൪. സുഖിന്ദ്രിയവഗ്ഗോ

൧. സുദ്ധികസുത്തം

൫൦൧. ‘‘പഞ്ചിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദ്രിയാനി. കതമാനി പഞ്ച? സുഖിന്ദ്രിയം, ദുക്ഖിന്ദ്രിയം, സോമനസ്സിന്ദ്രിയം, ദോമനസ്സിന്ദ്രിയം, ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം – ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചിന്ദ്രിയാനീ’’തി. പഠമം.

൨. സോതാപന്നസുത്തം

൫൦൨. ‘‘പഞ്ചിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദ്രിയാനി. കതമാനി പഞ്ച? സുഖിന്ദ്രിയം, ദുക്ഖിന്ദ്രിയം, സോമനസ്സിന്ദ്രിയം, ദോമനസ്സിന്ദ്രിയം, ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം. യതോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ ഇമേസം പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം പജാനാതി – അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ സോതാപന്നോ അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ’’തി. ദുതിയം.

൩. അരഹന്തസുത്തം

൫൦൩. ‘‘പഞ്ചിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദ്രിയാനി. കതമാനി പഞ്ച? സുഖിന്ദ്രിയം, ദുക്ഖിന്ദ്രിയം, സോമനസ്സിന്ദ്രിയം, ദോമനസ്സിന്ദ്രിയം, ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം. യതോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഇമേസം പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം വിദിത്വാ അനുപാദാവിമുത്തോ ഹോതി – അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അരഹം ഖീണാസവോ വുസിതവാ കതകരണീയോ ഓഹിതഭാരോ അനുപ്പത്തസദത്ഥോ പരിക്ഖീണഭവസംയോജനോ സമ്മദഞ്ഞാ വിമുത്തോ’’തി. തതിയം.

൪. പഠമസമണബ്രാഹ്മണസുത്തം

൫൦൪. ‘‘പഞ്ചിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദ്രിയാനി. കതമാനി പഞ്ച? സുഖിന്ദ്രിയം, ദുക്ഖിന്ദ്രിയം, സോമനസ്സിന്ദ്രിയം, ദോമനസ്സിന്ദ്രിയം, ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം. യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ഇമേസം പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം നപ്പജാനന്തി, ന മേ തേ, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ സമണേസു വാ സമണസമ്മതാ ബ്രാഹ്മണേസു വാ ബ്രാഹ്മണസമ്മതാ, ന ച പനേതേ ആയസ്മന്തോ സാമഞ്ഞത്ഥം വാ ബ്രഹ്മഞ്ഞത്ഥം വാ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരന്തി.

‘‘യേ ച ഖോ കേചി, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ഇമേസം പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം പജാനന്തി, തേ ഖോ മേ, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ സമണേസു ചേവ സമണസമ്മതാ ബ്രാഹ്മണേസു ച ബ്രാഹ്മണസമ്മതാ, തേ ച പനായസ്മന്തോ സാമഞ്ഞത്ഥഞ്ച ബ്രഹ്മഞ്ഞത്ഥഞ്ച ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരന്തീ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. ദുതിയസമണബ്രാഹ്മണസുത്തം

൫൦൫. ‘‘പഞ്ചിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദ്രിയാനി. കതമാനി പഞ്ച? സുഖിന്ദ്രിയം, ദുക്ഖിന്ദ്രിയം, സോമനസ്സിന്ദ്രിയം, ദോമനസ്സിന്ദ്രിയം, ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം. യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ സുഖിന്ദ്രിയം നപ്പജാനന്തി, സുഖിന്ദ്രിയസമുദയം നപ്പജാനന്തി, സുഖിന്ദ്രിയനിരോധം നപ്പജാനന്തി, സുഖിന്ദ്രിയനിരോധഗാമിനിം പടിപദം നപ്പജാനന്തി; ദുക്ഖിന്ദ്രിയം നപ്പജാനന്തി…പേ… സോമനസ്സിന്ദ്രിയം നപ്പജാനന്തി…പേ… ദോമനസ്സിന്ദ്രിയം നപ്പജാനന്തി …പേ… ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം നപ്പജാനന്തി, ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയസമുദയം നപ്പജാനന്തി, ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയനിരോധം നപ്പജാനന്തി, ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയനിരോധഗാമിനിം പടിപദം നപ്പജാനന്തി; ന മേ തേ, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ സമണേസു വാ സമണസമ്മതാ ബ്രാഹ്മണേസു വാ ബ്രാഹ്മണസമ്മതാ, ന ച പനേതേ ആയസ്മന്തോ സാമഞ്ഞത്ഥം വാ ബ്രഹ്മഞ്ഞത്ഥം വാ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരന്തി.

‘‘യേ ച ഖോ കേചി, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ സുഖിന്ദ്രിയം പജാനന്തി, സുഖിന്ദ്രിയസമുദയം പജാനന്തി, സുഖിന്ദ്രിയനിരോധം പജാനന്തി, സുഖിന്ദ്രിയനിരോധഗാമിനിം പടിപദം പജാനന്തി; ദുക്ഖിന്ദ്രിയം പജാനന്തി…പേ… സോമനസ്സിന്ദ്രിയം പജാനന്തി… ദോമനസ്സിന്ദ്രിയം പജാനന്തി… ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം പജാനന്തി, ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയസമുദയം പജാനന്തി, ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയനിരോധം പജാനന്തി, ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയനിരോധഗാമിനിം പടിപദം പജാനന്തി, തേ ച ഖോ മേ, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ സമണേസു ചേവ സമണസമ്മതാ ബ്രാഹ്മണേസു ച ബ്രാഹ്മണസമ്മതാ, തേ ച പനായസ്മന്തോ സാമഞ്ഞത്ഥഞ്ച ബ്രഹ്മഞ്ഞത്ഥഞ്ച ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരന്തീ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. പഠമവിഭങ്ഗസുത്തം

൫൦൬. ‘‘പഞ്ചിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദ്രിയാനി. കതമാനി പഞ്ച? സുഖിന്ദ്രിയം, ദുക്ഖിന്ദ്രിയം, സോമനസ്സിന്ദ്രിയം, ദോമനസ്സിന്ദ്രിയം, ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സുഖിന്ദ്രിയം? യം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, കായികം സുഖം, കായികം സാതം, കായസമ്ഫസ്സജം സുഖം സാതം വേദയിതം – ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സുഖിന്ദ്രിയം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖിന്ദ്രിയം? യം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, കായികം ദുക്ഖം, കായികം അസാതം, കായസമ്ഫസ്സജം ദുക്ഖം അസാതം വേദയിതം – ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖിന്ദ്രിയം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സോമനസ്സിന്ദ്രിയം? യം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചേതസികം സുഖം, ചേതസികം സാതം, മനോസമ്ഫസ്സജം സുഖം സാതം വേദയിതം – ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സോമനസ്സിന്ദ്രിയം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ദോമനസ്സിന്ദ്രിയം? യം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചേതസികം ദുക്ഖം, ചേതസികം അസാതം, മനോസമ്ഫസ്സജം ദുക്ഖം അസാതം വേദയിതം – ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ദോമനസ്സിന്ദ്രിയം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം? യം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, കായികം വാ ചേതസികം വാ നേവസാതം നാസാതം വേദയിതം – ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചിന്ദ്രിയാനീ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. ദുതിയവിഭങ്ഗസുത്തം

൫൦൭. ‘‘പഞ്ചിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദ്രിയാനി. കതമാനി പഞ്ച? സുഖിന്ദ്രിയം, ദുക്ഖിന്ദ്രിയം, സോമനസ്സിന്ദ്രിയം, ദോമനസ്സിന്ദ്രിയം, ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം? യം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, കായികം വാ ചേതസികം വാ നേവസാതം നാസാതം വേദയിതം – ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം.

‘‘തത്ര, ഭിക്ഖവേ, യഞ്ച സുഖിന്ദ്രിയം യഞ്ച സോമനസ്സിന്ദ്രിയം, സുഖാ സാ വേദനാ ദട്ഠബ്ബാ. തത്ര, ഭിക്ഖവേ, യഞ്ച ദുക്ഖിന്ദ്രിയം യഞ്ച ദോമനസ്സിന്ദ്രിയം, ദുക്ഖാ സാ വേദനാ ദട്ഠബ്ബാ. തത്ര, ഭിക്ഖവേ, യദിദം ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം, അദുക്ഖമസുഖാ സാ വേദനാ ദട്ഠബ്ബാ. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചിന്ദ്രിയാനീ’’തി. സത്തമം.

൮. തതിയവിഭങ്ഗസുത്തം

൫൦൮. ‘‘പഞ്ചിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദ്രിയാനി. കതമാനി പഞ്ച? സുഖിന്ദ്രിയം, ദുക്ഖിന്ദ്രിയം, സോമനസ്സിന്ദ്രിയം, ദോമനസ്സിന്ദ്രിയം, ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം? യം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, കായികം വാ ചേതസികം വാ നേവ സാതം നാസാതം വേദയിതം – ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം.

‘‘തത്ര, ഭിക്ഖവേ, യഞ്ച സുഖിന്ദ്രിയം യഞ്ച സോമനസ്സിന്ദ്രിയം, സുഖാ സാ വേദനാ ദട്ഠബ്ബാ. തത്ര, ഭിക്ഖവേ, യഞ്ച ദുക്ഖിന്ദ്രിയം യഞ്ച ദോമനസ്സിന്ദ്രിയം, ദുക്ഖാ സാ വേദനാ ദട്ഠബ്ബാ. തത്ര, ഭിക്ഖവേ, യദിദം ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം, അദുക്ഖമസുഖാ സാ വേദനാ ദട്ഠബ്ബാ. ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇമാനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി പഞ്ച ഹുത്വാ തീണി ഹോന്തി, തീണി ഹുത്വാ പഞ്ച ഹോന്തി പരിയായേനാ’’തി. അട്ഠമം.

൯. കട്ഠോപമസുത്തം

൫൦൯. ‘‘പഞ്ചിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദ്രിയാനി. കതമാനി പഞ്ച? സുഖിന്ദ്രിയം, ദുക്ഖിന്ദ്രിയം, സോമനസ്സിന്ദ്രിയം, ദോമനസ്സിന്ദ്രിയം, ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം. സുഖവേദനിയം, ഭിക്ഖവേ, ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സുഖിന്ദ്രിയം. സോ സുഖിതോവ സമാനോ ‘സുഖിതോസ്മീ’തി പജാനാതി. തസ്സേവ സുഖവേദനിയസ്സ ഫസ്സസ്സ നിരോധാ ‘യം തജ്ജം വേദയിതം സുഖവേദനിയം ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പന്നം സുഖിന്ദ്രിയം തം നിരുജ്ഝതി, തം വൂപസമ്മതീ’തി പജാനാതി’’.

‘‘ദുക്ഖവേദനിയം, ഭിക്ഖവേ, ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി ദുക്ഖിന്ദ്രിയം. സോ ദുക്ഖിതോവ സമാനോ ‘ദുക്ഖിതോസ്മീ’തി പജാനാതി. തസ്സേവ ദുക്ഖവേദനിയസ്സ ഫസ്സസ്സ നിരോധാ ‘യം തജ്ജം വേദയിതം ദുക്ഖവേദനിയം ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പന്നം ദുക്ഖിന്ദ്രിയം തം നിരുജ്ഝതി, തം വൂപസമ്മതീ’തി പജാനാതി’’.

‘‘സോമനസ്സവേദനിയം, ഭിക്ഖവേ, ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സോമനസ്സിന്ദ്രിയം. സോ സുമനോവ സമാനോ ‘സുമനോസ്മീ’തി പജാനാതി. തസ്സേവ സോമനസ്സവേദനിയസ്സ ഫസ്സസ്സ നിരോധാ ‘യം തജ്ജം വേദയിതം സോമനസ്സവേദനിയം ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പന്നം സോമനസ്സിന്ദ്രിയം തം നിരുജ്ഝതി, തം വൂപസമ്മതീ’തി പജാനാതി’’.

‘‘ദോമനസ്സവേദനിയം, ഭിക്ഖവേ, ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി ദോമനസ്സിന്ദ്രിയം. സോ ദുമ്മനോവ സമാനോ ‘ദുമ്മനോസ്മീ’തി പജാനാതി. തസ്സേവ ദോമനസ്സവേദനിയസ്സ ഫസ്സസ്സ നിരോധാ ‘യം തജ്ജം വേദയിതം ദോമനസ്സവേദനിയം ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പന്നം ദോമനസ്സിന്ദ്രിയം തം നിരുജ്ഝതി, തം വൂപസമ്മതീ’തി പജാനാതി’’.

‘‘ഉപേക്ഖാവേദനിയം, ഭിക്ഖവേ, ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം. സോ ഉപേക്ഖകോവ സമാനോ ‘ഉപേക്ഖകോസ്മീ’തി പജാനാതി. തസ്സേവ ഉപേക്ഖാവേദനിയസ്സ ഫസ്സസ്സ നിരോധാ ‘യം തജ്ജം വേദയിതം ഉപേക്ഖാവേദനിയം ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പന്നം ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം തം നിരുജ്ഝതി, തം വൂപസമ്മതീ’തി പജാനാതി’’.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ദ്വിന്നം കട്ഠാനം സങ്ഘട്ടനസമോധാനാ [സംഘട്ടനാസമോധാനാ (പീ. ക.), സംഘടനസമോധാനാ (സ്യാ. കം.)] ഉസ്മാ ജായതി, തേജോ അഭിനിബ്ബത്തതി; തേസംയേവ കട്ഠാനം നാനാഭാവാവിനിക്ഖേപാ യാ [നാനാഭാവനിക്ഖേപാ (സ്യാ. കം. പീ. ക.)] തജ്ജാ ഉസ്മാ സാ നിരുജ്ഝതി സാ വൂപസമ്മതി; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സുഖവേദനിയം ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സുഖിന്ദ്രിയം. സോ സുഖിതോവ സമാനോ ‘സുഖിതോസ്മീ’തി പജാനാതി. തസ്സേവ സുഖവേദനിയസ്സ ഫസ്സസ്സ നിരോധാ ‘യം തജ്ജം വേദയിതം സുഖവേദനിയം ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സുഖിന്ദ്രിയം തം നിരുജ്ഝതി, തം വൂപസമ്മതീ’തി പജാനാതി’’.

‘‘ദുക്ഖവേദനിയം, ഭിക്ഖവേ, ഫസ്സം പടിച്ച…പേ… സോമനസ്സവേദനിയം, ഭിക്ഖവേ, ഫസ്സം പടിച്ച…പേ… ദോമനസ്സവേദനിയം, ഭിക്ഖവേ, ഫസ്സം പടിച്ച…പേ… ഉപേക്ഖാവേദനിയം, ഭിക്ഖവേ, ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം. സോ ഉപേക്ഖകോവ സമാനോ ‘ഉപേക്ഖകോസ്മീ’തി പജാനാതി. തസ്സേവ ഉപേക്ഖാവേദനിയസ്സ ഫസ്സസ്സ നിരോധാ ‘യം തജ്ജം വേദയിതം ഉപേക്ഖാവേദനിയം ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം തം നിരുജ്ഝതി, തം വൂപസമ്മതീ’തി പജാനാതി’’. നവമം.

൧൦. ഉപ്പടിപാടികസുത്തം

൫൧൦. ‘‘പഞ്ചിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദ്രിയാനി. കതമാനി പഞ്ച? ദുക്ഖിന്ദ്രിയം, ദോമനസ്സിന്ദ്രിയം, സുഖിന്ദ്രിയം, സോമനസ്സിന്ദ്രിയം, ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം. ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ അപ്പമത്തസ്സ ആതാപിനോ പഹിതത്തസ്സ വിഹരതോ ഉപ്പജ്ജതി ദുക്ഖിന്ദ്രിയം. സോ ഏവം പജാനാതി – ‘ഉപ്പന്നം ഖോ മേ ഇദം ദുക്ഖിന്ദ്രിയം, തഞ്ച ഖോ സനിമിത്തം സനിദാനം സസങ്ഖാരം സപ്പച്ചയം. തഞ്ച അനിമിത്തം അനിദാനം അസങ്ഖാരം അപ്പച്ചയം ദുക്ഖിന്ദ്രിയം ഉപ്പജ്ജിസ്സതീതി – നേതം ഠാനം വിജ്ജതി’. സോ ദുക്ഖിന്ദ്രിയഞ്ച പജാനാതി, ദുക്ഖിന്ദ്രിയസമുദയഞ്ച പജാനാതി, ദുക്ഖിന്ദ്രിയനിരോധഞ്ച പജാനാതി, യത്ഥ ചുപ്പന്നം ദുക്ഖിന്ദ്രിയം അപരിസേസം നിരുജ്ഝതി തഞ്ച പജാനാതി. കത്ഥ ചുപ്പന്നം ദുക്ഖിന്ദ്രിയം അപരിസേസം നിരുജ്ഝതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി സവിതക്കം സവിചാരം വിവേകജം പീതിസുഖം പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, ഏത്ഥ ചുപ്പന്നം ദുക്ഖിന്ദ്രിയം അപരിസേസം നിരുജ്ഝതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ‘ഭിക്ഖു അഞ്ഞാസി ദുക്ഖിന്ദ്രിയസ്സ നിരോധം, തദത്ഥായ ചിത്തം ഉപസംഹരതി’’’.

‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ അപ്പമത്തസ്സ ആതാപിനോ പഹിതത്തസ്സ വിഹരതോ ഉപ്പജ്ജതി ദോമനസ്സിന്ദ്രിയം. സോ ഏവം പജാനാതി – ‘ഉപ്പന്നം ഖോ മേ ഇദം ദോമനസ്സിന്ദ്രിയം, തഞ്ച ഖോ സനിമിത്തം സനിദാനം സസങ്ഖാരം സപ്പച്ചയം. തഞ്ച അനിമിത്തം അനിദാനം അസങ്ഖാരം അപ്പച്ചയം ദോമനസ്സിന്ദ്രിയം ഉപ്പജ്ജിസ്സതീതി – നേതം ഠാനം വിജ്ജതി’. സോ ദോമനസ്സിന്ദ്രിയഞ്ച പജാനാതി, ദോമനസ്സിന്ദ്രിയസമുദയഞ്ച പജാനാതി, ദോമനസ്സിന്ദ്രിയനിരോധഞ്ച പജാനാതി, യത്ഥ ചുപ്പന്നം ദോമനസ്സിന്ദ്രിയം അപരിസേസം നിരുജ്ഝതി തഞ്ച പജാനാതി. കത്ഥ ചുപ്പന്നം ദോമനസ്സിന്ദ്രിയം അപരിസേസം നിരുജ്ഝതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ അജ്ഝത്തം സമ്പസാദനം ചേതസോ ഏകോദിഭാവം അവിതക്കം അവിചാരം സമാധിജം പീതിസുഖം ദുതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, ഏത്ഥ ചുപ്പന്നം ദോമനസ്സിന്ദ്രിയം അപരിസേസം നിരുജ്ഝതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ‘ഭിക്ഖു അഞ്ഞാസി ദോമനസ്സിന്ദ്രിയസ്സ നിരോധം, തദത്ഥായ ചിത്തം ഉപസംഹരതി’’’.

‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ അപ്പമത്തസ്സ ആതാപിനോ പഹിതത്തസ്സ വിഹരതോ ഉപ്പജ്ജതി സുഖിന്ദ്രിയം. സോ ഏവം പജാനാതി – ‘ഉപ്പന്നം ഖോ മേ ഇദം സുഖിന്ദ്രിയം, തഞ്ച ഖോ സനിമിത്തം സനിദാനം സസങ്ഖാരം സപ്പച്ചയം. തഞ്ച അനിമിത്തം അനിദാനം അസങ്ഖാരം അപ്പച്ചയം സുഖിന്ദ്രിയം ഉപ്പജ്ജിസ്സതീതി – നേതം ഠാനം വിജ്ജതി’. സോ സുഖിന്ദ്രിയഞ്ച പജാനാതി, സുഖിന്ദ്രിയസമുദയഞ്ച പജാനാതി, സുഖിന്ദ്രിയനിരോധഞ്ച പജാനാതി, യത്ഥ ചുപ്പന്നം സുഖിന്ദ്രിയം അപരിസേസം നിരുജ്ഝതി തഞ്ച പജാനാതി. കത്ഥ ചുപ്പന്നം സുഖിന്ദ്രിയം അപരിസേസം നിരുജ്ഝതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പീതിയാ ച വിരാഗാ ഉപേക്ഖകോ ച വിഹരതി സതോ ച സമ്പജാനോ സുഖഞ്ച കായേന പടിസംവേദേതി യം തം അരിയാ ആചിക്ഖന്തി ‘ഉപേക്ഖകോ സതിമാ സുഖവിഹാരീ’തി തതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, ഏത്ഥ ചുപ്പന്നം സുഖിന്ദ്രിയം അപരിസേസം നിരുജ്ഝതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ‘ഭിക്ഖു അഞ്ഞാസി സുഖിന്ദ്രിയസ്സ നിരോധം, തദത്ഥായ ചിത്തം ഉപസംഹരതി’’’.

‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ അപ്പമത്തസ്സ ആതാപിനോ പഹിതത്തസ്സ വിഹരതോ ഉപ്പജ്ജതി സോമനസ്സിന്ദ്രിയം. സോ ഏവം പജാനാതി – ‘ഉപ്പന്നം ഖോ മേ ഇദം സോമനസ്സിന്ദ്രിയം, തഞ്ച ഖോ സനിമിത്തം സനിദാനം സസങ്ഖാരം സപ്പച്ചയം. തഞ്ച അനിമിത്തം അനിദാനം അസങ്ഖാരം അപ്പച്ചയം സോമനസ്സിന്ദ്രിയം ഉപ്പജ്ജിസ്സതീതി – നേതം ഠാനം വിജ്ജതി’. സോ സോമനസ്സിന്ദ്രിയഞ്ച പജാനാതി, സോമനസ്സിന്ദ്രിയസമുദയഞ്ച പജാനാതി, സോമനസ്സിന്ദ്രിയനിരോധഞ്ച പജാനാതി, യത്ഥ ചുപ്പന്നം സോമനസ്സിന്ദ്രിയം അപരിസേസം നിരുജ്ഝതി തഞ്ച പജാനാതി. കത്ഥ ചുപ്പന്നം സോമനസ്സിന്ദ്രിയം അപരിസേസം നിരുജ്ഝതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സുഖസ്സ ച പഹാനാ ദുക്ഖസ്സ ച പഹാനാ പുബ്ബേവ സോമനസ്സദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമാ അദുക്ഖമസുഖം ഉപേക്ഖാസതിപാരിസുദ്ധിം ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, ഏത്ഥ ചുപ്പന്നം സോമനസ്സിന്ദ്രിയം അപരിസേസം നിരുജ്ഝതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ‘ഭിക്ഖു അഞ്ഞാസി സോമനസ്സിന്ദ്രിയസ്സ നിരോധം, തദത്ഥായ ചിത്തം ഉപസംഹരതി’’’.

‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ അപ്പമത്തസ്സ ആതാപിനോ പഹിതത്തസ്സ വിഹരതോ ഉപ്പജ്ജതി ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം. സോ ഏവം പജാനാതി – ‘ഉപ്പന്നം ഖോ മേ ഇദം ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം, തഞ്ച ഖോ സനിമിത്തം സനിദാനം സസങ്ഖാരം സപ്പച്ചയം. തഞ്ച അനിമിത്തം അനിദാനം അസങ്ഖാരം അപ്പച്ചയം ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം ഉപ്പജ്ജിസ്സതീതി – നേതം ഠാനം വിജ്ജതി’. സോ ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയഞ്ച പജാനാതി, ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയസമുദയഞ്ച പജാനാതി, ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയനിരോധഞ്ച പജാനാതി, യത്ഥ ചുപ്പന്നം ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം അപരിസേസം നിരുജ്ഝതി തഞ്ച പജാനാതി. കത്ഥ ചുപ്പന്നം ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം അപരിസേസം നിരുജ്ഝതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സബ്ബസോ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം സമതിക്കമ്മ സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, ഏത്ഥ ചുപ്പന്നം ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം അപരിസേസം നിരുജ്ഝതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ‘ഭിക്ഖു അഞ്ഞാസി ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയസ്സ നിരോധം, തദത്ഥായ ചിത്തം ഉപസംഹരതീ’’’തി. ദസമം.

സുഖിന്ദ്രിയവഗ്ഗോ ചതുത്ഥോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

സുദ്ധികഞ്ച സോതോ അരഹാ, ദുവേ സമണബ്രാഹ്മണാ;

വിഭങ്ഗേന തയോ വുത്താ, കട്ഠോ ഉപ്പടിപാടികന്തി.