൧. അമ്ബപാലിവഗ്ഗോ

൧. അമ്ബപാലിസുത്തം

൩൬൭. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ വേസാലിയം വിഹരതി അമ്ബപാലിവനേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി. ‘‘ഭദന്തേ’’തി തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘ഏകായനോ അയം, ഭിക്ഖവേ, മഗ്ഗോ സത്താനം വിസുദ്ധിയാ സോകപരിദേവാനം സമതിക്കമായ ദുക്ഖദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമായ ഞായസ്സ അധിഗമായ നിബ്ബാനസ്സ സച്ഛികിരിയായ, യദിദം – ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ. കതമേ ചത്താരോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; വേദനാസു വേദനാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; ചിത്തേ ചിത്താനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. ഏകായനോ അയം, ഭിക്ഖവേ, മഗ്ഗോ സത്താനം വിസുദ്ധിയാ സോകപരിദേവാനം സമതിക്കമായ ദുക്ഖദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമായ ഞായസ്സ അധിഗമായ നിബ്ബാനസ്സ സച്ഛികിരിയായ, യദിദം – ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനാ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദുന്തി. പഠമം.

൨. സതിസുത്തം

൩൬൮. ഏകം സമയം ഭഗവാ വേസാലിയം വിഹരതി അമ്ബപാലിവനേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി. ‘‘ഭദന്തേ’’തി തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘സതോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വിഹരേയ്യ സമ്പജാനോ. അയം വോ അമ്ഹാകം അനുസാസനീ. കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സതോ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; വേദനാസു…പേ… ചിത്തേ…പേ… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സതോ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സമ്പജാനോ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അഭിക്കന്തേ പടിക്കന്തേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, ആലോകിതേ വിലോകിതേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, സമിഞ്ജിതേ പസാരിതേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, സങ്ഘാടിപത്തചീവരധാരണേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, അസിതേ പീതേ ഖായിതേ സായിതേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, ഉച്ചാരപസ്സാവകമ്മേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, ഗതേ ഠിതേ നിസിന്നേ സുത്തേ ജാഗരിതേ ഭാസിതേ തുണ്ഹീഭാവേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സമ്പജാനകാരീ ഹോതി. സതോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വിഹരേയ്യ സമ്പജാനോ. അയം വോ അമ്ഹാകം അനുസാസനീ’’തി. ദുതിയം.

൩. ഭിക്ഖുസുത്തം

൩൬൯. ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. അഥ ഖോ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സാധു മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ സംഖിത്തേന ധമ്മം ദേസേതു, യമഹം ഭഗവതോ ധമ്മം സുത്വാ ഏകോ വൂപകട്ഠോ അപ്പമത്തോ ആതാപീ പഹിതത്തോ വിഹരേയ്യ’’ന്തി. ‘‘ഏവമേവ പനിധേകച്ചേ മോഘപുരിസാ മഞ്ചേവ [മമേവ (സീ.)] അജ്ഝേസന്തി, ധമ്മേ ച ഭാസിതേ മമേവ അനുബന്ധിതബ്ബം മഞ്ഞന്തീ’’തി. ‘‘ദേസേതു മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ സംഖിത്തേന ധമ്മം, ദേസേതു സുഗതോ സംഖിത്തേന ധമ്മം. അപ്പേവ നാമാഹം ഭഗവതോ ഭാസിതസ്സ അത്ഥം ജാനേയ്യം, അപ്പേവ നാമാഹം ഭഗവതോ ഭാസിതസ്സ ദായാദോ അസ്സ’’ന്തി. ‘‘തസ്മാതിഹ ത്വം, ഭിക്ഖു, ആദിമേവ വിസോധേഹി കുസലേസു ധമ്മേസു. കോ ചാദി കുസലാനം ധമ്മാനം? സീലഞ്ച സുവിസുദ്ധം, ദിട്ഠി ച ഉജുകാ. യതോ ഖോ തേ, ഭിക്ഖു, സീലഞ്ച സുവിസുദ്ധം ഭവിസ്സതി ദിട്ഠി ച ഉജുകാ, തതോ ത്വം, ഭിക്ഖു, സീലം നിസ്സായ സീലേ പതിട്ഠായ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനേ തിവിധേന ഭാവേയ്യാസി.

കതമേ ചത്താരോ? ഇധ ത്വം, ഭിക്ഖു, അജ്ഝത്തം വാ കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരാഹി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; ബഹിദ്ധാ വാ കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരാഹി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ വാ കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരാഹി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. അജ്ഝത്തം വാ വേദനാസു…പേ… ബഹിദ്ധാ വാ വേദനാസു…പേ… അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ വാ വേദനാസു വേദനാനുപസ്സീ വിഹരാഹി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. അജ്ഝത്തം വാ ചിത്തേ…പേ… ബഹിദ്ധാ വാ ചിത്തേ…പേ… അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ വാ ചിത്തേ ചിത്താനുപസ്സീ വിഹരാഹി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. അജ്ഝത്തം വാ ധമ്മേസു…പേ… ബഹിദ്ധാ വാ ധമ്മേസു…പേ… അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ വാ ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരാഹി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. യതോ ഖോ ത്വം, ഭിക്ഖു, സീലം നിസ്സായ സീലേ പതിട്ഠായ ഇമേ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനേ ഏവം തിവിധേന ഭാവേസ്സസി, തതോ തുയ്ഹം, ഭിക്ഖു, യാ രത്തി വാ ദിവസോ വാ ആഗമിസ്സതി വുദ്ധിയേവ പാടികങ്ഖാ കുസലേസു ധമ്മേസു, നോ പരിഹാനീ’’തി.

അഥ ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി. അഥ ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഏകോ വൂപകട്ഠോ അപ്പമത്തോ ആതാപീ പഹിതത്തോ വിഹരന്തോ നചിരസ്സേവ – യസ്സത്ഥായ കുലപുത്താ സമ്മദേവ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജന്തി, തദനുത്തരം – ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാനം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. ‘‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’’തി അബ്ഭഞ്ഞാസി. അഞ്ഞതരോ ച പന സോ ഭിക്ഖു അരഹതം അഹോസീതി. തതിയം.

൪. സാലസുത്തം

൩൭൦. ഏകം സമയം ഭഗവാ കോസലേസു വിഹരതി സാലായ ബ്രാഹ്മണഗാമേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി…പേ… ഏതദവോച –

‘‘യേ തേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ നവാ അചിരപബ്ബജിതാ അധുനാഗതാ ഇമം ധമ്മവിനയം, തേ വോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ ചതുന്നം സതിപട്ഠാനാനം ഭാവനായ സമാദപേതബ്ബാ നിവേസേതബ്ബാ പതിട്ഠാപേതബ്ബാ. കതമേസം ചതുന്നം? ഏഥ തുമ്ഹേ, ആവുസോ, കായേ കായാനുപസ്സിനോ വിഹരഥ ആതാപിനോ സമ്പജാനാ ഏകോദിഭൂതാ വിപ്പസന്നചിത്താ സമാഹിതാ ഏകഗ്ഗചിത്താ, കായസ്സ യഥാഭൂതം ഞാണായ; വേദനാസു വേദനാനുപസ്സിനോ വിഹരഥ ആതാപിനോ സമ്പജാനാ ഏകോദിഭൂതാ വിപ്പസന്നചിത്താ സമാഹിതാ ഏകഗ്ഗചിത്താ, വേദനാനം യഥാഭൂതം ഞാണായ; ചിത്തേ ചിത്താനുപസ്സിനോ വിഹരഥ ആതാപിനോ സമ്പജാനാ ഏകോദിഭൂതാ വിപ്പസന്നചിത്താ സമാഹിതാ ഏകഗ്ഗചിത്താ, ചിത്തസ്സ യഥാഭൂതം ഞാണായ; ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സിനോ വിഹരഥ ആതാപിനോ സമ്പജാനാ ഏകോദിഭൂതാ വിപ്പസന്നചിത്താ സമാഹിതാ ഏകഗ്ഗചിത്താ, ധമ്മാനം യഥാഭൂതം ഞാണായ. യേപി തേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ സേഖാ അപ്പത്തമാനസാ അനുത്തരം യോഗക്ഖേമം പത്ഥയമാനാ വിഹരന്തി, തേപി കായേ കായാനുപസ്സിനോ വിഹരന്തി ആതാപിനോ സമ്പജാനാ ഏകോദിഭൂതാ വിപ്പസന്നചിത്താ സമാഹിതാ ഏകഗ്ഗചിത്താ, കായസ്സ പരിഞ്ഞായ; വേദനാസു വേദനാനുപസ്സിനോ വിഹരന്തി ആതാപിനോ സമ്പജാനാ ഏകോദിഭൂതാ വിപ്പസന്നചിത്താ സമാഹിതാ ഏകഗ്ഗചിത്താ, വേദനാനം പരിഞ്ഞായ; ചിത്തേ ചിത്താനുപസ്സിനോ വിഹരന്തി ആതാപിനോ സമ്പജാനാ ഏകോദിഭൂതാ വിപ്പസന്നചിത്താ സമാഹിതാ ഏകഗ്ഗചിത്താ, ചിത്തസ്സ പരിഞ്ഞായ; ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സിനോ വിഹരന്തി ആതാപിനോ സമ്പജാനാ ഏകോദിഭൂതാ വിപ്പസന്നചിത്താ സമാഹിതാ ഏകഗ്ഗചിത്താ, ധമ്മാനം പരിഞ്ഞായ.

‘‘യേപി തേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ അരഹന്തോ ഖീണാസവാ വുസിതവന്തോ കതകരണീയാ ഓഹിതഭാരാ അനുപ്പത്തസദത്ഥാ പരിക്ഖീണഭവസംയോജനാ സമ്മദഞ്ഞാ വിമുത്താ, തേപി കായേ കായാനുപസ്സിനോ വിഹരന്തി ആതാപിനോ സമ്പജാനാ ഏകോദിഭൂതാ വിപ്പസന്നചിത്താ സമാഹിതാ ഏകഗ്ഗചിത്താ, കായേന വിസംയുത്താ; വേദനാസു വേദനാനുപസ്സിനോ വിഹരന്തി ആതാപിനോ സമ്പജാനാ ഏകോദിഭൂതാ വിപ്പസന്നചിത്താ സമാഹിതാ ഏകഗ്ഗചിത്താ, വേദനാഹി വിസംയുത്താ; ചിത്തേ ചിത്താനുപസ്സിനോ വിഹരന്തി ആതാപിനോ സമ്പജാനാ ഏകോദിഭൂതാ വിപ്പസന്നചിത്താ സമാഹിതാ ഏകഗ്ഗചിത്താ, ചിത്തേന വിസംയുത്താ; ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സിനോ വിഹരന്തി ആതാപിനോ സമ്പജാനാ ഏകോദിഭൂതാ വിപ്പസന്നചിത്താ സമാഹിതാ ഏകഗ്ഗചിത്താ, ധമ്മേഹി വിസംയുത്താ.

‘‘യേപി തേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ നവാ അചിരപബ്ബജിതാ അധുനാഗതാ ഇമം ധമ്മവിനയം, തേ വോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ ഇമേസം ചതുന്നം സതിപട്ഠാനാനം ഭാവനായ സമാദപേതബ്ബാ നിവേസേതബ്ബാ പതിട്ഠാപേതബ്ബാ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. അകുസലരാസിസുത്തം

൩൭൧. സാവത്ഥിനിദാനം. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘‘അകുസലരാസീ’തി, ഭിക്ഖവേ, വദമാനോ പഞ്ച നീവരണേ സമ്മാ വദമാനോ വദേയ്യ. കേവലോ ഹായം, ഭിക്ഖവേ, അകുസലരാസി, യദിദം – പഞ്ച നീവരണാ. കതമേ പഞ്ച? കാമച്ഛന്ദനീവരണം, ബ്യാപാദനീവരണം, ഥിനമിദ്ധനീവരണം, ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചനീവരണം, വിചികിച്ഛാനീവരണം. ‘അകുസലരാസീ’തി, ഭിക്ഖവേ, വദമാനോ ഇമേ പഞ്ച നീവരണേ സമ്മാ വദമാനോ വദേയ്യ. കേവലോ ഹായം, ഭിക്ഖവേ, അകുസലരാസി, യദിദം – പഞ്ച നീവരണാ.

‘‘‘കുസലരാസീ’തി, ഭിക്ഖവേ, വദമാനോ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനേ സമ്മാ വദമാനോ വദേയ്യ. കേവലോ ഹായം, ഭിക്ഖവേ, കുസലരാസി, യദിദം – ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ. കതമേ ചത്താരോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; വേദനാസു…പേ… ചിത്തേ…പേ… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. ‘കുസലരാസീ’തി, ഭിക്ഖവേ, വദമാനോ ഇമേ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനേ സമ്മാ വദമാനോ വദേയ്യ. കേവലോ ഹായം, ഭിക്ഖവേ, കുസലരാസി, യദിദം – ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. സകുണഗ്ഘിസുത്തം

൩൭൨. ‘‘ഭൂതപുബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, സകുണഗ്ഘി ലാപം സകുണം സഹസാ അജ്ഝപ്പത്താ അഗ്ഗഹേസി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ലാപോ സകുണോ സകുണഗ്ഘിയാ ഹരിയമാനോ ഏവം പരിദേവസി – ‘മയമേവമ്ഹ [മയമേവാമ്ഹ (ക.)] അലക്ഖികാ, മയം അപ്പപുഞ്ഞാ, യേ മയം അഗോചരേ ചരിമ്ഹ പരവിസയേ. സചേജ്ജ മയം ഗോചരേ ചരേയ്യാമ സകേ പേത്തികേ വിസയേ, ന മ്യായം [ന ചായം (സീ.)], സകുണഗ്ഘി, അലം അഭവിസ്സ, യദിദം – യുദ്ധായാ’തി. ‘കോ പന തേ, ലാപ, ഗോചരോ സകോ പേത്തികോ വിസയോ’തി? ‘യദിദം – നങ്ഗലകട്ഠകരണം ലേഡ്ഡുട്ഠാന’’’ന്തി. ‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സകുണഗ്ഘി സകേ ബലേ അപത്ഥദ്ധാ സകേ ബലേ അസംവദമാനാ [അവചമാനാ (സീ.)] ലാപം സകുണം പമുഞ്ചി – ‘ഗച്ഛ ഖോ ത്വം, ലാപ, തത്രപി മേ ഗന്ത്വാ ന മോക്ഖസീ’’’തി.

‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ലാപോ സകുണോ നങ്ഗലകട്ഠകരണം ലേഡ്ഡുട്ഠാനം ഗന്ത്വാ മഹന്തം ലേഡ്ഡും അഭിരുഹിത്വാ സകുണഗ്ഘിം വദമാനോ അട്ഠാസി – ‘ഏഹി ഖോ ദാനി മേ, സകുണഗ്ഘി, ഏഹി ഖോ ദാനി മേ, സകുണഗ്ഘീ’തി. അഥ ഖോ സാ, ഭിക്ഖവേ, സകുണഗ്ഘി സകേ ബലേ അപത്ഥദ്ധാ സകേ ബലേ അസംവദമാനാ ഉഭോ പക്ഖേ സന്നയ്ഹ [സന്ധായ (സീ. സ്യാ.)] ലാപം സകുണം സഹസാ അജ്ഝപ്പത്താ. യദാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞാസി ലാപോ സകുണോ ‘ബഹുആഗതോ ഖോ മ്യായം സകുണഗ്ഘീ’തി, അഥ തസ്സേവ ലേഡ്ഡുസ്സ അന്തരം പച്ചുപാദി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സകുണഗ്ഘി തത്ഥേവ ഉരം പച്ചതാളേസി. ഏവഞ്ഹി തം [ഏവം ഹേതം (സീ.)], ഭിക്ഖവേ, ഹോതി യോ അഗോചരേ ചരതി പരവിസയേ.

‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, മാ അഗോചരേ ചരിത്ഥ പരവിസയേ. അഗോചരേ, ഭിക്ഖവേ, ചരതം പരവിസയേ ലച്ഛതി മാരോ ഓതാരം, ലച്ഛതി മാരോ ആരമ്മണം. കോ ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ അഗോചരോ പരവിസയോ? യദിദം – പഞ്ച കാമഗുണാ. കതമേ പഞ്ച? ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ രൂപാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ, സോതവിഞ്ഞേയ്യാ സദ്ദാ…പേ… ഘാനവിഞ്ഞേയ്യാ ഗന്ധാ… ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യാ രസാ… കായവിഞ്ഞേയ്യാ ഫോട്ഠബ്ബാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ – അയം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ അഗോചരോ പരവിസയോ.

‘‘ഗോചരേ, ഭിക്ഖവേ, ചരഥ സകേ പേത്തികേ വിസയേ. ഗോചരേ, ഭിക്ഖവേ, ചരതം സകേ പേത്തികേ വിസയേ ന ലച്ഛതി മാരോ ഓതാരം, ന ലച്ഛതി മാരോ ആരമ്മണം. കോ ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ഗോചരോ സകോ പേത്തികോ വിസയോ? യദിദം – ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ. കതമേ ചത്താരോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; വേദനാസു…പേ… ചിത്തേ…പേ… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം – അയം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ഗോചരോ സകോ പേത്തികോ വിസയോ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. മക്കടസുത്തം

൩൭൩. ‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, ഹിമവതോ പബ്ബതരാജസ്സ ദുഗ്ഗാ വിസമാ ദേസാ, യത്ഥ നേവ മക്കടാനം ചാരീ ന മനുസ്സാനം. അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, ഹിമവതോ പബ്ബതരാജസ്സ ദുഗ്ഗാ വിസമാ ദേസാ, യത്ഥ മക്കടാനഞ്ഹി ഖോ ചാരീ, ന മനുസ്സാനം. അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, ഹിമവതോ പബ്ബതരാജസ്സ സമാ ഭൂമിഭാഗാ രമണീയാ, യത്ഥ മക്കടാനഞ്ചേവ ചാരീ മനുസ്സാനഞ്ച. തത്ര, ഭിക്ഖവേ, ലുദ്ദാ മക്കടവീഥീസു ലേപം ഓഡ്ഡേന്തി മക്കടാനം ബാധനായ.

‘‘തത്ര, ഭിക്ഖവേ, യേ തേ മക്കടാ അബാലജാതികാ അലോലജാതികാ, തേ തം ലേപം ദിസ്വാ ആരകാ പരിവജ്ജന്തി. യോ പന സോ ഹോതി മക്കടോ ബാലജാതികോ ലോലജാതികോ, സോ തം ലേപം ഉപസങ്കമിത്വാ ഹത്ഥേന ഗണ്ഹാതി. സോ തത്ഥ ബജ്ഝതി. ‘ഹത്ഥം മോചേസ്സാമീ’തി ദുതിയേന ഹത്ഥേന ഗണ്ഹാതി. സോ തത്ഥ ബജ്ഝതി. ‘ഉഭോ ഹത്ഥേ മോചേസ്സാമീ’തി പാദേന ഗണ്ഹാതി. സോ തത്ഥ ബജ്ഝതി. ‘ഉഭോ ഹത്ഥേ മോചേസ്സാമി പാദഞ്ചാ’തി ദുതിയേന പാദേന ഗണ്ഹാതി. സോ തത്ഥ ബജ്ഝതി. ‘ഉഭോ ഹത്ഥേ മോചേസ്സാമി പാദേ ചാ’തി തുണ്ഡേന ഗണ്ഹാതി. സോ തത്ഥ ബജ്ഝതി. ഏവഞ്ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, മക്കടോ പഞ്ചോഡ്ഡിതോ ഥുനം സേതി അനയം ആപന്നോ ബ്യസനം ആപന്നോ യഥാകാമകരണീയോ ലുദ്ദസ്സ. തമേനം, ഭിക്ഖവേ, ലുദ്ദോ വിജ്ഝിത്വാ തസ്മിംയേവ കട്ഠകതങ്ഗാരേ [തസ്മിംയേവ മക്കടം ഉദ്ധരിത്വാ (സീ. സ്യാ.)] അവസ്സജ്ജേത്വാ യേന കാമം പക്കമതി. ഏവം സോ തം, ഭിക്ഖവേ, ഹോതി യോ അഗോചരേ ചരതി പരവിസയേ.

‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, മാ അഗോചരേ ചരിത്ഥ പരവിസയേ. അഗോചരേ, ഭിക്ഖവേ, ചരതം പരവിസയേ ലച്ഛതി മാരോ ഓതാരം, ലച്ഛതി മാരോ ആരമ്മണം. കോ ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ അഗോചരോ പരവിസയോ? യദിദം – പഞ്ച കാമഗുണാ. കതമേ പഞ്ച? ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ രൂപാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ, സോതവിഞ്ഞേയ്യാ സദ്ദാ…പേ… ഘാനവിഞ്ഞേയ്യാ ഗന്ധാ… ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യാ രസാ… കായവിഞ്ഞേയ്യാ ഫോട്ഠബ്ബാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ. അയം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ അഗോചരോ പരവിസയോ.

‘‘ഗോചരേ, ഭിക്ഖവേ, ചരഥ സകേ പേത്തികേ വിസയേ. ഗോചരേ, ഭിക്ഖവേ, ചരതം സകേ പേത്തികേ വിസയേ ന ലച്ഛതി മാരോ ഓതാരം, ന ലച്ഛതി മാരോ ആരമ്മണം. കോ ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ഗോചരോ സകോ പേത്തികോ വിസയോ? യദിദം – ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ. കതമേ ചത്താരോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; വേദനാസു…പേ… ചിത്തേ…പേ… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. അയം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ഗോചരോ സകോ പേത്തികോ വിസയോ’’തി. സത്തമം.

൮. സൂദസുത്തം

൩൭൪. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ബാലോ അബ്യത്തോ അകുസലോ സൂദോ രാജാനം വാ രാജമഹാമത്തം വാ [രാജമഹാമത്താനം വാ (സീ.)] നാനച്ചയേഹി സൂപേഹി പച്ചുപട്ഠിതോ അസ്സ – അമ്ബിലഗ്ഗേഹിപി, തിത്തകഗ്ഗേഹിപി, കടുകഗ്ഗേഹിപി, മധുരഗ്ഗേഹിപി, ഖാരികേഹിപി, അഖാരികേഹിപി, ലോണികേഹിപി, അലോണികേഹിപി.

‘‘സ ഖോ സോ, ഭിക്ഖവേ, ബാലോ അബ്യത്തോ അകുസലോ സൂദോ സകസ്സ ഭത്തു നിമിത്തം ന ഉഗ്ഗണ്ഹാതി – ‘ഇദം വാ മേ അജ്ജ ഭത്തു സൂപേയ്യം രുച്ചതി, ഇമസ്സ വാ അഭിഹരതി, ഇമസ്സ വാ ബഹും ഗണ്ഹാതി, ഇമസ്സ വാ വണ്ണം ഭാസതി. അമ്ബിലഗ്ഗം വാ മേ അജ്ജ ഭത്തു സൂപേയ്യം രുച്ചതി, അമ്ബിലഗ്ഗസ്സ വാ അഭിഹരതി, അമ്ബിലഗ്ഗസ്സ വാ ബഹും ഗണ്ഹാതി, അമ്ബിലഗ്ഗസ്സ വാ വണ്ണം ഭാസതി. തിത്തകഗ്ഗം വാ മേ അജ്ജ… കടുകഗ്ഗം വാ മേ അജ്ജ… മധുരഗ്ഗം വാ മേ അജ്ജ… ഖാരികം വാ മേ അജ്ജ… അഖാരികം വാ മേ അജ്ജ… ലോണികം വാ മേ അജ്ജ… അലോണികം വാ മേ അജ്ജ ഭത്തു സൂപേയ്യം രുച്ചതി, അലോണികസ്സ വാ അഭിഹരതി, അലോണികസ്സ വാ ബഹും ഗണ്ഹാതി, അലോണികസ്സ വാ വണ്ണം ഭാസതീ’’’തി.

‘‘സ ഖോ സോ, ഭിക്ഖവേ, ബാലോ അബ്യത്തോ അകുസലോ സൂദോ ന ചേവ ലാഭീ ഹോതി അച്ഛാദനസ്സ, ന ലാഭീ വേതനസ്സ, ന ലാഭീ അഭിഹാരാനം. തം കിസ്സ ഹേതു? തഥാ ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, ബാലോ അബ്യത്തോ അകുസലോ സൂദോ സകസ്സ ഭത്തു നിമിത്തം ന ഉഗ്ഗണ്ഹാതി. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇധേകച്ചോ ബാലോ അബ്യത്തോ അകുസലോ ഭിക്ഖു കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. തസ്സ കായേ കായാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ ചിത്തം ന സമാധിയതി, ഉപക്കിലേസാ ന പഹീയന്തി. സോ തം നിമിത്തം ന ഉഗ്ഗണ്ഹാതി. വേദനാസു വേദനാനുപസ്സീ വിഹരതി…പേ… ചിത്തേ ചിത്താനുപസ്സീ വിഹരതി …പേ… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. തസ്സ ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ ചിത്തം ന സമാധിയതി, ഉപക്കിലേസാ ന പഹീയന്തി. സോ തം നിമിത്തം ന ഉഗ്ഗണ്ഹാതി.

‘‘സ ഖോ സോ, ഭിക്ഖവേ, ബാലോ അബ്യത്തോ അകുസലോ ഭിക്ഖു ന ചേവ ലാഭീ ഹോതി ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സുഖവിഹാരാനം, ന ലാഭീ സതിസമ്പജഞ്ഞസ്സ. തം കിസ്സ ഹേതു? തഥാ ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, ബാലോ അബ്യത്തോ അകുസലോ ഭിക്ഖു സകസ്സ ചിത്തസ്സ നിമിത്തം ന ഉഗ്ഗണ്ഹാതി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, പണ്ഡിതോ ബ്യത്തോ കുസലോ സൂദോ രാജാനം വാ രാജമഹാമത്തം വാ നാനച്ചയേഹി സൂപേഹി പച്ചുപട്ഠിതോ അസ്സ – അമ്ബിലഗ്ഗേഹിപി, തിത്തകഗ്ഗേഹിപി, കടുകഗ്ഗേഹിപി, മധുരഗ്ഗേഹിപി, ഖാരികേഹിപി, അഖാരികേഹിപി, ലോണികേഹിപി, അലോണികേഹിപി.

‘‘സ ഖോ സോ, ഭിക്ഖവേ, പണ്ഡിതോ ബ്യത്തോ കുസലോ സൂദോ സകസ്സ ഭത്തു നിമിത്തം ഉഗ്ഗണ്ഹാതി – ‘ഇദം വാ മേ അജ്ജ ഭത്തു സൂപേയ്യം രുച്ചതി, ഇമസ്സ വാ അഭിഹരതി, ഇമസ്സ വാ ബഹും ഗണ്ഹാതി, ഇമസ്സ വാ വണ്ണം ഭാസതി. അമ്ബിലഗ്ഗം വാ മേ അജ്ജ ഭത്തു സൂപേയ്യം രുച്ചതി, അമ്ബിലഗ്ഗസ്സ വാ അഭിഹരതി, അമ്ബിലഗ്ഗസ്സ വാ ബഹും ഗണ്ഹാതി, അമ്ബിലഗ്ഗസ്സ വാ വണ്ണം ഭാസതി. തിത്തകഗ്ഗം വാ മേ അജ്ജ… കടുകഗ്ഗം വാ മേ അജ്ജ… മധുരഗ്ഗം വാ മേ അജ്ജ… ഖാരികം വാ മേ അജ്ജ… അഖാരികം വാ മേ അജ്ജ… ലോണികം വാ മേ അജ്ജ… അലോണികം വാ മേ അജ്ജ ഭത്തു സൂപേയ്യം രുച്ചതി, അലോണികസ്സ വാ അഭിഹരതി, അലോണികസ്സ വാ ബഹും ഗണ്ഹാതി, അലോണികസ്സ വാ വണ്ണം ഭാസതീ’’’തി.

‘‘സ ഖോ സോ, ഭിക്ഖവേ, പണ്ഡിതോ ബ്യത്തോ കുസലോ സൂദോ ലാഭീ ചേവ ഹോതി അച്ഛാദനസ്സ, ലാഭീ വേതനസ്സ, ലാഭീ അഭിഹാരാനം. തം കിസ്സ ഹേതു? തഥാ ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, പണ്ഡിതോ ബ്യത്തോ കുസലോ സൂദോ സകസ്സ ഭത്തു നിമിത്തം ഉഗ്ഗണ്ഹാതി. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇധേകച്ചോ പണ്ഡിതോ ബ്യത്തോ കുസലോ ഭിക്ഖു കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. തസ്സ കായേ കായാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ ചിത്തം സമാധിയതി, ഉപക്കിലേസാ പഹീയന്തി. സോ തം നിമിത്തം ഉഗ്ഗണ്ഹാതി. വേദനാസു വേദനാനുപസ്സീ വിഹരതി…പേ… ചിത്തേ ചിത്താനുപസ്സീ വിഹരതി…പേ… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. തസ്സ ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ ചിത്തം സമാധിയതി, ഉപക്കിലേസാ പഹീയന്തി. സോ തം നിമിത്തം ഉഗ്ഗണ്ഹാതി.

‘‘സ ഖോ സോ, ഭിക്ഖവേ, പണ്ഡിതോ ബ്യത്തോ കുസലോ ഭിക്ഖു ലാഭീ ചേവ ഹോതി ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സുഖവിഹാരാനം, ലാഭീ ഹോതി സതിസമ്പജഞ്ഞസ്സ. തം കിസ്സ ഹേതു? തഥാ ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, പണ്ഡിതോ ബ്യത്തോ കുസലോ ഭിക്ഖു സകസ്സ ചിത്തസ്സ നിമിത്തം ഉഗ്ഗണ്ഹാതീ’’തി. അട്ഠമം.

൯. ഗിലാനസുത്തം

൩൭൫. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ വേസാലിയം വിഹരതി വേളുവഗാമകേ [ബേലുവഗാമകേ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)]. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഏഥ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, സമന്താ വേസാലിയാ യഥാമിത്തം യഥാസന്ദിട്ഠം യഥാസമ്ഭത്തം വസ്സം ഉപേഥ. ഇധേവാഹം വേളുവഗാമകേ വസ്സം ഉപഗച്ഛാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പടിസ്സുത്വാ സമന്താ വേസാലിയാ യഥാമിത്തം യഥാസന്ദിട്ഠം യഥാസമ്ഭത്തം വസ്സം ഉപഗച്ഛും. ഭഗവാ പന തത്ഥേവ വേളുവഗാമകേ വസ്സം ഉപഗച്ഛി [ഉപഗഞ്ഛി (സീ. പീ.)].

അഥ ഖോ ഭഗവതോ വസ്സൂപഗതസ്സ ഖരോ ആബാധോ ഉപ്പജ്ജി, ബാള്ഹാ വേദനാ വത്തന്തി മാരണന്തികാ. തത്ര സുദം ഭഗവാ സതോ സമ്പജാനോ അധിവാസേസി അവിഹഞ്ഞമാനോ. അഥ ഖോ ഭഗവതോ ഏതദഹോസി – ‘‘ന ഖോ മേ തം പതിരൂപം, യോഹം അനാമന്തേത്വാ ഉപട്ഠാകേ അനപലോകേത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘം പരിനിബ്ബായേയ്യം. യംനൂനാഹം ഇമം ആബാധം വീരിയേന പടിപണാമേത്വാ ജീവിതസങ്ഖാരം അധിട്ഠായ വിഹരേയ്യ’’ന്തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ തം ആബാധം വീരിയേന പടിപണാമേത്വാ ജീവിതസങ്ഖാരം അധിട്ഠായ വിഹാസി. (അഥ ഖോ ഭഗവതോ സോ ആബാധോ പടിപ്പസ്സമ്ഭി) [( ) ദീ. നി. ൨.൧൬൪ ദിസ്സതി].

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഗിലാനാ വുട്ഠിതോ [ഗിലാനവുട്ഠിതോ (സദ്ദനീതി)] അചിരവുട്ഠിതോ ഗേലഞ്ഞാ വിഹാരാ നിക്ഖമിത്വാ വിഹാരപച്ഛായായം [വിഹാരപച്ഛാഛായായം (ബഹൂസു)] പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ദിട്ഠോ മേ, ഭന്തേ, ഭഗവതോ ഫാസു; ദിട്ഠം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ ഖമനീയം; ദിട്ഠം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ യാപനീയം. അപി ച മേ, ഭന്തേ, മധുരകജാതോ വിയ കായോ, ദിസാപി മേ ന പക്ഖായന്തി, ധമ്മാപി മം നപ്പടിഭന്തി ഭഗവതോ ഗേലഞ്ഞേന. അപി ച മേ, ഭന്തേ, അഹോസി കാചിദേവ അസ്സാസമത്താ – ‘ന താവ ഭഗവാ പരിനിബ്ബായിസ്സതി, ന യാവ ഭഗവാ ഭിക്ഖുസങ്ഘം ആരബ്ഭ കിഞ്ചിദേവ ഉദാഹരതീ’’’തി.

‘‘കിം പന ദാനി, ആനന്ദ, ഭിക്ഖുസങ്ഘോ മയി പച്ചാസീസതി [പച്ചാസിംസതി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)]? ദേസിതോ, ആനന്ദ, മയാ ധമ്മോ അനന്തരം അബാഹിരം കരിത്വാ. നത്ഥാനന്ദ, തഥാഗതസ്സ ധമ്മേസു ആചരിയമുട്ഠി. യസ്സ നൂന, ആനന്ദ, ഏവമസ്സ – ‘അഹം ഭിക്ഖുസങ്ഘം പരിഹരിസ്സാമീ’തി വാ, ‘മമുദ്ദേസികോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ’തി വാ, സോ നൂന, ആനന്ദ, ഭിക്ഖുസങ്ഘം ആരബ്ഭ കിഞ്ചിദേവ ഉദാഹരേയ്യ. തഥാഗതസ്സ ഖോ, ആനന്ദ, ന ഏവം ഹോതി – ‘അഹം ഭിക്ഖുസങ്ഘം പരിഹരിസ്സാമീ’തി വാ, ‘മമുദ്ദേസികോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ’തി വാ. സ കിം [സോ നൂന (സീ. പീ.)], ആനന്ദ, തഥാഗതോ ഭിക്ഖുസങ്ഘം ആരബ്ഭ കിഞ്ചിദേവ ഉദാഹരിസ്സതി! ഏതരഹി ഖോ പനാഹം, ആനന്ദ, ജിണ്ണോ വുദ്ധോ മഹല്ലകോ അദ്ധഗതോ വയോഅനുപ്പത്തോ. ആസീതികോ മേ വയോ വത്തതി. സേയ്യഥാപി, ആനന്ദ, ജജ്ജരസകടം [ജരസകടം (സബ്ബത്ഥ)] വേളമിസ്സകേന [വേഗമിസ്സകേന (സീ.), വേളുമിസ്സകേന (സ്യാ. കം.), വേധമിസ്സകേന (പീ. ക.), വേഖമിസ്സകേന (ക.)] യാപേതി; ഏവമേവ ഖോ, ആനന്ദ, വേധമിസ്സകേന മഞ്ഞേ തഥാഗതസ്സ കായോ യാപേതി.

‘‘യസ്മിം, ആനന്ദ, സമയേ തഥാഗതോ സബ്ബനിമിത്താനം അമനസികാരാ ഏകച്ചാനം വേദനാനം നിരോധാ അനിമിത്തം ചേതോസമാധിം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, ഫാസുതരോ [ഫാസുതരം (സബ്ബത്ഥ)], ആനന്ദ, തസ്മിം സമയേ തഥാഗതസ്സ കായോ ഹോതി [തഥാഗതസ്സ ഹോതി (ബഹൂസു)]. തസ്മാതിഹാനന്ദ, അത്തദീപാ വിഹരഥ അത്തസരണാ അനഞ്ഞസരണാ, ധമ്മദീപാ ധമ്മസരണാ അനഞ്ഞസരണാ.

‘‘കഥഞ്ചാനന്ദ, ഭിക്ഖു അത്തദീപോ വിഹരതി അത്തസരണോ അനഞ്ഞസരണോ, ധമ്മദീപോ ധമ്മസരണോ അനഞ്ഞസരണോ? ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖു കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; വേദനാസു…പേ… ചിത്തേ…പേ… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. ഏവം ഖോ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു അത്തദീപോ വിഹരതി അത്തസരണോ അനഞ്ഞസരണോ, ധമ്മദീപോ ധമ്മസരണോ അനഞ്ഞസരണോ. യേ ഹി കേചി, ആനന്ദ, ഏതരഹി വാ മമച്ചയേ വാ അത്തദീപാ വിഹരിസ്സന്തി അത്തസരണാ അനഞ്ഞസരണാ, ധമ്മദീപാ ധമ്മസരണാ അനഞ്ഞസരണാ; തമതഗ്ഗേ മേതേ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖൂ ഭവിസ്സന്തി യേ കേചി സിക്ഖാകാമാ’’തി. നവമം.

൧൦. ഭിക്ഖുനുപസ്സയസുത്തം

൩൭൬. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ യേന അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖുനുപസ്സയോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. അഥ ഖോ സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖുനിയോ യേനായസ്മാ ആനന്ദോ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ താ ഭിക്ഖുനിയോ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഏതദവോചും –

‘‘ഇധ, ഭന്തേ ആനന്ദ, സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖുനിയോ ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസു സുപ്പതിട്ഠിതചിത്താ [സുപട്ഠിതചിത്താ (സീ. പീ. ക.)] വിഹരന്തിയോ ഉളാരം പുബ്ബേനാപരം വിസേസം സഞ്ജാനന്തീ’’തി [സമ്പജാനന്തീതി (ക.)]. ‘‘ഏവമേതം, ഭഗിനിയോ, ഏവമേതം, ഭഗിനിയോ! യോ ഹി കോചി, ഭഗിനിയോ, ഭിക്ഖു വാ ഭിക്ഖുനീ വാ ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസു സുപ്പതിട്ഠിതചിത്തോ വിഹരതി, തസ്സേതം പാടികങ്ഖം – ‘ഉളാരം പുബ്ബേനാപരം വിസേസം സഞ്ജാനിസ്സതീ’’’തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ താ ഭിക്ഖുനിയോ ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേത്വാ സമാദപേത്വാ സമുത്തേജേത്വാ സമ്പഹംസേത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പക്കാമി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ സാവത്ഥിയം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിം; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിം. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച –

‘‘ഇധാഹം, ഭന്തേ, പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ യേന അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖുനുപസ്സയോ തേനുപസങ്കമിം; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദിം. അഥ ഖോ, ഭന്തേ, സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖുനിയോ യേനാഹം തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ മം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ, ഭന്തേ, താ ഭിക്ഖുനിയോ മം ഏതദവോചും – ‘ഇധ, ഭന്തേ ആനന്ദ, സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖുനിയോ ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസു സുപ്പതിട്ഠിതചിത്താ വിഹരന്തിയോ ഉളാരം പുബ്ബേനാപരം വിസേസം സഞ്ജാനന്തീ’തി. ഏവം വുത്താഹം, ഭന്തേ, താ ഭിക്ഖുനിയോ ഏതദവോചം – ‘ഏവമേതം, ഭഗിനിയോ, ഏവമേതം, ഭഗിനിയോ! യോ ഹി കോചി, ഭഗിനിയോ, ഭിക്ഖു വാ ഭിക്ഖുനീ വാ ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസു സുപ്പതിട്ഠിതചിത്തോ വിഹരതി, തസ്സേതം പാടികങ്ഖം – ഉളാരം പുബ്ബേനാപരം വിസേസം സഞ്ജാനിസ്സതീ’’’തി.

‘‘ഏവമേതം, ആനന്ദ, ഏവമേതം, ആനന്ദ! യോ ഹി കോചി, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു വാ ഭിക്ഖുനീ വാ ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസു സുപ്പതിട്ഠിതചിത്തോ വിഹരതി, തസ്സേതം പാടികങ്ഖം – ‘ഉളാരം പുബ്ബേനാപരം വിസേസം സഞ്ജാനിസ്സതി’’’ [സഞ്ജാനിസ്സതീതി (ബഹൂസു)].

‘‘കതമേസു ചതൂസു? ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖു കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. തസ്സ കായേ കായാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ കായാരമ്മണോ വാ ഉപ്പജ്ജതി കായസ്മിം പരിളാഹോ, ചേതസോ വാ ലീനത്തം, ബഹിദ്ധാ വാ ചിത്തം വിക്ഖിപതി. തേനാനന്ദ [തേനഹാനന്ദ (സീ.)], ഭിക്ഖുനാ കിസ്മിഞ്ചിദേവ പസാദനീയേ നിമിത്തേ ചിത്തം പണിദഹിതബ്ബം. തസ്സ കിസ്മിഞ്ചിദേവ പസാദനീയേ നിമിത്തേ ചിത്തം പണിദഹതോ പാമോജ്ജം ജായതി. പമുദിതസ്സ പീതി ജായതി. പീതിമനസ്സ കായോ പസ്സമ്ഭതി. പസ്സദ്ധകായോ സുഖം വേദയതി [വേദിയതി (സീ.)]. സുഖിനോ ചിത്തം സമാധിയതി. സോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘യസ്സ ഖ്വാഹം അത്ഥായ ചിത്തം പണിദഹിം, സോ മേ അത്ഥോ അഭിനിപ്ഫന്നോ. ഹന്ദ, ദാനി പടിസംഹരാമീ’തി. സോ പടിസംഹരതി ചേവ ന ച വിതക്കേതി ന ച വിചാരേതി. ‘അവിതക്കോമ്ഹി അവിചാരോ, അജ്ഝത്തം സതിമാ സുഖമസ്മീ’തി പജാനാതി’’.

‘‘പുന ചപരം, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു വേദനാസു…പേ… ചിത്തേ…പേ… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. തസ്സ ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ ധമ്മാരമ്മണോ വാ ഉപ്പജ്ജതി കായസ്മിം പരിളാഹോ, ചേതസോ വാ ലീനത്തം, ബഹിദ്ധാ വാ ചിത്തം വിക്ഖിപതി. തേനാനന്ദ, ഭിക്ഖുനാ കിസ്മിഞ്ചിദേവ പസാദനീയേ നിമിത്തേ ചിത്തം പണിദഹിതബ്ബം. തസ്സ കിസ്മിഞ്ചിദേവ പസാദനീയേ നിമിത്തേ ചിത്തം പണിദഹതോ പാമോജ്ജം ജായതി. പമുദിതസ്സ പീതി ജായതി. പീതിമനസ്സ കായോ പസ്സമ്ഭതി. പസ്സദ്ധകായോ സുഖം വേദയതി. സുഖിനോ ചിത്തം സമാധിയതി. സോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘യസ്സ ഖ്വാഹം അത്ഥായ ചിത്തം പണിദഹിം, സോ മേ അത്ഥോ അഭിനിപ്ഫന്നോ. ഹന്ദ, ദാനി പടിസംഹരാമീ’തി. സോ പടിസംഹരതി ചേവ ന ച വിതക്കേതി ന ച വിചാരേതി. ‘അവിതക്കോമ്ഹി അവിചാരോ, അജ്ഝത്തം സതിമാ സുഖമസ്മീ’തി പജാനാതി. ഏവം ഖോ, ആനന്ദ, പണിധായ ഭാവനാ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ചാനന്ദ, അപ്പണിധായ ഭാവനാ ഹോതി? ബഹിദ്ധാ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു ചിത്തം അപ്പണിധായ ‘അപ്പണിഹിതം മേ ബഹിദ്ധാ ചിത്ത’ന്തി പജാനാതി. അഥ പച്ഛാപുരേ ‘അസംഖിത്തം വിമുത്തം അപ്പണിഹിത’ന്തി പജാനാതി. അഥ ച പന ‘കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരാമി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ സുഖമസ്മീ’തി പജാനാതി. ബഹിദ്ധാ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു ചിത്തം അപ്പണിധായ ‘അപ്പണിഹിതം മേ ബഹിദ്ധാ ചിത്ത’ന്തി പജാനാതി. അഥ പച്ഛാപുരേ ‘അസംഖിത്തം വിമുത്തം അപ്പണിഹിത’ന്തി പജാനാതി. അഥ ച പന ‘വേദനാസു വേദനാനുപസ്സീ വിഹരാമി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ സുഖമസ്മീ’തി പജാനാതി. ബഹിദ്ധാ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു ചിത്തം അപ്പണിധായ ‘അപ്പണിഹിതം മേ ബഹിദ്ധാ ചിത്ത’ന്തി പജാനാതി. അഥ പച്ഛാപുരേ ‘അസംഖിത്തം വിമുത്തം അപ്പണിഹിത’ന്തി പജാനാതി. അഥ ച പന ‘ചിത്തേ ചിത്താനുപസ്സീ വിഹരാമി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ സുഖമസ്മീ’തി പജാനാതി. ബഹിദ്ധാ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു ചിത്തം അപ്പണിധായ ‘അപ്പണിഹിതം മേ ബഹിദ്ധാ ചിത്ത’ന്തി പജാനാതി. അഥ പച്ഛാപുരേ ‘അസംഖിത്തം വിമുത്തം അപ്പണിഹിത’ന്തി പജാനാതി. അഥ ച പന ‘ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരാമി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ സുഖമസ്മീ’തി പജാനാതി. ഏവം ഖോ, ആനന്ദ, അപ്പണിധായ ഭാവനാ ഹോതി.

‘‘ഇതി ഖോ, ആനന്ദ, ദേസിതാ മയാ പണിധായ ഭാവനാ, ദേസിതാ അപ്പണിധായ ഭാവനാ. യം, ആനന്ദ, സത്ഥാരാ കരണീയം സാവകാനം ഹിതേസിനാ അനുകമ്പകേന അനുകമ്പം ഉപാദായ, കതം വോ തം മയാ. ഏതാനി, ആനന്ദ, രുക്ഖമൂലാനി, ഏതാനി സുഞ്ഞാഗാരാനി! ഝായഥാനന്ദ, മാ പമാദത്ഥ; മാ പച്ഛാ വിപ്പടിസാരിനോ അഹുവത്ഥ! അയം വോ അമ്ഹാകം അനുസാസനീ’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദീതി. ദസമം.

അമ്ബപാലിവഗ്ഗോ പഠമോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

അമ്ബപാലി സതോ ഭിക്ഖു, സാലാ കുസലരാസി ച;

സകുണഗ്ധി മക്കടോ സൂദോ, ഗിലാനോ ഭിക്ഖുനുപസ്സയോതി.