഥ, ഭന്തേ, ഭഗവതോ സദ്ധായ ഗച്ഛാമി – സദ്ധിന്ദ്രിയം…പേ… പഞ്ഞിന്ദ്രിയം ഭാവിതം ബഹുലീകതം അമതോഗധം ഹോതി അമതപരായണം അമതപരിയോസാനം. യേസഞ്ഹേതം, ഭന്തേ, അഞ്ഞാതം അസ്സ അദിട്ഠം അവിദിതം അസച്ഛികതം അഫസ്സിതം [അപസ്സിതം (സീ. സ്യാ. കം. ക.), അഫുസിതം (പീ.)] പഞ്ഞായ, തേ തത്ഥ പരേസം സദ്ധായ ഗച്ഛേയ്യും – സദ്ധിന്ദ്രിയം…പേ… പഞ്ഞിന്ദ്രിയം ഭാവിതം ബഹുലീകതം അമതോഗധം ഹോതി അമതപരായണം അമതപരിയോസാനം. യേസഞ്ച ഖോ ഏതം, ഭന്തേ, ഞാതം ദിട്ഠം വിദിതം സച്ഛികതം ഫസ്സിതം പഞ്ഞായ, നിക്കങ്ഖാ തേ തത്ഥ നിബ്ബിചികിച്ഛാ – സദ്ധിന്ദ്രിയം…പേ… പഞ്ഞിന്ദ്രിയം ഭാവിതം ബഹുലീകതം അമതോഗധം ഹോതി അമതപരായണം അമതപരിയോസാനം. മയ്ഹഞ്ച ഖോ ഏതം, ഭന്തേ, ഞാതം ദിട്ഠം വിദിതം സച്ഛികതം ഫസ്സിതം പഞ്ഞായ. നിക്കങ്ഖവാഹം തത്ഥ നിബ്ബിചികിച്ഛോ സദ്ധിന്ദ്രിയം…പേ… പഞ്ഞിന്ദ്രിയം ഭാവിതം ബഹുലീകതം അമതോഗധം ഹോതി അമതപരായണം അമതപരിയോസാന’’ന്തി.

‘‘സാധു സാധു, സാരിപുത്ത! യേസഞ്ഹേതം, സാരിപുത്ത, അഞ്ഞാതം അസ്സ അദിട്ഠം അവിദിതം അസച്ഛികതം അഫസ്സിതം പഞ്ഞായ, തേ തത്ഥ പരേസം സദ്ധായ ഗച്ഛേയ്യും – സദ്ധിന്ദ്രിയം ഭാവിതം ബഹുലീകതം അമതോഗധം ഹോതി അമതപരായണം അമതപരിയോസാനം…പേ… പഞ്ഞിന്ദ്രിയം ഭാവിതം ബഹുലീകതം അമതോഗധം ഹോതി അമതപരായണം അമതപരിയോസാനം. യേസഞ്ച ഖോ ഏതം, സാരിപുത്ത, ഞാതം ദിട്ഠം വിദിതം സച്ഛികതം ഫസ്സിതം പഞ്ഞായ, നിക്കങ്ഖാ തേ തത്ഥ നിബ്ബിചികിച്ഛാ – സദ്ധിന്ദ്രിയം ഭാവിതം ബഹുലീകതം അമതോഗധം ഹോതി അമതപരായണം അമതപരിയോസാനം…പേ… പഞ്ഞിന്ദ്രിയം ഭാവിതം ബഹുലീകതം അമതോഗധം ഹോതി അമതപരായണം അമതപരിയോസാന’’ന്തി. ചതുത്ഥം.

൫. പഠമപുബ്ബാരാമസുത്തം

൫൧൫. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി പുബ്ബാരാമേ മിഗാരമാതുപാസാദേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘കതിനം നു ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദ്രിയാനം ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു അഞ്ഞം ബ്യാകരോതി – ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാമീ’’തി?

ഭഗവംമൂലകാ നോ, ഭന്തേ, ധമ്മാ…പേ… ‘‘ഏകസ്സ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദ്രിയസ്സ ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു അഞ്ഞം ബ്യാകരോതി – ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാമീതി. കതമസ്സ ഏകസ്സ പഞ്ഞിന്ദ്രിയസ്സ പഞ്ഞവതോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകസ്സ തദന്വയാ സദ്ധാ സണ്ഠാതി, തദന്വയം വീരിയം സണ്ഠാതി, തദന്വയാ സതി സണ്ഠാതി, തദന്വയോ സമാധി സണ്ഠാതി. ഇമസ്സ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഏകസ്സ ഇന്ദ്രിയസ്സ ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു അഞ്ഞം ബ്യാകരോതി – ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാമീ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. ദുതിയപുബ്ബാരാമസുത്തം

൫൧൬. തംയേവ നിദാനം. ‘‘കതിനം നു ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദ്രിയാനം ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു അഞ്ഞം ബ്യാകരോതി – ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാമീ’’തി? ഭഗവംമൂലകാ നോ, ഭന്തേ, ധമ്മാ…പേ… ‘‘ദ്വിന്നം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദ്രിയാനം ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു അഞ്ഞം ബ്യാകരോതി – ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാമീതി. കതമേസം ദ്വിന്നം? അരിയായ ച പഞ്ഞായ, അരിയായ ച വിമുത്തിയാ. യാ ഹിസ്സ, ഭിക്ഖവേ, അരിയാ പഞ്ഞാ തദസ്സ പഞ്ഞിന്ദ്രിയം. യാ ഹിസ്സ, ഭിക്ഖവേ, അരിയാ വിമുത്തി തദസ്സ സമാധിന്ദ്രിയം. ഇമേസം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വിന്നം ഇന്ദ്രിയാനം ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു അഞ്ഞം ബ്യാകരോതി – ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാമീ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. തതിയപുബ്ബാരാമസുത്തം

൫൧൭. തംയേവ നിദാനം. ‘‘കതിനം നു ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദ്രിയാനം ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു അഞ്ഞം ബ്യാകരോതി – ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാമീ’’തി? ഭഗവംമൂലകാ നോ, ഭന്തേ, ധമ്മാ…പേ… ‘‘ചതുന്നം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദ്രിയാനം ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു അഞ്ഞം ബ്യാകരോതി – ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാമീതി. കതമേസം ചതുന്നം? വീരിയിന്ദ്രിയസ്സ, സതിന്ദ്രിയസ്സ, സമാധിന്ദ്രിയസ്സ, പഞ്ഞിന്ദ്രിയസ്സ – ഇമേസം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചതുന്നം ഇന്ദ്രിയാനം ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു അഞ്ഞം ബ്യാകരോതി – ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാമീ’’തി. സത്തമം.

൮. ചതുത്ഥപുബ്ബാരാമസുത്തം

൫൧൮. തംയേവ നിദാനം. ‘‘കതിനം നു ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദ്രിയാനം ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു അഞ്ഞം ബ്യാകരോതി – ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാമീ’’തി? ഭഗവംമൂലകാ നോ, ഭന്തേ, ധമ്മാ…പേ… ‘‘പഞ്ചന്നം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദ്രിയാനം ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു അഞ്ഞം ബ്യാകരോതി – ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാമീതി. കതമേസം പഞ്ചന്നം? സദ്ധിന്ദ്രിയസ്സ, വീരിയിന്ദ്രിയസ്സ, സതിന്ദ്രിയസ്സ, സമാധിന്ദ്രിയസ്സ, പഞ്ഞിന്ദ്രിയസ്സ – ഇമേസം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു അഞ്ഞം ബ്യാകരോതി – ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാമീ’’തി. അട്ഠമം.

൯. പിണ്ഡോലഭാരദ്വാജസുത്തം

൫൧൯. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ കോസമ്ബിയം വിഹരതി ഘോസിതാരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മതാ പിണ്ഡോലഭാരദ്വാജേന അഞ്ഞാ ബ്യാകതാ ഹോതി – ‘‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി പജാനാമീ’’തി. അഥ ഖോ സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും –

‘‘ആയസ്മതാ, ഭന്തേ, പിണ്ഡോലഭാരദ്വാജേന അഞ്ഞാ ബ്യാകതാ – ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാമീതി. കിം നു ഖോ, ഭന്തേ, അത്ഥവസം സമ്പസ്സമാനേന ആയസ്മതാ പിണ്ഡോലഭാരദ്വാജേന അഞ്ഞാ ബ്യാകതാ – ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാമീ’’തി?

‘‘തിണ്ണന്നം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദ്രിയാനം ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ പിണ്ഡോലഭാരദ്വാജേന ഭിക്ഖുനാ അഞ്ഞാ ബ്യാകതാ – ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാമീതി. കതമേസം തിണ്ണന്നം? സതിന്ദ്രിയസ്സ, സമാധിന്ദ്രിയസ്സ, പഞ്ഞിന്ദ്രിയസ്സ – ഇമേസം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തിണ്ണന്നം ഇന്ദ്രിയാനം ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ പിണ്ഡോലഭാരദ്വാജേന ഭിക്ഖുനാ അഞ്ഞാ ബ്യാകതാ – ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാമീതി. ഇമാനി ച, ഭിക്ഖവേ, തീണിന്ദ്രിയാനി കിമന്താനി? ഖയന്താനി. കിസ്സ ഖയന്താനി? ജാതിജരാമരണസ്സ. ‘ജാതിജരാമരണം ഖയ’ന്തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സമ്പസ്സമാനേന പിണ്ഡോലഭാരദ്വാജേന ഭിക്ഖുനാ അഞ്ഞാ ബ്യാകതാ – ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാമീ’’തി. നവമം.

൧൦. ആപണസുത്തം

൫൨൦. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ അങ്ഗേസു വിഹരതി ആപണം നാമ അങ്ഗാനം നിഗമോ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ആമന്തേസി – ‘‘യോ സോ, സാരിപുത്ത, അരിയസാവകോ തഥാഗതേ ഏകന്തഗതോ [ഏകന്തിഗതോ (സീ.)] അഭിപ്പസന്നോ, ന സോ തഥാഗതേ വാ തഥാഗതസാസനേ വാ കങ്ഖേയ്യ വാ വിചികിച്ഛേയ്യ വാ’’തി?

‘‘യോ സോ, ഭന്തേ, അരിയസാവകോ തഥാഗതേ ഏകന്തഗതോ അഭിപ്പസന്നോ, ന സോ തഥാഗതേ വാ തഥാഗതസാസനേ വാ കങ്ഖേയ്യ വാ വിചികിച്ഛേയ്യ വാ. സദ്ധസ്സ ഹി, ഭന്തേ, അരിയസാവകസ്സ ഏവം പാടികങ്ഖം യം ആരദ്ധവീരിയോ വിഹരിസ്സതി – അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായ, കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപസമ്പദായ, ഥാമവാ ദള്ഹപരക്കമോ അനിക്ഖിത്തധുരോ കുസലേസു ധമ്മേസു. യം ഹിസ്സ, ഭന്തേ, വീരിയം തദസ്സ വീരിയിന്ദ്രിയം.

‘‘സദ്ധസ്സ ഹി, ഭന്തേ, അരിയസാവകസ്സ ആരദ്ധവീരിയസ്സ ഏതം പാടികങ്ഖം യം സതിമാ ഭവിസ്സതി, പരമേന സതിനേപക്കേന സമന്നാഗതോ, ചിരകതമ്പി ചിരഭാസിതമ്പി സരിതാ അനുസ്സരിതാ. യാ ഹിസ്സ, ഭന്തേ, സതി തദസ്സ സതിന്ദ്രിയം.

‘‘സദ്ധസ്സ ഹി, ഭന്തേ, അരിയസാവകസ്സ ആരദ്ധവീരിയസ്സ ഉപട്ഠിതസ്സതിനോ ഏതം പാടികങ്ഖം യം വോസ്സഗ്ഗാരമ്മണം കരിത്വാ ലഭിസ്സതി സമാധിം, ലഭിസ്സതി ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതം. യോ ഹിസ്സ, ഭന്തേ, സമാധി തദസ്സ സമാധിന്ദ്രിയം.

‘‘സദ്ധസ്സ ഹി, ഭന്തേ, അരിയസാവകസ്സ ആരദ്ധവീരിയസ്സ ഉപട്ഠിതസ്സതിനോ സമാഹിതചിത്തസ്സ ഏതം പാടികങ്ഖം യം ഏവം പജാനിസ്സതി – അനമതഗ്ഗോ ഖോ സംസാരോ. പുബ്ബാ കോടി ന പഞ്ഞായതി അവിജ്ജാനീവരണാനം സത്താനം തണ്ഹാസംയോജനാനം സന്ധാവതം സംസരതം. അവിജ്ജായ ത്വേവ തമോകായസ്സ അസേസവിരാഗനിരോധോ സന്തമേതം പദം പണീതമേതം പദം, യദിദം – സബ്ബസങ്ഖാരസമഥോ സബ്ബൂപധിപടിനിസ്സഗ്ഗോ തണ്ഹാക്ഖയോ വിരാഗോ നിരോധോ നിബ്ബാനം [നിബ്ബാനന്തി (?)]. യാ ഹിസ്സ, ഭന്തേ, പഞ്ഞാ തദസ്സ പഞ്ഞിന്ദ്രിയം.

‘‘സദ്ധോ സോ [സ ഖോ സോ (സീ. സ്യാ. കം.)], ഭന്തേ, അരിയസാവകോ ഏവം പദഹിത്വാ പദഹിത്വാ ഏവം സരിത്വാ സരിത്വാ ഏവം സമാദഹിത്വാ സമാദഹിത്വാ ഏവം പജാനിത്വാ പജാനിത്വാ ഏവം അഭിസദ്ദഹതി – ‘ഇമേ ഖോ തേ ധമ്മാ യേ മേ പുബ്ബേ സുതവാ അഹേസും. തേനാഹം ഏതരഹി കായേന ച ഫുസിത്വാ വിഹരാമി, പഞ്ഞായ ച അതിവിജ്ഝ [പടിവിജ്ഝ (സീ. ക.) തദട്ഠകഥാസു പന അതിവിജ്ഝിത്വാതി വണ്ണിതം] പസ്സാമീ’തി. യാ ഹിസ്സ, ഭന്തേ, സദ്ധാ തദസ്സ സദ്ധിന്ദ്രിയ’’ന്തി.

‘‘സാധു സാധു, സാരിപുത്ത! യോ സോ, സാരിപുത്ത, അരിയസാവകോ തഥാഗതേ ഏകന്തഗതോ അഭിപ്പസന്നോ, ന സോ തഥാഗതേ വാ തഥാഗതസാസനേ വാ കങ്ഖേയ്യ വാ വിചികിച്ഛേയ്യ വാ. സദ്ധസ്സ ഹി, സാരിപുത്ത, അരിയസാവകസ്സ ഏതം പാടികങ്ഖം യം ആരദ്ധവീരിയോ വിഹരിസ്സതി – അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായ, കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപസമ്പദായ, ഥാമവാ ദള്ഹപരക്കമോ അനിക്ഖിത്തധുരോ കുസലേസു ധമ്മേസു. യം ഹിസ്സ, സാരിപുത്ത, വീരിയം തദസ്സ വീരിയിന്ദ്രിയം.

‘‘സദ്ധസ്സ ഹി, സാരിപുത്ത, അരിയസാവകസ്സ ആരദ്ധവീരിയസ്സ ഏതം പാടികങ്ഖം യം സതിമാ ഭവിസ്സതി, പരമേന സതിനേപക്കേന സമന്നാഗതോ, ചിരകതമ്പി ചിരഭാസിതമ്പി സരിതാ അനുസ്സരിതാ. യാ ഹിസ്സ, സാരിപുത്ത, സതി തദസ്സ സതിന്ദ്രിയം.

‘‘സദ്ധസ്സ ഹി, സാരിപുത്ത, അരിയസാവകസ്സ ആരദ്ധവീരിയസ്സ ഉപട്ഠിതസ്സതിനോ ഏതം പാടികങ്ഖം യം വോസ്സഗ്ഗാരമ്മണം കരിത്വാ ലഭിസ്സതി സമാധിം, ലഭിസ്സതി ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതം. യോ ഹിസ്സ, സാരിപുത്ത, സമാധി തദസ്സ സമാധിന്ദ്രിയം.

‘‘സദ്ധസ്സ ഹി, സാരിപുത്ത, അരിയസാവകസ്സ ആരദ്ധവീരിയസ്സ ഉപട്ഠിതസ്സതിനോ സമാഹിതചിത്തസ്സ ഏതം പാടികങ്ഖം യം ഏവം പജാനിസ്സതി – അനമതഗ്ഗോ ഖോ സംസാരോ. പുബ്ബാ കോടി ന പഞ്ഞായതി അവിജ്ജാനീവരണാനം സത്താനം തണ്ഹാസംയോജനാനം സന്ധാവതം സംസരതം. അവിജ്ജായ ത്വേവ തമോകായസ്സ അസേസവിരാഗനിരോധോ സന്തമേതം പദം പണീതമേതം പദം, യദിദം – സബ്ബസങ്ഖാരസമഥോ സബ്ബൂപധിപടിനിസ്സഗ്ഗോ തണ്ഹാക്ഖയോ വിരാഗോ നിരോധോ നിബ്ബാനം. യാ ഹിസ്സ, സാരിപുത്ത, പഞ്ഞാ തദസ്സ പഞ്ഞിന്ദ്രിയം.

‘‘സദ്ധോ സോ [സ ഖോ സോ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)], സാരിപുത്ത, അരിയസാവകോ ഏവം പദഹിത്വാ പദഹിത്വാ ഏവം സരിത്വാ സരിത്വാ ഏവം സമാദഹിത്വാ സമാദഹിത്വാ ഏവം പജാനിത്വാ പജാനിത്വാ ഏവം അഭിസദ്ദഹതി – ‘ഇമേ ഖോ തേ ധമ്മാ യേ മേ പുബ്ബേ സുതവാ അഹേസും. തേനാഹം ഏതരഹി കായേന ച ഫുസിത്വാ വിഹരാമി, പഞ്ഞായ ച അതിവിജ്ഝ [പടിവിജ്ഝ (ക. സീ. ക.)] പസ്സാമീ’തി. യാ ഹിസ്സ, സാരിപുത്ത, സദ്ധാ തദസ്സ സദ്ധിന്ദ്രിയ’’ന്തി. ദസമം.

ജരാവഗ്ഗോ പഞ്ചമോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

ജരാ ഉണ്ണാഭോ ബ്രാഹ്മണോ, സാകേതോ പുബ്ബകോട്ഠകോ;

പുബ്ബാരാമേ ച ചത്താരി, പിണ്ഡോലോ ആപണേന ചാതി [സദ്ധേന തേ ദസാതി (സ്യാ. കം. ക.)].