൩. സതിപട്ഠാനസംയുത്തം

൧. അമ്ബപാലിവഗ്ഗോ

൧. അമ്ബപാലിസുത്തം

൩൬൭. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ വേസാലിയം വിഹരതി അമ്ബപാലിവനേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി. ‘‘ഭദന്തേ’’തി തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘ഏകായനോ അയം, ഭിക്ഖവേ, മഗ്ഗോ സത്താനം വിസുദ്ധിയാ സോകപരിദേവാനം സമതിക്കമായ ദുക്ഖദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമായ ഞായസ്സ അധിഗമായ നിബ്ബാനസ്സ സച്ഛികിരിയായ, യദിദം – ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ. കതമേ ചത്താരോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; വേദനാസു വേദനാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; ചിത്തേ ചിത്താനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. ഏകായനോ അയം, ഭിക്ഖവേ, മഗ്ഗോ സത്താനം വിസുദ്ധിയാ സോകപരിദേവാനം സമതിക്കമായ ദുക്ഖദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമായ ഞായസ്സ അധിഗമായ നിബ്ബാനസ്സ സച്ഛികിരിയായ, യദിദം – ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനാ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദുന്തി. പഠമം.

൨. സതിസുത്തം

൩൬൮. ഏകം സമയം ഭഗവാ വേസാലിയം വിഹരതി അമ്ബപാലിവനേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി. ‘‘ഭദന്തേ’’തി തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘സതോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വിഹരേയ്യ സമ്പജാനോ. അയം വോ അമ്ഹാകം അനുസാസനീ. കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സതോ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; വേദനാസു…പേ… ചിത്തേ…പേ… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സതോ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സമ്പജാനോ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അഭിക്കന്തേ പടിക്കന്തേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, ആലോകിതേ വിലോകിതേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, സമിഞ്ജിതേ പസാരിതേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, സങ്ഘാടിപത്തചീവരധാരണേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, അസിതേ പീതേ ഖായിതേ സായിതേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, ഉച്ചാരപസ്സാവകമ്മേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, ഗതേ ഠിതേ നിസിന്നേ സുത്തേ ജാഗരിതേ ഭാസിതേ തുണ്ഹീഭാവേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സമ്പജാനകാരീ ഹോതി. സതോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വിഹരേയ്യ സമ്പജാനോ. അയം വോ അമ്ഹാകം അനുസാസനീ’’തി. ദുതിയം.

൩. ഭിക്ഖുസുത്തം

൩൬൯. ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. അഥ ഖോ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സാധു മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ സംഖിത്തേന ധമ്മം ദേസേതു, യമഹം ഭഗവതോ ധമ്മം സുത്വാ ഏകോ വൂപകട്ഠോ അപ്പമത്തോ ആതാപീ പഹിതത്തോ വിഹരേയ്യ’’ന്തി. ‘‘ഏവമേവ പനിധേകച്ചേ മോഘപുരിസാ മഞ്ചേവ [മമേവ (സീ.)] അജ്ഝേസന്തി, ധമ്മേ ച ഭാസിതേ മമേവ അനുബന്ധിതബ്ബം മഞ്ഞന്തീ’’തി. ‘‘ദേസേതു മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ സംഖിത്തേന ധമ്മം, ദേസേതു സുഗതോ സംഖിത്തേന ധമ്മം. അപ്പേവ നാമാഹം ഭഗവതോ ഭാസിതസ്സ അത്ഥം ജാനേയ്യം, അപ്പേവ നാമാഹം ഭഗവതോ ഭാസിതസ്സ ദായാദോ അസ്സ’’ന്തി. ‘‘തസ്മാതിഹ ത്വം, ഭിക്ഖു, ആദിമേവ വിസോധേഹി കുസലേസു ധമ്മേസു. കോ ചാദി കുസലാനം ധമ്മാനം? സീലഞ്ച സുവിസുദ്ധം, ദിട്ഠി ച ഉജുകാ. യതോ ഖോ തേ, ഭിക്ഖു, സീലഞ്ച സുവിസുദ്ധം ഭവിസ്സതി ദിട്ഠി ച ഉജുകാ, തതോ ത്വം, ഭിക്ഖു, സീലം നിസ്സായ സീലേ പതിട്ഠായ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനേ തിവിധേന ഭാവേയ്യാസി.

കതമേ ചത്താരോ? ഇധ ത്വം, ഭിക്ഖു, അജ്ഝത്തം വാ കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരാഹി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; ബഹിദ്ധാ വാ കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരാഹി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ വാ കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരാഹി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. അജ്ഝത്തം വാ വേദനാസു…പേ… ബഹിദ്ധാ വാ വേദനാസു…പേ… അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ വാ വേദനാസു വേദനാനുപസ്സീ വിഹരാഹി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. അജ്ഝത്തം വാ ചിത്തേ…പേ… ബഹിദ്ധാ വാ ചിത്തേ…പേ… അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ വാ ചിത്തേ ചിത്താനുപസ്സീ വിഹരാഹി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. അജ്ഝത്തം വാ ധമ്മേസു…പേ… ബഹിദ്ധാ വാ ധമ്മേസു…പേ… അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ വാ ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരാഹി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. യതോ ഖോ ത്വം, ഭിക്ഖു, സീലം നിസ്സായ സീലേ പതിട്ഠായ ഇമേ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനേ ഏവം തിവിധേന ഭാവേസ്സസി, തതോ തുയ്ഹം, ഭിക്ഖു, യാ രത്തി വാ ദിവസോ വാ ആഗമിസ്സതി വുദ്ധിയേവ പാടികങ്ഖാ കുസലേസു ധമ്മേസു, നോ പരിഹാനീ’’തി.

അഥ ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി. അഥ ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഏകോ വൂപകട്ഠോ അപ്പമത്തോ ആതാപീ പഹിതത്തോ വിഹരന്തോ നചിരസ്സേവ – യസ്സത്ഥായ കുലപുത്താ സമ്മദേവ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജന്തി, തദനുത്തരം – ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാനം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. ‘‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’’തി അബ്ഭഞ്ഞാസി. അഞ്ഞതരോ ച പന സോ ഭിക്ഖു അരഹതം അഹോസീതി. തതിയം.

൪. സാലസുത്തം

൩൭൦. ഏകം സമയം ഭഗവാ കോസലേസു വിഹരതി സാലായ ബ്രാഹ്മണഗാമേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി…പേ… ഏതദവോച –

‘‘യേ തേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ നവാ അചിരപബ്ബജിതാ അധുനാഗതാ ഇമം ധമ്മവിനയം, തേ വോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ ചതുന്നം സതിപട്ഠാനാനം ഭാവനായ സമാദപേതബ്ബാ നിവേസേതബ്ബാ പതിട്ഠാപേതബ്ബാ. കതമേസം ചതുന്നം? ഏഥ തുമ്ഹേ, ആവുസോ, കായേ കായാനുപസ്സിനോ വിഹരഥ ആതാപിനോ സമ്പജാനാ ഏകോദിഭൂതാ വിപ്പസന്നചിത്താ സമാഹിതാ ഏകഗ്ഗചിത്താ, കായസ്സ യഥാഭൂതം ഞാണായ; വേദനാസു വേദനാനുപസ്സിനോ വിഹരഥ ആതാപിനോ സമ്പജാനാ ഏകോദിഭൂതാ വിപ്പസന്നചിത്താ സമാഹിതാ ഏകഗ്ഗചിത്താ, വേദനാനം യഥാഭൂതം ഞാണായ; ചിത്തേ ചിത്താനുപസ്സിനോ വിഹരഥ ആതാപിനോ സമ്പജാനാ ഏകോദിഭൂതാ വിപ്പസന്നചിത്താ സമാഹിതാ ഏകഗ്ഗചിത്താ, ചിത്തസ്സ യഥാഭൂതം ഞാണായ; ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സിനോ വിഹരഥ ആതാപിനോ സമ്പജാനാ ഏകോദിഭൂതാ വിപ്പസന്നചിത്താ സമാഹിതാ ഏകഗ്ഗചിത്താ, ധമ്മാനം യഥാഭൂതം ഞാണായ. യേപി തേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ സേഖാ അപ്പത്തമാനസാ അനുത്തരം യോഗക്ഖേമം പത്ഥയമാനാ വിഹരന്തി, തേപി കായേ കായാനുപസ്സിനോ വിഹരന്തി ആതാപിനോ സമ്പജാനാ ഏകോദിഭൂതാ വിപ്പസന്നചിത്താ സമാഹിതാ ഏകഗ്ഗചിത്താ, കായസ്സ പരിഞ്ഞായ; വേദനാസു വേദനാനുപസ്സിനോ വിഹരന്തി ആതാപിനോ സമ്പജാനാ ഏകോദിഭൂതാ വിപ്പസന്നചിത്താ സമാഹിതാ ഏകഗ്ഗചിത്താ, വേദനാനം പരിഞ്ഞായ; ചിത്തേ ചിത്താനുപസ്സിനോ വിഹരന്തി ആതാപിനോ സമ്പജാനാ ഏകോദിഭൂതാ വിപ്പസന്നചിത്താ സമാഹിതാ ഏകഗ്ഗചിത്താ, ചിത്തസ്സ പരിഞ്ഞായ; ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സിനോ വിഹരന്തി ആതാപിനോ സമ്പജാനാ ഏകോദിഭൂതാ വിപ്പസന്നചിത്താ സമാഹിതാ ഏകഗ്ഗചിത്താ, ധമ്മാനം പരിഞ്ഞായ.

‘‘യേപി തേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ അരഹന്തോ ഖീണാസവാ വുസിതവന്തോ കതകരണീയാ ഓഹിതഭാരാ അനുപ്പത്തസദത്ഥാ പരിക്ഖീണഭവസംയോജനാ സമ്മദഞ്ഞാ വിമുത്താ, തേപി കായേ കായാനുപസ്സിനോ വിഹരന്തി ആതാപിനോ സമ്പജാനാ ഏകോദിഭൂതാ വിപ്പസന്നചിത്താ സമാഹിതാ ഏകഗ്ഗചിത്താ, കായേന വിസംയുത്താ; വേദനാസു വേദനാനുപസ്സിനോ വിഹരന്തി ആതാപിനോ സമ്പജാനാ ഏകോദിഭൂതാ വിപ്പസന്നചിത്താ സമാഹിതാ ഏകഗ്ഗചിത്താ, വേദനാഹി വിസംയുത്താ; ചിത്തേ ചിത്താനുപസ്സിനോ വിഹരന്തി ആതാപിനോ സമ്പജാനാ ഏകോദിഭൂതാ വിപ്പസന്നചിത്താ സമാഹിതാ ഏകഗ്ഗചിത്താ, ചിത്തേന വിസംയുത്താ; ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സിനോ വിഹരന്തി ആതാപിനോ സമ്പജാനാ ഏകോദിഭൂതാ വിപ്പസന്നചിത്താ സമാഹിതാ ഏകഗ്ഗചിത്താ, ധമ്മേഹി വിസംയുത്താ.

‘‘യേപി തേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ നവാ അചിരപബ്ബജിതാ അധുനാഗതാ ഇമം ധമ്മവിനയം, തേ വോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ ഇമേസം ചതുന്നം സതിപട്ഠാനാനം ഭാവനായ സമാദപേതബ്ബാ നിവേസേതബ്ബാ പതിട്ഠാപേതബ്ബാ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. അകുസലരാസിസുത്തം

൩൭൧. സാവത്ഥിനിദാനം. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘‘അകുസലരാസീ’തി, ഭിക്ഖവേ, വദമാനോ പഞ്ച നീവരണേ സമ്മാ വദമാനോ വദേയ്യ. കേവലോ ഹായം, ഭിക്ഖവേ, അകുസലരാസി, യദിദം – പഞ്ച നീവരണാ. കതമേ പഞ്ച? കാമച്ഛന്ദനീവരണം, ബ്യാപാദനീവരണം, ഥിനമിദ്ധനീവരണം, ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചനീവരണം, വിചികിച്ഛാനീവരണം. ‘അകുസലരാസീ’തി, ഭിക്ഖവേ, വദമാനോ ഇമേ പഞ്ച നീവരണേ സമ്മാ വദമാനോ വദേയ്യ. കേവലോ ഹായം, ഭിക്ഖവേ, അകുസലരാസി, യദിദം – പഞ്ച നീവരണാ.

‘‘‘കുസലരാസീ’തി, ഭിക്ഖവേ, വദമാനോ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനേ സമ്മാ വദമാനോ വദേയ്യ. കേവലോ ഹായം, ഭിക്ഖവേ, കുസലരാസി, യദിദം – ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ. കതമേ ചത്താരോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; വേദനാസു…പേ… ചിത്തേ…പേ… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. ‘കുസലരാസീ’തി, ഭിക്ഖവേ, വദമാനോ ഇമേ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനേ സമ്മാ വദമാനോ വദേയ്യ. കേവലോ ഹായം, ഭിക്ഖവേ, കുസലരാസി, യദിദം – ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. സകുണഗ്ഘിസുത്തം

൩൭൨. ‘‘ഭൂതപുബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, സകുണഗ്ഘി ലാപം സകുണം സഹസാ അജ്ഝപ്പത്താ അഗ്ഗഹേസി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ലാപോ സകുണോ സകുണഗ്ഘിയാ ഹരിയമാനോ ഏവം പരിദേവസി – ‘മയമേവമ്ഹ [മയമേവാമ്ഹ (ക.)] അലക്ഖികാ, മയം അപ്പപുഞ്ഞാ, യേ മയം അഗോചരേ ചരിമ്ഹ പരവിസയേ. സചേജ്ജ മയം ഗോചരേ ചരേയ്യാമ സകേ പേത്തികേ വിസയേ, ന മ്യായം [ന ചായം (സീ.)], സകുണഗ്ഘി, അലം അഭവിസ്സ, യദിദം – യുദ്ധായാ’തി. ‘കോ പന തേ, ലാപ, ഗോചരോ സകോ പേത്തികോ വിസയോ’തി? ‘യദിദം – നങ്ഗലകട്ഠകരണം ലേഡ്ഡുട്ഠാന’’’ന്തി. ‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സകുണഗ്ഘി സകേ ബലേ അപത്ഥദ്ധാ സകേ ബലേ അസംവദമാനാ [അവചമാനാ (സീ.)] ലാപം സകുണം പമുഞ്ചി – ‘ഗച്ഛ ഖോ ത്വം, ലാപ, തത്രപി മേ ഗന്ത്വാ ന മോക്ഖസീ’’’തി.

‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ലാപോ സകുണോ നങ്ഗലകട്ഠകരണം ലേഡ്ഡുട്ഠാനം ഗന്ത്വാ മഹന്തം ലേഡ്ഡും അഭിരുഹിത്വാ സകുണഗ്ഘിം വദമാനോ അട്ഠാസി – ‘ഏഹി ഖോ ദാനി മേ, സകുണഗ്ഘി, ഏഹി ഖോ ദാനി മേ, സകുണഗ്ഘീ’തി. അഥ ഖോ സാ, ഭിക്ഖവേ, സകുണഗ്ഘി സകേ ബലേ അപത്ഥദ്ധാ സകേ ബലേ അസംവദമാനാ ഉഭോ പക്ഖേ സന്നയ്ഹ [സന്ധായ (സീ. സ്യാ.)] ലാപം സകുണം സഹസാ അജ്ഝപ്പത്താ. യദാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞാസി ലാപോ സകുണോ ‘ബഹുആഗതോ ഖോ മ്യായം സകുണഗ്ഘീ’തി, അഥ തസ്സേവ ലേഡ്ഡുസ്സ അന്തരം പച്ചുപാദി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സകുണഗ്ഘി തത്ഥേവ ഉരം പച്ചതാളേസി. ഏവഞ്ഹി തം [ഏവം ഹേതം (സീ.)], ഭിക്ഖവേ, ഹോതി യോ അഗോചരേ ചരതി പരവിസയേ.

‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, മാ അഗോചരേ ചരിത്ഥ പരവിസയേ. അഗോചരേ, ഭിക്ഖവേ, ചരതം പരവിസയേ ലച്ഛതി മാരോ ഓതാരം, ലച്ഛതി മാരോ ആരമ്മണം. കോ ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ അഗോചരോ പരവിസയോ? യദിദം – പഞ്ച കാമഗുണാ. കതമേ പഞ്ച? ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ രൂപാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ, സോതവിഞ്ഞേയ്യാ സദ്ദാ…പേ… ഘാനവിഞ്ഞേയ്യാ ഗന്ധാ… ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യാ രസാ… കായവിഞ്ഞേയ്യാ ഫോട്ഠബ്ബാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ – അയം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ അഗോചരോ പരവിസയോ.

‘‘ഗോചരേ, ഭിക്ഖവേ, ചരഥ സകേ പേത്തികേ വിസയേ. ഗോചരേ, ഭിക്ഖവേ, ചരതം സകേ പേത്തികേ വിസയേ ന ലച്ഛതി മാരോ ഓതാരം, ന ലച്ഛതി മാരോ ആരമ്മണം. കോ ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ഗോചരോ സകോ പേത്തികോ വിസയോ? യദിദം – ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ. കതമേ ചത്താരോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; വേദനാസു…പേ… ചിത്തേ…പേ… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം – അയം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ഗോചരോ സകോ പേത്തികോ വിസയോ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. മക്കടസുത്തം

൩൭൩. ‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, ഹിമവതോ പബ്ബതരാജസ്സ ദുഗ്ഗാ വിസമാ ദേസാ, യത്ഥ നേവ മക്കടാനം ചാരീ ന മനുസ്സാനം. അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, ഹിമവതോ പബ്ബതരാജസ്സ ദുഗ്ഗാ വിസമാ ദേസാ, യത്ഥ മക്കടാനഞ്ഹി ഖോ ചാരീ, ന മനുസ്സാനം. അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, ഹിമവതോ പബ്ബതരാജസ്സ സമാ ഭൂമിഭാഗാ രമണീയാ, യത്ഥ മക്കടാനഞ്ചേവ ചാരീ മനുസ്സാനഞ്ച. തത്ര, ഭിക്ഖവേ, ലുദ്ദാ മക്കടവീഥീസു ലേപം ഓഡ്ഡേന്തി മക്കടാനം ബാധനായ.

‘‘തത്ര, ഭിക്ഖവേ, യേ തേ മക്കടാ അബാലജാതികാ അലോലജാതികാ, തേ തം ലേപം ദിസ്വാ ആരകാ പരിവജ്ജന്തി. യോ പന സോ ഹോതി മക്കടോ ബാലജാതികോ ലോലജാതികോ, സോ തം ലേപം ഉപസങ്കമിത്വാ ഹത്ഥേന ഗണ്ഹാതി. സോ തത്ഥ ബജ്ഝതി. ‘ഹത്ഥം മോചേസ്സാമീ’തി ദുതിയേന ഹത്ഥേന ഗണ്ഹാതി. സോ തത്ഥ ബജ്ഝതി. ‘ഉഭോ ഹത്ഥേ മോചേസ്സാമീ’തി പാദേന ഗണ്ഹാതി. സോ തത്ഥ ബജ്ഝതി. ‘ഉഭോ ഹത്ഥേ മോചേസ്സാമി പാദഞ്ചാ’തി ദുതിയേന പാദേന ഗണ്ഹാതി. സോ തത്ഥ ബജ്ഝതി. ‘ഉഭോ ഹത്ഥേ മോചേസ്സാമി പാദേ ചാ’തി തുണ്ഡേന ഗണ്ഹാതി. സോ തത്ഥ ബജ്ഝതി. ഏവഞ്ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, മക്കടോ പഞ്ചോഡ്ഡിതോ ഥുനം സേതി അനയം ആപന്നോ ബ്യസനം ആപന്നോ യഥാകാമകരണീയോ ലുദ്ദസ്സ. തമേനം, ഭിക്ഖവേ, ലുദ്ദോ വിജ്ഝിത്വാ തസ്മിംയേവ കട്ഠകതങ്ഗാരേ [തസ്മിംയേവ മക്കടം ഉദ്ധരിത്വാ (സീ. സ്യാ.)] അവസ്സജ്ജേത്വാ യേന കാമം പക്കമതി. ഏവം സോ തം, ഭിക്ഖവേ, ഹോതി യോ അഗോചരേ ചരതി പരവിസയേ.

‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, മാ അഗോചരേ ചരിത്ഥ പരവിസയേ. അഗോചരേ, ഭിക്ഖവേ, ചരതം പരവിസയേ ലച്ഛതി മാരോ ഓതാരം, ലച്ഛതി മാരോ ആരമ്മണം. കോ ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ അഗോചരോ പരവിസയോ? യദിദം – പഞ്ച കാമഗുണാ. കതമേ പഞ്ച? ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ രൂപാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ, സോതവിഞ്ഞേയ്യാ സദ്ദാ…പേ… ഘാനവിഞ്ഞേയ്യാ ഗന്ധാ… ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യാ രസാ… കായവിഞ്ഞേയ്യാ ഫോട്ഠബ്ബാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ. അയം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ അഗോചരോ പരവിസയോ.

‘‘ഗോചരേ, ഭിക്ഖവേ, ചരഥ സകേ പേത്തികേ വിസയേ. ഗോചരേ, ഭിക്ഖവേ, ചരതം സകേ പേത്തികേ വിസയേ ന ലച്ഛതി മാരോ ഓതാരം, ന ലച്ഛതി മാരോ ആരമ്മണം. കോ ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ഗോചരോ സകോ പേത്തികോ വിസയോ? യദിദം – ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ. കതമേ ചത്താരോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; വേദനാസു…പേ… ചിത്തേ…പേ… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. അയം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ഗോചരോ സകോ പേത്തികോ വിസയോ’’തി. സത്തമം.

൮. സൂദസുത്തം

൩൭൪. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ബാലോ അബ്യത്തോ അകുസലോ സൂദോ രാജാനം വാ രാജമഹാമത്തം വാ [രാജമഹാമത്താനം വാ (സീ.)] നാനച്ചയേഹി സൂപേഹി പച്ചുപട്ഠിതോ അസ്സ – അമ്ബിലഗ്ഗേഹിപി, തിത്തകഗ്ഗേഹിപി, കടുകഗ്ഗേഹിപി, മധുരഗ്ഗേഹിപി, ഖാരികേഹിപി, അഖാരികേഹിപി, ലോണികേഹിപി, അലോണികേഹിപി.

‘‘സ ഖോ സോ, ഭിക്ഖവേ, ബാലോ അബ്യത്തോ അകുസലോ സൂദോ സകസ്സ ഭത്തു നിമിത്തം ന ഉഗ്ഗണ്ഹാതി – ‘ഇദം വാ മേ അജ്ജ ഭത്തു സൂപേയ്യം രുച്ചതി, ഇമസ്സ വാ അഭിഹരതി, ഇമസ്സ വാ ബഹും ഗണ്ഹാതി, ഇമസ്സ വാ വണ്ണം ഭാസതി. അമ്ബിലഗ്ഗം വാ മേ അജ്ജ ഭത്തു സൂപേയ്യം രുച്ചതി, അമ്ബിലഗ്ഗസ്സ വാ അഭിഹരതി, അമ്ബിലഗ്ഗസ്സ വാ ബഹും ഗണ്ഹാതി, അമ്ബിലഗ്ഗസ്സ വാ വണ്ണം ഭാസതി. തിത്തകഗ്ഗം വാ മേ അജ്ജ… കടുകഗ്ഗം വാ മേ അജ്ജ… മധുരഗ്ഗം വാ മേ അജ്ജ… ഖാരികം വാ മേ അജ്ജ… അഖാരികം വാ മേ അജ്ജ… ലോണികം വാ മേ അജ്ജ… അലോണികം വാ മേ അജ്ജ ഭത്തു സൂപേയ്യം രുച്ചതി, അലോണികസ്സ വാ അഭിഹരതി, അലോണികസ്സ വാ ബഹും ഗണ്ഹാതി, അലോണികസ്സ വാ വണ്ണം ഭാസതീ’’’തി.

‘‘സ ഖോ സോ, ഭിക്ഖവേ, ബാലോ അബ്യത്തോ അകുസലോ സൂദോ ന ചേവ ലാഭീ ഹോതി അച്ഛാദനസ്സ, ന ലാഭീ വേതനസ്സ, ന ലാഭീ അഭിഹാരാനം. തം കിസ്സ ഹേതു? തഥാ ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, ബാലോ അബ്യത്തോ അകുസലോ സൂദോ സകസ്സ ഭത്തു നിമിത്തം ന ഉഗ്ഗണ്ഹാതി. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇധേകച്ചോ ബാലോ അബ്യത്തോ അകുസലോ ഭിക്ഖു കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. തസ്സ കായേ കായാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ ചിത്തം ന സമാധിയതി, ഉപക്കിലേസാ ന പഹീയന്തി. സോ തം നിമിത്തം ന ഉഗ്ഗണ്ഹാതി. വേദനാസു വേദനാനുപസ്സീ വിഹരതി…പേ… ചിത്തേ ചിത്താനുപസ്സീ വിഹരതി …പേ… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. തസ്സ ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ ചിത്തം ന സമാധിയതി, ഉപക്കിലേസാ ന പഹീയന്തി. സോ തം നിമിത്തം ന ഉഗ്ഗണ്ഹാതി.

‘‘സ ഖോ സോ, ഭിക്ഖവേ, ബാലോ അബ്യത്തോ അകുസലോ ഭിക്ഖു ന ചേവ ലാഭീ ഹോതി ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സുഖവിഹാരാനം, ന ലാഭീ സതിസമ്പജഞ്ഞസ്സ. തം കിസ്സ ഹേതു? തഥാ ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, ബാലോ അബ്യത്തോ അകുസലോ ഭിക്ഖു സകസ്സ ചിത്തസ്സ നിമിത്തം ന ഉഗ്ഗണ്ഹാതി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, പണ്ഡിതോ ബ്യത്തോ കുസലോ സൂദോ രാജാനം വാ രാജമഹാമത്തം വാ നാനച്ചയേഹി സൂപേഹി പച്ചുപട്ഠിതോ അസ്സ – അമ്ബിലഗ്ഗേഹിപി, തിത്തകഗ്ഗേഹിപി, കടുകഗ്ഗേഹിപി, മധുരഗ്ഗേഹിപി, ഖാരികേഹിപി, അഖാരികേഹിപി, ലോണികേഹിപി, അലോണികേഹിപി.

‘‘സ ഖോ സോ, ഭിക്ഖവേ, പണ്ഡിതോ ബ്യത്തോ കുസലോ സൂദോ സകസ്സ ഭത്തു നിമിത്തം ഉഗ്ഗണ്ഹാതി – ‘ഇദം വാ മേ അജ്ജ ഭത്തു സൂപേയ്യം രുച്ചതി, ഇമസ്സ വാ അഭിഹരതി, ഇമസ്സ വാ ബഹും ഗണ്ഹാതി, ഇമസ്സ വാ വണ്ണം ഭാസതി. അമ്ബിലഗ്ഗം വാ മേ അജ്ജ ഭത്തു സൂപേയ്യം രുച്ചതി, അമ്ബിലഗ്ഗസ്സ വാ അഭിഹരതി, അമ്ബിലഗ്ഗസ്സ വാ ബഹും ഗണ്ഹാതി, അമ്ബിലഗ്ഗസ്സ വാ വണ്ണം ഭാസതി. തിത്തകഗ്ഗം വാ മേ അജ്ജ… കടുകഗ്ഗം വാ മേ അജ്ജ… മധുരഗ്ഗം വാ മേ അജ്ജ… ഖാരികം വാ മേ അജ്ജ… അഖാരികം വാ മേ അജ്ജ… ലോണികം വാ മേ അജ്ജ… അലോണികം വാ മേ അജ്ജ ഭത്തു സൂപേയ്യം രുച്ചതി, അലോണികസ്സ വാ അഭിഹരതി, അലോണികസ്സ വാ ബഹും ഗണ്ഹാതി, അലോണികസ്സ വാ വണ്ണം ഭാസതീ’’’തി.

‘‘സ ഖോ സോ, ഭിക്ഖവേ, പണ്ഡിതോ ബ്യത്തോ കുസലോ സൂദോ ലാഭീ ചേവ ഹോതി അച്ഛാദനസ്സ, ലാഭീ വേതനസ്സ, ലാഭീ അഭിഹാരാനം. തം കിസ്സ ഹേതു? തഥാ ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, പണ്ഡിതോ ബ്യത്തോ കുസലോ സൂദോ സകസ്സ ഭത്തു നിമിത്തം ഉഗ്ഗണ്ഹാതി. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇധേകച്ചോ പണ്ഡിതോ ബ്യത്തോ കുസലോ ഭിക്ഖു കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. തസ്സ കായേ കായാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ ചിത്തം സമാധിയതി, ഉപക്കിലേസാ പഹീയന്തി. സോ തം നിമിത്തം ഉഗ്ഗണ്ഹാതി. വേദനാസു വേദനാനുപസ്സീ വിഹരതി…പേ… ചിത്തേ ചിത്താനുപസ്സീ വിഹരതി…പേ… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. തസ്സ ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ ചിത്തം സമാധിയതി, ഉപക്കിലേസാ പഹീയന്തി. സോ തം നിമിത്തം ഉഗ്ഗണ്ഹാതി.

‘‘സ ഖോ സോ, ഭിക്ഖവേ, പണ്ഡിതോ ബ്യത്തോ കുസലോ ഭിക്ഖു ലാഭീ ചേവ ഹോതി ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സുഖവിഹാരാനം, ലാഭീ ഹോതി സതിസമ്പജഞ്ഞസ്സ. തം കിസ്സ ഹേതു? തഥാ ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, പണ്ഡിതോ ബ്യത്തോ കുസലോ ഭിക്ഖു സകസ്സ ചിത്തസ്സ നിമിത്തം ഉഗ്ഗണ്ഹാതീ’’തി. അട്ഠമം.

൯. ഗിലാനസുത്തം

൩൭൫. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ വേസാലിയം വിഹരതി വേളുവഗാമകേ [ബേലുവഗാമകേ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)]. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഏഥ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, സമന്താ വേസാലിയാ യഥാമിത്തം യഥാസന്ദിട്ഠം യഥാസമ്ഭത്തം വസ്സം ഉപേഥ. ഇധേവാഹം വേളുവഗാമകേ വസ്സം ഉപഗച്ഛാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പടിസ്സുത്വാ സമന്താ വേസാലിയാ യഥാമിത്തം യഥാസന്ദിട്ഠം യഥാസമ്ഭത്തം വസ്സം ഉപഗച്ഛും. ഭഗവാ പന തത്ഥേവ വേളുവഗാമകേ വസ്സം ഉപഗച്ഛി [ഉപഗഞ്ഛി (സീ. പീ.)].

അഥ ഖോ ഭഗവതോ വസ്സൂപഗതസ്സ ഖരോ ആബാധോ ഉപ്പജ്ജി, ബാള്ഹാ വേദനാ വത്തന്തി മാരണന്തികാ. തത്ര സുദം ഭഗവാ സതോ സമ്പജാനോ അധിവാസേസി അവിഹഞ്ഞമാനോ. അഥ ഖോ ഭഗവതോ ഏതദഹോസി – ‘‘ന ഖോ മേ തം പതിരൂപം, യോഹം അനാമന്തേത്വാ ഉപട്ഠാകേ അനപലോകേത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘം പരിനിബ്ബായേയ്യം. യംനൂനാഹം ഇമം ആബാധം വീരിയേന പടിപണാമേത്വാ ജീവിതസങ്ഖാരം അധിട്ഠായ വിഹരേയ്യ’’ന്തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ തം ആബാധം വീരിയേന പടിപണാമേത്വാ ജീവിതസങ്ഖാരം അധിട്ഠായ വിഹാസി. (അഥ ഖോ ഭഗവതോ സോ ആബാധോ പടിപ്പസ്സമ്ഭി) [( ) ദീ. നി. ൨.൧൬൪ ദിസ്സതി].

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഗിലാനാ വുട്ഠിതോ [ഗിലാനവുട്ഠിതോ (സദ്ദനീതി)] അചിരവുട്ഠിതോ ഗേലഞ്ഞാ വിഹാരാ നിക്ഖമിത്വാ വിഹാരപച്ഛായായം [വിഹാരപച്ഛാഛായായം (ബഹൂസു)] പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ദിട്ഠോ മേ, ഭന്തേ, ഭഗവതോ ഫാസു; ദിട്ഠം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ ഖമനീയം; ദിട്ഠം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ യാപനീയം. അപി ച മേ, ഭന്തേ, മധുരകജാതോ വിയ കായോ, ദിസാപി മേ ന പക്ഖായന്തി, ധമ്മാപി മം നപ്പടിഭന്തി ഭഗവതോ ഗേലഞ്ഞേന. അപി ച മേ, ഭന്തേ, അഹോസി കാചിദേവ അസ്സാസമത്താ – ‘ന താവ ഭഗവാ പരിനിബ്ബായിസ്സതി, ന യാവ ഭഗവാ ഭിക്ഖുസങ്ഘം ആരബ്ഭ കിഞ്ചിദേവ ഉദാഹരതീ’’’തി.

‘‘കിം പന ദാനി, ആനന്ദ, ഭിക്ഖുസങ്ഘോ മയി പച്ചാസീസതി [പച്ചാസിംസതി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)]? ദേസിതോ, ആനന്ദ, മയാ ധമ്മോ അനന്തരം അബാഹിരം കരിത്വാ. നത്ഥാനന്ദ, തഥാഗതസ്സ ധമ്മേസു ആചരിയമുട്ഠി. യസ്സ നൂന, ആനന്ദ, ഏവമസ്സ – ‘അഹം ഭിക്ഖുസങ്ഘം പരിഹരിസ്സാമീ’തി വാ, ‘മമുദ്ദേസികോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ’തി വാ, സോ നൂന, ആനന്ദ, ഭിക്ഖുസങ്ഘം ആരബ്ഭ കിഞ്ചിദേവ ഉദാഹരേയ്യ. തഥാഗതസ്സ ഖോ, ആനന്ദ, ന ഏവം ഹോതി – ‘അഹം ഭിക്ഖുസങ്ഘം പരിഹരിസ്സാമീ’തി വാ, ‘മമുദ്ദേസികോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ’തി വാ. സ കിം [സോ നൂന (സീ. പീ.)], ആനന്ദ, തഥാഗതോ ഭിക്ഖുസങ്ഘം ആരബ്ഭ കിഞ്ചിദേവ ഉദാഹരിസ്സതി! ഏതരഹി ഖോ പനാഹം, ആനന്ദ, ജിണ്ണോ വുദ്ധോ മഹല്ലകോ അദ്ധഗതോ വയോഅനുപ്പത്തോ. ആസീതികോ മേ വയോ വത്തതി. സേയ്യഥാപി, ആനന്ദ, ജജ്ജരസകടം [ജരസകടം (സബ്ബത്ഥ)] വേളമിസ്സകേന [വേഗമിസ്സകേന (സീ.), വേളുമിസ്സകേന (സ്യാ. കം.), വേധമിസ്സകേന (പീ. ക.), വേഖമിസ്സകേന (ക.)] യാപേതി; ഏവമേവ ഖോ, ആനന്ദ, വേധമിസ്സകേന മഞ്ഞേ തഥാഗതസ്സ കായോ യാപേതി.

‘‘യസ്മിം, ആനന്ദ, സമയേ തഥാഗതോ സബ്ബനിമിത്താനം അമനസികാരാ ഏകച്ചാനം വേദനാനം നിരോധാ അനിമിത്തം ചേതോസമാധിം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, ഫാസുതരോ [ഫാസുതരം (സബ്ബത്ഥ)], ആനന്ദ, തസ്മിം സമയേ തഥാഗതസ്സ കായോ ഹോതി [തഥാഗതസ്സ ഹോതി (ബഹൂസു)]. തസ്മാതിഹാനന്ദ, അത്തദീപാ വിഹരഥ അത്തസരണാ അനഞ്ഞസരണാ, ധമ്മദീപാ ധമ്മസരണാ അനഞ്ഞസരണാ.

‘‘കഥഞ്ചാനന്ദ, ഭിക്ഖു അത്തദീപോ വിഹരതി അത്തസരണോ അനഞ്ഞസരണോ, ധമ്മദീപോ ധമ്മസരണോ അനഞ്ഞസരണോ? ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖു കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; വേദനാസു…പേ… ചിത്തേ…പേ… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. ഏവം ഖോ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു അത്തദീപോ വിഹരതി അത്തസരണോ അനഞ്ഞസരണോ, ധമ്മദീപോ ധമ്മസരണോ അനഞ്ഞസരണോ. യേ ഹി കേചി, ആനന്ദ, ഏതരഹി വാ മമച്ചയേ വാ അത്തദീപാ വിഹരിസ്സന്തി അത്തസരണാ അനഞ്ഞസരണാ, ധമ്മദീപാ ധമ്മസരണാ അനഞ്ഞസരണാ; തമതഗ്ഗേ മേതേ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖൂ ഭവിസ്സന്തി യേ കേചി സിക്ഖാകാമാ’’തി. നവമം.

൧൦. ഭിക്ഖുനുപസ്സയസുത്തം

൩൭൬. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ യേന അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖുനുപസ്സയോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. അഥ ഖോ സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖുനിയോ യേനായസ്മാ ആനന്ദോ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ താ ഭിക്ഖുനിയോ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഏതദവോചും –

‘‘ഇധ, ഭന്തേ ആനന്ദ, സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖുനിയോ ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസു സുപ്പതിട്ഠിതചിത്താ [സുപട്ഠിതചിത്താ (സീ. പീ. ക.)] വിഹരന്തിയോ ഉളാരം പുബ്ബേനാപരം വിസേസം സഞ്ജാനന്തീ’’തി [സമ്പജാനന്തീതി (ക.)]. ‘‘ഏവമേതം, ഭഗിനിയോ, ഏവമേതം, ഭഗിനിയോ! യോ ഹി കോചി, ഭഗിനിയോ, ഭിക്ഖു വാ ഭിക്ഖുനീ വാ ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസു സുപ്പതിട്ഠിതചിത്തോ വിഹരതി, തസ്സേതം പാടികങ്ഖം – ‘ഉളാരം പുബ്ബേനാപരം വിസേസം സഞ്ജാനിസ്സതീ’’’തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ താ ഭിക്ഖുനിയോ ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേത്വാ സമാദപേത്വാ സമുത്തേജേത്വാ സമ്പഹംസേത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പക്കാമി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ സാവത്ഥിയം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിം; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിം. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച –

‘‘ഇധാഹം, ഭന്തേ, പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ യേന അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖുനുപസ്സയോ തേനുപസങ്കമിം; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദിം. അഥ ഖോ, ഭന്തേ, സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖുനിയോ യേനാഹം തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ മം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ, ഭന്തേ, താ ഭിക്ഖുനിയോ മം ഏതദവോചും – ‘ഇധ, ഭന്തേ ആനന്ദ, സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖുനിയോ ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസു സുപ്പതിട്ഠിതചിത്താ വിഹരന്തിയോ ഉളാരം പുബ്ബേനാപരം വിസേസം സഞ്ജാനന്തീ’തി. ഏവം വുത്താഹം, ഭന്തേ, താ ഭിക്ഖുനിയോ ഏതദവോചം – ‘ഏവമേതം, ഭഗിനിയോ, ഏവമേതം, ഭഗിനിയോ! യോ ഹി കോചി, ഭഗിനിയോ, ഭിക്ഖു വാ ഭിക്ഖുനീ വാ ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസു സുപ്പതിട്ഠിതചിത്തോ വിഹരതി, തസ്സേതം പാടികങ്ഖം – ഉളാരം പുബ്ബേനാപരം വിസേസം സഞ്ജാനിസ്സതീ’’’തി.

‘‘ഏവമേതം, ആനന്ദ, ഏവമേതം, ആനന്ദ! യോ ഹി കോചി, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു വാ ഭിക്ഖുനീ വാ ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസു സുപ്പതിട്ഠിതചിത്തോ വിഹരതി, തസ്സേതം പാടികങ്ഖം – ‘ഉളാരം പുബ്ബേനാപരം വിസേസം സഞ്ജാനിസ്സതി’’’ [സഞ്ജാനിസ്സതീതി (ബഹൂസു)].

‘‘കതമേസു ചതൂസു? ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖു കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. തസ്സ കായേ കായാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ കായാരമ്മണോ വാ ഉപ്പജ്ജതി കായസ്മിം പരിളാഹോ, ചേതസോ വാ ലീനത്തം, ബഹിദ്ധാ വാ ചിത്തം വിക്ഖിപതി. തേനാനന്ദ [തേനഹാനന്ദ (സീ.)], ഭിക്ഖുനാ കിസ്മിഞ്ചിദേവ പസാദനീയേ നിമിത്തേ ചിത്തം പണിദഹിതബ്ബം. തസ്സ കിസ്മിഞ്ചിദേവ പസാദനീയേ നിമിത്തേ ചിത്തം പണിദഹതോ പാമോജ്ജം ജായതി. പമുദിതസ്സ പീതി ജായതി. പീതിമനസ്സ കായോ പസ്സമ്ഭതി. പസ്സദ്ധകായോ സുഖം വേദയതി [വേദിയതി (സീ.)]. സുഖിനോ ചിത്തം സമാധിയതി. സോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘യസ്സ ഖ്വാഹം അത്ഥായ ചിത്തം പണിദഹിം, സോ മേ അത്ഥോ അഭിനിപ്ഫന്നോ. ഹന്ദ, ദാനി പടിസംഹരാമീ’തി. സോ പടിസംഹരതി ചേവ ന ച വിതക്കേതി ന ച വിചാരേതി. ‘അവിതക്കോമ്ഹി അവിചാരോ, അജ്ഝത്തം സതിമാ സുഖമസ്മീ’തി പജാനാതി’’.

‘‘പുന ചപരം, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു വേദനാസു…പേ… ചിത്തേ…പേ… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. തസ്സ ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ ധമ്മാരമ്മണോ വാ ഉപ്പജ്ജതി കായസ്മിം പരിളാഹോ, ചേതസോ വാ ലീനത്തം, ബഹിദ്ധാ വാ ചിത്തം വിക്ഖിപതി. തേനാനന്ദ, ഭിക്ഖുനാ കിസ്മിഞ്ചിദേവ പസാദനീയേ നിമിത്തേ ചിത്തം പണിദഹിതബ്ബം. തസ്സ കിസ്മിഞ്ചിദേവ പസാദനീയേ നിമിത്തേ ചിത്തം പണിദഹതോ പാമോജ്ജം ജായതി. പമുദിതസ്സ പീതി ജായതി. പീതിമനസ്സ കായോ പസ്സമ്ഭതി. പസ്സദ്ധകായോ സുഖം വേദയതി. സുഖിനോ ചിത്തം സമാധിയതി. സോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘യസ്സ ഖ്വാഹം അത്ഥായ ചിത്തം പണിദഹിം, സോ മേ അത്ഥോ അഭിനിപ്ഫന്നോ. ഹന്ദ, ദാനി പടിസംഹരാമീ’തി. സോ പടിസംഹരതി ചേവ ന ച വിതക്കേതി ന ച വിചാരേതി. ‘അവിതക്കോമ്ഹി അവിചാരോ, അജ്ഝത്തം സതിമാ സുഖമസ്മീ’തി പജാനാതി. ഏവം ഖോ, ആനന്ദ, പണിധായ ഭാവനാ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ചാനന്ദ, അപ്പണിധായ ഭാവനാ ഹോതി? ബഹിദ്ധാ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു ചിത്തം അപ്പണിധായ ‘അപ്പണിഹിതം മേ ബഹിദ്ധാ ചിത്ത’ന്തി പജാനാതി. അഥ പച്ഛാപുരേ ‘അസംഖിത്തം വിമുത്തം അപ്പണിഹിത’ന്തി പജാനാതി. അഥ ച പന ‘കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരാമി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ സുഖമസ്മീ’തി പജാനാതി. ബഹിദ്ധാ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു ചിത്തം അപ്പണിധായ ‘അപ്പണിഹിതം മേ ബഹിദ്ധാ ചിത്ത’ന്തി പജാനാതി. അഥ പച്ഛാപുരേ ‘അസംഖിത്തം വിമുത്തം അപ്പണിഹിത’ന്തി പജാനാതി. അഥ ച പന ‘വേദനാസു വേദനാനുപസ്സീ വിഹരാമി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ സുഖമസ്മീ’തി പജാനാതി. ബഹിദ്ധാ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു ചിത്തം അപ്പണിധായ ‘അപ്പണിഹിതം മേ ബഹിദ്ധാ ചിത്ത’ന്തി പജാനാതി. അഥ പച്ഛാപുരേ ‘അസംഖിത്തം വിമുത്തം അപ്പണിഹിത’ന്തി പജാനാതി. അഥ ച പന ‘ചിത്തേ ചിത്താനുപസ്സീ വിഹരാമി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ സുഖമസ്മീ’തി പജാനാതി. ബഹിദ്ധാ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു ചിത്തം അപ്പണിധായ ‘അപ്പണിഹിതം മേ ബഹിദ്ധാ ചിത്ത’ന്തി പജാനാതി. അഥ പച്ഛാപുരേ ‘അസംഖിത്തം വിമുത്തം അപ്പണിഹിത’ന്തി പജാനാതി. അഥ ച പന ‘ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരാമി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ സുഖമസ്മീ’തി പജാനാതി. ഏവം ഖോ, ആനന്ദ, അപ്പണിധായ ഭാവനാ ഹോതി.

‘‘ഇതി ഖോ, ആനന്ദ, ദേസിതാ മയാ പണിധായ ഭാവനാ, ദേസിതാ അപ്പണിധായ ഭാവനാ. യം, ആനന്ദ, സത്ഥാരാ കരണീയം സാവകാനം ഹിതേസിനാ അനുകമ്പകേന അനുകമ്പം ഉപാദായ, കതം വോ തം മയാ. ഏതാനി, ആനന്ദ, രുക്ഖമൂലാനി, ഏതാനി സുഞ്ഞാഗാരാനി! ഝായഥാനന്ദ, മാ പമാദത്ഥ; മാ പച്ഛാ വിപ്പടിസാരിനോ അഹുവത്ഥ! അയം വോ അമ്ഹാകം അനുസാസനീ’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദീതി. ദസമം.

അമ്ബപാലിവഗ്ഗോ പഠമോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

അമ്ബപാലി സതോ ഭിക്ഖു, സാലാ കുസലരാസി ച;

സകുണഗ്ധി മക്കടോ സൂദോ, ഗിലാനോ ഭിക്ഖുനുപസ്സയോതി.

൨. നാലന്ദവഗ്ഗോ

൧. മഹാപുരിസസുത്തം

൩൭൭. സാവത്ഥിനിദാനം. അഥ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘‘മഹാപുരിസോ, മഹാപുരിസോ’തി, ഭന്തേ, വുച്ചതി. കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, മഹാപുരിസോ ഹോതീ’’തി? ‘‘വിമുത്തചിത്തത്താ ഖ്വാഹം, സാരിപുത്ത, ‘മഹാപുരിസോ’തി വദാമി. അവിമുത്തചിത്തത്താ ‘നോ മഹാപുരിസോ’തി വദാമി’’.

‘‘കഥഞ്ച, സാരിപുത്ത, വിമുത്തചിത്തോ ഹോതി? ഇധ, സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖു കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. തസ്സ കായേ കായാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ ചിത്തം വിരജ്ജതി, വിമുച്ചതി അനുപാദായ ആസവേഹി. വേദനാസു…പേ… ചിത്തേ…പേ… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. തസ്സ ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ ചിത്തം വിരജ്ജതി, വിമുച്ചതി അനുപാദായ ആസവേഹി. ഏവം ഖോ, സാരിപുത്ത, വിമുത്തചിത്തോ ഹോതി. വിമുത്തചിത്തത്താ ഖ്വാഹം, സാരിപുത്ത, ‘മഹാപുരിസോ’തി വദാമി. അവിമുത്തചിത്തത്താ ‘നോ മഹാപുരിസോ’തി വദാമീ’’തി. പഠമം.

൨. നാലന്ദസുത്തം

൩൭൮. ഏകം സമയം ഭഗവാ നാലന്ദായം വിഹരതി പാവാരികമ്ബവനേ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഏവംപസന്നോ അഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതി! ന ചാഹു, ന ച ഭവിസ്സതി, ന ചേതരഹി വിജ്ജതി അഞ്ഞോ സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ഭഗവതാ ഭിയ്യോഭിഞ്ഞതരോ, യദിദം – സമ്ബോധിയ’’ന്തി. ‘‘ഉളാരാ ഖോ ത്യായം, സാരിപുത്ത, ആസഭീ വാചാ ഭാസിതാ, ഏകംസോ ഗഹിതോ, സീഹനാദോ നദിതോ – ‘ഏവംപസന്നോ അഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതി! ന ചാഹു, ന ച ഭവിസ്സതി ന ചേതരഹി വിജ്ജതി അഞ്ഞോ സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ഭഗവതാ ഭിയ്യോഭിഞ്ഞതരോ, യദിദം – സമ്ബോധിയ’’’ന്തി.

‘‘കിം നു തേ, സാരിപുത്ത, യേ തേ അഹേസും അതീതമദ്ധാനം അരഹന്തോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ, സബ്ബേ തേ ഭഗവന്തോ ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച വിദിതാ – ‘ഏവംസീലാ തേ ഭഗവന്തോ അഹേസും’ ഇതി വാ, ‘ഏവംധമ്മാ തേ ഭഗവന്തോ അഹേസും’ ഇതി വാ, ‘ഏവംപഞ്ഞാ തേ ഭഗവന്തോ അഹേസും’ ഇതി വാ, ‘ഏവംവിഹാരിനോ തേ ഭഗവന്തോ അഹേസും’ ഇതി വാ, ‘ഏവംവിമുത്താ തേ ഭഗവന്തോ അഹേസും’ ഇതി വാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’!

‘‘കിം പന തേ, സാരിപുത്ത, യേ തേ ഭവിസ്സന്തി അനാഗതമദ്ധാനം അരഹന്തോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ, സബ്ബേ തേ ഭഗവന്തോ ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച വിദിതാ – ‘ഏവംസീലാ തേ ഭഗവന്തോ ഭവിസ്സന്തി’ ഇതി വാ, ‘ഏവംധമ്മാ തേ ഭഗവന്തോ ഭവിസ്സന്തി’ ഇതി വാ, ‘ഏവംപഞ്ഞാ തേ ഭഗവന്തോ ഭവിസ്സന്തി’ ഇതി വാ, ‘ഏവംവിഹാരിനോ തേ ഭഗവന്തോ ഭവിസ്സന്തി’ ഇതി വാ, ‘ഏവംവിമുത്താ തേ ഭഗവന്തോ ഭവിസ്സന്തി’ ഇതി വാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.

‘‘കിം പന ത്യാഹം [കിം പന തേ (സീ.)], സാരിപുത്ത, ഏതരഹി, അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച വിദിതോ – ‘ഏവംസീലോ ഭഗവാ’ ഇതി വാ, ‘ഏവംധമ്മോ ഭഗവാ’ ഇതി വാ, ‘ഏവംപഞ്ഞോ ഭഗവാ’ ഇതി വാ, ‘ഏവംവിഹാരീ ഭഗവാ’ ഇതി വാ, ‘ഏവംവിമുത്തോ ഭഗവാ’ ഇതി വാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.

‘‘ഏത്ഥ ച തേ, സാരിപുത്ത, അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നേസു അരഹന്തേസു സമ്മാസമ്ബുദ്ധേസു ചേതോപരിയഞാണം [ചേതോപരിയായഞാണം (ബഹൂസു)] നത്ഥി. അഥ കിഞ്ചരഹി ത്യായം, സാരിപുത്ത, ഉളാരാ ആസഭീ വാചാ ഭാസിതാ, ഏകംസോ ഗഹിതോ, സീഹനാദോ നദിതോ – ‘ഏവംപസന്നോ അഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതി! ന ചാഹു, ന ച ഭവിസ്സതി, ന ചേതരഹി വിജ്ജതി അഞ്ഞോ സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ഭഗവതാ’ ഭിയ്യോഭിഞ്ഞതരോ, യദിദം – സമ്ബോധിയ’’ന്തി?

‘‘ന ഖോ മേ [ന ഖോ മേ തം (സ്യാ. കം. ക.)], ഭന്തേ, അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നേസു അരഹന്തേസു സമ്മാസമ്ബുദ്ധേസു ചേതോപരിയഞാണം അത്ഥി, അപി ച മേ ധമ്മന്വയോ വിദിതോ. സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ, രഞ്ഞോ പച്ചന്തിമം നഗരം ദള്ഹുദ്ധാപം [ദള്ഹുദ്ദാപം (സീ. പീ. ക.), ദള്ഹദ്ധാപം (സ്യാ. കം.)] ദള്ഹപാകാരതോരണം ഏകദ്വാരം. തത്രസ്സ ദോവാരികോ പണ്ഡിതോ ബ്യത്തോ മേധാവീ അഞ്ഞാതാനം നിവാരേതാ ഞാതാനം പവേസേതാ. സോ തസ്സ നഗരസ്സ സമന്താ അനുപരിയായപഥം അനുക്കമമാനോ ന പസ്സേയ്യ പാകാരസന്ധിം വാ പാകാരവിവരം വാ, അന്തമസോ ബിളാരനിക്ഖമനമത്തമ്പി. തസ്സ ഏവമസ്സ – ‘യേ ഖോ കേചി ഓളാരികാ പാണാ ഇമം നഗരം പവിസന്തി വാ നിക്ഖമന്തി വാ, സബ്ബേ തേ ഇമിനാവ ദ്വാരേന പവിസന്തി വാ നിക്ഖമന്തി വാ’തി. ഏവമേവ ഖോ മേ, ഭന്തേ, ധമ്മന്വയോ വിദിതോ – ‘യേപി തേ, ഭന്തേ, അഹേസും അതീതമദ്ധാനം അരഹന്തോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ, സബ്ബേ തേ ഭഗവന്തോ പഞ്ച നീവരണേ പഹായ, ചേതസോ ഉപക്കിലേസേ പഞ്ഞായ ദുബ്ബലീകരണേ, ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസു സുപ്പതിട്ഠിതചിത്താ, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ യഥാഭൂതം ഭാവേത്വാ, അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുജ്ഝിംസു. യേപി തേ, ഭന്തേ, ഭവിസ്സന്തി അനാഗതമദ്ധാനം അരഹന്തോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ, സബ്ബേ തേ ഭഗവന്തോ പഞ്ച നീവരണേ പഹായ, ചേതസോ ഉപക്കിലേസേ പഞ്ഞായ ദുബ്ബലീകരണേ, ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസു സുപ്പതിട്ഠിതചിത്താ, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ യഥാഭൂതം ഭാവേത്വാ, അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുജ്ഝിസ്സന്തി. ഭഗവാപി, ഭന്തേ, ഏതരഹി അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ പഞ്ച നീവരണേ പഹായ, ചേതസോ ഉപക്കിലേസേ പഞ്ഞായ ദുബ്ബലീകരണേ, ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസു സുപ്പതിട്ഠിതചിത്തോ, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ യഥാഭൂതം ഭാവേത്വാ, അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോ’’’തി.

‘‘സാധു സാധു, സാരിപുത്ത! തസ്മാതിഹ ത്വം, സാരിപുത്ത, ഇമം ധമ്മപരിയായം അഭിക്ഖണം ഭാസേയ്യാസി ഭിക്ഖൂനം ഭിക്ഖുനീനം ഉപാസകാനം ഉപാസികാനം. യേസമ്പി ഹി, സാരിപുത്ത, മോഘപുരിസാനം ഭവിസ്സതി തഥാഗതേ കങ്ഖാ വാ വിമതി വാ, തേസമ്പിമം ധമ്മപരിയായം സുത്വാ യാ തഥാഗതേ കങ്ഖാ വാ വിമതി വാ സാ പഹീയിസ്സതീ’’തി. ദുതിയം.

൩. ചുന്ദസുത്തം

൩൭൯. ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ മഗധേസു വിഹരതി നാലകഗാമകേ ആബാധികോ ദുക്ഖിതോ ബാള്ഹഗിലാനോ. ചുന്ദോ ച സമണുദ്ദേസോ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ ഉപട്ഠാകോ ഹോതി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ തേനേവ ആബാധേന പരിനിബ്ബായി. അഥ ഖോ ചുന്ദോ സമണുദ്ദേസോ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ പത്തചീവരമാദായ യേന സാവത്ഥി ജേതവനം അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമോ യേനായസ്മാ ആനന്ദോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ചുന്ദോ സമണുദ്ദേസോ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഏതദവോച – ‘‘ആയസ്മാ, ഭന്തേ, സാരിപുത്തോ പരിനിബ്ബുതോ. ഇദമസ്സ പത്തചീവര’’ന്തി.

‘‘അത്ഥി ഖോ ഇദം, ആവുസോ ചുന്ദ, കഥാപാഭതം ഭഗവന്തം ദസ്സനായ. ആയാമാവുസോ ചുന്ദ, യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിസ്സാമ; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസ്സാമാ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ചുന്ദോ സമണുദ്ദേസോ ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ പച്ചസ്സോസി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ ച ആനന്ദോ ചുന്ദോ ച സമണുദ്ദേസോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അയം, ഭന്തേ, ചുന്ദോ സമണുദ്ദേസോ ഏവമാഹ – ‘ആയസ്മാ, ഭന്തേ, സാരിപുത്തോ പരിനിബ്ബുതോ; ഇദമസ്സ പത്തചീവര’ന്തി. അപി ച മേ, ഭന്തേ, മധുരകജാതോ വിയ കായോ, ദിസാപി മേ ന പക്ഖായന്തി, ധമ്മാപി മം നപ്പടിഭന്തി ‘ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ പരിനിബ്ബുതോ’തി സുത്വാ’’.

‘‘കിം നു ഖോ തേ, ആനന്ദ, സാരിപുത്തോ സീലക്ഖന്ധം വാ ആദായ പരിനിബ്ബുതോ, സമാധിക്ഖന്ധം വാ ആദായ പരിനിബ്ബുതോ, പഞ്ഞാക്ഖന്ധം വാ ആദായ പരിനിബ്ബുതോ, വിമുത്തിക്ഖന്ധം വാ ആദായ പരിനിബ്ബുതോ, വിമുത്തിഞാണദസ്സനക്ഖന്ധം വാ ആദായ പരിനിബ്ബുതോ’’തി? ‘‘ന ച ഖോ മേ, ഭന്തേ, ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ സീലക്ഖന്ധം വാ ആദായ പരിനിബ്ബുതോ, സമാധിക്ഖന്ധം വാ…പേ… പഞ്ഞാക്ഖന്ധം വാ… വിമുത്തിക്ഖന്ധം വാ… വിമുത്തിഞാണദസ്സനക്ഖന്ധം വാ ആദായ പരിനിബ്ബുതോ. അപി ച മേ, ഭന്തേ, ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഓവാദകോ അഹോസി ഓതിണ്ണോ വിഞ്ഞാപകോ സന്ദസ്സകോ സമാദപകോ സമുത്തേജകോ സമ്പഹംസകോ, അകിലാസു ധമ്മദേസനായ, അനുഗ്ഗാഹകോ സബ്രഹ്മചാരീനം. തം മയം ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ ധമ്മോജം ധമ്മഭോഗം ധമ്മാനുഗ്ഗഹം അനുസ്സരാമാ’’തി.

‘‘നനു തം, ആനന്ദ, മയാ പടികച്ചേവ [പടിഗച്ചേവ (സീ. പീ.)] അക്ഖാതം – ‘സബ്ബേഹി പിയേഹി മനാപേഹി നാനാഭാവോ വിനാഭാവോ അഞ്ഞഥാഭാവോ. തം കുതേത്ഥ, ആനന്ദ, ലബ്ഭാ! യം തം ജാതം ഭൂതം സങ്ഖതം പലോകധമ്മം, തം വത മാ പലുജ്ജീതി – നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. സേയ്യഥാപി, ആനന്ദ, മഹതോ രുക്ഖസ്സ തിട്ഠതോ സാരവതോ യോ മഹന്തതരോ ഖന്ധോ സോ പലുജ്ജേയ്യ; ഏവമേവ ഖോ ആനന്ദ, മഹതോ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ തിട്ഠതോ സാരവതോ സാരിപുത്തോ പരിനിബ്ബുതോ. തം കുതേത്ഥ, ആനന്ദ, ലബ്ഭാ! യം തം ജാതം ഭൂതം സങ്ഖതം പലോകധമ്മം, തം വത മാ പലുജ്ജീ’തി – നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. തസ്മാതിഹാനന്ദ, അത്തദീപാ വിഹരഥ അത്തസരണാ അനഞ്ഞസരണാ, ധമ്മദീപാ ധമ്മസരണാ അനഞ്ഞസരണാ.

‘‘കഥഞ്ചാനന്ദ, ഭിക്ഖു അത്തദീപോ വിഹരതി അത്തസരണോ അനഞ്ഞസരണോ, ധമ്മദീപോ ധമ്മസരണോ അനഞ്ഞസരണോ? ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖു കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; വേദനാസു…പേ… ചിത്തേ…പേ… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. ഏവം ഖോ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു അത്തദീപോ വിഹരതി അത്തസരണോ അനഞ്ഞസരണോ, ധമ്മദീപോ ധമ്മസരണോ അനഞ്ഞസരണോ. യേ ഹി കേചി, ആനന്ദ, ഏതരഹി വാ മമച്ചയേ വാ അത്തദീപാ വിഹരിസ്സന്തി അത്തസരണാ അനഞ്ഞസരണാ, ധമ്മദീപാ ധമ്മസരണാ അനഞ്ഞസരണാ; തമതഗ്ഗേ മേതേ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖൂ ഭവിസ്സന്തി യേ കേചി സിക്ഖാകാമാ’’തി. തതിയം.

൪. ഉക്കചേലസുത്തം

൩൮൦. ഏകം സമയം ഭഗവാ വജ്ജീസു വിഹരതി ഉക്കചേലായം ഗങ്ഗായ നദിയാ തീരേ മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം അചിരപരിനിബ്ബുതേസു സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനേസു. തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവാ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ അജ്ഝോകാസേ നിസിന്നോ ഹോതി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ തുണ്ഹീഭൂതം ഭിക്ഖുസങ്ഘം അനുവിലോകേത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘അപി മ്യായം, ഭിക്ഖവേ, പരിസാ സുഞ്ഞാ വിയ ഖായതി പരിനിബ്ബുതേസു സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനേസു. അസുഞ്ഞാ മേ, ഭിക്ഖവേ, പരിസാ ഹോതി, അനപേക്ഖാ തസ്സം ദിസായം ഹോതി, യസ്സം ദിസായം സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനാ വിഹരന്തി. യേ ഹി തേ, ഭിക്ഖവേ, അഹേസും അതീതമദ്ധാനം അരഹന്തോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ, തേസമ്പി ഭഗവന്താനം ഏതപ്പരമംയേവ സാവകയുഗം [ഏതപരമംയേവ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] അഹോസി – സേയ്യഥാപി മയ്ഹം സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനാ. യേപി തേ, ഭിക്ഖവേ, ഭവിസ്സന്തി അനാഗതമദ്ധാനം അരഹന്തോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ, തേസമ്പി ഭഗവന്താനം ഏതപ്പരമംയേവ സാവകയുഗം ഭവിസ്സതി – സേയ്യഥാപി മയ്ഹം സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനാ. അച്ഛരിയം, ഭിക്ഖവേ, സാവകാനം! അബ്ഭുതം, ഭിക്ഖവേ, സാവകാനം! സത്ഥു ച നാമ സാസനകരാ ഭവിസ്സന്തി ഓവാദപ്പടികരാ, ചതുന്നഞ്ച പരിസാനം പിയാ ഭവിസ്സന്തി മനാപാ ഗരുഭാവനീയാ ച! അച്ഛരിയം, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതസ്സ, അബ്ഭുതം, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതസ്സ! ഏവരൂപേപി നാമ സാവകയുഗേ പരിനിബ്ബുതേ നത്ഥി തഥാഗതസ്സ സോകോ വാ പരിദേവോ വാ! തം കുതേത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ലബ്ഭാ! യം തം ജാതം ഭൂതം സങ്ഖതം പലോകധമ്മം, തം വത മാ പലുജ്ജീതി – നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, മഹതോ രുക്ഖസ്സ തിട്ഠതോ സാരവതോ യേ മഹന്തതരാ ഖന്ധാ തേ പലുജ്ജേയ്യും; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, മഹതോ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ തിട്ഠതോ സാരവതോ സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനാ പരിനിബ്ബുതാ. തം കുതേത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ലബ്ഭാ! യം തം ജാതം ഭൂതം സങ്ഖതം പലോകധമ്മം, തം വത മാ പലുജ്ജീതി – നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, അത്തദീപാ വിഹരഥ അത്തസരണാ അനഞ്ഞസരണാ, ധമ്മദീപാ ധമ്മസരണാ അനഞ്ഞസരണാ.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അത്തദീപോ വിഹരതി അത്തസരണോ അനഞ്ഞസരണോ, ധമ്മദീപോ ധമ്മസരണോ അനഞ്ഞസരണോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; വേദനാസു…പേ… ചിത്തേ…പേ… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അത്തദീപോ വിഹരതി അത്തസരണോ അനഞ്ഞസരണോ, ധമ്മദീപോ ധമ്മസരണോ അനഞ്ഞസരണോ. യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി വാ മമച്ചയേ വാ അത്തദീപാ വിഹരിസ്സന്തി അത്തസരണാ അനഞ്ഞസരണാ, ധമ്മദീപാ ധമ്മസരണാ അനഞ്ഞസരണാ; തമതഗ്ഗേ മേതേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ ഭവിസ്സന്തി യേ കേചി സിക്ഖാകാമാ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. ബാഹിയസുത്തം

൩൮൧. സാവത്ഥിനിദാനം. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ബാഹിയോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ബാഹിയോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സാധു മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ സംഖിത്തേന ധമ്മം ദേസേതു, യമഹം ഭഗവതോ ധമ്മം സുത്വാ ഏകോ വൂപകട്ഠോ അപ്പമത്തോ ആതാപീ പഹിതത്തോ വിഹരേയ്യ’’ന്തി. ‘‘തസ്മാതിഹ ത്വം, ബാഹിയ, ആദിമേവ വിസോധേഹി കുസലേസു ധമ്മേസു. കോ ചാദി കുസലാനം ധമ്മാനം? സീലഞ്ച സുവിസുദ്ധം, ദിട്ഠി ച ഉജുകാ. യതോ ച ഖോ തേ, ബാഹിയ, സീലഞ്ച സുവിസുദ്ധം ഭവിസ്സതി, ദിട്ഠി ച ഉജുകാ, തതോ ത്വം, ബാഹിയ, സീലം നിസ്സായ സീലേ പതിട്ഠായ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനേ ഭാവേയ്യാസി’’.

‘‘കതമേ ചത്താരോ? ഇധ, ത്വം, ബാഹിയ, കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരാഹി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; വേദനാസു…പേ… ചിത്തേ…പേ… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരാഹി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. യതോ ഖോ ത്വം, ബാഹിയ, സീലം നിസ്സായ സീലേ പതിട്ഠായ ഇമേ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനേ ഏവം ഭാവേസ്സസി, തതോ തുയ്ഹം, ബാഹിയ, യാ രത്തി വാ ദിവസോ വാ ആഗമിസ്സതി, വുദ്ധിയേവ പാടികങ്ഖാ കുസലേസു ധമ്മേസു, നോ പരിഹാനീ’’തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ ബാഹിയോ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ബാഹിയോ ഏകോ വൂപകട്ഠോ അപ്പമത്തോ ആതാപീ പഹിതത്തോ വിഹരന്തോ നചിരസ്സേവ – യസ്സത്ഥായ കുലപുത്താ സമ്മദേവ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജന്തി, തദനുത്തരം – ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാനം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹാസി. ‘‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’’തി അബ്ഭഞ്ഞാസി. അഞ്ഞതരോ ച പനായസ്മാ ബാഹിയോ അരഹതം അഹോസീതി. പഞ്ചമം.

൬. ഉത്തിയസുത്തം

൩൮൨. സാവത്ഥിനിദാനം. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ഉത്തിയോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി…പേ… ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ഉത്തിയോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സാധു മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ സംഖിത്തേന ധമ്മം ദേസേതു, യമഹം ഭഗവതോ ധമ്മം സുത്വാ ഏകോ വൂപകട്ഠോ അപ്പമത്തോ ആതാപീ പഹിതത്തോ വിഹരേയ്യ’’ന്തി. ‘‘തസ്മാതിഹ ത്വം, ഉത്തിയ, ആദിമേവ വിസോധേഹി കുസലേസു ധമ്മേസു. കോ ചാദി കുസലാനം ധമ്മാനം? സീലഞ്ച സുവിസുദ്ധം, ദിട്ഠി ച ഉജുകാ. യതോ ച ഖോ തേ, ഉത്തിയ, സീലഞ്ച സുവിസുദ്ധം ഭവിസ്സതി, ദിട്ഠി ച ഉജുകാ, തതോ ത്വം, ഉത്തിയ, സീലം നിസ്സായ സീലേ പതിട്ഠായ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനേ ഭാവേയ്യാസി’’.

‘‘കതമേ ചത്താരോ? ഇധ ത്വം, ഉത്തിയ, കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരാഹി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; വേദനാസു…പേ… ചിത്തേ…പേ… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരാഹി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. യതോ ഖോ ത്വം, ഉത്തിയ, സീലം നിസ്സായ സീലേ പതിട്ഠായ ഇമേ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനേ ഏവം ഭാവേസ്സസി, തതോ ത്വം, ഉത്തിയ, ഗമിസ്സസി മച്ചുധേയ്യസ്സ പാര’’ന്തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ ഉത്തിയോ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ഉത്തിയോ ഏകോ വൂപകട്ഠോ അപ്പമത്തോ ആതാപീ പഹിതത്തോ വിഹരന്തോ നചിരസ്സേവ – യസ്സത്ഥായ കുലപുത്താ സമ്മദേവ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജന്തി, തദനുത്തരം – ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാനം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹാസി. ‘‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’’തി അബ്ഭഞ്ഞാസി. അഞ്ഞതരോ ച പനായസ്മാ ഉത്തിയോ അരഹതം അഹോസീതി. ഛട്ഠം.

൭. അരിയസുത്തം

൩൮൩. ‘‘ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, സതിപട്ഠാനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ അരിയാ നിയ്യാനികാ നിയ്യന്തി തക്കരസ്സ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായ. കതമേ ചത്താരോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; വേദനാസു…പേ… ചിത്തേ…പേ… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ അരിയാ നിയ്യാനികാ നിയ്യന്തി തക്കരസ്സ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായാ’’തി. സത്തമം.

൮. ബ്രഹ്മസുത്തം

൩൮൪. ഏകം സമയം ഭഗവാ ഉരുവേലായം വിഹരതി നജ്ജാ നേരഞ്ജരായ തീരേ അജപാലനിഗ്രോധേ പഠമാഭിസമ്ബുദ്ധോ. അഥ ഖോ ഭഗവതോ രഹോഗതസ്സ പടിസല്ലീനസ്സ ഏവം ചേതസോ പരിവിതക്കോ ഉദപാദി – ‘‘ഏകായനോ അയം മഗ്ഗോ സത്താനം വിസുദ്ധിയാ സോകപരിദേവാനം സമതിക്കമായ ദുക്ഖദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമായ ഞായസ്സ അധിഗമായ നിബ്ബാനസ്സ സച്ഛികിരിയായ, യദിദം – ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ’’.

‘‘കതമേ ചത്താരോ? കായേ വാ ഭിക്ഖു കായാനുപസ്സീ വിഹരേയ്യ ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; വേദനാസു വാ ഭിക്ഖു…പേ… ചിത്തേ വാ ഭിക്ഖു…പേ… ധമ്മേസു വാ ഭിക്ഖു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരേയ്യ ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. ഏകായനോ അയം മഗ്ഗോ സത്താനം വിസുദ്ധിയാ സോകപരിദേവാനം സമതിക്കമായ ദുക്ഖദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമായ ഞായസ്സ അധിഗമായ നിബ്ബാനസ്സ സച്ഛികിരിയായ, യദിദം – ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ’’തി.

അഥ ഖോ ബ്രഹ്മാ സഹമ്പതി ഭഗവതോ ചേതസാ ചേതോപരിവിതക്കമഞ്ഞായ – സേയ്യഥാപി നാമ ബലവാ പുരിസോ സമിഞ്ജിതം വാ ബാഹം പസാരേയ്യ, പസാരിതം വാ ബാഹം സമിഞ്ജേയ്യ, ഏവമേവ – ബ്രഹ്മലോകേ അന്തരഹിതോ ഭഗവതോ പുരതോ പാതുരഹോസി. അഥ ഖോ ബ്രഹ്മാ സഹമ്പതി ഏകംസം ഉത്തരാസങ്ഗം കരിത്വാ യേന ഭഗവാ തേനഞ്ജലിം പണാമേത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഏവമേതം, ഭഗവാ, ഏവമേതം, സുഗത! ഏകായനോ അയം, ഭന്തേ, മഗ്ഗോ സത്താനം വിസുദ്ധിയാ സോകപരിദേവാനം സമതിക്കമായ ദുക്ഖദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമായ ഞായസ്സ അധിഗമായ നിബ്ബാനസ്സ സച്ഛികിരിയായ, യദിദം – ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ’’.

‘‘കതമേ ചത്താരോ? കായേ വാ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു കായാനുപസ്സീ വിഹരേയ്യ ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; വേദനാസു വാ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു…പേ… ചിത്തേ വാ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു…പേ… ധമ്മേസു വാ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരേയ്യ ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. ഏകായനോ അയം, ഭന്തേ, മഗ്ഗോ സത്താനം വിസുദ്ധിയാ സോകപരിദേവാനം സമതിക്കമായ ദുക്ഖദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമായ ഞായസ്സ അധിഗമായ നിബ്ബാനസ്സ സച്ഛികിരിയായ, യദിദം – ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ’’തി.

ഇദമവോച ബ്രഹ്മാ സഹമ്പതി. ഇദം വത്വാ അഥാപരം ഏതദവോച –

‘‘ഏകായനം ജാതിഖയന്തദസ്സീ, മഗ്ഗം പജാനാതി ഹിതാനുകമ്പീ;

ഏതേന മഗ്ഗേന തരിംസു പുബ്ബേ, തരിസ്സന്തി യേ ച തരന്തി ഓഘ’’ന്തി. അട്ഠമം;

൯. സേദകസുത്തം

൩൮൫. ഏകം സമയം ഭഗവാ സുമ്ഭേസു വിഹരതി സേദകം നാമ സുമ്ഭാനം നിഗമോ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഭൂതപുബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, ചണ്ഡാലവംസികോ ചണ്ഡാലവംസം ഉസ്സാപേത്വാ മേദകഥാലികം അന്തേവാസിം ആമന്തേസി – ‘ഏഹി ത്വം, സമ്മ മേദകഥാലികേ, ചണ്ഡാലവംസം അഭിരുഹിത്വാ മമ ഉപരിഖന്ധേ തിട്ഠാഹീ’തി. ‘ഏവം, ആചരിയാ’തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, മേദകഥാലികാ അന്തേവാസീ ചണ്ഡാലവംസികസ്സ പടിസ്സുത്വാ ചണ്ഡാലവംസം അഭിരുഹിത്വാ ആചരിയസ്സ ഉപരിഖന്ധേ അട്ഠാസി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചണ്ഡാലവംസികോ മേദകഥാലികം അന്തേവാസിം ഏതദവോച – ‘ത്വം, സമ്മ മേദകഥാലികേ, മമം രക്ഖ, അഹം തം രക്ഖിസ്സാമി. ഏവം മയം അഞ്ഞമഞ്ഞം ഗുത്താ അഞ്ഞമഞ്ഞം രക്ഖിതാ സിപ്പാനി ചേവ ദസ്സേസ്സാമ, ലാഭഞ്ച [ലാഭേ ച (സീ.)] ലച്ഛാമ, സോത്ഥിനാ ച ചണ്ഡാലവംസാ ഓരോഹിസ്സാമാ’തി. ഏവം വുത്തേ, ഭിക്ഖവേ, മേദകഥാലികാ അന്തേവാസീ ചണ്ഡാലവംസികം ഏതദവോച – ‘ന ഖോ പനേതം, ആചരിയ, ഏവം ഭവിസ്സതി. ത്വം, ആചരിയ, അത്താനം രക്ഖ, അഹം അത്താനം രക്ഖിസ്സാമി. ഏവം മയം അത്തഗുത്താ അത്തരക്ഖിതാ സിപ്പാനി ചേവ ദസ്സേസ്സാമ, ലാഭഞ്ച ലച്ഛാമ, സോത്ഥിനാ ച ചണ്ഡാലവംസാ ഓരോഹിസ്സാമാ’’’തി. ‘‘സോ തത്ഥ ഞായോ’’തി ഭഗവാ ഏതദവോച, ‘‘യഥാ മേദകഥാലികാ അന്തേവാസീ ആചരിയം അവോച. അത്താനം, ഭിക്ഖവേ, രക്ഖിസ്സാമീതി സതിപട്ഠാനം സേവിതബ്ബം; പരം രക്ഖിസ്സാമീതി സതിപട്ഠാനം സേവിതബ്ബം. അത്താനം, ഭിക്ഖവേ, രക്ഖന്തോ പരം രക്ഖതി, പരം രക്ഖന്തോ അത്താനം രക്ഖതി’’.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, അത്താനം രക്ഖന്തോ പരം രക്ഖതി? ആസേവനായ, ഭാവനായ, ബഹുലീകമ്മേന – ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അത്താനം രക്ഖന്തോ പരം രക്ഖതി. കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പരം രക്ഖന്തോ അത്താനം രക്ഖതി? ഖന്തിയാ, അവിഹിംസായ, മേത്തചിത്തതായ, അനുദയതായ – ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പരം രക്ഖന്തോ അത്താനം രക്ഖതി. അത്താനം, ഭിക്ഖവേ, രക്ഖിസ്സാമീതി സതിപട്ഠാനം സേവിതബ്ബം; പരം രക്ഖിസ്സാമീതി സതിപട്ഠാനം സേവിതബ്ബം. അത്താനം, ഭിക്ഖവേ, രക്ഖന്തോ പരം രക്ഖതി, പരം രക്ഖന്തോ അത്താനം രക്ഖതീ’’തി. നവമം.

൧൦. ജനപദകല്യാണീസുത്തം

൩൮൬. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സുമ്ഭേസു വിഹരതി സേദകം നാമ സുമ്ഭാനം നിഗമോ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി. ‘‘ഭദന്തേ’’തി തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ‘ജനപദകല്യാണീ, ജനപദകല്യാണീ’തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, മഹാജനകായോ സന്നിപതേയ്യ. ‘സാ ഖോ പനസ്സ ജനപദകല്യാണീ പരമപാസാവിനീ നച്ചേ, പരമപാസാവിനീ ഗീതേ. ജനപദകല്യാണീ നച്ചതി ഗായതീ’തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിയ്യോസോമത്തായ മഹാജനകായോ സന്നിപതേയ്യ. അഥ പുരിസോ ആഗച്ഛേയ്യ ജീവിതുകാമോ അമരിതുകാമോ സുഖകാമോ ദുക്ഖപ്പടികൂലോ. തമേനം ഏവം വദേയ്യ – ‘അയം തേ, അമ്ഭോ പുരിസ, സമതിത്തികോ തേലപത്തോ അന്തരേന ച മഹാസമജ്ജം അന്തരേന ച ജനപദകല്യാണിയാ പരിഹരിതബ്ബോ. പുരിസോ ച തേ ഉക്ഖിത്താസികോ പിട്ഠിതോ പിട്ഠിതോ അനുബന്ധിസ്സതി. യത്ഥേവ നം ഥോകമ്പി ഛഡ്ഡേസ്സതി തത്ഥേവ തേ സിരോ പാതേസ്സതീ’തി. തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, അപി നു സോ പുരിസോ അമും തേലപത്തം അമനസികരിത്വാ ബഹിദ്ധാ പമാദം ആഹരേയ്യാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.

‘‘ഉപമാ ഖോ മ്യായം, ഭിക്ഖവേ, കതാ അത്ഥസ്സ വിഞ്ഞാപനായ. അയം ചേവേത്ഥ അത്ഥോ – സമതിത്തികോ തേലപത്തോതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, കായഗതായ ഏതം സതിയാ അധിവചനം. തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം – ‘കായഗതാ സതി നോ ഭാവിതാ ഭവിസ്സതി ബഹുലീകതാ യാനീകതാ വത്ഥുകതാ അനുട്ഠിതാ പരിചിതാ സുസമാരദ്ധാ’തി. ഏവഞ്ഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സിക്ഖിതബ്ബ’’ന്തി. ദസമം.

നാലന്ദവഗ്ഗോ ദുതിയോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

മഹാപുരിസോ നാലന്ദം, ചുന്ദോ ചേലഞ്ച ബാഹിയോ;

ഉത്തിയോ അരിയോ ബ്രഹ്മാ, സേദകം ജനപദേന ചാതി.

൩. സീലട്ഠിതിവഗ്ഗോ

൧. സീലസുത്തം

൩൮൭. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ആയസ്മാ ച ആനന്ദോ ആയസ്മാ ച ഭദ്ദോ പാടലിപുത്തേ വിഹരന്തി കുക്കുടാരാമേ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ഭദ്ദോ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ യേനായസ്മാ ആനന്ദോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ ആനന്ദേന സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ഭദ്ദോ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഏതദവോച – ‘‘യാനിമാനി, ആവുസോ ആനന്ദ, കുസലാനി സീലാനി വുത്താനി ഭഗവതാ, ഇമാനി കുസലാനി സീലാനി കിമത്ഥിയാനി വുത്താനി ഭഗവതാ’’തി?

‘‘സാധു സാധു, ആവുസോ ഭദ്ദ! ഭദ്ദകോ ഖോ തേ, ആവുസോ ഭദ്ദ, ഉമ്മങ്ഗോ [ഉമ്മഗ്ഗോ (സീ. സ്യാ. കം.)], ഭദ്ദകം പടിഭാനം, കല്യാണീ പരിപുച്ഛാ. ഏവഞ്ഹി ത്വം, ആവുസോ ഭദ്ദ, പുച്ഛസി – ‘യാനിമാനി ആവുസോ ആനന്ദ, കുസലാനി സീലാനി വുത്താനി ഭഗവതാ, ഇമാനി കുസലാനി സീലാനി കിമത്ഥിയാനി വുത്താനി ഭഗവതാ’’’തി? ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി. ‘‘യാനിമാനി, ആവുസോ ഭദ്ദ, കുസലാനി സീലാനി വുത്താനി ഭഗവതാ, ഇമാനി കുസലാനി സീലാനി യാവദേവ ചതുന്നം സതിപട്ഠാനാനം ഭാവനായ വുത്താനി ഭഗവതാ’’.

‘‘കതമേസം ചതുന്നം? ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; വേദനാസു…പേ… ചിത്തേ…പേ… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. യാനിമാനി, ആവുസോ ഭദ്ദ, കുസലാനി സീലാനി വുത്താനി ഭഗവതാ, ഇമാനി കുസലാനി സീലാനി യാവദേവ ഇമേസം ചതുന്നം സതിപട്ഠാനാനം ഭാവനായ വുത്താനി ഭഗവതാ’’തി. പഠമം.

൨. ചിരട്ഠിതിസുത്തം

൩൮൮. തംയേവ നിദാനം. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ഭദ്ദോ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഏതദവോച – ‘‘കോ നു ഖോ, ആവുസോ ആനന്ദ, ഹേതു, കോ പച്ചയോ യേന തഥാഗതേ പരിനിബ്ബുതേ സദ്ധമ്മോ ന ചിരട്ഠിതികോ ഹോതി? കോ പനാവുസോ ആനന്ദ, ഹേതു, കോ പച്ചയോ യേന തഥാഗതേ പരിനിബ്ബുതേ സദ്ധമ്മോ ചിരട്ഠിതികോ ഹോതീ’’തി?

‘‘സാധു സാധു, ആവുസോ ഭദ്ദ! ഭദ്ദകോ ഖോ തേ, ആവുസോ ഭദ്ദ, ഉമ്മങ്ഗോ, ഭദ്ദകം പടിഭാനം, കല്യാണീ പരിപുച്ഛാ. ഏവഞ്ഹി ത്വം, ആവുസോ ഭദ്ദ, പുച്ഛസി – ‘കോ നു ഖോ, ആവുസോ ആനന്ദ, ഹേതു, കോ പച്ചയോ യേന തഥാഗതേ പരിനിബ്ബുതേ സദ്ധമ്മോ ന ചിരട്ഠിതികോ ഹോതി? കോ പനാവുസോ ആനന്ദ, ഹേതു, കോ പച്ചയോ യേന തഥാഗതേ പരിനിബ്ബുതേ സദ്ധമ്മോ ചിരട്ഠിതികോ ഹോതീ’’’തി? ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി. ‘‘ചതുന്നം ഖോ, ആവുസോ, സതിപട്ഠാനാനം അഭാവിതത്താ അബഹുലീകതത്താ തഥാഗതേ പരിനിബ്ബുതേ സദ്ധമ്മോ ന ചിരട്ഠിതികോ ഹോതി. ചതുന്നഞ്ച ഖോ, ആവുസോ, സതിപട്ഠാനാനം ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ തഥാഗതേ പരിനിബ്ബുതേ സദ്ധമ്മോ ചിരട്ഠിതികോ ഹോതി’’.

‘‘കതമേസം ചതുന്നം? ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; വേദനാസു…പേ… ചിത്തേ…പേ… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. ഇമേസം ഖോ, ആവുസോ, ചതുന്നം സതിപട്ഠാനാനം അഭാവിതത്താ അബഹുലീകതത്താ തഥാഗതേ പരിനിബ്ബുതേ സദ്ധമ്മോ ന ചിരട്ഠിതികോ ഹോതി. ഇമേസഞ്ച ഖോ, ആവുസോ, ചതുന്നം സതിപട്ഠാനാനം ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ തഥാഗതേ പരിനിബ്ബുതേ സദ്ധമ്മോ ചിരട്ഠിതികോ ഹോതീ’’തി. ദുതിയം.

൩. പരിഹാനസുത്തം

൩൮൯. ഏകം സമയം ആയസ്മാ ച ആനന്ദോ ആയസ്മാ ച ഭദ്ദോ പാടലിപുത്തേ വിഹരന്തി കുക്കുടാരാമേ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ഭദ്ദോ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ യേനായസ്മാ ആനന്ദോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ ആനന്ദേന സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ഭദ്ദോ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഏതദവോച – ‘‘കോ നു ഖോ, ആവുസോ ആനന്ദ, ഹേതു, കോ പച്ചയോ യേന സദ്ധമ്മപരിഹാനം ഹോതി? കോ നു ഖോ, ആവുസോ ആനന്ദ, ഹേതു, കോ പച്ചയോ യേന സദ്ധമ്മഅപരിഹാനം ഹോതീ’’തി?

‘‘സാധു സാധു, ആവുസോ ഭദ്ദ! ഭദ്ദകോ ഖോ തേ, ആവുസോ ഭദ്ദ, ഉമ്മങ്ഗോ, ഭദ്ദകം പടിഭാനം, കല്യാണീ പരിപുച്ഛാ. ഏവഞ്ഹി ത്വം, ആവുസോ ഭദ്ദ, പുച്ഛസി – ‘കോ നു ഖോ, ആവുസോ ആനന്ദ, ഹേതു, കോ പച്ചയോ യേന സദ്ധമ്മപരിഹാനം ഹോതി? കോ പനാവുസോ ആനന്ദ, ഹേതു, കോ പച്ചയോ യേന സദ്ധമ്മഅപരിഹാനം ഹോതീ’’’തി? ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി. ‘‘ചതുന്നം ഖോ, ആവുസോ, സതിപട്ഠാനാനം അഭാവിതത്താ അബഹുലീകതത്താ സദ്ധമ്മപരിഹാനം ഹോതി. ചതുന്നഞ്ച ഖോ, ആവുസോ, സതിപട്ഠാനാനം ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ സദ്ധമ്മഅപരിഹാനം ഹോതി’’.

‘‘കതമേസം ചതുന്നം? ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; വേദനാസു…പേ… ചിത്തേ…പേ… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. ഇമേസം ഖോ, ആവുസോ, ചതുന്നം സതിപട്ഠാനാനം അഭാവിതത്താ അബഹുലീകതത്താ സദ്ധമ്മപരിഹാനം ഹോതി. ഇമേസഞ്ച ഖോ, ആവുസോ, ചതുന്നം സതിപട്ഠാനാനം ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ സദ്ധമ്മഅപരിഹാനം ഹോതീ’’തി. തതിയം.

൪. സുദ്ധസുത്തം

൩൯൦. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, സതിപട്ഠാനാ. കതമേ ചത്താരോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; വേദനാസു …പേ… ചിത്തേ …പേ… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. അഞ്ഞതരബ്രാഹ്മണസുത്തം

൩൯൧. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. അഥ ഖോ അഞ്ഞതരോ ബ്രാഹ്മണോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സോ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കോ നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, ഹേതു, കോ പച്ചയോ യേന തഥാഗതേ പരിനിബ്ബുതേ സദ്ധമ്മോ ന ചിരട്ഠിതികോ ഹോതി? കോ പന, ഭോ ഗോതമ, ഹേതു, കോ പച്ചയോ യേന തഥാഗതേ പരിനിബ്ബുതേ സദ്ധമ്മോ ചിരട്ഠിതികോ ഹോതീ’’തി?

‘‘ചതുന്നം ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, സതിപട്ഠാനാനം അഭാവിതത്താ അബഹുലീകതത്താ തഥാഗതേ പരിനിബ്ബുതേ സദ്ധമ്മോ ന ചിരട്ഠിതികോ ഹോതി. ചതുന്നഞ്ച ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, സതിപട്ഠാനാനം ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ തഥാഗതേ പരിനിബ്ബുതേ സദ്ധമ്മോ ചിരട്ഠിതികോ ഹോതി.

‘‘കതമേസം ചതുന്നം? ഇധ, ബ്രാഹ്മണ, ഭിക്ഖു കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; വേദനാസു…പേ… ചിത്തേ…പേ… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. ഇമേസം ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, ചതുന്നം സതിപട്ഠാനാനം അഭാവിതത്താ അബഹുലീകതത്താ തഥാഗതേ പരിനിബ്ബുതേ സദ്ധമ്മോ ന ചിരട്ഠിതികോ ഹോതി. ഇമേസഞ്ച ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, ചതുന്നം സതിപട്ഠാനാനം ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ തഥാഗതേ പരിനിബ്ബുതേ സദ്ധമ്മോ ചിരട്ഠിതികോ ഹോതീ’’തി.

ഏവം വുത്തേ സോ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ…പേ… ഉപാസകം മം ഭവം ഗോതമോ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗത’’ന്തി. പഞ്ചമം.

൬. പദേസസുത്തം

൩൯൨. ഏകം സമയം ആയസ്മാ ച സാരിപുത്തോ ആയസ്മാ ച മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ആയസ്മാ ച അനുരുദ്ധോ സാകേതേ വിഹരന്തി കണ്ഡകീവനേ [കണ്ടകീവനേ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)]. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ച സാരിപുത്തോ ആയസ്മാ ച മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതാ യേനായസ്മാ അനിരുദ്ധോ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ അനുരുദ്ധേന സദ്ധിം സമ്മോദിംസു. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ആയസ്മന്തം അനുരുദ്ധം ഏതദവോച – ‘‘‘സേഖോ, സേഖോ’തി [സേക്ഖോ സേക്ഖോതി (സ്യാ. കം.)], ആവുസോ അനുരുദ്ധ, വുച്ചതി. കിത്താവതാ നു ഖോ, ആവുസോ, സേഖോ ഹോതീ’’തി? ‘‘ചതുന്നം ഖോ, ആവുസോ, സതിപട്ഠാനാനം പദേസം ഭാവിതത്താ സേഖോ ഹോതി’’.

‘‘കതമേസം ചതുന്നം? ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; വേദനാസു…പേ… ചിത്തേ…പേ… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. ഇമേസം ഖോ, ആവുസോ, ചതുന്നം സതിപട്ഠാനാനം പദേസം ഭാവിതത്താ സേഖോ ഹോതീ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. സമത്തസുത്തം

൩൯൩. തംയേവ നിദാനം. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ആയസ്മന്തം അനുരുദ്ധം ഏതദവോച – ‘‘‘അസേഖോ, അസേഖോ’തി, ആവുസോ അനുരുദ്ധ, വുച്ചതി. കിത്താവതാ നു ഖോ, ആവുസോ, അസേഖോ ഹോതീ’’തി? ‘‘ചതുന്നം ഖോ, ആവുസോ, സതിപട്ഠാനാനം സമത്തം ഭാവിതത്താ അസേഖോ ഹോതി’’.

‘‘കതമേസം ചതുന്നം? ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; വേദനാസു…പേ… ചിത്തേ…പേ… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. ഇമേസം ഖോ, ആവുസോ, ചതുന്നം സതിപട്ഠാനാനം സമത്തം ഭാവിതത്താ അസേഖോ ഹോതീ’’തി. സത്തമം.

൮. ലോകസുത്തം

൩൯൪. തംയേവ നിദാനം. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ആയസ്മന്തം അനുരുദ്ധം ഏതദവോച – ‘‘കതമേസം, ആവുസോ അനുരുദ്ധ, ധമ്മാനം ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ മഹാഭിഞ്ഞതം [മഹാഭിഞ്ഞാതം (പീ.)] പത്തോ’’തി? ‘‘ചതുന്നം, ആവുസോ, സതിപട്ഠാനാനം ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ മഹാഭിഞ്ഞതം പത്തോ’’.

‘‘കതമേസം ചതുന്നം? ഇധാഹം, ആവുസോ, കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരാമി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; വേദനാസു…പേ… ചിത്തേ…പേ… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരാമി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. ഇമേസം ഖ്വാഹം, ആവുസോ, ചതുന്നം സതിപട്ഠാനാനം ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ മഹാഭിഞ്ഞതം പത്തോ. ഇമേസഞ്ച പനാഹം, ആവുസോ, ചതുന്നം സതിപട്ഠാനാനം ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ സഹസ്സം ലോകം അഭിജാനാമീ’’തി. അട്ഠമം.

൯. സിരിവഡ്ഢസുത്തം

൩൯൫. ഏകം സമയം ആയസ്മാ ആനന്ദോ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ. തേന ഖോ പന സമയേന സിരിവഡ്ഢോ [സിരീവഡ്ഢോ (ക.)] ഗഹപതി ആബാധികോ ഹോതി ദുക്ഖിതോ ബാള്ഹഗിലാനോ. അഥ ഖോ സിരിവഡ്ഢോ ഗഹപതി അഞ്ഞതരം പുരിസം ആമന്തേസി – ‘‘ഏഹി ത്വം, അമ്ഭോ പുരിസ, യേനായസ്മാ ആനന്ദോ തേനുപസങ്കമ; ഉപസങ്കമിത്വാ മമ വചനേന ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ പാദേ സിരസാ വന്ദ – ‘സിരിവഡ്ഢോ, ഭന്തേ, ഗഹപതി ആബാധികോ ദുക്ഖിതോ ബാള്ഹഗിലാനോ. സോ ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ പാദേ സിരസാ വന്ദതീ’തി. ഏവഞ്ച വദേഹി – ‘സാധു കിര, ഭന്തേ, ആയസ്മാ ആനന്ദോ യേന സിരിവഡ്ഢസ്സ ഗഹപതിസ്സ നിവേസനം തേനുപസങ്കമതു അനുകമ്പം ഉപാദായാ’’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ സോ പുരിസോ സിരിവഡ്ഢസ്സ ഗഹപതിസ്സ പടിസ്സുത്വാ യേനായസ്മാ ആനന്ദോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സോ പുരിസോ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഏതദവോച – ‘‘സിരിവഡ്ഢോ, ഭന്തേ, ഗഹപതി ആബാധികോ ദുക്ഖിതോ ബാള്ഹഗിലാനോ, സോ ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ പാദേ സിരസാ വന്ദതി. ഏവഞ്ച വദേതി – ‘സാധു കിര, ഭന്തേ, ആയസ്മാ ആനന്ദോ യേന സിരിവഡ്ഢസ്സ ഗഹപതിസ്സ നിവേസനം തേനുപസങ്കമതു അനുകമ്പം ഉപാദായാ’’’തി. അധിവാസേസി ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ തുണ്ഹീഭാവേന.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ യേന സിരിവഡ്ഢസ്സ ഗഹപതിസ്സ നിവേസനം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. നിസജ്ജ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ സിരിവഡ്ഢം ഗഹപതിം ഏതദവോച – ‘‘കച്ചി തേ, ഗഹപതി, ഖമനീയം കച്ചി യാപനീയം, കച്ചി ദുക്ഖാ വേദനാ പടിക്കമന്തി, നോ അഭിക്കമന്തി; പടിക്കമോസാനം പഞ്ഞായതി, നോ അഭിക്കമോ’’തി? ‘‘ന മേ, ഭന്തേ, ഖമനീയം ന യാപനീയം. ബാള്ഹാ മേ ദുക്ഖാ വേദനാ അഭിക്കമന്തി, നോ പടിക്കമന്തി; അഭിക്കമോസാനം പഞ്ഞായതി, നോ പടിക്കമോ’’തി.

‘‘തസ്മാതിഹ തേ, ഗഹപതി, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം – ‘കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരിസ്സാമി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; വേദനാസു…പേ… ചിത്തേ…പേ… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരിസ്സാമി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സ’ന്തി. ഏവഞ്ഹി തേ, ഗഹപതി, സിക്ഖിതബ്ബ’’ന്തി.

‘‘യേമേ, ഭന്തേ, ഭഗവതാ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ ദേസിതാ സംവിജ്ജന്തി, തേ ധമ്മാ [സംവിജ്ജന്തേ രതനധമ്മാ (സീ.)] മയി, അഹഞ്ച തേസു ധമ്മേസു സന്ദിസ്സാമി. അഹഞ്ഹി, ഭന്തേ, കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരാമി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; വേദനാസു…പേ… ചിത്തേ…പേ… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരാമി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. യാനി ചിമാനി, ഭന്തേ, ഭഗവതാ പഞ്ചോരമ്ഭാഗിയാനി സംയോജനാനി ദേസിതാനി, നാഹം, ഭന്തേ, തേസം കിഞ്ചി അത്തനി അപ്പഹീനം സമനുപസ്സാമീ’’തി. ‘‘ലാഭാ തേ, ഗഹപതി, സുലദ്ധം തേ, ഗഹപതി! അനാഗാമിഫലം തയാ, ഗഹപതി, ബ്യാകത’’ന്തി. നവമം.