൫. സഗാഥകപുഞ്ഞാഭിസന്ദവഗ്ഗോ

൧. പഠമഅഭിസന്ദസുത്തം

൧൦൩൭. ‘‘ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, പുഞ്ഞാഭിസന്ദാ, കുസലാഭിസന്ദാ, സുഖസ്സാഹാരാ. കതമേ ചത്താരോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതി – ഇതിപി സോ ഭഗവാ…പേ… സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാതി. അയം പഠമോ പുഞ്ഞാഭിസന്ദോ, കുസലാഭിസന്ദോ, സുഖസ്സാഹാരോ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ ധമ്മേ…പേ… സങ്ഘേ…പേ….

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ അരിയകന്തേഹി സീലേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി അഖണ്ഡേഹി…പേ… സമാധിസംവത്തനികേഹി. അയം ചതുത്ഥോ പുഞ്ഞാഭിസന്ദോ, കുസലാഭിസന്ദോ, സുഖസ്സാഹാരോ. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ പുഞ്ഞാഭിസന്ദാ, കുസലാഭിസന്ദാ, സുഖസ്സാഹാരാ.

‘‘ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചതൂഹി പുഞ്ഞാഭിസന്ദേഹി കുസലാഭിസന്ദേഹി സമന്നാഗതസ്സ അരിയസാവകസ്സ ന സുകരം പുഞ്ഞസ്സ പമാണം ഗണേതും – ‘ഏത്തകോ പുഞ്ഞാഭിസന്ദോ, കുസലാഭിസന്ദോ, സുഖസ്സാഹാരോ’തി. അഥ ഖോ അസങ്ഖ്യേയ്യോ അപ്പമേയ്യോ മഹാപുഞ്ഞക്ഖന്ധോ ത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, മഹാസമുദ്ദേ ന സുകരം ഉദകസ്സ പമാണം ഗണേതും – ‘ഏത്തകാനി ഉദകാള്ഹകാനീ’തി വാ ‘ഏത്തകാനി ഉദകാള്ഹകസതാനീ’തി വാ ‘ഏത്തകാനി ഉദകാള്ഹകസഹസ്സാനീ’തി വാ ‘ഏത്തകാനി ഉദകാള്ഹകസതസഹസ്സാനീ’തി വാതി. അഥ ഖോ അസങ്ഖ്യേയ്യോ അപ്പമേയ്യോ മഹാഉദകക്ഖന്ധോ ത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇമേഹി ചതൂഹി പുഞ്ഞാഭിസന്ദേഹി കുസലാഭിസന്ദേഹി സമന്നാഗതസ്സ അരിയസാവകസ്സ ന സുകരം പുഞ്ഞസ്സ പമാണം ഗണേതും – ‘ഏത്തകോ പുഞ്ഞാഭിസന്ദോ, കുസലാഭിസന്ദോ, സുഖസ്സാഹാരോ’തി. അഥ ഖോ അസങ്ഖ്യേയ്യോ അപ്പമേയ്യോ മഹാപുഞ്ഞക്ഖന്ധോ ത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതീ’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. ഇദം വത്വാന സുഗതോ അഥാപരം ഏതദവോച സത്ഥാ –

‘‘മഹോദധിം അപരിമിതം മഹാസരം,

ബഹുഭേരവം രതനഗണാനമാലയം;

നജ്ജോ യഥാ നരഗണസങ്ഘസേവിതാ,

പുഥൂ സവന്തീ ഉപയന്തി സാഗരം.

‘‘ഏവം നരം അന്നപാനവത്ഥദദം,

സേയ്യാനി പച്ചത്ഥരണസ്സ [സജ്ജത്ഥരണസ്സ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ദായകം;

പുഞ്ഞസ്സ ധാരാ ഉപയന്തി പണ്ഡിതം,

നജ്ജോ യഥാ വാരിവഹാവ സാഗര’’ന്തി. പഠമം;

൨. ദുതിയഅഭിസന്ദസുത്തം

൧൦൩൮. ‘‘ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, പുഞ്ഞാഭിസന്ദാ, കുസലാഭിസന്ദാ, സുഖസ്സാഹാരാ. കതമേ ചത്താരോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതി – ഇതിപി സോ ഭഗവാ…പേ… സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാതി. അയം പഠമോ പുഞ്ഞാഭിസന്ദോ കുസലാഭിസന്ദോ സുഖസ്സാഹാരോ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ ധമ്മേ…പേ… സങ്ഘേ…പേ….

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ വിഗതമലമച്ഛേരേന ചേതസാ അഗാരം അജ്ഝാവസതി മുത്തചാഗോ പയതപാണി വോസ്സഗ്ഗരതോ യാചയോഗോ ദാനസംവിഭാഗരതോ. അയം ചതുത്ഥോ പുഞ്ഞാഭിസന്ദോ കുസലാഭിസന്ദോ സുഖസ്സാഹാരോ. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ പുഞ്ഞാഭിസന്ദാ, കുസലാഭിസന്ദാ, സുഖസ്സാഹാരാ.

‘‘ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചതൂഹി പുഞ്ഞാഭിസന്ദേഹി കുസലാഭിസന്ദേഹി സമന്നാഗതസ്സ അരിയസാവകസ്സ ന സുകരം പുഞ്ഞസ്സ പമാണം ഗണേതും – ‘ഏത്തകോ പുഞ്ഞാഭിസന്ദോ, കുസലാഭിസന്ദോ, സുഖസ്സാഹാരോ’തി. അഥ ഖോ അസങ്ഖ്യേയ്യോ അപ്പമേയ്യോ മഹാപുഞ്ഞക്ഖന്ധോ ത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, യത്ഥിമാ മഹാനദിയോ സംസന്ദന്തി സമേന്തി, സേയ്യഥിദം – ഗങ്ഗാ, യമുനാ, അചിരവതീ, സരഭൂ, മഹീ, തത്ഥ ന സുകരം ഉദകസ്സ പമാണം ഗണേതും – ‘ഏത്തകാനി ഉദകാള്ഹകാനീ’തി വാ ‘ഏത്തകാനി ഉദകാള്ഹകസതാനീ’തി വാ ‘ഏത്തകാനി ഉദകാള്ഹകസഹസ്സാനീ’തി വാ ‘ഏത്തകാനി ഉദകാള്ഹകസതസഹസ്സാനീ’തി വാതി. അഥ ഖോ അസങ്ഖ്യേയ്യോ അപ്പമേയ്യോ മഹാഉദകക്ഖന്ധോ ത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇമേഹി ചതൂഹി പുഞ്ഞാഭിസന്ദേഹി കുസലാഭിസന്ദേഹി സമന്നാഗതസ്സ അരിയസാവകസ്സ ന സുകരം പുഞ്ഞസ്സ പമാണം ഗണേതും – ‘ഏത്തകോ പുഞ്ഞാഭിസന്ദോ, കുസലാഭിസന്ദോ, സുഖസ്സാഹാരോ’തി. അഥ ഖോ അസങ്ഖ്യേയ്യോ അപ്പമേയ്യോ മഹാപുഞ്ഞക്ഖന്ധോ ത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതീ’’തി. ഇദമവോച ഭഗവാ…പേ… സത്ഥാ –

‘‘മഹോദധിം അപരിമിതം മഹാസരം,

ബഹുഭേരവം രതനഗണാനമാലയം;

നജ്ജോ യഥാ നരഗണസങ്ഘസേവിതാ,

പുഥൂ സവന്തീ ഉപയന്തി സാഗരം.

‘‘ഏവം നരം അന്നപാനവത്ഥദദം,

സേയ്യാനി പച്ചത്ഥരണസ്സ ദായകം;

പുഞ്ഞസ്സ ധാരാ ഉപയന്തി പണ്ഡിതം,

നജ്ജോ യഥാ വാരിവഹാവ സാഗര’’ന്തി. ദുതിയം;

൩. തതിയഅഭിസന്ദസുത്തം

൧൦൩൯. ‘‘ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, പുഞ്ഞാഭിസന്ദാ, കുസലാഭിസന്ദാ, സുഖസ്സാഹാരാ. കതമേ ചത്താരോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതി – ഇതിപി സോ ഭഗവാ…പേ… സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാതി. അയം പഠമോ പുഞ്ഞാഭിസന്ദോ, കുസലാഭിസന്ദോ, സുഖസ്സാഹാരോ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ ധമ്മേ…പേ… സങ്ഘേ…പേ….

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ പഞ്ഞവാ ഹോതി ഉദയത്ഥഗാമിനിയാ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതോ അരിയായ നിബ്ബേധികായ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയഗാമിനിയാ. അയം ചതുത്ഥോ പുഞ്ഞാഭിസന്ദോ കുസലാഭിസന്ദോ സുഖസ്സാഹാരോ. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ പുഞ്ഞാഭിസന്ദാ കുസലാഭിസന്ദാ സുഖസ്സാഹാരാ.

‘‘ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചതൂഹി പുഞ്ഞാഭിസന്ദേഹി കുസലാഭിസന്ദേഹി സമന്നാഗതസ്സ അരിയസാവകസ്സ ന സുകരം പുഞ്ഞസ്സ പമാണം ഗണേതും – ‘ഏത്തകോ പുഞ്ഞാഭിസന്ദോ, കുസലാഭിസന്ദോ, സുഖസ്സാഹാരോ’തി. അഥ ഖോ അസങ്ഖ്യേയ്യോ അപ്പമേയ്യോ മഹാപുഞ്ഞക്ഖന്ധോ ത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതീ’’തി. ഇദമവോച ഭഗവാ…പേ… സത്ഥാ –

‘‘യോ പുഞ്ഞകാമോ കുസലേ പതിട്ഠിതോ,

ഭാവേതി മഗ്ഗം അമതസ്സ പത്തിയാ;

സോ ധമ്മസാരാധിഗമോ ഖയേ രതോ,

ന വേധതി മച്ചുരാജാഗമനസ്മി’’ന്തി [മച്ചുരാജാഗമിസ്സതീതി (സീ. പീ.), മച്ചുജരാകമ്പിസ്മിന്തി (ക.)]. തതിയം;

൪. പഠമമഹദ്ധനസുത്തം

൧൦൪൦. ‘‘ചതൂഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ അരിയസാവകോ ‘അഡ്ഢോ മഹദ്ധനോ മഹാഭോഗോ’തി [മഹാഭോഗോ മഹായസോതി (സ്യാ. പീ. ക.)] വുച്ചതി.

‘‘കതമേഹി ചതൂഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതി – ഇതിപി സോ ഭഗവാ…പേ… സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാതി; ധമ്മേ…പേ… സങ്ഘേ…പേ… അരിയകന്തേഹി സീലേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി അഖണ്ഡേഹി…പേ… സമാധിസംവത്തനികേഹി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചതൂഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ അരിയസാവകോ ‘അഡ്ഢോ മഹദ്ധനോ മഹാഭോഗോ’തി വുച്ചതീ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. ദുതിയമഹദ്ധനസുത്തം

൧൦൪൧. ‘‘ചതൂഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ അരിയസാവകോ ‘അഡ്ഢോ മഹദ്ധനോ മഹാഭോഗോ മഹായസോ’തി വുച്ചതി.

‘‘കതമേഹി ചതൂഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതി – ഇതിപി സോ ഭഗവാ…പേ… സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാതി. ധമ്മേ…പേ… സങ്ഘേ…പേ… അരിയകന്തേഹി സീലേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി അഖണ്ഡേഹി…പേ… സമാധിസംവത്തനികേഹി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചതൂഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ അരിയസാവകോ ‘അഡ്ഢോ മഹദ്ധനോ മഹാഭോഗോ മഹായസോ’തി വുച്ചതീ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. സുദ്ധകസുത്തം

൧൦൪൨. ‘‘ചതൂഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ അരിയസാവകോ സോതാപന്നോ ഹോതി അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ.

‘‘കതമേഹി ചതൂഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതി – ഇതിപി സോ ഭഗവാ…പേ… സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാതി. ധമ്മേ…പേ… സങ്ഘേ…പേ… അരിയകന്തേഹി സീലേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി അഖണ്ഡേഹി …പേ… സമാധിസംവത്തനികേഹി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചതൂഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ അരിയസാവകോ സോതാപന്നോ ഹോതി അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. നന്ദിയസുത്തം

൧൦൪൩. കപിലവത്ഥുനിദാനം. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ നന്ദിയം സക്കം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘ചതൂഹി ഖോ, നന്ദിയ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ അരിയസാവകോ സോതാപന്നോ ഹോതി അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ’’.

‘‘കതമേഹി ചതൂഹി? ഇധ, നന്ദിയ, അരിയസാവകോ ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതി – ഇതിപി സോ ഭഗവാ…പേ… സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാതി. ധമ്മേ…പേ… സങ്ഘേ…പേ… അരിയകന്തേഹി സീലേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി അഖണ്ഡേഹി…പേ… സമാധിസംവത്തനികേഹി. ഇമേഹി ഖോ, നന്ദിയ, ചതൂഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ അരിയസാവകോ സോതാപന്നോ ഹോതി അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ’’തി. സത്തമം.

൮. ഭദ്ദിയസുത്തം

൧൦൪൪. കപിലവത്ഥുനിദാനം. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ഭദ്ദിയം സക്കം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘ചതൂഹി ഖോ, ഭദ്ദിയ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ അരിയസാവകോ സോതാപന്നോ ഹോതി അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ.

‘‘കതമേഹി ചതൂഹി? ഇധ, ഭദ്ദിയ, അരിയസാവകോ ബുദ്ധേ…പേ… ധമ്മേ…പേ… സങ്ഘേ…പേ… അരിയകന്തേഹി സീലേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി അഖണ്ഡേഹി…പേ… സമാധിസംവത്തനികേഹി. ഇമേഹി ഖോ, ഭദ്ദിയ, ചതൂഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ അരിയസാവകോ സോതാപന്നോ ഹോതി അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ’’തി. അട്ഠമം.

൯. മഹാനാമസുത്തം

൧൦൪൫. കപിലവത്ഥുനിദാനം. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ മഹാനാമം സക്കം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘ചതൂഹി ഖോ, മഹാനാമ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ അരിയസാവകോ സോതാപന്നോ ഹോതി…പേ… സമ്ബോധിപരായണോ’’.

‘‘കതമേഹി ചതൂഹി? ഇധ, മഹാനാമ, അരിയസാവകോ ബുദ്ധേ…പേ… ധമ്മേ…പേ… സങ്ഘേ…പേ… അരിയകന്തേഹി സീലേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി അഖണ്ഡേഹി…പേ… സമാധിസംവത്തനികേഹി. ഇമേഹി ഖോ, മഹാനാമ, ചതൂഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ അരിയസാവകോ സോതാപന്നോ ഹോതി അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ’’തി. നവമം.

൧൦. അങ്ഗസുത്തം

൧൦൪൬. ‘‘ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, സോതാപത്തിയങ്ഗാനി. കതമാനി ചത്താരി? സപ്പുരിസസംസേവോ, സദ്ധമ്മസ്സവനം, യോനിസോമനസികാരോ, ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപത്തി – ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരി സോതാപത്തിയങ്ഗാനീ’’തി. ദസമം.

സഗാഥകപുഞ്ഞാഭിസന്ദവഗ്ഗോ പഞ്ചമോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

അഭിസന്ദാ തയോ വുത്താ, ദുവേ മഹദ്ധനേന ച;

സുദ്ധം നന്ദിയം ഭദ്ദിയം, മഹാനാമങ്ഗേന തേ ദസാതി.