൪. ഇന്ദ്രിയസംയുത്തം

൧. സുദ്ധികവഗ്ഗോ

൧. സുദ്ധികസുത്തം

൪൭൧. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘പഞ്ചിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദ്രിയാനി. കതമാനി പഞ്ച? സദ്ധിന്ദ്രിയം, വീരിയിന്ദ്രിയം, സതിന്ദ്രിയം, സമാധിന്ദ്രിയം, പഞ്ഞിന്ദ്രിയം – ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചിന്ദ്രിയാനീ’’തി. പഠമം.

൨. പഠമസോതാപന്നസുത്തം

൪൭൨. ‘‘പഞ്ചിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദ്രിയാനി. കതമാനി പഞ്ച? സദ്ധിന്ദ്രിയം, വീരിയിന്ദ്രിയം, സതിന്ദ്രിയം, സമാധിന്ദ്രിയം, പഞ്ഞിന്ദ്രിയം. യതോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ ഇമേസം പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം അസ്സാദഞ്ച [സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച (സ്യാ. കം. പീ. ക.) സം. നി. ൨.൧൭൫] ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം പജാനാതി – അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ സോതാപന്നോ അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ’’തി. ദുതിയം.

൩. ദുതിയസോതാപന്നസുത്തം

൪൭൩. ‘‘പഞ്ചിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദ്രിയാനി. കതമാനി പഞ്ച? സദ്ധിന്ദ്രിയം, വീരിയിന്ദ്രിയം, സതിന്ദ്രിയം, സമാധിന്ദ്രിയം, പഞ്ഞിന്ദ്രിയം. യതോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ ഇമേസം പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം പജാനാതി – അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ സോതാപന്നോ അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ’’തി. തതിയം.

൪. പഠമഅരഹന്തസുത്തം

൪൭൪. ‘‘പഞ്ചിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദ്രിയാനി. കതമാനി പഞ്ച? സദ്ധിന്ദ്രിയം, വീരിയിന്ദ്രിയം, സതിന്ദ്രിയം, സമാധിന്ദ്രിയം, പഞ്ഞിന്ദ്രിയം. യതോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ ഇമേസം പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം അസ്സാദഞ്ച [സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച (സ്യാ. കം. പീ. ക.) സം. നി. ൨.൧൭൫] ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം വിദിത്വാ അനുപാദാവിമുത്തോ ഹോതി – അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അരഹം ഖീണാസവോ വുസിതവാ കതകരണീയോ ഓഹിതഭാരോ അനുപ്പത്തസദത്ഥോ പരിക്ഖീണഭവസംയോജനോ സമ്മദഞ്ഞാ വിമുത്തോ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. ദുതിയഅരഹന്തസുത്തം

൪൭൫. ‘‘പഞ്ചിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദ്രിയാനി. കതമാനി പഞ്ച? സദ്ധിന്ദ്രിയം, വീരിയിന്ദ്രിയം, സതിന്ദ്രിയം, സമാധിന്ദ്രിയം, പഞ്ഞിന്ദ്രിയം. യതോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഇമേസം പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം വിദിത്വാ അനുപാദാവിമുത്തോ ഹോതി – അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അരഹം ഖീണാസവോ വുസിതവാ കതകരണീയോ ഓഹിതഭാരോ അനുപ്പത്തസദത്ഥോ പരിക്ഖീണഭവസംയോജനോ സമ്മദഞ്ഞാ വിമുത്തോ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. പഠമസമണബ്രാഹ്മണസുത്തം

൪൭൬. ‘‘പഞ്ചിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദ്രിയാനി. കതമാനി പഞ്ച? സദ്ധിന്ദ്രിയം…പേ… പഞ്ഞിന്ദ്രിയം. യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ഇമേസം പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം നപ്പജാനന്തി, ന മേ തേ, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ സമണേസു വാ സമണസമ്മതാ ബ്രാഹ്മണേസു വാ ബ്രാഹ്മണസമ്മതാ, ന ച പനേതേ ആയസ്മന്തോ സാമഞ്ഞത്ഥം വാ ബ്രഹ്മഞ്ഞത്ഥം വാ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരന്തി.

‘‘യേ ച ഖോ കേചി [യേ ച ഖോ തേ (സ്യാ. കം. ക.) സം. നി. ൨.൧൭൪], ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ഇമേസം പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം പജാനന്തി, തേ ഖോ മേ, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ സമണേസു ചേവ സമണസമ്മതാ ബ്രാഹ്മണേസു ച ബ്രാഹ്മണസമ്മതാ; തേ ച പനായസ്മന്തോ സാമഞ്ഞത്ഥഞ്ച ബ്രഹ്മഞ്ഞത്ഥഞ്ച ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരന്തീ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. ദുതിയസമണബ്രാഹ്മണസുത്തം

൪൭൭. ‘‘യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ സദ്ധിന്ദ്രിയം നപ്പജാനന്തി, സദ്ധിന്ദ്രിയസമുദയം നപ്പജാനന്തി, സദ്ധിന്ദ്രിയനിരോധം നപ്പജാനന്തി, സദ്ധിന്ദ്രിയനിരോധഗാമിനിം പടിപദം നപ്പജാനന്തി; വീരിയിന്ദ്രിയം നപ്പജാനന്തി…പേ… സതിന്ദ്രിയം നപ്പജാനന്തി …പേ… സമാധിന്ദ്രിയം നപ്പജാനന്തി…പേ… പഞ്ഞിന്ദ്രിയം നപ്പജാനന്തി, പഞ്ഞിന്ദ്രിയസമുദയം നപ്പജാനന്തി, പഞ്ഞിന്ദ്രിയനിരോധം നപ്പജാനന്തി, പഞ്ഞിന്ദ്രിയനിരോധഗാമിനിം പടിപദം നപ്പജാനന്തി, ന മേ തേ, ഭിക്ഖവേ സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ സമണേസു വാ സമണസമ്മതാ ബ്രാഹ്മണേസു വാ ബ്രാഹ്മണസമ്മതാ, ന ച പനേതേ ആയസ്മന്തോ സാമഞ്ഞത്ഥം വാ ബ്രഹ്മഞ്ഞത്ഥം വാ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരന്തി.

‘‘യേ ച ഖോ കേചി, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ സദ്ധിന്ദ്രിയം പജാനന്തി, സദ്ധിന്ദ്രിയസമുദയം പജാനന്തി, സദ്ധിന്ദ്രിയനിരോധം പജാനന്തി, സദ്ധിന്ദ്രിയനിരോധഗാമിനിം പടിപദം പജാനന്തി; വീരിയിന്ദ്രിയം പജാനന്തി, വീരിയിന്ദ്രിയസമുദയം പജാനന്തി, വീരിയിന്ദ്രിയനിരോധം പജാനന്തി, വീരിയിന്ദ്രിയനിരോധഗാമിനിം പടിപദം പജാനന്തി; സതിന്ദ്രിയം പജാനന്തി…പേ… സമാധിന്ദ്രിയം പജാനന്തി…പേ… പഞ്ഞിന്ദ്രിയം പജാനന്തി, പഞ്ഞിന്ദ്രിയസമുദയം പജാനന്തി, പഞ്ഞിന്ദ്രിയനിരോധം പജാനന്തി, പഞ്ഞിന്ദ്രിയനിരോധഗാമിനിം പടിപദം പജാനന്തി, തേ ഖോ മേ, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ സമണേസു ചേവ സമണസമ്മതാ ബ്രാഹ്മണേസു ച ബ്രാഹ്മണസമ്മതാ, തേ ച പനായസ്മന്തോ സാമഞ്ഞത്ഥഞ്ച ബ്രഹ്മഞ്ഞത്ഥഞ്ച ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരന്തീ’’തി. സത്തമം.

൮. ദട്ഠബ്ബസുത്തം

൪൭൮. ‘‘പഞ്ചിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദ്രിയാനി. കതമാനി പഞ്ച? സദ്ധിന്ദ്രിയം…പേ… പഞ്ഞിന്ദ്രിയം. കത്ഥ ച, ഭിക്ഖവേ, സദ്ധിന്ദ്രിയം ദട്ഠബ്ബം? ചതൂസു സോതാപത്തിയങ്ഗേസു – ഏത്ഥ സദ്ധിന്ദ്രിയം ദട്ഠബ്ബം. കത്ഥ ച, ഭിക്ഖവേ, വീരിയിന്ദ്രിയം ദട്ഠബ്ബം? ചതൂസു സമ്മപ്പധാനേസു – ഏത്ഥ വീരിയിന്ദ്രിയം ദട്ഠബ്ബം. കത്ഥ ച, ഭിക്ഖവേ, സതിന്ദ്രിയം ദട്ഠബ്ബം? ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസു – ഏത്ഥ സതിന്ദ്രിയം ദട്ഠബ്ബം. കത്ഥ ച, ഭിക്ഖവേ, സമാധിന്ദ്രിയം ദട്ഠബ്ബം? ചതൂസു ഝാനേസു – ഏത്ഥ സമാധിന്ദ്രിയം ദട്ഠബ്ബം. കത്ഥ ച, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ഞിന്ദ്രിയം ദട്ഠബ്ബം? ചതൂസു അരിയസച്ചേസു – ഏത്ഥ പഞ്ഞിന്ദ്രിയം ദട്ഠബ്ബം. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചിന്ദ്രിയാനീ’’തി. അട്ഠമം.

൯. പഠമവിഭങ്ഗസുത്തം

൪൭൯. ‘‘പഞ്ചിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദ്രിയാനി. കതമാനി പഞ്ച? സദ്ധിന്ദ്രിയം…പേ… പഞ്ഞിന്ദ്രിയം. കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സദ്ധിന്ദ്രിയം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ സദ്ധോ ഹോതി, സദ്ദഹതി തഥാഗതസ്സ ബോധിം – ‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ സുഗതോ ലോകവിദൂ അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ’തി – ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സദ്ധിന്ദ്രിയം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സതിന്ദ്രിയം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ സതിമാ ഹോതി പരമേന സതിനേപക്കേന സമന്നാഗതോ ചിരകതമ്പി ചിരഭാസിതമ്പി സരിതാ അനുസ്സരിതാ – ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സതിന്ദ്രിയം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സമാധിന്ദ്രിയം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ വോസ്സഗ്ഗാരമ്മണം കരിത്വാ ലഭതി സമാധിം, ലഭതി ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതം – ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സമാധിന്ദ്രിയം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ഞിന്ദ്രിയം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ പഞ്ഞവാ ഹോതി ഉദയത്ഥഗാമിനിയാ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതോ അരിയായ നിബ്ബേധികായ, സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയഗാമിനിയാ – ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ഞിന്ദ്രിയം. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചിന്ദ്രിയാനീ’’തി. നവമം.

൧൦. ദുതിയവിഭങ്ഗസുത്തം

൪൮൦. ‘‘പഞ്ചിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദ്രിയാനി. കതമാനി പഞ്ച? സദ്ധിന്ദ്രിയം…പേ… പഞ്ഞിന്ദ്രിയം. കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സദ്ധിന്ദ്രിയം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ സദ്ധോ ഹോതി, സദ്ദഹതി തഥാഗതസ്സ ബോധിം – ‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ സുഗതോ ലോകവിദൂ അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ’തി – ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സദ്ധിന്ദ്രിയം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, വീരിയിന്ദ്രിയം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ ആരദ്ധവീരിയോ വിഹരതി അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായ, കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപസമ്പദായ, ഥാമവാ ദള്ഹപരക്കമോ അനിക്ഖിത്തധുരോ കുസലേസു ധമ്മേസു. സോ അനുപ്പന്നാനം പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം അനുപ്പാദായ ഛന്ദം ജനേതി വായമതി വീരിയം ആരഭതി ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി പദഹതി; ഉപ്പന്നാനം പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായ ഛന്ദം ജനേതി വായമതി വീരിയം ആരഭതി ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി പദഹതി; അനുപ്പന്നാനം കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപ്പാദായ ഛന്ദം ജനേതി വായമതി വീരിയം ആരഭതി ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി പദഹതി; ഉപ്പന്നാനം കുസലാനം ധമ്മാനം ഠിതിയാ [സമാപത്തിയാ (സ്യാ. കം. ക.)] അസമ്മോസായ ഭിയ്യോഭാവായ വേപുല്ലായ ഭാവനായ പാരിപൂരിയാ ഛന്ദം ജനേതി വായമതി വീരിയം ആരഭതി ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി പദഹതി – ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, വീരിയിന്ദ്രിയം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സതിന്ദ്രിയം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ സതിമാ ഹോതി പരമേന സതിനേപക്കേന സമന്നാഗതോ, ചിരകതമ്പി ചിരഭാസിതമ്പി സരിതാ അനുസ്സരിതാ. സോ കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; വേദനാസു…പേ… ചിത്തേ…പേ… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം – ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സതിന്ദ്രിയം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സമാധിന്ദ്രിയം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ വോസ്സഗ്ഗാരമ്മണം കരിത്വാ ലഭതി സമാധിം, ലഭതി ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതം. സോ വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി സവിതക്കം സവിചാരം വിവേകജം പീതിസുഖം പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ അജ്ഝത്തം സമ്പസാദനം ചേതസോ ഏകോദിഭാവം അവിതക്കം അവിചാരം സമാധിജം പീതിസുഖം ദുതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. പീതിയാ ച വിരാഗാ ഉപേക്ഖകോ ച വിഹരതി സതോ ച സമ്പജാനോ സുഖഞ്ച കായേന പടിസംവേദേതി യം തം അരിയാ ആചിക്ഖന്തി ‘ഉപേക്ഖകോ സതിമാ സുഖവിഹാരീ’തി തതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സുഖസ്സ ച പഹാനാ ദുക്ഖസ്സ ച പഹാനാ പുബ്ബേവ സോമനസ്സദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമാ അദുക്ഖമസുഖം ഉപേക്ഖാസതിപാരിസുദ്ധിം ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി – ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സമാധിന്ദ്രിയം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ഞിന്ദ്രിയം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ പഞ്ഞവാ ഹോതി ഉദയത്ഥഗാമിനിയാ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതോ അരിയായ നിബ്ബേധികായ, സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയഗാമിനിയാ. സോ ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖസമുദയോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി – ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ഞിന്ദ്രിയം. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചിന്ദ്രിയാനീ’’തി. ദസമം.

സുദ്ധികവഗ്ഗോ പഠമോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

സുദ്ധികഞ്ചേവ ദ്വേ സോതാ, അരഹന്താ അപരേ ദുവേ;

സമണബ്രാഹ്മണാ ദട്ഠബ്ബം, വിഭങ്ഗാ അപരേ ദുവേതി.

൨. മുദുതരവഗ്ഗോ

൧. പടിലാഭസുത്തം

൪൮൧. ‘‘പഞ്ചിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദ്രിയാനി. കതമാനി പഞ്ച? സദ്ധിന്ദ്രിയം…പേ… പഞ്ഞിന്ദ്രിയം…പേ…. കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സദ്ധിന്ദ്രിയം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ സദ്ധോ ഹോതി, സദ്ദഹതി തഥാഗതസ്സ ബോധിം – ‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ സുഗതോ ലോകവിദൂ അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ’തി – ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സദ്ധിന്ദ്രിയം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, വീരിയിന്ദ്രിയം? യം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനേ ആരബ്ഭ വീരിയം പടിലഭതി – ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, വീരിയിന്ദ്രിയം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സതിന്ദ്രിയം? യം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ സതിപട്ഠാനേ ആരബ്ഭ സതിം പടിലഭതി – ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സതിന്ദ്രിയം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ഞിന്ദ്രിയം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ പഞ്ഞവാ ഹോതി ഉദയത്ഥഗാമിനിയാ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതോ അരിയായ നിബ്ബേധികായ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയഗാമിനിയാ – ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ഞിന്ദ്രിയം. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചിന്ദ്രിയാനീ’’തി. പഠമം.

൨. പഠമസംഖിത്തസുത്തം

൪൮൨. ‘‘പഞ്ചിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദ്രിയാനി. കതമാനി പഞ്ച? സദ്ധിന്ദ്രിയം…പേ… പഞ്ഞിന്ദ്രിയം – ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി. ഇമേസം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം സമത്താ പരിപൂരത്താ അരഹം ഹോതി, തതോ മുദുതരേഹി അനാഗാമീ ഹോതി, തതോ മുദുതരേഹി സകദാഗാമീ ഹോതി, തതോ മുദുതരേഹി സോതാപന്നോ ഹോതി, തതോ മുദുതരേഹി ധമ്മാനുസാരീ ഹോതി, തതോ മുദുതരേഹി സദ്ധാനുസാരീ ഹോതീ’’തി. ദുതിയം.

൩. ദുതിയസംഖിത്തസുത്തം

൪൮൩. ‘‘പഞ്ചിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദ്രിയാനി. കതമാനി പഞ്ച? സദ്ധിന്ദ്രിയം…പേ… പഞ്ഞിന്ദ്രിയം – ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി. ഇമേസം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം സമത്താ പരിപൂരത്താ അരഹം ഹോതി, തതോ മുദുതരേഹി അനാഗാമീ ഹോതി, തതോ മുദുതരേഹി സകദാഗാമീ ഹോതി, തതോ മുദുതരേഹി സോതാപന്നോ ഹോതി, തതോ മുദുതരേഹി ധമ്മാനുസാരീ ഹോതി, തതോ മുദുതരേഹി സദ്ധാനുസാരീ ഹോതി. ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദ്രിയവേമത്തതാ ഫലവേമത്തതാ ഹോതി, ഫലവേമത്തതാ പുഗ്ഗലവേമത്തതാ’’തി. തതിയം.

൪. തതിയസംഖിത്തസുത്തം

൪൮൪. ‘‘പഞ്ചിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദ്രിയാനി. കതമാനി പഞ്ച? സദ്ധിന്ദ്രിയം…പേ… പഞ്ഞിന്ദ്രിയം – ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി. ഇമേസം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം സമത്താ പരിപൂരത്താ അരഹം ഹോതി, തതോ മുദുതരേഹി അനാഗാമീ ഹോതി, തതോ മുദുതരേഹി സകദാഗാമീ ഹോതി, തതോ മുദുതരേഹി സോതാപന്നോ ഹോതി, തതോ മുദുതരേഹി ധമ്മാനുസാരീ ഹോതി, തതോ മുദുതരേഹി സദ്ധാനുസാരീ ഹോതി. ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പരിപൂരം പരിപൂരകാരീ ആരാധേതി, പദേസം പദേസകാരീ ആരാധേതി. ‘അവഞ്ഝാനി ത്വേവാഹം, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചിന്ദ്രിയാനീ’തി വദാമീ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. പഠമവിത്ഥാരസുത്തം

൪൮൫. ‘‘പഞ്ചിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദ്രിയാനി. കതമാനി പഞ്ച? സദ്ധിന്ദ്രിയം…പേ… പഞ്ഞിന്ദ്രിയം – ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി. ഇമേസം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം സമത്താ പരിപൂരത്താ അരഹം ഹോതി, തതോ മുദുതരേഹി അന്തരാപരിനിബ്ബായീ ഹോതി, തതോ മുദുതരേഹി ഉപഹച്ചപരിനിബ്ബായീ ഹോതി, തതോ മുദുതരേഹി അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ ഹോതി, തതോ മുദുതരേഹി സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ ഹോതി, തതോ മുദുതരേഹി ഉദ്ധംസോതോ ഹോതി അകനിട്ഠഗാമീ, തതോ മുദുതരേഹി സകദാഗാമീ ഹോതി, തതോ മുദുതരേഹി സോതാപന്നോ ഹോതി, തതോ മുദുതരേഹി ധമ്മാനുസാരീ ഹോതി, തതോ മുദുതരേഹി സദ്ധാനുസാരീ ഹോതീ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. ദുതിയവിത്ഥാരസുത്തം

൪൮൬. ‘‘പഞ്ചിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദ്രിയാനി. കതമാനി പഞ്ച? സദ്ധിന്ദ്രിയം…പേ… പഞ്ഞിന്ദ്രിയം – ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി. ഇമേസം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം സമത്താ പരിപൂരത്താ അരഹം ഹോതി, തതോ മുദുതരേഹി അന്തരാപരിനിബ്ബായീ ഹോതി, തതോ മുദുതരേഹി ഉപഹച്ചപരിനിബ്ബായീ ഹോതി, തതോ മുദുതരേഹി അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ ഹോതി, തതോ മുദുതരേഹി സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ ഹോതി, തതോ മുദുതരേഹി ഉദ്ധംസോതോ ഹോതി അകനിട്ഠഗാമീ, തതോ മുദുതരേഹി സകദാഗാമീ ഹോതി, തതോ മുദുതരേഹി സോതാപന്നോ ഹോതി, തതോ മുദുതരേഹി ധമ്മാനുസാരീ ഹോതി, തതോ മുദുതരേഹി സദ്ധാനുസാരീ ഹോതി. ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദ്രിയവേമത്തതാ ഫലവേമത്തതാ ഹോതി, ഫലവേമത്തതാ പുഗ്ഗലവേമത്തതാ ഹോതീ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. തതിയവിത്ഥാരസുത്തം

൪൮൭. ‘‘പഞ്ചിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദ്രിയാനി. കതമാനി പഞ്ച? സദ്ധിന്ദ്രിയം…പേ… പഞ്ഞിന്ദ്രിയം – ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി. ഇമേസം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം സമത്താ പരിപൂരത്താ അരഹം ഹോതി, തതോ മുദുതരേഹി അന്തരാപരിനിബ്ബായീ ഹോതി, തതോ മുദുതരേഹി ഉപഹച്ചപരിനിബ്ബായീ ഹോതി, തതോ മുദുതരേഹി അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ ഹോതി, തതോ മുദുതരേഹി സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ ഹോതി, തതോ മുദുതരേഹി ഉദ്ധംസോതോ ഹോതി അകനിട്ഠഗാമീ, തതോ മുദുതരേഹി സകദാഗാമീ ഹോതി, തതോ മുദുതരേഹി സോതാപന്നോ ഹോതി, തതോ മുദുതരേഹി ധമ്മാനുസാരീ ഹോതി, തതോ മുദുതരേഹി സദ്ധാനുസാരീ ഹോതി. ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പരിപൂരം പരിപൂരകാരീ ആരാധേതി, പദേസം പദേസകാരീ ആരാധേതി. ‘അവഞ്ഝാനി ത്വേവാഹം, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചിന്ദ്രിയാനീ’തി വദാമീ’’തി. സത്തമം.

൮. പടിപന്നസുത്തം

൪൮൮. ‘‘പഞ്ചിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദ്രിയാനി. കതമാനി പഞ്ച? സദ്ധിന്ദ്രിയം…പേ… പഞ്ഞിന്ദ്രിയം – ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി. ഇമേസം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം സമത്താ പരിപൂരത്താ അരഹം ഹോതി, തതോ മുദുതരേഹി അരഹത്തഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നോ ഹോതി, തതോ മുദുതരേഹി അനാഗാമീ ഹോതി, തതോ മുദുതരേഹി അനാഗാമിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നോ ഹോതി, തതോ മുദുതരേഹി സകദാഗാമീ ഹോതി, തതോ മുദുതരേഹി സകദാഗാമിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നോ ഹോതി, തതോ മുദുതരേഹി സോതാപന്നോ ഹോതി, തതോ മുദുതരേഹി സോതാപത്തിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നോ ഹോതി. യസ്സ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇമാനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി സബ്ബേന സബ്ബം സബ്ബഥാ സബ്ബം നത്ഥി, തമഹം ‘ബാഹിരോ പുഥുജ്ജനപക്ഖേ ഠിതോ’തി വദാമീ’’തി. അട്ഠമം.

൯. സമ്പന്നസുത്തം

൪൮൯. അഥ ഖോ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച –

‘‘‘ഇന്ദ്രിയസമ്പന്നോ, ഇന്ദ്രിയസമ്പന്നോ’തി, ഭന്തേ, വുച്ചതി. കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഇന്ദ്രിയസമ്പന്നോ ഹോതീ’’തി? ‘‘ഇധ, ഭിക്ഖു, ഭിക്ഖു സദ്ധിന്ദ്രിയം ഭാവേതി ഉപസമഗാമിം സമ്ബോധഗാമിം, വീരിയിന്ദ്രിയം ഭാവേതി ഉപസമഗാമിം സമ്ബോധഗാമിം, സതിന്ദ്രിയം ഭാവേതി ഉപസമഗാമിം സമ്ബോധഗാമിം, സമാധിന്ദ്രിയം ഭാവേതി ഉപസമഗാമിം സമ്ബോധഗാമിം, പഞ്ഞിന്ദ്രിയം ഭാവേതി ഉപസമഗാമിം സമ്ബോധഗാമിം. ഏത്താവതാ ഖോ, ഭിക്ഖു, ഭിക്ഖു ഇന്ദ്രിയസമ്പന്നോ ഹോതീ’’തി. നവമം.

൧൦. ആസവക്ഖയസുത്തം

൪൯൦. ‘‘പഞ്ചിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദ്രിയാനി. കതമാനി പഞ്ച? സദ്ധിന്ദ്രിയം…പേ… പഞ്ഞിന്ദ്രിയം – ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി. ഇമേസം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ ഭിക്ഖു ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീ’’തി. ദസമം.

മുദുതരവഗ്ഗോ ദുതിയോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

പടിലാഭോ തയോ സംഖിത്താ, വിത്ഥാരാ അപരേ തയോ;

പടിപന്നോ ച സമ്പന്നോ [പടിപന്നോ ചൂപസമോ (സ്യാ. കം. പീ. ക.)], ദസമം ആസവക്ഖയന്തി.

൩. ഛളിന്ദ്രിയവഗ്ഗോ

൧. പുനബ്ഭവസുത്തം

൪൯൧. ‘‘പഞ്ചിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദ്രിയാനി. കതമാനി പഞ്ച? സദ്ധിന്ദ്രിയം…പേ… പഞ്ഞിന്ദ്രിയം. യാവകീവഞ്ചാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇമേസം പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം നാബ്ഭഞ്ഞാസിം, നേവ താവാഹം, ഭിക്ഖവേ, സദേവകേ ലോകേ സമാരകേ സബ്രഹ്മകേ സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായ സദേവമനുസ്സായ ‘അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോ’തി പച്ചഞ്ഞാസിം [അഭിസമ്ബുദ്ധോ പച്ചഞ്ഞാസിം (സീ. സ്യാ. കം.)]. യതോ ച ഖ്വാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇമേസം പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം അബ്ഭഞ്ഞാസിം, അഥാഹം, ഭിക്ഖവേ, സദേവകേ ലോകേ സമാരകേ സബ്രഹ്മകേ സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായ സദേവമനുസ്സായ ‘അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോ’തി പച്ചഞ്ഞാസിം. ഞാണഞ്ച പന മേ ദസ്സനം ഉദപാദി – ‘അകുപ്പാ മേ വിമുത്തി [ചേതോവിമുത്തി (സീ. പീ. ക.)], അയമന്തിമാ ജാതി, നത്ഥിദാനി പുനബ്ഭവോ’’’തി. പഠമം.

൨. ജീവിതിന്ദ്രിയസുത്തം

൪൯൨. ‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദ്രിയാനി. കതമാനി തീണി? ഇത്ഥിന്ദ്രിയം, പുരിസിന്ദ്രിയം, ജീവിതിന്ദ്രിയം – ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീണി ഇന്ദ്രിയാനീ’’തി. ദുതിയം.

൩. അഞ്ഞിന്ദ്രിയസുത്തം

൪൯൩. ‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദ്രിയാനി. കതമാനി തീണി? അനഞ്ഞാതഞ്ഞസ്സാമീതിന്ദ്രിയം, അഞ്ഞിന്ദ്രിയം, അഞ്ഞാതാവിന്ദ്രിയം – ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീണി ഇന്ദ്രിയാനീ’’തി. തതിയം.

൪. ഏകബീജീസുത്തം

൪൯൪. ‘‘പഞ്ചിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദ്രിയാനി. കതമാനി പഞ്ച? സദ്ധിന്ദ്രിയം…പേ… പഞ്ഞിന്ദ്രിയം – ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി. ഇമേസം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം സമത്താ പരിപൂരത്താ അരഹം ഹോതി, തതോ മുദുതരേഹി അന്തരാപരിനിബ്ബായീ ഹോതി, തതോ മുദുതരേഹി ഉപഹച്ചപരിനിബ്ബായീ ഹോതി, തതോ മുദുതരേഹി അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ ഹോതി, തതോ മുദുതരേഹി സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ ഹോതി, തതോ മുദുതരേഹി ഉദ്ധംസോതോ ഹോതി അകനിട്ഠഗാമീ, തതോ മുദുതരേഹി സകദാഗാമീ ഹോതി, തതോ മുദുതരേഹി ഏകബീജീ [ഏകബീജി (ക.)] ഹോതി, തതോ മുദുതരേഹി കോലംകോലോ ഹോതി, തതോ മുദുതരേഹി സത്തക്ഖത്തുപരമോ ഹോതി, തതോ മുദുതരേഹി ധമ്മാനുസാരീ ഹോതി, തതോ മുദുതരേഹി സദ്ധാനുസാരീ ഹോതീ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. സുദ്ധകസുത്തം

൪൯൫. ‘‘ഛയിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദ്രിയാനി. കതമാനി ഛ? ചക്ഖുന്ദ്രിയം, സോതിന്ദ്രിയം, ഘാനിന്ദ്രിയം, ജിവ്ഹിന്ദ്രിയം, കായിന്ദ്രിയം, മനിന്ദ്രിയം – ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഛ ഇന്ദ്രിയാനീ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. സോതാപന്നസുത്തം

൪൯൬. ‘‘ഛയിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദ്രിയാനി. കതമാനി ഛ? ചക്ഖുന്ദ്രിയം…പേ… മനിന്ദ്രിയം. യതോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ ഇമേസം ഛന്നം ഇന്ദ്രിയാനം സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം പജാനാതി – അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ സോതാപന്നോ അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. അരഹന്തസുത്തം

൪൯൭. ‘‘ഛയിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദ്രിയാനി. കതമാനി ഛ? ചക്ഖുന്ദ്രിയം, സോതിന്ദ്രിയം, ഘാനിന്ദ്രിയം, ജിവ്ഹിന്ദ്രിയം, കായിന്ദ്രിയം, മനിന്ദ്രിയം. യതോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഇമേസം ഛന്നം ഇന്ദ്രിയാനം സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം വിദിത്വാ അനുപാദാവിമുത്തോ ഹോതി – അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ‘ഭിക്ഖു അരഹം ഖീണാസവോ വുസിതവാ കതകരണീയോ ഓഹിതഭാരോ അനുപ്പത്തസദത്ഥോ പരിക്ഖീണഭവസംയോജനോ സമ്മദഞ്ഞാ വിമുത്തോ’’’തി. സത്തമം.

൮. സമ്ബുദ്ധസുത്തം

൪൯൮. ‘‘ഛയിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദ്രിയാനി. കതമാനി ഛ? ചക്ഖുന്ദ്രിയം, സോതിന്ദ്രിയം, ഘാനിന്ദ്രിയം, ജിവ്ഹിന്ദ്രിയം, കായിന്ദ്രിയം, മനിന്ദ്രിയം. യാവകീവഞ്ചാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇമേസം ഛന്നം ഇന്ദ്രിയാനം സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം നാബ്ഭഞ്ഞാസിം, നേവ താവാഹം, ഭിക്ഖവേ, സദേവകേ ലോകേ സമാരകേ സബ്രഹ്മകേ സസ്സ മണബ്രാഹ്മണിയാ പജായ സദേവമനുസ്സായ ‘അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോ’തി പച്ചഞ്ഞാസിം. യതോ ച ഖ്വാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇമേസം ഛന്നം ഇന്ദ്രിയാനം സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം അബ്ഭഞ്ഞാസിം, അഥാഹം, ഭിക്ഖവേ, സദേവകേ ലോകേ സമാരകേ സബ്രഹ്മകേ സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായ സദേവമനുസ്സായ ‘അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോ’തി പച്ചഞ്ഞാസിം. ഞാണഞ്ച പന മേ ദസ്സനം ഉദപാദി – ‘അകുപ്പാ മേ വിമുത്തി, അയമന്തിമാ ജാതി, നത്ഥിദാനി പുനബ്ഭവോ’’’തി. അട്ഠമം.

൯. പഠമസമണബ്രാഹ്മണസുത്തം

൪൯൯. ‘‘ഛയിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദ്രിയാനി. കതമാനി ഛ? ചക്ഖുന്ദ്രിയം, സോതിന്ദ്രിയം, ഘാനിന്ദ്രിയം, ജിവ്ഹിന്ദ്രിയം, കായിന്ദ്രിയം, മനിന്ദ്രിയം. യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ഇമേസം ഛന്നം ഇന്ദ്രിയാനം സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം നപ്പജാനന്തി, ന മേ തേ, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ സമണേസു വാ സമണസമ്മതാ ബ്രാഹ്മണേസു വാ ബ്രാഹ്മണസമ്മതാ, ന ച പനേതേ ആയസ്മന്തോ സാമഞ്ഞത്ഥം വാ ബ്രഹ്മഞ്ഞത്ഥം വാ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരന്തി’’. ‘‘യേ ച ഖോ കേചി, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ഇമേസം ഛന്നം ഇന്ദ്രിയാനം സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം പജാനന്തി, തേ ഖോ മേ, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ സമണേസു ചേവ സമണസമ്മതാ ബ്രാഹ്മണേസു ച ബ്രാഹ്മണസമ്മതാ, തേ ച പനായസ്മന്തോ സാമഞ്ഞത്ഥഞ്ച ബ്രഹ്മഞ്ഞത്ഥഞ്ച ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരന്തീ’’തി. നവമം.

൧൦. ദുതിയസമണബ്രാഹ്മണസുത്തം

൫൦൦. ‘‘യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ചക്ഖുന്ദ്രിയം നപ്പജാനന്തി, ചക്ഖുന്ദ്രിയസമുദയം നപ്പജാനന്തി, ചക്ഖുന്ദ്രിയനിരോധം നപ്പജാനന്തി, ചക്ഖുന്ദ്രിയനിരോധഗാമിനിം പടിപദം നപ്പജാനന്തി; സോതിന്ദ്രിയം…പേ… ഘാനിന്ദ്രിയം…പേ… ജിവ്ഹിന്ദ്രിയം…പേ… കായിന്ദ്രിയം…പേ… മനിന്ദ്രിയം നപ്പജാനന്തി, മനിന്ദ്രിയസമുദയം നപ്പജാനന്തി, മനിന്ദ്രിയനിരോധം നപ്പജാനന്തി, മനിന്ദ്രിയനിരോധഗാമിനിം പടിപദം നപ്പജാനന്തി. ന മേ തേ, ഭിക്ഖവേ…പേ… സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരന്തി.

‘‘യേ ച ഖോ കേചി, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ചക്ഖുന്ദ്രിയം പജാനന്തി, ചക്ഖുന്ദ്രിയസമുദയം പജാനന്തി, ചക്ഖുന്ദ്രിയനിരോധം പജാനന്തി, ചക്ഖുന്ദ്രിയനിരോധഗാമിനിം പടിപദം പജാനന്തി, സോതിന്ദ്രിയം…പേ… ഘാനിന്ദ്രിയം…പേ… ജിവ്ഹിന്ദ്രിയം…പേ… കായിന്ദ്രിയം…പേ… മനിന്ദ്രിയം പജാനന്തി, മനിന്ദ്രിയസമുദയം പജാനന്തി, മനിന്ദ്രിയനിരോധം പജാനന്തി, മനിന്ദ്രിയനിരോധഗാമിനിം പടിപദം പജാനന്തി, തേ ഖോ മേ, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ സമണേസു ചേവ സമണസമ്മതാ ബ്രാഹ്മണേസു ച ബ്രാഹ്മണസമ്മതാ, തേ ച പനായസ്മന്തോ സാമഞ്ഞത്ഥഞ്ച ബ്രഹ്മഞ്ഞത്ഥഞ്ച ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരന്തീ’’തി. ദസമം.

ഛളിന്ദ്രിയവഗ്ഗോ തതിയോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

പുനബ്ഭവോ ജീവിതഞ്ഞായ, ഏകബീജീ ച സുദ്ധകം;

സോതോ അരഹസമ്ബുദ്ധോ, ദ്വേ ച സമണബ്രാഹ്മണാതി.

൪. സുഖിന്ദ്രിയവഗ്ഗോ

൧. സുദ്ധികസുത്തം

൫൦൧. ‘‘പഞ്ചിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദ്രിയാനി. കതമാനി പഞ്ച? സുഖിന്ദ്രിയം, ദുക്ഖിന്ദ്രിയം, സോമനസ്സിന്ദ്രിയം, ദോമനസ്സിന്ദ്രിയം, ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം – ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചിന്ദ്രിയാനീ’’തി. പഠമം.

൨. സോതാപന്നസുത്തം

൫൦൨. ‘‘പഞ്ചിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദ്രിയാനി. കതമാനി പഞ്ച? സുഖിന്ദ്രിയം, ദുക്ഖിന്ദ്രിയം, സോമനസ്സിന്ദ്രിയം, ദോമനസ്സിന്ദ്രിയം, ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം. യതോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ ഇമേസം പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം പജാനാതി – അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ സോതാപന്നോ അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ’’തി. ദുതിയം.

൩. അരഹന്തസുത്തം

൫൦൩. ‘‘പഞ്ചിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദ്രിയാനി. കതമാനി പഞ്ച? സുഖിന്ദ്രിയം, ദുക്ഖിന്ദ്രിയം, സോമനസ്സിന്ദ്രിയം, ദോമനസ്സിന്ദ്രിയം, ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം. യതോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഇമേസം പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം വിദിത്വാ അനുപാദാവിമുത്തോ ഹോതി – അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അരഹം ഖീണാസവോ വുസിതവാ കതകരണീയോ ഓഹിതഭാരോ അനുപ്പത്തസദത്ഥോ പരിക്ഖീണഭവസംയോജനോ സമ്മദഞ്ഞാ വിമുത്തോ’’തി. തതിയം.

൪. പഠമസമണബ്രാഹ്മണസുത്തം

൫൦൪. ‘‘പഞ്ചിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദ്രിയാനി. കതമാനി പഞ്ച? സുഖിന്ദ്രിയം, ദുക്ഖിന്ദ്രിയം, സോമനസ്സിന്ദ്രിയം, ദോമനസ്സിന്ദ്രിയം, ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം. യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ഇമേസം പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം നപ്പജാനന്തി, ന മേ തേ, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ സമണേസു വാ സമണസമ്മതാ ബ്രാഹ്മണേസു വാ ബ്രാഹ്മണസമ്മതാ, ന ച പനേതേ ആയസ്മന്തോ സാമഞ്ഞത്ഥം വാ ബ്രഹ്മഞ്ഞത്ഥം വാ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരന്തി.

‘‘യേ ച ഖോ കേചി, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ഇമേസം പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം പജാനന്തി, തേ ഖോ മേ, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ സമണേസു ചേവ സമണസമ്മതാ ബ്രാഹ്മണേസു ച ബ്രാഹ്മണസമ്മതാ, തേ ച പനായസ്മന്തോ സാമഞ്ഞത്ഥഞ്ച ബ്രഹ്മഞ്ഞത്ഥഞ്ച ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരന്തീ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. ദുതിയസമണബ്രാഹ്മണസുത്തം

൫൦൫. ‘‘പഞ്ചിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദ്രിയാനി. കതമാനി പഞ്ച? സുഖിന്ദ്രിയം, ദുക്ഖിന്ദ്രിയം, സോമനസ്സിന്ദ്രിയം, ദോമനസ്സിന്ദ്രിയം, ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം. യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ സുഖിന്ദ്രിയം നപ്പജാനന്തി, സുഖിന്ദ്രിയസമുദയം നപ്പജാനന്തി, സുഖിന്ദ്രിയനിരോധം നപ്പജാനന്തി, സുഖിന്ദ്രിയനിരോധഗാമിനിം പടിപദം നപ്പജാനന്തി; ദുക്ഖിന്ദ്രിയം നപ്പജാനന്തി…പേ… സോമനസ്സിന്ദ്രിയം നപ്പജാനന്തി…പേ… ദോമനസ്സിന്ദ്രിയം നപ്പജാനന്തി …പേ… ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം നപ്പജാനന്തി, ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയസമുദയം നപ്പജാനന്തി, ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയനിരോധം നപ്പജാനന്തി, ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയനിരോധഗാമിനിം പടിപദം നപ്പജാനന്തി; ന മേ തേ, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ സമണേസു വാ സമണസമ്മതാ ബ്രാഹ്മണേസു വാ ബ്രാഹ്മണസമ്മതാ, ന ച പനേതേ ആയസ്മന്തോ സാമഞ്ഞത്ഥം വാ ബ്രഹ്മഞ്ഞത്ഥം വാ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരന്തി.

‘‘യേ ച ഖോ കേചി, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ സുഖിന്ദ്രിയം പജാനന്തി, സുഖിന്ദ്രിയസമുദയം പജാനന്തി, സുഖിന്ദ്രിയനിരോധം പജാനന്തി, സുഖിന്ദ്രിയനിരോധഗാമിനിം പടിപദം പജാനന്തി; ദുക്ഖിന്ദ്രിയം പജാനന്തി…പേ… സോമനസ്സിന്ദ്രിയം പജാനന്തി… ദോമനസ്സിന്ദ്രിയം പജാനന്തി… ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം പജാനന്തി, ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയസമുദയം പജാനന്തി, ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയനിരോധം പജാനന്തി, ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയനിരോധഗാമിനിം പടിപദം പജാനന്തി, തേ ച ഖോ മേ, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ സമണേസു ചേവ സമണസമ്മതാ ബ്രാഹ്മണേസു ച ബ്രാഹ്മണസമ്മതാ, തേ ച പനായസ്മന്തോ സാമഞ്ഞത്ഥഞ്ച ബ്രഹ്മഞ്ഞത്ഥഞ്ച ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരന്തീ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. പഠമവിഭങ്ഗസുത്തം

൫൦൬. ‘‘പഞ്ചിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദ്രിയാനി. കതമാനി പഞ്ച? സുഖിന്ദ്രിയം, ദുക്ഖിന്ദ്രിയം, സോമനസ്സിന്ദ്രിയം, ദോമനസ്സിന്ദ്രിയം, ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സുഖിന്ദ്രിയം? യം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, കായികം സുഖം, കായികം സാതം, കായസമ്ഫസ്സജം സുഖം സാതം വേദയിതം – ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സുഖിന്ദ്രിയം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖിന്ദ്രിയം? യം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, കായികം ദുക്ഖം, കായികം അസാതം, കായസമ്ഫസ്സജം ദുക്ഖം അസാതം വേദയിതം – ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖിന്ദ്രിയം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സോമനസ്സിന്ദ്രിയം? യം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചേതസികം സുഖം, ചേതസികം സാതം, മനോസമ്ഫസ്സജം സുഖം സാതം വേദയിതം – ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സോമനസ്സിന്ദ്രിയം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ദോമനസ്സിന്ദ്രിയം? യം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചേതസികം ദുക്ഖം, ചേതസികം അസാതം, മനോസമ്ഫസ്സജം ദുക്ഖം അസാതം വേദയിതം – ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ദോമനസ്സിന്ദ്രിയം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം? യം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, കായികം വാ ചേതസികം വാ നേവസാതം നാസാതം വേദയിതം – ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചിന്ദ്രിയാനീ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. ദുതിയവിഭങ്ഗസുത്തം

൫൦൭. ‘‘പഞ്ചിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദ്രിയാനി. കതമാനി പഞ്ച? സുഖിന്ദ്രിയം, ദുക്ഖിന്ദ്രിയം, സോമനസ്സിന്ദ്രിയം, ദോമനസ്സിന്ദ്രിയം, ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം? യം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, കായികം വാ ചേതസികം വാ നേവസാതം നാസാതം വേദയിതം – ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം.

‘‘തത്ര, ഭിക്ഖവേ, യഞ്ച സുഖിന്ദ്രിയം യഞ്ച സോമനസ്സിന്ദ്രിയം, സുഖാ സാ വേദനാ ദട്ഠബ്ബാ. തത്ര, ഭിക്ഖവേ, യഞ്ച ദുക്ഖിന്ദ്രിയം യഞ്ച ദോമനസ്സിന്ദ്രിയം, ദുക്ഖാ സാ വേദനാ ദട്ഠബ്ബാ. തത്ര, ഭിക്ഖവേ, യദിദം ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം, അദുക്ഖമസുഖാ സാ വേദനാ ദട്ഠബ്ബാ. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചിന്ദ്രിയാനീ’’തി. സത്തമം.

൮. തതിയവിഭങ്ഗസുത്തം

൫൦൮. ‘‘പഞ്ചിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദ്രിയാനി. കതമാനി പഞ്ച? സുഖിന്ദ്രിയം, ദുക്ഖിന്ദ്രിയം, സോമനസ്സിന്ദ്രിയം, ദോമനസ്സിന്ദ്രിയം, ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം? യം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, കായികം വാ ചേതസികം വാ നേവ സാതം നാസാതം വേദയിതം – ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം.

‘‘തത്ര, ഭിക്ഖവേ, യഞ്ച സുഖിന്ദ്രിയം യഞ്ച സോമനസ്സിന്ദ്രിയം, സുഖാ സാ വേദനാ ദട്ഠബ്ബാ. തത്ര, ഭിക്ഖവേ, യഞ്ച ദുക്ഖിന്ദ്രിയം യഞ്ച ദോമനസ്സിന്ദ്രിയം, ദുക്ഖാ സാ വേദനാ ദട്ഠബ്ബാ. തത്ര, ഭിക്ഖവേ, യദിദം ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം, അദുക്ഖമസുഖാ സാ വേദനാ ദട്ഠബ്ബാ. ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇമാനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി പഞ്ച ഹുത്വാ തീണി ഹോന്തി, തീണി ഹുത്വാ പഞ്ച ഹോന്തി പരിയായേനാ’’തി. അട്ഠമം.

൯. കട്ഠോപമസുത്തം

൫൦൯. ‘‘പഞ്ചിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദ്രിയാനി. കതമാനി പഞ്ച? സുഖിന്ദ്രിയം, ദുക്ഖിന്ദ്രിയം, സോമനസ്സിന്ദ്രിയം, ദോമനസ്സിന്ദ്രിയം, ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം. സുഖവേദനിയം, ഭിക്ഖവേ, ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സുഖിന്ദ്രിയം. സോ സുഖിതോവ സമാനോ ‘സുഖിതോസ്മീ’തി പജാനാതി. തസ്സേവ സുഖവേദനിയസ്സ ഫസ്സസ്സ നിരോധാ ‘യം തജ്ജം വേദയിതം സുഖവേദനിയം ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പന്നം സുഖിന്ദ്രിയം തം നിരുജ്ഝതി, തം വൂപസമ്മതീ’തി പജാനാതി’’.

‘‘ദുക്ഖവേദനിയം, ഭിക്ഖവേ, ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി ദുക്ഖിന്ദ്രിയം. സോ ദുക്ഖിതോവ സമാനോ ‘ദുക്ഖിതോസ്മീ’തി പജാനാതി. തസ്സേവ ദുക്ഖവേദനിയസ്സ ഫസ്സസ്സ നിരോധാ ‘യം തജ്ജം വേദയിതം ദുക്ഖവേദനിയം ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പന്നം ദുക്ഖിന്ദ്രിയം തം നിരുജ്ഝതി, തം വൂപസമ്മതീ’തി പജാനാതി’’.

‘‘സോമനസ്സവേദനിയം, ഭിക്ഖവേ, ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സോമനസ്സിന്ദ്രിയം. സോ സുമനോവ സമാനോ ‘സുമനോസ്മീ’തി പജാനാതി. തസ്സേവ സോമനസ്സവേദനിയസ്സ ഫസ്സസ്സ നിരോധാ ‘യം തജ്ജം വേദയിതം സോമനസ്സവേദനിയം ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പന്നം സോമനസ്സിന്ദ്രിയം തം നിരുജ്ഝതി, തം വൂപസമ്മതീ’തി പജാനാതി’’.

‘‘ദോമനസ്സവേദനിയം, ഭിക്ഖവേ, ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി ദോമനസ്സിന്ദ്രിയം. സോ ദുമ്മനോവ സമാനോ ‘ദുമ്മനോസ്മീ’തി പജാനാതി. തസ്സേവ ദോമനസ്സവേദനിയസ്സ ഫസ്സസ്സ നിരോധാ ‘യം തജ്ജം വേദയിതം ദോമനസ്സവേദനിയം ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പന്നം ദോമനസ്സിന്ദ്രിയം തം നിരുജ്ഝതി, തം വൂപസമ്മതീ’തി പജാനാതി’’.

‘‘ഉപേക്ഖാവേദനിയം, ഭിക്ഖവേ, ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം. സോ ഉപേക്ഖകോവ സമാനോ ‘ഉപേക്ഖകോസ്മീ’തി പജാനാതി. തസ്സേവ ഉപേക്ഖാവേദനിയസ്സ ഫസ്സസ്സ നിരോധാ ‘യം തജ്ജം വേദയിതം ഉപേക്ഖാവേദനിയം ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പന്നം ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം തം നിരുജ്ഝതി, തം വൂപസമ്മതീ’തി പജാനാതി’’.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ദ്വിന്നം കട്ഠാനം സങ്ഘട്ടനസമോധാനാ [സംഘട്ടനാസമോധാനാ (പീ. ക.), സംഘടനസമോധാനാ (സ്യാ. കം.)] ഉസ്മാ ജായതി, തേജോ അഭിനിബ്ബത്തതി; തേസംയേവ കട്ഠാനം നാനാഭാവാവിനിക്ഖേപാ യാ [നാനാഭാവനിക്ഖേപാ (സ്യാ. കം. പീ. ക.)] തജ്ജാ ഉസ്മാ സാ നിരുജ്ഝതി സാ വൂപസമ്മതി; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സുഖവേദനിയം ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സുഖിന്ദ്രിയം. സോ സുഖിതോവ സമാനോ ‘സുഖിതോസ്മീ’തി പജാനാതി. തസ്സേവ സുഖവേദനിയസ്സ ഫസ്സസ്സ നിരോധാ ‘യം തജ്ജം വേദയിതം സുഖവേദനിയം ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സുഖിന്ദ്രിയം തം നിരുജ്ഝതി, തം വൂപസമ്മതീ’തി പജാനാതി’’.

‘‘ദുക്ഖവേദനിയം, ഭിക്ഖവേ, ഫസ്സം പടിച്ച…പേ… സോമനസ്സവേദനിയം, ഭിക്ഖവേ, ഫസ്സം പടിച്ച…പേ… ദോമനസ്സവേദനിയം, ഭിക്ഖവേ, ഫസ്സം പടിച്ച…പേ… ഉപേക്ഖാവേദനിയം, ഭിക്ഖവേ, ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം. സോ ഉപേക്ഖകോവ സമാനോ ‘ഉപേക്ഖകോസ്മീ’തി പജാനാതി. തസ്സേവ ഉപേക്ഖാവേദനിയസ്സ ഫസ്സസ്സ നിരോധാ ‘യം തജ്ജം വേദയിതം ഉപേക്ഖാവേദനിയം ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം തം നിരുജ്ഝതി, തം വൂപസമ്മതീ’തി പജാനാതി’’. നവമം.

൧൦. ഉപ്പടിപാടികസുത്തം

൫൧൦. ‘‘പഞ്ചിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദ്രിയാനി. കതമാനി പഞ്ച? ദുക്ഖിന്ദ്രിയം, ദോമനസ്സിന്ദ്രിയം, സുഖിന്ദ്രിയം, സോമനസ്സിന്ദ്രിയം, ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം. ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ അപ്പമത്തസ്സ ആതാപിനോ പഹിതത്തസ്സ വിഹരതോ ഉപ്പജ്ജതി ദുക്ഖിന്ദ്രിയം. സോ ഏവം പജാനാതി – ‘ഉപ്പന്നം ഖോ മേ ഇദം ദുക്ഖിന്ദ്രിയം, തഞ്ച ഖോ സനിമിത്തം സനിദാനം സസങ്ഖാരം സപ്പച്ചയം. തഞ്ച അനിമിത്തം അനിദാനം അസങ്ഖാരം അപ്പച്ചയം ദുക്ഖിന്ദ്രിയം ഉപ്പജ്ജിസ്സതീതി – നേതം ഠാനം വിജ്ജതി’. സോ ദുക്ഖിന്ദ്രിയഞ്ച പജാനാതി, ദുക്ഖിന്ദ്രിയസമുദയഞ്ച പജാനാതി, ദുക്ഖിന്ദ്രിയനിരോധഞ്ച പജാനാതി, യത്ഥ ചുപ്പന്നം ദുക്ഖിന്ദ്രിയം അപരിസേസം നിരുജ്ഝതി തഞ്ച പജാനാതി. കത്ഥ ചുപ്പന്നം ദുക്ഖിന്ദ്രിയം അപരിസേസം നിരുജ്ഝതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി സവിതക്കം സവിചാരം വിവേകജം പീതിസുഖം പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, ഏത്ഥ ചുപ്പന്നം ദുക്ഖിന്ദ്രിയം അപരിസേസം നിരുജ്ഝതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ‘ഭിക്ഖു അഞ്ഞാസി ദുക്ഖിന്ദ്രിയസ്സ നിരോധം, തദത്ഥായ ചിത്തം ഉപസംഹരതി’’’.

‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ അപ്പമത്തസ്സ ആതാപിനോ പഹിതത്തസ്സ വിഹരതോ ഉപ്പജ്ജതി ദോമനസ്സിന്ദ്രിയം. സോ ഏവം പജാനാതി – ‘ഉപ്പന്നം ഖോ മേ ഇദം ദോമനസ്സിന്ദ്രിയം, തഞ്ച ഖോ സനിമിത്തം സനിദാനം സസങ്ഖാരം സപ്പച്ചയം. തഞ്ച അനിമിത്തം അനിദാനം അസങ്ഖാരം അപ്പച്ചയം ദോമനസ്സിന്ദ്രിയം ഉപ്പജ്ജിസ്സതീതി – നേതം ഠാനം വിജ്ജതി’. സോ ദോമനസ്സിന്ദ്രിയഞ്ച പജാനാതി, ദോമനസ്സിന്ദ്രിയസമുദയഞ്ച പജാനാതി, ദോമനസ്സിന്ദ്രിയനിരോധഞ്ച പജാനാതി, യത്ഥ ചുപ്പന്നം ദോമനസ്സിന്ദ്രിയം അപരിസേസം നിരുജ്ഝതി തഞ്ച പജാനാതി. കത്ഥ ചുപ്പന്നം ദോമനസ്സിന്ദ്രിയം അപരിസേസം നിരുജ്ഝതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ അജ്ഝത്തം സമ്പസാദനം ചേതസോ ഏകോദിഭാവം അവിതക്കം അവിചാരം സമാധിജം പീതിസുഖം ദുതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, ഏത്ഥ ചുപ്പന്നം ദോമനസ്സിന്ദ്രിയം അപരിസേസം നിരുജ്ഝതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ‘ഭിക്ഖു അഞ്ഞാസി ദോമനസ്സിന്ദ്രിയസ്സ നിരോധം, തദത്ഥായ ചിത്തം ഉപസംഹരതി’’’.

‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ അപ്പമത്തസ്സ ആതാപിനോ പഹിതത്തസ്സ വിഹരതോ ഉപ്പജ്ജതി സുഖിന്ദ്രിയം. സോ ഏവം പജാനാതി – ‘ഉപ്പന്നം ഖോ മേ ഇദം സുഖിന്ദ്രിയം, തഞ്ച ഖോ സനിമിത്തം സനിദാനം സസങ്ഖാരം സപ്പച്ചയം. തഞ്ച അനിമിത്തം അനിദാനം അസങ്ഖാരം അപ്പച്ചയം സുഖിന്ദ്രിയം ഉപ്പജ്ജിസ്സതീതി – നേതം ഠാനം വിജ്ജതി’. സോ സുഖിന്ദ്രിയഞ്ച പജാനാതി, സുഖിന്ദ്രിയസമുദയഞ്ച പജാനാതി, സുഖിന്ദ്രിയനിരോധഞ്ച പജാനാതി, യത്ഥ ചുപ്പന്നം സുഖിന്ദ്രിയം അപരിസേസം നിരുജ്ഝതി തഞ്ച പജാനാതി. കത്ഥ ചുപ്പന്നം സുഖിന്ദ്രിയം അപരിസേസം നിരുജ്ഝതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പീതിയാ ച വിരാഗാ ഉപേക്ഖകോ ച വിഹരതി സതോ ച സമ്പജാനോ സുഖഞ്ച കായേന പടിസംവേദേതി യം തം അരിയാ ആചിക്ഖന്തി ‘ഉപേക്ഖകോ സതിമാ സുഖവിഹാരീ’തി തതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, ഏത്ഥ ചുപ്പന്നം സുഖിന്ദ്രിയം അപരിസേസം നിരുജ്ഝതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ‘ഭിക്ഖു അഞ്ഞാസി സുഖിന്ദ്രിയസ്സ നിരോധം, തദത്ഥായ ചിത്തം ഉപസംഹരതി’’’.

‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ അപ്പമത്തസ്സ ആതാപിനോ പഹിതത്തസ്സ വിഹരതോ ഉപ്പജ്ജതി സോമനസ്സിന്ദ്രിയം. സോ ഏവം പജാനാതി – ‘ഉപ്പന്നം ഖോ മേ ഇദം സോമനസ്സിന്ദ്രിയം, തഞ്ച ഖോ സനിമിത്തം സനിദാനം സസങ്ഖാരം സപ്പച്ചയം. തഞ്ച അനിമിത്തം അനിദാനം അസങ്ഖാരം അപ്പച്ചയം സോമനസ്സിന്ദ്രിയം ഉപ്പജ്ജിസ്സതീതി – നേതം ഠാനം വിജ്ജതി’. സോ സോമനസ്സിന്ദ്രിയഞ്ച പജാനാതി, സോമനസ്സിന്ദ്രിയസമുദയഞ്ച പജാനാതി, സോമനസ്സിന്ദ്രിയനിരോധഞ്ച പജാനാതി, യത്ഥ ചുപ്പന്നം സോമനസ്സിന്ദ്രിയം അപരിസേസം നിരുജ്ഝതി തഞ്ച പജാനാതി. കത്ഥ ചുപ്പന്നം സോമനസ്സിന്ദ്രിയം അപരിസേസം നിരുജ്ഝതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സുഖസ്സ ച പഹാനാ ദുക്ഖസ്സ ച പഹാനാ പുബ്ബേവ സോമനസ്സദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമാ അദുക്ഖമസുഖം ഉപേക്ഖാസതിപാരിസുദ്ധിം ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, ഏത്ഥ ചുപ്പന്നം സോമനസ്സിന്ദ്രിയം അപരിസേസം നിരുജ്ഝതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ‘ഭിക്ഖു അഞ്ഞാസി സോമനസ്സിന്ദ്രിയസ്സ നിരോധം, തദത്ഥായ ചിത്തം ഉപസംഹരതി’’’.

‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ അപ്പമത്തസ്സ ആതാപിനോ പഹിതത്തസ്സ വിഹരതോ ഉപ്പജ്ജതി ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം. സോ ഏവം പജാനാതി – ‘ഉപ്പന്നം ഖോ മേ ഇദം ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം, തഞ്ച ഖോ സനിമിത്തം സനിദാനം സസങ്ഖാരം സപ്പച്ചയം. തഞ്ച അനിമിത്തം അനിദാനം അസങ്ഖാരം അപ്പച്ചയം ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം ഉപ്പജ്ജിസ്സതീതി – നേതം ഠാനം വിജ്ജതി’. സോ ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയഞ്ച പജാനാതി, ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയസമുദയഞ്ച പജാനാതി, ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയനിരോധഞ്ച പജാനാതി, യത്ഥ ചുപ്പന്നം ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം അപരിസേസം നിരുജ്ഝതി തഞ്ച പജാനാതി. കത്ഥ ചുപ്പന്നം ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം അപരിസേസം നിരുജ്ഝതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സബ്ബസോ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം സമതിക്കമ്മ സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, ഏത്ഥ ചുപ്പന്നം ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം അപരിസേസം നിരുജ്ഝതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ‘ഭിക്ഖു അഞ്ഞാസി ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയസ്സ നിരോധം, തദത്ഥായ ചിത്തം ഉപസംഹരതീ’’’തി. ദസമം.

സുഖിന്ദ്രിയവഗ്ഗോ ചതുത്ഥോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

സുദ്ധികഞ്ച സോതോ അരഹാ, ദുവേ സമണബ്രാഹ്മണാ;

വിഭങ്ഗേന തയോ വുത്താ, കട്ഠോ ഉപ്പടിപാടികന്തി.

൫. ജരാവഗ്ഗോ

൧. ജരാധമ്മസുത്തം

൫൧൧. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി പുബ്ബാരാമേ മിഗാരമാതുപാസാദേ. തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവാ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ പച്ഛാതപേ നിസിന്നോ ഹോതി പിട്ഠിം ഓതാപയമാനോ.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഭഗവതോ ഗത്താനി പാണിനാ അനോമജ്ജന്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അച്ഛരിയം, ഭന്തേ, അബ്ഭുതം, ഭന്തേ! ന ചേവം ദാനി, ഭന്തേ, ഭഗവതോ താവ പരിസുദ്ധോ ഛവിവണ്ണോ പരിയോദാതോ, സിഥിലാനി ച ഗത്താനി സബ്ബാനി വലിയജാതാനി, പുരതോ പബ്ഭാരോ ച കായോ, ദിസ്സതി ച ഇന്ദ്രിയാനം അഞ്ഞഥത്തം – ചക്ഖുന്ദ്രിയസ്സ സോതിന്ദ്രിയസ്സ ഘാനിന്ദ്രിയസ്സ ജിവ്ഹിന്ദ്രിയസ്സ കായിന്ദ്രിയസ്സാ’’തി.