നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ

സംയുത്തനികായോ

മഹാവഗ്ഗോ

൧. മഗ്ഗസംയുത്തം

൧. അവിജ്ജാവഗ്ഗോ

൧. അവിജ്ജാസുത്തം

൧. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി. ‘‘ഭദന്തേ’’തി തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘അവിജ്ജാ, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബങ്ഗമാ അകുസലാനം ധമ്മാനം സമാപത്തിയാ, അന്വദേവ [അനുദേവ (സീ. പീ. ക.)] അഹിരികം അനോത്തപ്പം. അവിജ്ജാഗതസ്സ, ഭിക്ഖവേ, അവിദ്ദസുനോ മിച്ഛാദിട്ഠി പഹോതി; മിച്ഛാദിട്ഠിസ്സ മിച്ഛാസങ്കപ്പോ പഹോതി; മിച്ഛാസങ്കപ്പസ്സ മിച്ഛാവാചാ പഹോതി; മിച്ഛാവാചസ്സ മിച്ഛാകമ്മന്തോ പഹോതി; മിച്ഛാകമ്മന്തസ്സ മിച്ഛാആജീവോ പഹോതി; മിച്ഛാആജീവസ്സ മിച്ഛാവായാമോ പഹോതി; മിച്ഛാവായാമസ്സ മിച്ഛാസതി പഹോതി; മിച്ഛാസതിസ്സ മിച്ഛാസമാധി പഹോതി.

‘‘വിജ്ജാ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബങ്ഗമാ കുസലാനം ധമ്മാനം സമാപത്തിയാ, അന്വദേവ ഹിരോത്തപ്പം. വിജ്ജാഗതസ്സ, ഭിക്ഖവേ, വിദ്ദസുനോ സമ്മാദിട്ഠി പഹോതി; സമ്മാദിട്ഠിസ്സ സമ്മാസങ്കപ്പോ പഹോതി; സമ്മാസങ്കപ്പസ്സ സമ്മാവാചാ പഹോതി; സമ്മാവാചസ്സ സമ്മാകമ്മന്തോ പഹോതി; സമ്മാകമ്മന്തസ്സ സമ്മാആജീവോ പഹോതി; സമ്മാആജീവസ്സ സമ്മാവായാമോ പഹോതി; സമ്മാവായാമസ്സ സമ്മാസതി പഹോതി; സമ്മാസതിസ്സ സമ്മാസമാധി പഹോതീ’’തി. പഠമം.

൨. ഉപഡ്ഢസുത്തം

൨. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സക്യേസു വിഹരതി നഗരകം നാമ [നാഗരകം നാമ (സീ.), സക്കരം നാമ (സ്യാ. ക.)] സക്യാനം നിഗമോ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഉപഡ്ഢമിദം, ഭന്തേ, ബ്രഹ്മചരിയം, യദിദം – കല്യാണമിത്തതാ കല്യാണസഹായതാ കല്യാണസമ്പവങ്കതാ’’തി.

‘‘മാ ഹേവം, ആനന്ദ, മാ ഹേവം, ആനന്ദ! സകലമേവിദം, ആനന്ദ, ബ്രഹ്മചരിയം, യദിദം – കല്യാണമിത്തതാ കല്യാണസഹായതാ കല്യാണസമ്പവങ്കതാ. കല്യാണമിത്തസ്സേതം, ആനന്ദ, ഭിക്ഖുനോ പാടികങ്ഖം കല്യാണസഹായസ്സ കല്യാണസമ്പവങ്കസ്സ – അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം ഭാവേസ്സതി, അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം ബഹുലീകരിസ്സതി.

‘‘കഥഞ്ചാനന്ദ, ഭിക്ഖു കല്യാണമിത്തോ കല്യാണസഹായോ കല്യാണസമ്പവങ്കോ അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം ഭാവേതി, അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം ബഹുലീകരോതി? ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖു സമ്മാദിട്ഠിം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതം വിരാഗനിസ്സിതം നിരോധനിസ്സിതം വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിം; സമ്മാസങ്കപ്പം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതം …പേ… സമ്മാവാചം ഭാവേതി …പേ… സമ്മാകമ്മന്തം ഭാവേതി…പേ… സമ്മാആജീവം ഭാവേതി…പേ… സമ്മാവായാമം ഭാവേതി…പേ… സമ്മാസതിം ഭാവേതി…പേ… സമ്മാസമാധിം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതം വിരാഗനിസ്സിതം നിരോധനിസ്സിതം വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിം. ഏവം ഖോ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു കല്യാണമിത്തോ കല്യാണസഹായോ കല്യാണസമ്പവങ്കോ അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം ഭാവേതി, അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം ബഹുലീകരോതി.

‘‘തദമിനാപേതം, ആനന്ദ, പരിയായേന വേദിതബ്ബം യഥാ സകലമേവിദം ബ്രഹ്മചരിയം, യദിദം – കല്യാണമിത്തതാ കല്യാണസഹായതാ കല്യാണസമ്പവങ്കതാ. മമഞ്ഹി, ആനന്ദ, കല്യാണമിത്തം ആഗമ്മ ജാതിധമ്മാ സത്താ ജാതിയാ പരിമുച്ചന്തി; ജരാധമ്മാ സത്താ ജരായ പരിമുച്ചന്തി; മരണധമ്മാ സത്താ മരണേന പരിമുച്ചന്തി; സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസധമ്മാ സത്താ സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസേഹി പരിമുച്ചന്തി. ഇമിനാ ഖോ ഏതം, ആനന്ദ, പരിയായേന വേദിതബ്ബം യഥാ സകലമേവിദം ബ്രഹ്മചരിയം, യദിദം – കല്യാണമിത്തതാ കല്യാണസഹായതാ കല്യാണസമ്പവങ്കതാ’’തി. ദുതിയം.

൩. സാരിപുത്തസുത്തം

൩. സാവത്ഥിനിദാനം. അഥ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സകലമിദം, ഭന്തേ, ബ്രഹ്മചരിയം, യദിദം – കല്യാണമിത്തതാ കല്യാണസഹായതാ കല്യാണസമ്പവങ്കതാ’’തി.

‘‘സാധു സാധു, സാരിപുത്ത! സകലമിദം, സാരിപുത്ത, ബ്രഹ്മചരിയം, യദിദം – കല്യാണമിത്തതാ കല്യാണസഹായതാ കല്യാണസമ്പവങ്കതാ. കല്യാണമിത്തസ്സേതം, സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖുനോ പാടികങ്ഖം കല്യാണസഹായസ്സ കല്യാണസമ്പവങ്കസ്സ – അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം ഭാവേസ്സതി, അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം ബഹുലീകരിസ്സതി. കഥഞ്ച, സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖു കല്യാണമിത്തോ കല്യാണസഹായോ കല്യാണസമ്പവങ്കോ അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം ഭാവേതി, അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം ബഹുലീകരോതി?

‘‘ഇധ, സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖു സമ്മാദിട്ഠിം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതം വിരാഗനിസ്സിതം നിരോധനിസ്സിതം വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിം…പേ… സമ്മാസമാധിം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതം വിരാഗനിസ്സിതം നിരോധനിസ്സിതം വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിം. ഏവം ഖോ, സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖു കല്യാണമിത്തോ കല്യാണസഹായോ കല്യാണസമ്പവങ്കോ അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം ഭാവേതി, അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം ബഹുലീകരോതി.

‘‘തദമിനാപേതം, സാരിപുത്ത, പരിയായേന വേദിതബ്ബം യഥാ സകലമിദം ബ്രഹ്മചരിയം, യദിദം – കല്യാണമിത്തതാ കല്യാണസഹായതാ കല്യാണസമ്പവങ്കതാ. മമഞ്ഹി, സാരിപുത്ത, കല്യാണമിത്തം ആഗമ്മ ജാതിധമ്മാ സത്താ ജാതിയാ പരിമുച്ചന്തി; ജരാധമ്മാ സത്താ ജരായ പരിമുച്ചന്തി; മരണധമ്മാ സത്താ മരണേന പരിമുച്ചന്തി; സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസധമ്മാ സത്താ സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസേഹി പരിമുച്ചന്തി. ഇമിനാ ഖോ ഏതം, സാരിപുത്ത, പരിയായേന വേദിതബ്ബം യഥാ സകലമിദം ബ്രഹ്മചരിയം, യദിദം – കല്യാണമിത്തതാ കല്യാണസഹായതാ കല്യാണസമ്പവങ്കതാ’’തി. തതിയം.

൪. ജാണുസ്സോണിബ്രാഹ്മണസുത്തം

൪. സാവത്ഥിനിദാനം. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ സാവത്ഥിം പിണ്ഡായ പാവിസി. അദ്ദസാ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ജാണുസ്സോണിം ബ്രാഹ്മണം സബ്ബസേതേന വളവാഭിരഥേന [വളഭീരഥേന (സീ.)] സാവത്ഥിയാ നിയ്യായന്തം. സേതാ സുദം അസ്സാ യുത്താ ഹോന്തി സേതാലങ്കാരാ, സേതോ രഥോ, സേതപരിവാരോ, സേതാ രസ്മിയോ, സേതാ പതോദലട്ഠി, സേതം ഛത്തം, സേതം ഉണ്ഹീസം, സേതാനി വത്ഥാനി, സേതാ ഉപാഹനാ, സേതായ സുദം വാലബീജനിയാ ബീജീയതി. തമേനം ജനോ ദിസ്വാ ഏവമാഹ – ‘‘ബ്രഹ്മം വത, ഭോ, യാനം! ബ്രഹ്മയാനരൂപം വത, ഭോ’’തി!!

അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ സാവത്ഥിയം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച –

‘‘ഇധാഹം, ഭന്തേ, പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ സാവത്ഥിം പിണ്ഡായ പാവിസിം. അദ്ദസം ഖ്വാഹം, ഭന്തേ, ജാണുസ്സോണിം ബ്രാഹ്മണം സബ്ബസേതേന വളവാഭിരഥേന സാവത്ഥിയാ നിയ്യായന്തം. സേതാ സുദം അസ്സാ യുത്താ ഹോന്തി സേതാലങ്കാരാ, സേതോ രഥോ, സേതപരിവാരോ, സേതാ രസ്മിയോ, സേതാ പതോദലട്ഠി, സേതം ഛത്തം, സേതം ഉണ്ഹീസം, സേതാനി വത്ഥാനി, സേതാ ഉപാഹനാ, സേതായ സുദം വാലബീജനിയാ ബീജീയതി. തമേനം ജനോ ദിസ്വാ ഏവമാഹ – ‘ബ്രഹ്മം വത, ഭോ, യാനം! ബ്രഹ്മയാനരൂപം വത, ഭോ’തി!! സക്കാ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ ബ്രഹ്മയാനം പഞ്ഞാപേതു’’ന്തി?

‘‘സക്കാ, ആനന്ദാ’’തി ഭഗവാ അവോച – ‘‘ഇമസ്സേവ ഖോ ഏതം, ആനന്ദ, അരിയസ്സ അട്ഠങ്ഗികസ്സ മഗ്ഗസ്സ അധിവചനം – ‘ബ്രഹ്മയാനം’ ഇതിപി, ‘ധമ്മയാനം’ ഇതിപി, ‘അനുത്തരോ സങ്ഗാമവിജയോ’ ഇതിപീ’’തി.

‘‘സമ്മാദിട്ഠി, ആനന്ദ, ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ രാഗവിനയപരിയോസാനാ ഹോതി, ദോസവിനയപരിയോസാനാ ഹോതി, മോഹവിനയപരിയോസാനാ ഹോതി. സമ്മാസങ്കപ്പോ, ആനന്ദ, ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ രാഗവിനയപരിയോസാനോ ഹോതി, ദോസവിനയപരിയോസാനോ ഹോതി, മോഹവിനയപരിയോസാനോ ഹോതി. സമ്മാവാചാ, ആനന്ദ, ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ രാഗവിനയപരിയോസാനാ ഹോതി, ദോസ…പേ… മോഹവിനയപരിയോസാനാ ഹോതി. സമ്മാകമ്മന്തോ, ആനന്ദ, ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ രാഗവിനയപരിയോസാനോ ഹോതി, ദോസ… മോഹവിനയപരിയോസാനോ ഹോതി. സമ്മാആജീവോ, ആനന്ദ, ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ രാഗവിനയപരിയോസാനോ ഹോതി, ദോസ… മോഹവിനയപരിയോസാനോ ഹോതി. സമ്മാവായാമോ, ആനന്ദ, ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ രാഗവിനയപരിയോസാനോ ഹോതി, ദോസ… മോഹവിനയപരിയോസാനോ ഹോതി. സമ്മാസതി, ആനന്ദ, ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ രാഗവിനയപരിയോസാനാ ഹോതി, ദോസ… മോഹവിനയപരിയോസാനാ ഹോതി. സമ്മാസമാധി, ആനന്ദ, ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ രാഗവിനയപരിയോസാനോ ഹോതി, ദോസ… മോഹവിനയപരിയോസാനോ ഹോതി.

‘‘ഇമിനാ ഖോ ഏതം, ആനന്ദ, പരിയായേന വേദിതബ്ബം യഥാ ഇമസ്സേവേതം അരിയസ്സ അട്ഠങ്ഗികസ്സ മഗ്ഗസ്സ അധിവചനം – ‘ബ്രഹ്മയാനം’ ഇതിപി, ‘ധമ്മയാനം’ ഇതിപി, ‘അനുത്തരോ സങ്ഗാമവിജയോ’ ഇതിപീ’’തി. ഇദമവോച ഭഗവാ. ഇദം വത്വാന സുഗതോ അഥാപരം ഏതദവോച സത്ഥാ –

‘‘യസ്സ സദ്ധാ ച പഞ്ഞാ ച, ധമ്മാ യുത്താ സദാ ധുരം;

ഹിരീ ഈസാ മനോ യോത്തം, സതി ആരക്ഖസാരഥി.

‘‘രഥോ സീലപരിക്ഖാരോ, ഝാനക്ഖോ ചക്കവീരിയോ;

ഉപേക്ഖാ ധുരസമാധി, അനിച്ഛാ പരിവാരണം.

‘‘അബ്യാപാദോ അവിഹിംസാ, വിവേകോ യസ്സ ആവുധം;

തിതിക്ഖാ ചമ്മസന്നാഹോ [വമ്മസന്നാഹോ (സീ.)], യോഗക്ഖേമായ വത്തതി.

‘‘ഏതദത്തനി സമ്ഭൂതം, ബ്രഹ്മയാനം അനുത്തരം;

നിയ്യന്തി ധീരാ ലോകമ്ഹാ, അഞ്ഞദത്ഥു ജയം ജയ’’ന്തി. ചതുത്ഥം;

൫. കിമത്ഥിയസുത്തം

൫. സാവത്ഥിനിദാനം. അഥ ഖോ സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു…പേ… ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും –

‘‘ഇധ നോ, ഭന്തേ, അഞ്ഞതിത്ഥിയാ പരിബ്ബാജകാ അമ്ഹേ ഏവം പുച്ഛന്തി – ‘കിമത്ഥിയം, ആവുസോ, സമണേ ഗോതമേ ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതീ’തി? ഏവം പുട്ഠാ മയം, ഭന്തേ, തേസം അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം പരിബ്ബാജകാനം ഏവം ബ്യാകരോമ – ‘ദുക്ഖസ്സ ഖോ, ആവുസോ, പരിഞ്ഞത്ഥം ഭഗവതി ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതീ’തി. കച്ചി മയം, ഭന്തേ, ഏവം പുട്ഠാ ഏവം ബ്യാകരമാനാ വുത്തവാദിനോ ചേവ ഭഗവതോ ഹോമ, ന ച ഭഗവന്തം അഭൂതേന അബ്ഭാചിക്ഖാമ, ധമ്മസ്സ ചാനുധമ്മം ബ്യാകരോമ, ന ച കോചി സഹധമ്മികോ വാദാനുവാദോ ഗാരയ്ഹം ഠാനം ആഗച്ഛതീ’’തി?

‘‘തഗ്ഘ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, ഏവം പുട്ഠാ ഏവം ബ്യാകരമാനാ വുത്തവാദിനോ ചേവ മേ ഹോഥ, ന ച മം അഭൂതേന അബ്ഭാചിക്ഖഥ, ധമ്മസ്സ ചാനുധമ്മം ബ്യാകരോഥ, ന ച കോചി സഹധമ്മികോ വാദാനുവാദോ ഗാരയ്ഹം ഠാനം ആഗച്ഛതി. ദുക്ഖസ്സ ഹി പരിഞ്ഞത്ഥം മയി ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതി. സചേ വോ, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞതിത്ഥിയാ പരിബ്ബാജകാ ഏവം പുച്ഛേയ്യും – ‘അത്ഥി പനാവുസോ, മഗ്ഗോ, അത്ഥി പടിപദാ ഏതസ്സ ദുക്ഖസ്സ പരിഞ്ഞായാ’തി, ഏവം പുട്ഠാ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, തേസം അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം പരിബ്ബാജകാനം ഏവം ബ്യാകരേയ്യാഥ – ‘അത്ഥി ഖോ, ആവുസോ, മഗ്ഗോ, അത്ഥി പടിപദാ ഏതസ്സ ദുക്ഖസ്സ പരിഞ്ഞായാ’’’തി.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, മഗ്ഗോ, കതമാ പടിപദാ ഏതസ്സ ദുക്ഖസ്സ പരിഞ്ഞായാതി? അയമേവ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ, സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമ്മാസമാധി. അയം, ഭിക്ഖവേ, മഗ്ഗോ, അയം പടിപദാ ഏതസ്സ ദുക്ഖസ്സ പരിഞ്ഞായാതി. ഏവം പുട്ഠാ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, തേസം അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം പരിബ്ബാജകാനം ഏവം ബ്യാകരേയ്യാഥാ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. പഠമഅഞ്ഞതരഭിക്ഖുസുത്തം

൬. സാവത്ഥിനിദാനം. അഥ ഖോ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി…പേ… ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘‘ബ്രഹ്മചരിയം, ബ്രഹ്മചരിയ’ന്തി, ഭന്തേ, വുച്ചതി. കതമം നു ഖോ, ഭന്തേ, ബ്രഹ്മചരിയം, കതമം ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാന’’ന്തി?

‘‘അയമേവ ഖോ, ഭിക്ഖു, അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ ബ്രഹ്മചരിയം, സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമ്മാസമാധി. യോ ഖോ, ഭിക്ഖു, രാഗക്ഖയോ ദോസക്ഖയോ മോഹക്ഖയോ – ഇദം ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാന’’ന്തി. ഛട്ഠം.

൭. ദുതിയഅഞ്ഞതരഭിക്ഖുസുത്തം

൭. സാവത്ഥിനിദാനം. അഥ ഖോ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി…പേ… ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച –

‘‘‘രാഗവിനയോ ദോസവിനയോ മോഹവിനയോ’തി, ഭന്തേ, വുച്ചതി. കിസ്സ നു ഖോ ഏതം, ഭന്തേ, അധിവചനം – ‘രാഗവിനയോ ദോസവിനയോ മോഹവിനയോ’’’തി? ‘‘നിബ്ബാനധാതുയാ ഖോ ഏതം, ഭിക്ഖു, അധിവചനം – ‘രാഗവിനയോ ദോസവിനയോ മോഹവിനയോ’തി. ആസവാനം ഖയോ തേന വുച്ചതീ’’തി.

ഏവം വുത്തേ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘‘അമതം, അമത’ന്തി, ഭന്തേ, വുച്ചതി. കതമം നു ഖോ, ഭന്തേ, അമതം, കതമോ അമതഗാമിമഗ്ഗോ’’തി? ‘‘യോ ഖോ, ഭിക്ഖു, രാഗക്ഖയോ ദോസക്ഖയോ മോഹക്ഖയോ – ഇദം വുച്ചതി അമതം. അയമേവ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ അമതഗാമിമഗ്ഗോ, സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമ്മാസമാധീ’’തി. സത്തമം.

൮. വിഭങ്ഗസുത്തം

൮. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘അരിയം വോ, ഭിക്ഖവേ, അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം ദേസേസ്സാമി വിഭജിസ്സാമി. തം സുണാഥ, സാധുകം മനസി കരോഥ; ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ? സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമ്മാസമാധി.

‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാദിട്ഠി? യം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖേ ഞാണം, ദുക്ഖസമുദയേ ഞാണം, ദുക്ഖനിരോധേ ഞാണം, ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിയാ പടിപദായ ഞാണം – അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാദിട്ഠി.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാസങ്കപ്പോ? യോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, നേക്ഖമ്മസങ്കപ്പോ, അബ്യാപാദസങ്കപ്പോ, അവിഹിംസാസങ്കപ്പോ – അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാസങ്കപ്പോ.

‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാവാചാ? യാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, മുസാവാദാ വേരമണീ, പിസുണായ വാചായ വേരമണീ, ഫരുസായ വാചായ വേരമണീ, സമ്ഫപ്പലാപാ വേരമണീ – അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാവാചാ.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാകമ്മന്തോ? യാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പാണാതിപാതാ വേരമണീ, അദിന്നാദാനാ വേരമണീ, അബ്രഹ്മചരിയാ വേരമണീ – അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാകമ്മന്തോ.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാആജീവോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ മിച്ഛാആജീവം പഹായ സമ്മാആജീവേന ജീവിതം കപ്പേതി – അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാആജീവോ.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാവായാമോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അനുപ്പന്നാനം പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം അനുപ്പാദായ ഛന്ദം ജനേതി വായമതി വീരിയം ആരഭതി ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി പദഹതി, ഉപ്പന്നാനം പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായ ഛന്ദം ജനേതി…പേ… അനുപ്പന്നാനം കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപ്പാദായ ഛന്ദം ജനേതി…പേ… ഉപ്പന്നാനം കുസലാനം ധമ്മാനം ഠിതിയാ അസമ്മോസായ ഭിയ്യോഭാവായ വേപുല്ലായ ഭാവനായ പാരിപൂരിയാ ഛന്ദം ജനേതി വായമതി വീരിയം ആരഭതി ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി പദഹതി – അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാവായാമോ.

‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാസതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; വേദനാസു വേദനാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; ചിത്തേ ചിത്താനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം – അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാസതി.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാസമാധി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി സവിതക്കം സവിചാരം വിവേകജം പീതിസുഖം പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ അജ്ഝത്തം സമ്പസാദനം ചേതസോ ഏകോദിഭാവം അവിതക്കം അവിചാരം സമാധിജം പീതിസുഖം ദുതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. പീതിയാ ച വിരാഗാ ഉപേക്ഖകോ ച വിഹരതി സതോ ച സമ്പജാനോ, സുഖഞ്ച കായേന പടിസംവേദേതി, യം തം അരിയാ ആചിക്ഖന്തി – ‘ഉപേക്ഖകോ സതിമാ സുഖവിഹാരീ’തി തതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സുഖസ്സ ച പഹാനാ ദുക്ഖസ്സ ച പഹാനാ പുബ്ബേവ സോമനസ്സദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമാ അദുക്ഖമസുഖം ഉപേക്ഖാസതിപാരിസുദ്ധിം ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി – അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാസമാധീ’’തി. അട്ഠമം.

൯. സൂകസുത്തം

൯. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, സാലിസൂകം വാ യവസൂകം വാ മിച്ഛാപണിഹിതം ഹത്ഥേന വാ പാദേന വാ അക്കന്തം ഹത്ഥം വാ പാദം വാ ഭിന്ദിസ്സതി [ഭേച്ഛതി (ക.)], ലോഹിതം വാ ഉപ്പാദേസ്സതീതി – നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. തം കിസ്സ ഹേതു? മിച്ഛാപണിഹിതത്താ, ഭിക്ഖവേ, സൂകസ്സ. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സോ വത ഭിക്ഖു മിച്ഛാപണിഹിതായ ദിട്ഠിയാ മിച്ഛാപണിഹിതായ മഗ്ഗഭാവനായ അവിജ്ജം ഭിന്ദിസ്സതി, വിജ്ജം ഉപ്പാദേസ്സതി, നിബ്ബാനം സച്ഛികരിസ്സതീതി – നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. തം കിസ്സ ഹേതു? മിച്ഛാപണിഹിതത്താ, ഭിക്ഖവേ, ദിട്ഠിയാ.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, സാലിസൂകം വാ യവസൂകം വാ സമ്മാപണിഹിതം ഹത്ഥേന വാ പാദേന വാ അക്കന്തം ഹത്ഥം വാ പാദം വാ ഭിന്ദിസ്സതി, ലോഹിതം വാ ഉപ്പാദേസ്സതീതി – ഠാനമേതം വിജ്ജതി. തം കിസ്സ ഹേതു? സമ്മാപണിഹിതത്താ, ഭിക്ഖവേ, സൂകസ്സ. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സോ വത ഭിക്ഖു സമ്മാപണിഹിതായ ദിട്ഠിയാ സമ്മാപണിഹിതായ മഗ്ഗഭാവനായ അവിജ്ജം ഭിന്ദിസ്സതി, വിജ്ജം ഉപ്പാദേസ്സതി, നിബ്ബാനം സച്ഛികരിസ്സതീതി – ഠാനമേതം വിജ്ജതി. തം കിസ്സ ഹേതു? സമ്മാപണിഹിതത്താ, ഭിക്ഖവേ, ദിട്ഠിയാ.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സമ്മാപണിഹിതായ ദിട്ഠിയാ സമ്മാപണിഹിതായ മഗ്ഗഭാവനായ അവിജ്ജം ഭിന്ദതി, വിജ്ജം ഉപ്പാദേതി, നിബ്ബാനം സച്ഛികരോതീതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സമ്മാദിട്ഠിം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതം വിരാഗനിസ്സിതം നിരോധനിസ്സിതം വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിം…പേ… സമ്മാസമാധിം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതം വിരാഗനിസ്സിതം നിരോധനിസ്സിതം വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിം. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സമ്മാപണിഹിതായ ദിട്ഠിയാ സമ്മാപണിഹിതായ മഗ്ഗഭാവനായ അവിജ്ജം ഭിന്ദതി, വിജ്ജം ഉപ്പാദേതി, നിബ്ബാനം സച്ഛികരോതീ’’തി. നവമം.

൧൦. നന്ദിയസുത്തം

൧൦. സാവത്ഥിനിദാനം. അഥ ഖോ നന്ദിയോ പരിബ്ബാജകോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ നന്ദിയോ പരിബ്ബാജകോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കതി നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, ധമ്മാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ നിബ്ബാനങ്ഗമാ ഹോന്തി നിബ്ബാനപരായനാ നിബ്ബാനപരിയോസാനാ’’തി?

‘‘അട്ഠിമേ ഖോ, നന്ദിയ, ധമ്മാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ നിബ്ബാനങ്ഗമാ ഹോന്തി നിബ്ബാനപരായനാ നിബ്ബാനപരിയോസാനാ. കതമേ അട്ഠ? സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമ്മാസമാധി. ഇമേ ഖോ, നന്ദിയ, അട്ഠ ധമ്മാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ നിബ്ബാനങ്ഗമാ ഹോന്തി നിബ്ബാനപരായനാ നിബ്ബാനപരിയോസാനാ’’തി. ഏവം വുത്തേ നന്ദിയോ പരിബ്ബാജകോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ, അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ …പേ… ഉപാസകം മം ഭവം ഗോതമോ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗത’’ന്തി. ദസമം.

അവിജ്ജാവഗ്ഗോ പഠമോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

അവിജ്ജഞ്ച ഉപഡ്ഢഞ്ച, സാരിപുത്തോ ച ബ്രാഹ്മണോ;

കിമത്ഥിയോ ച ദ്വേ ഭിക്ഖൂ, വിഭങ്ഗോ സൂകനന്ദിയാതി.

൨. വിഹാരവഗ്ഗോ

൧. പഠമവിഹാരസുത്തം

൧൧. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘ഇച്ഛാമഹം, ഭിക്ഖവേ, അഡ്ഢമാസം പടിസല്ലിയിതും. നമ്ഹി കേനചി ഉപസങ്കമിതബ്ബോ, അഞ്ഞത്ര ഏകേന പിണ്ഡപാതനീഹാരകേനാ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പടിസ്സുത്വാ നാസ്സുധ കോചി ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമതി, അഞ്ഞത്ര ഏകേന പിണ്ഡപാതനീഹാരകേന.

അഥ ഖോ ഭഗവാ തസ്സ അഡ്ഢമാസസ്സ അച്ചയേന പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘യേന സ്വാഹം, ഭിക്ഖവേ, വിഹാരേന പഠമാഭിസമ്ബുദ്ധോ വിഹരാമി, തസ്സ പദേസേന വിഹാസിം. സോ ഏവം പജാനാമി – ‘മിച്ഛാദിട്ഠിപച്ചയാപി വേദയിതം; സമ്മാദിട്ഠിപച്ചയാപി വേദയിതം…പേ… മിച്ഛാസമാധിപച്ചയാപി വേദയിതം; സമ്മാസമാധിപച്ചയാപി വേദയിതം; ഛന്ദപച്ചയാപി വേദയിതം; വിതക്കപച്ചയാപി വേദയിതം; സഞ്ഞാപച്ചയാപി വേദയിതം; ഛന്ദോ ച അവൂപസന്തോ ഹോതി, വിതക്കോ ച അവൂപസന്തോ ഹോതി, സഞ്ഞാ ച അവൂപസന്താ ഹോതി, തപ്പച്ചയാപി വേദയിതം; ഛന്ദോ ച വൂപസന്തോ ഹോതി, വിതക്കോ ച വൂപസന്തോ ഹോതി, സഞ്ഞാ ച വൂപസന്താ ഹോതി, തപ്പച്ചയാപി വേദയിതം; അപ്പത്തസ്സ പത്തിയാ അത്ഥി ആയാമം [വായാമം (സീ. സ്യാ.)], തസ്മിമ്പി ഠാനേ അനുപ്പത്തേ തപ്പച്ചയാപി വേദയിത’’’ന്തി. പഠമം.

൨. ദുതിയവിഹാരസുത്തം

൧൨. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘ഇച്ഛാമഹം, ഭിക്ഖവേ, തേമാസം പടിസല്ലിയിതും. നമ്ഹി കേനചി ഉപസങ്കമിതബ്ബോ, അഞ്ഞത്ര ഏകേന പിണ്ഡപാതനീഹാരകേനാ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പടിസ്സുത്വാ നാസ്സുധ കോചി ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമതി, അഞ്ഞത്ര ഏകേന പിണ്ഡപാതനീഹാരകേന.

അഥ ഖോ ഭഗവാ തസ്സ തേമാസസ്സ അച്ചയേന പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘യേന സ്വാഹം, ഭിക്ഖവേ, വിഹാരേന പഠമാഭിസമ്ബുദ്ധോ വിഹരാമി, തസ്സ പദേസേന വിഹാസിം. സോ ഏവം പജാനാമി – ‘മിച്ഛാദിട്ഠിപച്ചയാപി വേദയിതം; മിച്ഛാദിട്ഠിവൂപസമപച്ചയാപി വേദയിതം; സമ്മാദിട്ഠിപച്ചയാപി വേദയിതം; സമ്മാദിട്ഠിവൂപസമപച്ചയാപി വേദയിതം…പേ… മിച്ഛാസമാധിപച്ചയാപി വേദയിതം; മിച്ഛാസമാധിവൂപസമപച്ചയാപി വേദയിതം, സമ്മാസമാധിപച്ചയാപി വേദയിതം; സമ്മാസമാധിവൂപസമപച്ചയാപി വേദയിതം; ഛന്ദപച്ചയാപി വേദയിതം; ഛന്ദവൂപസമപച്ചയാപി വേദയിതം; വിതക്കപച്ചയാപി വേദയിതം; വിതക്കവൂപസമപച്ചയാപി വേദയിതം; സഞ്ഞാപച്ചയാപി വേദയിതം; സഞ്ഞാവൂപസമപച്ചയാപി വേദയിതം; ഛന്ദോ ച അവൂപസന്തോ ഹോതി, വിതക്കോ ച അവൂപസന്തോ ഹോതി, സഞ്ഞാ ച അവൂപസന്താ ഹോതി, തപ്പച്ചയാപി വേദയിതം; ഛന്ദോ ച വൂപസന്തോ ഹോതി, വിതക്കോ ച വൂപസന്തോ ഹോതി, സഞ്ഞാ ച വൂപസന്താ ഹോതി, തപ്പച്ചയാപി വേദയിതം; അപ്പത്തസ്സ പത്തിയാ അത്ഥി ആയാമം [വായാമം (സീ. സ്യാ.)], തസ്മിമ്പി ഠാനേ അനുപ്പത്തേ തപ്പച്ചയാപി വേദയിത’’’ന്തി. ദുതിയം.

൩. സേക്ഖസുത്തം

൧൩. സാവത്ഥിനിദാനം. അഥ ഖോ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി…പേ… ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘‘സേക്ഖോ, സേക്ഖോ’തി, ഭന്തേ, വുച്ചതി. കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, സേക്ഖോ ഹോതീ’’തി?

‘‘ഇധ, ഭിക്ഖു, സേക്ഖായ സമ്മാദിട്ഠിയാ സമന്നാഗതോ ഹോതി…പേ… സേക്ഖേന സമ്മാസമാധിനാ സമന്നാഗതോ ഹോതി. ഏത്താവതാ ഖോ, ഭിക്ഖു, സേക്ഖോ ഹോതീ’’തി. തതിയം.

൪. പഠമഉപ്പാദസുത്തം

൧൪. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘അട്ഠിമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ അനുപ്പന്നാ ഉപ്പജ്ജന്തി, നാഞ്ഞത്ര തഥാഗതസ്സ പാതുഭാവാ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ. കതമേ അട്ഠ? സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമ്മാസമാധി. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അട്ഠ ധമ്മാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ അനുപ്പന്നാ ഉപ്പജ്ജന്തി, നാഞ്ഞത്ര തഥാഗതസ്സ പാതുഭാവാ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സാ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. ദുതിയഉപ്പാദസുത്തം

൧൫. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘അട്ഠിമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ അനുപ്പന്നാ ഉപ്പജ്ജന്തി, നാഞ്ഞത്ര സുഗതവിനയാ. കതമേ അട്ഠ? സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമ്മാസമാധി. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അട്ഠ ധമ്മാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ അനുപ്പന്നാ ഉപ്പജ്ജന്തി, നാഞ്ഞത്ര സുഗതവിനയാ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. പഠമപരിസുദ്ധസുത്തം

൧൬. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘അട്ഠിമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ പരിസുദ്ധാ പരിയോദാതാ അനങ്ഗണാ വിഗതൂപക്കിലേസാ അനുപ്പന്നാ ഉപ്പജ്ജന്തി, നാഞ്ഞത്ര തഥാഗതസ്സ പാതുഭാവാ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ. കതമേ അട്ഠ? സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമ്മാസമാധി. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അട്ഠ ധമ്മാ പരിസുദ്ധാ പരിയോദാതാ അനങ്ഗണാ വിഗതൂപക്കിലേസാ അനുപ്പന്നാ ഉപ്പജ്ജന്തി, നാഞ്ഞത്ര തഥാഗതസ്സ പാതുഭാവാ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സാ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. ദുതിയപരിസുദ്ധസുത്തം

൧൭. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘അട്ഠിമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ പരിസുദ്ധാ പരിയോദാതാ അനങ്ഗണാ വിഗതൂപക്കിലേസാ അനുപ്പന്നാ ഉപ്പജ്ജന്തി, നാഞ്ഞത്ര സുഗതവിനയാ. കതമേ അട്ഠ? സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമ്മാസമാധി. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അട്ഠ ധമ്മാ പരിസുദ്ധാ പരിയോദാതാ അനങ്ഗണാ വിഗതൂപക്കിലേസാ അനുപ്പന്നാ ഉപ്പജ്ജന്തി, നാഞ്ഞത്ര സുഗതവിനയാ’’തി. സത്തമം.

൮. പഠമകുക്കുടാരാമസുത്തം

൧൮. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ആയസ്മാ ച ആനന്ദോ ആയസ്മാ ച ഭദ്ദോ പാടലിപുത്തേ വിഹരന്തി കുക്കുടാരാമേ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ഭദ്ദോ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ യേനായസ്മാ ആനന്ദോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ ആനന്ദേന സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ഭദ്ദോ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഏതദവോച –

‘‘‘അബ്രഹ്മചരിയം, അബ്രഹ്മചരിയ’ന്തി, ആവുസോ ആനന്ദ, വുച്ചതി. കതമം നു ഖോ, ആവുസോ, അബ്രഹ്മചരിയ’’ന്തി? ‘‘സാധു സാധു, ആവുസോ ഭദ്ദ! ഭദ്ദകോ ഖോ തേ, ആവുസോ ഭദ്ദ, ഉമ്മങ്ഗോ, ഭദ്ദകം പടിഭാനം, കല്യാണീ പരിപുച്ഛാ. ഏവഞ്ഹി ത്വം, ആവുസോ ഭദ്ദ, പുച്ഛസി – ‘അബ്രഹ്മചരിയം, അബ്രഹ്മചരിയന്തി, ആവുസോ ആനന്ദ, വുച്ചതി. കതമം നു ഖോ, ആവുസോ, അബ്രഹ്മചരിയ’’’ന്തി? ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി. ‘‘അയമേവ ഖോ, ആവുസോ, അട്ഠങ്ഗികോ മിച്ഛാമഗ്ഗോ അബ്രഹ്മചരിയം, സേയ്യഥിദം – മിച്ഛാദിട്ഠി…പേ… മിച്ഛാസമാധീ’’തി. അട്ഠമം.

൯. ദുതിയകുക്കുടാരാമസുത്തം

൧൯. പാടലിപുത്തനിദാനം. ‘‘‘ബ്രഹ്മചരിയം, ബ്രഹ്മചരിയ’ന്തി, ആവുസോ ആനന്ദ, വുച്ചതി. കതമം നു ഖോ, ആവുസോ, ബ്രഹ്മചരിയം, കതമം ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാന’’ന്തി? ‘‘സാധു സാധു, ആവുസോ ഭദ്ദ! ഭദ്ദകോ ഖോ തേ, ആവുസോ ഭദ്ദ, ഉമ്മങ്ഗോ, ഭദ്ദകം പടിഭാനം, കല്യാണീ പരിപുച്ഛാ. ഏവഞ്ഹി ത്വം, ആവുസോ ഭദ്ദ, പുച്ഛസി – ‘ബ്രഹ്മചരിയം, ബ്രഹ്മചരിയന്തി, ആവുസോ ആനന്ദ, വുച്ചതി. കതമം നു ഖോ, ആവുസോ, ബ്രഹ്മചരിയം, കതമം ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാന’’’ന്തി? ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി. ‘‘അയമേവ ഖോ, ആവുസോ, അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ ബ്രഹ്മചരിയം, സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമ്മാസമാധി. യോ ഖോ, ആവുസോ, രാഗക്ഖയോ ദോസക്ഖയോ മോഹക്ഖയോ – ഇദം ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാന’’ന്തി. നവമം.

൧൦. തതിയകുക്കുടാരാമസുത്തം

൨൦. പാടലിപുത്തനിദാനം. ‘‘‘ബ്രഹ്മചരിയം, ബ്രഹ്മചരിയ’ന്തി, ആവുസോ ആനന്ദ, വുച്ചതി. കതമം നു ഖോ, ആവുസോ, ബ്രഹ്മചരിയം, കതമോ ബ്രഹ്മചാരീ, കതമം ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാന’’ന്തി? ‘‘സാധു സാധു, ആവുസോ ഭദ്ദ! ഭദ്ദകോ ഖോ തേ, ആവുസോ ഭദ്ദ, ഉമ്മങ്ഗോ, ഭദ്ദകം പടിഭാനം, കല്യാണീ പരിപുച്ഛാ. ഏവഞ്ഹി ത്വം, ആവുസോ ഭദ്ദ, പുച്ഛസി – ‘ബ്രഹ്മചരിയം, ബ്രഹ്മചരിയന്തി, ആവുസോ ആനന്ദ, വുച്ചതി. കതമം നു ഖോ, ആവുസോ, ബ്രഹ്മചരിയം, കതമോ ബ്രഹ്മചാരീ, കതമം ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാന’’’ന്തി? ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി. ‘‘അയമേവ ഖോ, ആവുസോ, അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ ബ്രഹ്മചരിയം, സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമ്മാസമാധി. യോ ഖോ, ആവുസോ, ഇമിനാ അരിയേന അട്ഠങ്ഗികേന മഗ്ഗേന സമന്നാഗതോ – അയം വുച്ചതി ബ്രഹ്മചാരീ. യോ ഖോ, ആവുസോ, രാഗക്ഖയോ ദോസക്ഖയോ മോഹക്ഖയോ – ഇദം ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാന’’ന്തി. ദസമം.

തീണി സുത്തന്താനി ഏകനിദാനാനി.വിഹാരവഗ്ഗോ ദുതിയോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

ദ്വേ വിഹാരാ ച സേക്ഖോ ച, ഉപ്പാദാ അപരേ ദുവേ;

പരിസുദ്ധേന ദ്വേ വുത്താ, കുക്കുടാരാമേന തയോതി.

൩. മിച്ഛത്തവഗ്ഗോ

൧. മിച്ഛത്തസുത്തം

൨൧. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘മിച്ഛത്തഞ്ച വോ, ഭിക്ഖവേ, ദേസേസ്സാമി, സമ്മത്തഞ്ച. തം സുണാഥ. കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, മിച്ഛത്തം? സേയ്യഥിദം – മിച്ഛാദിട്ഠി…പേ… മിച്ഛാസമാധി. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, മിച്ഛത്തം. കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സമ്മത്തം? സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമ്മാസമാധി. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സമ്മത്ത’’ന്തി. പഠമം.

൨. അകുസലധമ്മസുത്തം

൨൨. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘അകുസലേ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേ ദേസേസ്സാമി, കുസലേ ച ധമ്മേ. തം സുണാഥ. കതമേ ച, ഭിക്ഖവേ, അകുസലാ ധമ്മാ? സേയ്യഥിദം – മിച്ഛാദിട്ഠി…പേ… മിച്ഛാസമാധി. ഇമേ വുച്ചന്തി, ഭിക്ഖവേ, അകുസലാ ധമ്മാ. കതമേ ച, ഭിക്ഖവേ, കുസലാ ധമ്മാ? സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമ്മാസമാധി. ഇമേ വുച്ചന്തി, ഭിക്ഖവേ, കുസലാ ധമ്മാ’’തി. ദുതിയം.

൩. പഠമപടിപദാസുത്തം

൨൩. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘മിച്ഛാപടിപദഞ്ച വോ, ഭിക്ഖവേ, ദേസേസ്സാമി, സമ്മാപടിപദഞ്ച. തം സുണാഥ. കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, മിച്ഛാപടിപദാ? സേയ്യഥിദം – മിച്ഛാദിട്ഠി…പേ… മിച്ഛാസമാധി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, മിച്ഛാപടിപദാ. കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാപടിപദാ? സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമ്മാസമാധി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാപടിപദാ’’തി. തതിയം.

൪. ദുതിയപടിപദാസുത്തം

൨൪. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘ഗിഹിനോ വാഹം, ഭിക്ഖവേ, പബ്ബജിതസ്സ വാ മിച്ഛാപടിപദം ന വണ്ണേമി. ഗിഹി വാ, ഭിക്ഖവേ, പബ്ബജിതോ വാ മിച്ഛാപടിപന്നോ മിച്ഛാപടിപത്താധികരണഹേതു നാരാധകോ ഹോതി ഞായം ധമ്മം കുസലം’’.

‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, മിച്ഛാപടിപദാ? സേയ്യഥിദം – മിച്ഛാദിട്ഠി…പേ… മിച്ഛാസമാധി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, മിച്ഛാപടിപദാ. ഗിഹിനോ വാഹം, ഭിക്ഖവേ, പബ്ബജിതസ്സ വാ മിച്ഛാപടിപദം ന വണ്ണേമി. ഗിഹി വാ, ഭിക്ഖവേ, പബ്ബജിതോ വാ മിച്ഛാപടിപന്നോ മിച്ഛാപടിപത്താധികരണഹേതു നാരാധകോ ഹോതി ഞായം ധമ്മം കുസലം.

‘‘ഗിഹിനോ വാഹം, ഭിക്ഖവേ, പബ്ബജിതസ്സ വാ സമ്മാപടിപദം വണ്ണേമി. ഗിഹി വാ, ഭിക്ഖവേ, പബ്ബജിതോ വാ സമ്മാപടിപന്നോ സമ്മാപടിപത്താധികരണഹേതു ആരാധകോ ഹോതി ഞായം ധമ്മം കുസലം. കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാപടിപദാ? സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമ്മാസമാധി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാപടിപദാ. ഗിഹിനോ വാഹം, ഭിക്ഖവേ, പബ്ബജിതസ്സ വാ സമ്മാപടിപദം വണ്ണേമി. ഗിഹി വാ, ഭിക്ഖവേ, പബ്ബജിതോ വാ സമ്മാപടിപന്നോ സമ്മാപടിപത്താധികരണഹേതു ആരാധകോ ഹോതി ഞായം ധമ്മം കുസല’’ന്തി. ചതുത്ഥം.

൫. പഠമഅസപ്പുരിസസുത്തം

൨൫. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘അസപ്പുരിസഞ്ച വോ, ഭിക്ഖവേ, ദേസേസ്സാമി, സപ്പുരിസഞ്ച. തം സുണാഥ. കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, അസപ്പുരിസോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ മിച്ഛാദിട്ഠികോ ഹോതി, മിച്ഛാസങ്കപ്പോ, മിച്ഛാവാചോ, മിച്ഛാകമ്മന്തോ, മിച്ഛാആജീവോ, മിച്ഛാവായാമോ, മിച്ഛാസതി, മിച്ഛാസമാധി – അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, അസപ്പുരിസോ’’.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, സപ്പുരിസോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ സമ്മാദിട്ഠികോ ഹോതി, സമ്മാസങ്കപ്പോ, സമ്മാവാചോ, സമ്മാകമ്മന്തോ, സമ്മാആജീവോ, സമ്മാവായാമോ, സമ്മാസതി, സമ്മാസമാധി – അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സപ്പുരിസോ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. ദുതിയഅസപ്പുരിസസുത്തം

൨൬. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘അസപ്പുരിസഞ്ച വോ, ഭിക്ഖവേ, ദേസേസ്സാമി, അസപ്പുരിസേന അസപ്പുരിസതരഞ്ച. സപ്പുരിസഞ്ച വോ, ഭിക്ഖവേ, ദേസേസ്സാമി സപ്പുരിസേന സപ്പുരിസതരഞ്ച. തം സുണാഥ. കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, അസപ്പുരിസോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ മിച്ഛാദിട്ഠികോ ഹോതി…പേ… മിച്ഛാസമാധി – അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, അസപ്പുരിസോ’’.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, അസപ്പുരിസേന അസപ്പുരിസതരോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ മിച്ഛാദിട്ഠികോ ഹോതി…പേ… മിച്ഛാസമാധി, മിച്ഛാഞാണീ, മിച്ഛാവിമുത്തി – അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, അസപ്പുരിസേന അസപ്പുരിസതരോ.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, സപ്പുരിസോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ സമ്മാദിട്ഠികോ ഹോതി…പേ… സമ്മാസമാധി – അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സപ്പുരിസോ.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, സപ്പുരിസേന സപ്പുരിസതരോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ സമ്മാദിട്ഠികോ ഹോതി…പേ… സമ്മാസമാധി, സമ്മാഞാണീ, സമ്മാവിമുത്തി – അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സപ്പുരിസേന സപ്പുരിസതരോ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. കുമ്ഭസുത്തം

൨൭. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, കുമ്ഭോ അനാധാരോ സുപ്പവത്തിയോ ഹോതി, സാധാരോ ദുപ്പവത്തിയോ ഹോതി; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചിത്തം അനാധാരം സുപ്പവത്തിയം ഹോതി, സാധാരം ദുപ്പവത്തിയം ഹോതി. കോ ച, ഭിക്ഖവേ, ചിത്തസ്സ ആധാരോ? അയമേവ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ, സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമ്മാസമാധി. അയം ചിത്തസ്സ ആധാരോ. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, കുമ്ഭോ അനാധാരോ സുപ്പവത്തിയോ ഹോതി, സാധാരോ ദുപ്പവത്തിയോ ഹോതി; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചിത്തം അനാധാരം സുപ്പവത്തിയം ഹോതി, സാധാരം ദുപ്പവത്തിയം ഹോതീ’’തി. സത്തമം.

൮. സമാധിസുത്തം

൨൮. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘അരിയം വോ, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാസമാധിം ദേസേസ്സാമി സഉപനിസം സപരിക്ഖാരം. തം സുണാഥ. കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, അരിയോ സമ്മാസമാധി സഉപനിസോ സപരിക്ഖാരോ? സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമ്മാസതി [സമ്മാസമാധി (സീ. സ്യാ. കം. ക.)]. യാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇമേഹി സത്തഹങ്ഗേഹി ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതാ സപരിക്ഖാരതാ [സപരിക്ഖതാ (സീ. പീ.)] – അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, അരിയോ സമ്മാസമാധി സഉപനിസോ ഇതിപി സപരിക്ഖാരോ ഇതിപീ’’തി. അട്ഠമം.

൯. വേദനാസുത്തം

൨൯. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘തിസ്സോ ഇമാ, ഭിക്ഖവേ, വേദനാ. കതമാ തിസ്സോ? സുഖാ വേദനാ, ദുക്ഖാ വേദനാ, അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ – ഇമാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തിസ്സോ വേദനാ. ഇമാസം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തിസ്സന്നം വേദനാനം പരിഞ്ഞായ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ ഭാവേതബ്ബോ. കതമോ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ? സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമ്മാസമാധി. ഇമാസം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തിസ്സന്നം വേദനാനം പരിഞ്ഞായ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ ഭാവേതബ്ബോ’’തി. നവമം.

൧൦. ഉത്തിയസുത്തം

൩൦. സാവത്ഥിനിദാനം. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ഉത്തിയോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി…പേ… ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ഉത്തിയോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഇധ മയ്ഹം, ഭന്തേ, രഹോഗതസ്സ പടിസല്ലീനസ്സ ഏവം ചേതസോ പരിവിതക്കോ ഉദപാദി – ‘പഞ്ച കാമഗുണാ വുത്താ ഭഗവതാ. കതമേ നു ഖോ പഞ്ച കാമഗുണാ വുത്താ ഭഗവതാ’’’തി? ‘‘സാധു സാധു, ഉത്തിയ! പഞ്ചിമേ ഖോ, ഉത്തിയ, കാമഗുണാ വുത്താ മയാ. കതമേ പഞ്ച? ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ രൂപാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ, സോതവിഞ്ഞേയ്യാ സദ്ദാ…പേ… ഘാനവിഞ്ഞേയ്യാ ഗന്ധാ… ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യാ രസാ… കായവിഞ്ഞേയ്യാ ഫോട്ഠബ്ബാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ – ഇമേ ഖോ, ഉത്തിയ, പഞ്ച കാമഗുണാ വുത്താ മയാ. ഇമേസം ഖോ, ഉത്തിയ, പഞ്ചന്നം കാമഗുണാനം പഹാനായ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ ഭാവേതബ്ബോ. കതമോ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ? സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമ്മാസമാധി. ഇമേസം ഖോ, ഉത്തിയ, പഞ്ചന്നം കാമഗുണാനം പഹാനായ അയം അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ ഭാവേതബ്ബോ’’തി. ദസമം.

മിച്ഛത്തവഗ്ഗോ തതിയോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

മിച്ഛത്തം അകുസലം ധമ്മം, ദുവേ പടിപദാപി ച;

അസപ്പുരിസേന ദ്വേ കുമ്ഭോ, സമാധി വേദനുത്തിയേനാതി.

൪. പടിപത്തിവഗ്ഗോ

൧. പഠമപടിപത്തിസുത്തം

൩൧. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘മിച്ഛാപടിപത്തിഞ്ച വോ, ഭിക്ഖവേ, ദേസേസ്സാമി, സമ്മാപടിപത്തിഞ്ച. തം സുണാഥ. കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, മിച്ഛാപടിപത്തി? സേയ്യഥിദം – മിച്ഛാദിട്ഠി…പേ… മിച്ഛാസമാധി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, മിച്ഛാപടിപത്തി. കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാപടിപത്തി? സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമ്മാസമാധി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാപടിപത്തീ’’തി. പഠമം.

൨. ദുതിയപടിപത്തിസുത്തം

൩൨. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘മിച്ഛാപടിപന്നഞ്ച വോ, ഭിക്ഖവേ, ദേസേസ്സാമി, സമ്മാപടിപന്നഞ്ച. തം സുണാഥ. കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, മിച്ഛാപടിപന്നോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ മിച്ഛാദിട്ഠികോ ഹോതി…പേ… മിച്ഛാസമാധി – അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, മിച്ഛാപടിപന്നോ. കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാപടിപന്നോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ സമ്മാദിട്ഠികോ ഹോതി…പേ… സമ്മാസമാധി – അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാപടിപന്നോ’’തി. ദുതിയം.

൩. വിരദ്ധസുത്തം

൩൩. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘യേസം കേസഞ്ചി, ഭിക്ഖവേ, അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ വിരദ്ധോ, വിരദ്ധോ തേസം അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയഗാമീ. യേസം കേസഞ്ചി, ഭിക്ഖവേ, അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ ആരദ്ധോ, ആരദ്ധോ തേസം അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയഗാമീ. കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ? സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമ്മാസമാധി. യേസം കേസഞ്ചി, ഭിക്ഖവേ, അയം അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ വിരദ്ധോ, വിരദ്ധോ തേസം അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയഗാമീ. യേസം കേസഞ്ചി, ഭിക്ഖവേ, അയം അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ ആരദ്ധോ, ആരദ്ധോ തേസം അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയഗാമീ’’തി. തതിയം.

൪. പാരങ്ഗമസുത്തം

൩൪. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘അട്ഠിമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ അപാരാ പാരം ഗമനായ സംവത്തന്തി. കതമേ അട്ഠ? സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമ്മാസമാധി. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അട്ഠ ധമ്മാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ അപാരാ പാരം ഗമനായ സംവത്തന്തീ’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. ഇദം വത്വാന സുഗതോ അഥാപരം ഏതദവോച സത്ഥാ –

‘‘അപ്പകാ തേ മനുസ്സേസു, യേ ജനാ പാരഗാമിനോ;

അഥായം ഇതരാ പജാ, തീരമേവാനുധാവതി.

‘‘യേ ച ഖോ സമ്മദക്ഖാതേ, ധമ്മേ ധമ്മാനുവത്തിനോ;

തേ ജനാ പാരമേസ്സന്തി, മച്ചുധേയ്യം സുദുത്തരം.

‘‘കണ്ഹം ധമ്മം വിപ്പഹായ, സുക്കം ഭാവേഥ പണ്ഡിതോ;

ഓകാ അനോകമാഗമ്മ, വിവേകേ യത്ഥ ദൂരമം.

‘‘തത്രാഭിരതിമിച്ഛേയ്യ, ഹിത്വാ കാമേ അകിഞ്ചനോ;

പരിയോദപേയ്യ അത്താനം, ചിത്തക്ലേസേഹി പണ്ഡിതോ.

‘‘യേസം സമ്ബോധിയങ്ഗേസു, സമ്മാ ചിത്തം സുഭാവിതം;

ആദാനപടിനിസ്സഗ്ഗേ, അനുപാദായ യേ രതാ;

ഖീണാസവാ ജുതിമന്തോ, തേ ലോകേ പരിനിബ്ബുതാ’’തി. ചതുത്ഥം;

൫. പഠമസാമഞ്ഞസുത്തം