൨. നാലന്ദവഗ്ഗോ

൧. മഹാപുരിസസുത്തം

൩൭൭. സാവത്ഥിനിദാനം. അഥ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘‘മഹാപുരിസോ, മഹാപുരിസോ’തി, ഭന്തേ, വുച്ചതി. കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, മഹാപുരിസോ ഹോതീ’’തി? ‘‘വിമുത്തചിത്തത്താ ഖ്വാഹം, സാരിപുത്ത, ‘മഹാപുരിസോ’തി വദാമി. അവിമുത്തചിത്തത്താ ‘നോ മഹാപുരിസോ’തി വദാമി’’.

‘‘കഥഞ്ച, സാരിപുത്ത, വിമുത്തചിത്തോ ഹോതി? ഇധ, സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖു കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. തസ്സ കായേ കായാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ ചിത്തം വിരജ്ജതി, വിമുച്ചതി അനുപാദായ ആസവേഹി. വേദനാസു…പേ… ചിത്തേ…പേ… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. തസ്സ ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ ചിത്തം വിരജ്ജതി, വിമുച്ചതി അനുപാദായ ആസവേഹി. ഏവം ഖോ, സാരിപുത്ത, വിമുത്തചിത്തോ ഹോതി. വിമുത്തചിത്തത്താ ഖ്വാഹം, സാരിപുത്ത, ‘മഹാപുരിസോ’തി വദാമി. അവിമുത്തചിത്തത്താ ‘നോ മഹാപുരിസോ’തി വദാമീ’’തി. പഠമം.

൨. നാലന്ദസുത്തം

൩൭൮. ഏകം സമയം ഭഗവാ നാലന്ദായം വിഹരതി പാവാരികമ്ബവനേ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഏവംപസന്നോ അഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതി! ന ചാഹു, ന ച ഭവിസ്സതി, ന ചേതരഹി വിജ്ജതി അഞ്ഞോ സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ഭഗവതാ ഭിയ്യോഭിഞ്ഞതരോ, യദിദം – സമ്ബോധിയ’’ന്തി. ‘‘ഉളാരാ ഖോ ത്യായം, സാരിപുത്ത, ആസഭീ വാചാ ഭാസിതാ, ഏകംസോ ഗഹിതോ, സീഹനാദോ നദിതോ – ‘ഏവംപസന്നോ അഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതി! ന ചാഹു, ന ച ഭവിസ്സതി ന ചേതരഹി വിജ്ജതി അഞ്ഞോ സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ഭഗവതാ ഭിയ്യോഭിഞ്ഞതരോ, യദിദം – സമ്ബോധിയ’’’ന്തി.

‘‘കിം നു തേ, സാരിപുത്ത, യേ തേ അഹേസും അതീതമദ്ധാനം അരഹന്തോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ, സബ്ബേ തേ ഭഗവന്തോ ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച വിദിതാ – ‘ഏവംസീലാ തേ ഭഗവന്തോ അഹേസും’ ഇതി വാ, ‘ഏവംധമ്മാ തേ ഭഗവന്തോ അഹേസും’ ഇതി വാ, ‘ഏവംപഞ്ഞാ തേ ഭഗവന്തോ അഹേസും’ ഇതി വാ, ‘ഏവംവിഹാരിനോ തേ ഭഗവന്തോ അഹേസും’ ഇതി വാ, ‘ഏവംവിമുത്താ തേ ഭഗവന്തോ അഹേസും’ ഇതി വാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’!

‘‘കിം പന തേ, സാരിപുത്ത, യേ തേ ഭവിസ്സന്തി അനാഗതമദ്ധാനം അരഹന്തോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ, സബ്ബേ തേ ഭഗവന്തോ ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച വിദിതാ – ‘ഏവംസീലാ തേ ഭഗവന്തോ ഭവിസ്സന്തി’ ഇതി വാ, ‘ഏവംധമ്മാ തേ ഭഗവന്തോ ഭവിസ്സന്തി’ ഇതി വാ, ‘ഏവംപഞ്ഞാ തേ ഭഗവന്തോ ഭവിസ്സന്തി’ ഇതി വാ, ‘ഏവംവിഹാരിനോ തേ ഭഗവന്തോ ഭവിസ്സന്തി’ ഇതി വാ, ‘ഏവംവിമുത്താ തേ ഭഗവന്തോ ഭവിസ്സന്തി’ ഇതി വാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.

‘‘കിം പന ത്യാഹം [കിം പന തേ (സീ.)], സാരിപുത്ത, ഏതരഹി, അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച വിദിതോ – ‘ഏവംസീലോ ഭഗവാ’ ഇതി വാ, ‘ഏവംധമ്മോ ഭഗവാ’ ഇതി വാ, ‘ഏവംപഞ്ഞോ ഭഗവാ’ ഇതി വാ, ‘ഏവംവിഹാരീ ഭഗവാ’ ഇതി വാ, ‘ഏവംവിമുത്തോ ഭഗവാ’ ഇതി വാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.

‘‘ഏത്ഥ ച തേ, സാരിപുത്ത, അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നേസു അരഹന്തേസു സമ്മാസമ്ബുദ്ധേസു ചേതോപരിയഞാണം [ചേതോപരിയായഞാണം (ബഹൂസു)] നത്ഥി. അഥ കിഞ്ചരഹി ത്യായം, സാരിപുത്ത, ഉളാരാ ആസഭീ വാചാ ഭാസിതാ, ഏകംസോ ഗഹിതോ, സീഹനാദോ നദിതോ – ‘ഏവംപസന്നോ അഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതി! ന ചാഹു, ന ച ഭവിസ്സതി, ന ചേതരഹി വിജ്ജതി അഞ്ഞോ സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ഭഗവതാ’ ഭിയ്യോഭിഞ്ഞതരോ, യദിദം – സമ്ബോധിയ’’ന്തി?

‘‘ന ഖോ മേ [ന ഖോ മേ തം (സ്യാ. കം. ക.)], ഭന്തേ, അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നേസു അരഹന്തേസു സമ്മാസമ്ബുദ്ധേസു ചേതോപരിയഞാണം അത്ഥി, അപി ച മേ ധമ്മന്വയോ വിദിതോ. സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ, രഞ്ഞോ പച്ചന്തിമം നഗരം ദള്ഹുദ്ധാപം [ദള്ഹുദ്ദാപം (സീ. പീ. ക.), ദള്ഹദ്ധാപം (സ്യാ. കം.)] ദള്ഹപാകാരതോരണം ഏകദ്വാരം. തത്രസ്സ ദോവാരികോ പണ്ഡിതോ ബ്യത്തോ മേധാവീ അഞ്ഞാതാനം നിവാരേതാ ഞാതാനം പവേസേതാ. സോ തസ്സ നഗരസ്സ സമന്താ അനുപരിയായപഥം അനുക്കമമാനോ ന പസ്സേയ്യ പാകാരസന്ധിം വാ പാകാരവിവരം വാ, അന്തമസോ ബിളാരനിക്ഖമനമത്തമ്പി. തസ്സ ഏവമസ്സ – ‘യേ ഖോ കേചി ഓളാരികാ പാണാ ഇമം നഗരം പവിസന്തി വാ നിക്ഖമന്തി വാ, സബ്ബേ തേ ഇമിനാവ ദ്വാരേന പവിസന്തി വാ നിക്ഖമന്തി വാ’തി. ഏവമേവ ഖോ മേ, ഭന്തേ, ധമ്മന്വയോ വിദിതോ – ‘യേപി തേ, ഭന്തേ, അഹേസും അതീതമദ്ധാനം അരഹന്തോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ, സബ്ബേ തേ ഭഗവന്തോ പഞ്ച നീവരണേ പഹായ, ചേതസോ ഉപക്കിലേസേ പഞ്ഞായ ദുബ്ബലീകരണേ, ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസു സുപ്പതിട്ഠിതചിത്താ, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ യഥാഭൂതം ഭാവേത്വാ, അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുജ്ഝിംസു. യേപി തേ, ഭന്തേ, ഭവിസ്സന്തി അനാഗതമദ്ധാനം അരഹന്തോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ, സബ്ബേ തേ ഭഗവന്തോ പഞ്ച നീവരണേ പഹായ, ചേതസോ ഉപക്കിലേസേ പഞ്ഞായ ദുബ്ബലീകരണേ, ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസു സുപ്പതിട്ഠിതചിത്താ, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ യഥാഭൂതം ഭാവേത്വാ, അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുജ്ഝിസ്സന്തി. ഭഗവാപി, ഭന്തേ, ഏതരഹി അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ പഞ്ച നീവരണേ പഹായ, ചേതസോ ഉപക്കിലേസേ പഞ്ഞായ ദുബ്ബലീകരണേ, ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസു സുപ്പതിട്ഠിതചിത്തോ, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ യഥാഭൂതം ഭാവേത്വാ, അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോ’’’തി.

‘‘സാധു സാധു, സാരിപുത്ത! തസ്മാതിഹ ത്വം, സാരിപുത്ത, ഇമം ധമ്മപരിയായം അഭിക്ഖണം ഭാസേയ്യാസി ഭിക്ഖൂനം ഭിക്ഖുനീനം ഉപാസകാനം ഉപാസികാനം. യേസമ്പി ഹി, സാരിപുത്ത, മോഘപുരിസാനം ഭവിസ്സതി തഥാഗതേ കങ്ഖാ വാ വിമതി വാ, തേസമ്പിമം ധമ്മപരിയായം സുത്വാ യാ തഥാഗതേ കങ്ഖാ വാ വിമതി വാ സാ പഹീയിസ്സതീ’’തി. ദുതിയം.

൩. ചുന്ദസുത്തം

൩൭൯. ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ മഗധേസു വിഹരതി നാലകഗാമകേ ആബാധികോ ദുക്ഖിതോ ബാള്ഹഗിലാനോ. ചുന്ദോ ച സമണുദ്ദേസോ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ ഉപട്ഠാകോ ഹോതി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ തേനേവ ആബാധേന പരിനിബ്ബായി. അഥ ഖോ ചുന്ദോ സമണുദ്ദേസോ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ പത്തചീവരമാദായ യേന സാവത്ഥി ജേതവനം അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമോ യേനായസ്മാ ആനന്ദോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ചുന്ദോ സമണുദ്ദേസോ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഏതദവോച – ‘‘ആയസ്മാ, ഭന്തേ, സാരിപുത്തോ പരിനിബ്ബുതോ. ഇദമസ്സ പത്തചീവര’’ന്തി.

‘‘അത്ഥി ഖോ ഇദം, ആവുസോ ചുന്ദ, കഥാപാഭതം ഭഗവന്തം ദസ്സനായ. ആയാമാവുസോ ചുന്ദ, യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിസ്സാമ; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസ്സാമാ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ചുന്ദോ സമണുദ്ദേസോ ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ പച്ചസ്സോസി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ ച ആനന്ദോ ചുന്ദോ ച സമണുദ്ദേസോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അയം, ഭന്തേ, ചുന്ദോ സമണുദ്ദേസോ ഏവമാഹ – ‘ആയസ്മാ, ഭന്തേ, സാരിപുത്തോ പരിനിബ്ബുതോ; ഇദമസ്സ പത്തചീവര’ന്തി. അപി ച മേ, ഭന്തേ, മധുരകജാതോ വിയ കായോ, ദിസാപി മേ ന പക്ഖായന്തി, ധമ്മാപി മം നപ്പടിഭന്തി ‘ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ പരിനിബ്ബുതോ’തി സുത്വാ’’.

‘‘കിം നു ഖോ തേ, ആനന്ദ, സാരിപുത്തോ സീലക്ഖന്ധം വാ ആദായ പരിനിബ്ബുതോ, സമാധിക്ഖന്ധം വാ ആദായ പരിനിബ്ബുതോ, പഞ്ഞാക്ഖന്ധം വാ ആദായ പരിനിബ്ബുതോ, വിമുത്തിക്ഖന്ധം വാ ആദായ പരിനിബ്ബുതോ, വിമുത്തിഞാണദസ്സനക്ഖന്ധം വാ ആദായ പരിനിബ്ബുതോ’’തി? ‘‘ന ച ഖോ മേ, ഭന്തേ, ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ സീലക്ഖന്ധം വാ ആദായ പരിനിബ്ബുതോ, സമാധിക്ഖന്ധം വാ…പേ… പഞ്ഞാക്ഖന്ധം വാ… വിമുത്തിക്ഖന്ധം വാ… വിമുത്തിഞാണദസ്സനക്ഖന്ധം വാ ആദായ പരിനിബ്ബുതോ. അപി ച മേ, ഭന്തേ, ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഓവാദകോ അഹോസി ഓതിണ്ണോ വിഞ്ഞാപകോ സന്ദസ്സകോ സമാദപകോ സമുത്തേജകോ സമ്പഹംസകോ, അകിലാസു ധമ്മദേസനായ, അനുഗ്ഗാഹകോ സബ്രഹ്മചാരീനം. തം മയം ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ ധമ്മോജം ധമ്മഭോഗം ധമ്മാനുഗ്ഗഹം അനുസ്സരാമാ’’തി.

‘‘നനു തം, ആനന്ദ, മയാ പടികച്ചേവ [പടിഗച്ചേവ (സീ. പീ.)] അക്ഖാതം – ‘സബ്ബേഹി പിയേഹി മനാപേഹി നാനാഭാവോ വിനാഭാവോ അഞ്ഞഥാഭാവോ. തം കുതേത്ഥ, ആനന്ദ, ലബ്ഭാ! യം തം ജാതം ഭൂതം സങ്ഖതം പലോകധമ്മം, തം വത മാ പലുജ്ജീതി – നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. സേയ്യഥാപി, ആനന്ദ, മഹതോ രുക്ഖസ്സ തിട്ഠതോ സാരവതോ യോ മഹന്തതരോ ഖന്ധോ സോ പലുജ്ജേയ്യ; ഏവമേവ ഖോ ആനന്ദ, മഹതോ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ തിട്ഠതോ സാരവതോ സാരിപുത്തോ പരിനിബ്ബുതോ. തം കുതേത്ഥ, ആനന്ദ, ലബ്ഭാ! യം തം ജാതം ഭൂതം സങ്ഖതം പലോകധമ്മം, തം വത മാ പലുജ്ജീ’തി – നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. തസ്മാതിഹാനന്ദ, അത്തദീപാ വിഹരഥ അത്തസരണാ അനഞ്ഞസരണാ, ധമ്മദീപാ ധമ്മസരണാ അനഞ്ഞസരണാ.

‘‘കഥഞ്ചാനന്ദ, ഭിക്ഖു അത്തദീപോ വിഹരതി അത്തസരണോ അനഞ്ഞസരണോ, ധമ്മദീപോ ധമ്മസരണോ അനഞ്ഞസരണോ? ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖു കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; വേദനാസു…പേ… ചിത്തേ…പേ… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. ഏവം ഖോ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു അത്തദീപോ വിഹരതി അത്തസരണോ അനഞ്ഞസരണോ, ധമ്മദീപോ ധമ്മസരണോ അനഞ്ഞസരണോ. യേ ഹി കേചി, ആനന്ദ, ഏതരഹി വാ മമച്ചയേ വാ അത്തദീപാ വിഹരിസ്സന്തി അത്തസരണാ അനഞ്ഞസരണാ, ധമ്മദീപാ ധമ്മസരണാ അനഞ്ഞസരണാ; തമതഗ്ഗേ മേതേ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖൂ ഭവിസ്സന്തി യേ കേചി സിക്ഖാകാമാ’’തി. തതിയം.

൪. ഉക്കചേലസുത്തം

൩൮൦. ഏകം സമയം ഭഗവാ വജ്ജീസു വിഹരതി ഉക്കചേലായം ഗങ്ഗായ നദിയാ തീരേ മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം അചിരപരിനിബ്ബുതേസു സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനേസു. തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവാ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ അജ്ഝോകാസേ നിസിന്നോ ഹോതി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ തുണ്ഹീഭൂതം ഭിക്ഖുസങ്ഘം അനുവിലോകേത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘അപി മ്യായം, ഭിക്ഖവേ, പരിസാ സുഞ്ഞാ വിയ ഖായതി പരിനിബ്ബുതേസു സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനേസു. അസുഞ്ഞാ മേ, ഭിക്ഖവേ, പരിസാ ഹോതി, അനപേക്ഖാ തസ്സം ദിസായം ഹോതി, യസ്സം ദിസായം സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനാ വിഹരന്തി. യേ ഹി തേ, ഭിക്ഖവേ, അഹേസും അതീതമദ്ധാനം അരഹന്തോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ, തേസമ്പി ഭഗവന്താനം ഏതപ്പരമംയേവ സാവകയുഗം [ഏതപരമംയേവ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] അഹോസി – സേയ്യഥാപി മയ്ഹം സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനാ. യേപി തേ, ഭിക്ഖവേ, ഭവിസ്സന്തി അനാഗതമദ്ധാനം അരഹന്തോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ, തേസമ്പി ഭഗവന്താനം ഏതപ്പരമംയേവ സാവകയുഗം ഭവിസ്സതി – സേയ്യഥാപി മയ്ഹം സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനാ. അച്ഛരിയം, ഭിക്ഖവേ, സാവകാനം! അബ്ഭുതം, ഭിക്ഖവേ, സാവകാനം! സത്ഥു ച നാമ സാസനകരാ ഭവിസ്സന്തി ഓവാദപ്പടികരാ, ചതുന്നഞ്ച പരിസാനം പിയാ ഭവിസ്സന്തി മനാപാ ഗരുഭാവനീയാ ച! അച്ഛരിയം, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതസ്സ, അബ്ഭുതം, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതസ്സ! ഏവരൂപേപി നാമ സാവകയുഗേ പരിനിബ്ബുതേ നത്ഥി തഥാഗതസ്സ സോകോ വാ പരിദേവോ വാ! തം കുതേത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ലബ്ഭാ! യം തം ജാതം ഭൂതം സങ്ഖതം പലോകധമ്മം, തം വത മാ പലുജ്ജീതി – നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, മഹതോ രുക്ഖസ്സ തിട്ഠതോ സാരവതോ യേ മഹന്തതരാ ഖന്ധാ തേ പലുജ്ജേയ്യും; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, മഹതോ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ തിട്ഠതോ സാരവതോ സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനാ പരിനിബ്ബുതാ. തം കുതേത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ലബ്ഭാ! യം തം ജാതം ഭൂതം സങ്ഖതം പലോകധമ്മം, തം വത മാ പലുജ്ജീതി – നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, അത്തദീപാ വിഹരഥ അത്തസരണാ അനഞ്ഞസരണാ, ധമ്മദീപാ ധമ്മസരണാ അനഞ്ഞസരണാ.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അത്തദീപോ വിഹരതി അത്തസരണോ അനഞ്ഞസരണോ, ധമ്മദീപോ ധമ്മസരണോ അനഞ്ഞസരണോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; വേദനാസു…പേ… ചിത്തേ…പേ… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അത്തദീപോ വിഹരതി അത്തസരണോ അനഞ്ഞസരണോ, ധമ്മദീപോ ധമ്മസരണോ അനഞ്ഞസരണോ. യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി വാ മമച്ചയേ വാ അത്തദീപാ വിഹരിസ്സന്തി അത്തസരണാ അനഞ്ഞസരണാ, ധമ്മദീപാ ധമ്മസരണാ അനഞ്ഞസരണാ; തമതഗ്ഗേ മേതേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ ഭവിസ്സന്തി യേ കേചി സിക്ഖാകാമാ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. ബാഹിയസുത്തം

൩൮൧. സാവത്ഥിനിദാനം. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ബാഹിയോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ബാഹിയോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സാധു മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ സംഖിത്തേന ധമ്മം ദേസേതു, യമഹം ഭഗവതോ ധമ്മം സുത്വാ ഏകോ വൂപകട്ഠോ അപ്പമത്തോ ആതാപീ പഹിതത്തോ വിഹരേയ്യ’’ന്തി. ‘‘തസ്മാതിഹ ത്വം, ബാഹിയ, ആദിമേവ വിസോധേഹി കുസലേസു ധമ്മേസു. കോ ചാദി കുസലാനം ധമ്മാനം? സീലഞ്ച സുവിസുദ്ധം, ദിട്ഠി ച ഉജുകാ. യതോ ച ഖോ തേ, ബാഹിയ, സീലഞ്ച സുവിസുദ്ധം ഭവിസ്സതി, ദിട്ഠി ച ഉജുകാ, തതോ ത്വം, ബാഹിയ, സീലം നിസ്സായ സീലേ പതിട്ഠായ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനേ ഭാവേയ്യാസി’’.

‘‘കതമേ ചത്താരോ? ഇധ, ത്വം, ബാഹിയ, കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരാഹി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; വേദനാസു…പേ… ചിത്തേ…പേ… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരാഹി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. യതോ ഖോ ത്വം, ബാഹിയ, സീലം നിസ്സായ സീലേ പതിട്ഠായ ഇമേ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനേ ഏവം ഭാവേസ്സസി, തതോ തുയ്ഹം, ബാഹിയ, യാ രത്തി വാ ദിവസോ വാ ആഗമിസ്സതി, വുദ്ധിയേവ പാടികങ്ഖാ കുസലേസു ധമ്മേസു, നോ പരിഹാനീ’’തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ ബാഹിയോ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ബാഹിയോ ഏകോ വൂപകട്ഠോ അപ്പമത്തോ ആതാപീ പഹിതത്തോ വിഹരന്തോ നചിരസ്സേവ – യസ്സത്ഥായ കുലപുത്താ സമ്മദേവ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജന്തി, തദനുത്തരം – ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാനം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹാസി. ‘‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’’തി അബ്ഭഞ്ഞാസി. അഞ്ഞതരോ ച പനായസ്മാ ബാഹിയോ അരഹതം അഹോസീതി. പഞ്ചമം.

൬. ഉത്തിയസുത്തം

൩൮൨. സാവത്ഥിനിദാനം. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ഉത്തിയോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി…പേ… ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ഉത്തിയോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സാധു മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ സംഖിത്തേന ധമ്മം ദേസേതു, യമഹം ഭഗവതോ ധമ്മം സുത്വാ ഏകോ വൂപകട്ഠോ അപ്പമത്തോ ആതാപീ പഹിതത്തോ വിഹരേയ്യ’’ന്തി. ‘‘തസ്മാതിഹ ത്വം, ഉത്തിയ, ആദിമേവ വിസോധേഹി കുസലേസു ധമ്മേസു. കോ ചാദി കുസലാനം ധമ്മാനം? സീലഞ്ച സുവിസുദ്ധം, ദിട്ഠി ച ഉജുകാ. യതോ ച ഖോ തേ, ഉത്തിയ, സീലഞ്ച സുവിസുദ്ധം ഭവിസ്സതി, ദിട്ഠി ച ഉജുകാ, തതോ ത്വം, ഉത്തിയ, സീലം നിസ്സായ സീലേ പതിട്ഠായ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനേ ഭാവേയ്യാസി’’.

‘‘കതമേ ചത്താരോ? ഇധ ത്വം, ഉത്തിയ, കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരാഹി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; വേദനാസു…പേ… ചിത്തേ…പേ… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരാഹി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. യതോ ഖോ ത്വം, ഉത്തിയ, സീലം നിസ്സായ സീലേ പതിട്ഠായ ഇമേ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനേ ഏവം ഭാവേസ്സസി, തതോ ത്വം, ഉത്തിയ, ഗമിസ്സസി മച്ചുധേയ്യസ്സ പാര’’ന്തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ ഉത്തിയോ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ഉത്തിയോ ഏകോ വൂപകട്ഠോ അപ്പമത്തോ ആതാപീ പഹിതത്തോ വിഹരന്തോ നചിരസ്സേവ – യസ്സത്ഥായ കുലപുത്താ സമ്മദേവ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജന്തി, തദനുത്തരം – ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാനം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹാസി. ‘‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’’തി അബ്ഭഞ്ഞാസി. അഞ്ഞതരോ ച പനായസ്മാ ഉത്തിയോ അരഹതം അഹോസീതി. ഛട്ഠം.

൭. അരിയസുത്തം

൩൮൩. ‘‘ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, സതിപട്ഠാനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ അരിയാ നിയ്യാനികാ നിയ്യന്തി തക്കരസ്സ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായ. കതമേ ചത്താരോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; വേദനാസു…പേ… ചിത്തേ…പേ… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ അരിയാ നിയ്യാനികാ നിയ്യന്തി തക്കരസ്സ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായാ’’തി. സത്തമം.

൮. ബ്രഹ്മസുത്തം

൩൮൪. ഏകം സമയം ഭഗവാ ഉരുവേലായം വിഹരതി നജ്ജാ നേരഞ്ജരായ തീരേ അജപാലനിഗ്രോധേ പഠമാഭിസമ്ബുദ്ധോ. അഥ ഖോ ഭഗവതോ രഹോഗതസ്സ പടിസല്ലീനസ്സ ഏവം ചേതസോ പരിവിതക്കോ ഉദപാദി – ‘‘ഏകായനോ അയം മഗ്ഗോ സത്താനം വിസുദ്ധിയാ സോകപരിദേവാനം സമതിക്കമായ ദുക്ഖദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമായ ഞായസ്സ അധിഗമായ നിബ്ബാനസ്സ സച്ഛികിരിയായ, യദിദം – ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ’’.

‘‘കതമേ ചത്താരോ? കായേ വാ ഭിക്ഖു കായാനുപസ്സീ വിഹരേയ്യ ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; വേദനാസു വാ ഭിക്ഖു…പേ… ചിത്തേ വാ ഭിക്ഖു…പേ… ധമ്മേസു വാ ഭിക്ഖു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരേയ്യ ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. ഏകായനോ അയം മഗ്ഗോ സത്താനം വിസുദ്ധിയാ സോകപരിദേവാനം സമതിക്കമായ ദുക്ഖദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമായ ഞായസ്സ അധിഗമായ നിബ്ബാനസ്സ സച്ഛികിരിയായ, യദിദം – ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ’’തി.

അഥ ഖോ ബ്രഹ്മാ സഹമ്പതി ഭഗവതോ ചേതസാ ചേതോപരിവിതക്കമഞ്ഞായ – സേയ്യഥാപി നാമ ബലവാ പുരിസോ സമിഞ്ജിതം വാ ബാഹം പസാരേയ്യ, പസാരിതം വാ ബാഹം സമിഞ്ജേയ്യ, ഏവമേവ – ബ്രഹ്മലോകേ അന്തരഹിതോ ഭഗവതോ പുരതോ പാതുരഹോസി. അഥ ഖോ ബ്രഹ്മാ സഹമ്പതി ഏകംസം ഉത്തരാസങ്ഗം കരിത്വാ യേന ഭഗവാ തേനഞ്ജലിം പണാമേത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഏവമേതം, ഭഗവാ, ഏവമേതം, സുഗത! ഏകായനോ അയം, ഭന്തേ, മഗ്ഗോ സത്താനം വിസുദ്ധിയാ സോകപരിദേവാനം സമതിക്കമായ ദുക്ഖദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമായ ഞായസ്സ അധിഗമായ നിബ്ബാനസ്സ സച്ഛികിരിയായ, യദിദം – ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ’’.

‘‘കതമേ ചത്താരോ? കായേ വാ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു കായാനുപസ്സീ വിഹരേയ്യ ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; വേദനാസു വാ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു…പേ… ചിത്തേ വാ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു…പേ… ധമ്മേസു വാ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരേയ്യ ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. ഏകായനോ അയം, ഭന്തേ, മഗ്ഗോ സത്താനം വിസുദ്ധിയാ സോകപരിദേവാനം സമതിക്കമായ ദുക്ഖദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമായ ഞായസ്സ അധിഗമായ നിബ്ബാനസ്സ സച്ഛികിരിയായ, യദിദം – ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ’’തി.

ഇദമവോച ബ്രഹ്മാ സഹമ്പതി. ഇദം വത്വാ അഥാപരം ഏതദവോച –

‘‘ഏകായനം ജാതിഖയന്തദസ്സീ, മഗ്ഗം പജാനാതി ഹിതാനുകമ്പീ;

ഏതേന മഗ്ഗേന തരിംസു പുബ്ബേ, തരിസ്സന്തി യേ ച തരന്തി ഓഘ’’ന്തി. അട്ഠമം;

൯. സേദകസുത്തം

൩൮൫. ഏകം സമയം ഭഗവാ സുമ്ഭേസു വിഹരതി സേദകം നാമ സുമ്ഭാനം നിഗമോ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഭൂതപുബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, ചണ്ഡാലവംസികോ ചണ്ഡാലവംസം ഉസ്സാപേത്വാ മേദകഥാലികം അന്തേവാസിം ആമന്തേസി – ‘ഏഹി ത്വം, സമ്മ മേദകഥാലികേ, ചണ്ഡാലവംസം അഭിരുഹിത്വാ മമ ഉപരിഖന്ധേ തിട്ഠാഹീ’തി. ‘ഏവം, ആചരിയാ’തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, മേദകഥാലികാ അന്തേവാസീ ചണ്ഡാലവംസികസ്സ പടിസ്സുത്വാ ചണ്ഡാലവംസം അഭിരുഹിത്വാ ആചരിയസ്സ ഉപരിഖന്ധേ അട്ഠാസി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചണ്ഡാലവംസികോ മേദകഥാലികം അന്തേവാസിം ഏതദവോച – ‘ത്വം, സമ്മ മേദകഥാലികേ, മമം രക്ഖ, അഹം തം രക്ഖിസ്സാമി. ഏവം മയം അഞ്ഞമഞ്ഞം ഗുത്താ അഞ്ഞമഞ്ഞം രക്ഖിതാ സിപ്പാനി ചേവ ദസ്സേസ്സാമ, ലാഭഞ്ച [ലാഭേ ച (സീ.)] ലച്ഛാമ, സോത്ഥിനാ ച ചണ്ഡാലവംസാ ഓരോഹിസ്സാമാ’തി. ഏവം വുത്തേ, ഭിക്ഖവേ, മേദകഥാലികാ അന്തേവാസീ ചണ്ഡാലവംസികം ഏതദവോച – ‘ന ഖോ പനേതം, ആചരിയ, ഏവം ഭവിസ്സതി. ത്വം, ആചരിയ, അത്താനം രക്ഖ, അഹം അത്താനം രക്ഖിസ്സാമി. ഏവം മയം അത്തഗുത്താ അത്തരക്ഖിതാ സിപ്പാനി ചേവ ദസ്സേസ്സാമ, ലാഭഞ്ച ലച്ഛാമ, സോത്ഥിനാ ച ചണ്ഡാലവംസാ ഓരോഹിസ്സാമാ’’’തി. ‘‘സോ തത്ഥ ഞായോ’’തി ഭഗവാ ഏതദവോച, ‘‘യഥാ മേദകഥാലികാ അന്തേവാസീ ആചരിയം അവോച. അത്താനം, ഭിക്ഖവേ, രക്ഖിസ്സാമീതി സതിപട്ഠാനം സേവിതബ്ബം; പരം രക്ഖിസ്സാമീതി സതിപട്ഠാനം സേവിതബ്ബം. അത്താനം, ഭിക്ഖവേ, രക്ഖന്തോ പരം രക്ഖതി, പരം രക്ഖന്തോ അത്താനം രക്ഖതി’’.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, അത്താനം രക്ഖന്തോ പരം രക്ഖതി? ആസേവനായ, ഭാവനായ, ബഹുലീകമ്മേന – ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അത്താനം രക്ഖന്തോ പരം രക്ഖതി. കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പരം രക്ഖന്തോ അത്താനം രക്ഖതി? ഖന്തിയാ, അവിഹിംസായ, മേത്തചിത്തതായ, അനുദയതായ – ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പരം രക്ഖന്തോ അത്താനം രക്ഖതി. അത്താനം, ഭിക്ഖവേ, രക്ഖിസ്സാമീതി സതിപട്ഠാനം സേവിതബ്ബം; പരം രക്ഖിസ്സാമീതി സതിപട്ഠാനം സേവിതബ്ബം. അത്താനം, ഭിക്ഖവേ, രക്ഖന്തോ പരം രക്ഖതി, പരം രക്ഖന്തോ അത്താനം രക്ഖതീ’’തി. നവമം.

൧൦. ജനപദകല്യാണീസുത്തം

൩൮൬. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സുമ്ഭേസു വിഹരതി സേദകം നാമ സുമ്ഭാനം നിഗമോ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി. ‘‘ഭദന്തേ’’തി തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ‘ജനപദകല്യാണീ, ജനപദകല്യാണീ’തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, മഹാജനകായോ സന്നിപതേയ്യ. ‘സാ ഖോ പനസ്സ ജനപദകല്യാണീ പരമപാസാവിനീ നച്ചേ, പരമപാസാവിനീ ഗീതേ. ജനപദകല്യാണീ നച്ചതി ഗായതീ’തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിയ്യോസോമത്തായ മഹാജനകായോ സന്നിപതേയ്യ. അഥ പുരിസോ ആഗച്ഛേയ്യ ജീവിതുകാമോ അമരിതുകാമോ സുഖകാമോ ദുക്ഖപ്പടികൂലോ. തമേനം ഏവം വദേയ്യ – ‘അയം തേ, അമ്ഭോ പുരിസ, സമതിത്തികോ തേലപത്തോ അന്തരേന ച മഹാസമജ്ജം അന്തരേന ച ജനപദകല്യാണിയാ പരിഹരിതബ്ബോ. പുരിസോ ച തേ ഉക്ഖിത്താസികോ പിട്ഠിതോ പിട്ഠിതോ അനുബന്ധിസ്സതി. യത്ഥേവ നം ഥോകമ്പി ഛഡ്ഡേസ്സതി തത്ഥേവ തേ സിരോ പാതേസ്സതീ’തി. തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, അപി നു സോ പുരിസോ അമും തേലപത്തം അമനസികരിത്വാ ബഹിദ്ധാ പമാദം ആഹരേയ്യാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.

‘‘ഉപമാ ഖോ മ്യായം, ഭിക്ഖവേ, കതാ അത്ഥസ്സ വിഞ്ഞാപനായ. അയം ചേവേത്ഥ അത്ഥോ – സമതിത്തികോ തേലപത്തോതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, കായഗതായ ഏതം സതിയാ അധിവചനം. തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം – ‘കായഗതാ സതി നോ ഭാവിതാ ഭവിസ്സതി ബഹുലീകതാ യാനീകതാ വത്ഥുകതാ അനുട്ഠിതാ പരിചിതാ സുസമാരദ്ധാ’തി. ഏവഞ്ഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സിക്ഖിതബ്ബ’’ന്തി. ദസമം.

നാലന്ദവഗ്ഗോ ദുതിയോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

മഹാപുരിസോ നാലന്ദം, ചുന്ദോ ചേലഞ്ച ബാഹിയോ;

ഉത്തിയോ അരിയോ ബ്രഹ്മാ, സേദകം ജനപദേന ചാതി.