൧൧. സോതാപത്തിസംയുത്തം

൧. വേളുദ്വാരവഗ്ഗോ

൧. ചക്കവത്തിരാജസുത്തം

൯൯൭. സാവത്ഥിനിദാനം. തത്ര ഖോ ഭഗവാ…പേ… ഏതദവോച – ‘‘കിഞ്ചാപി, ഭിക്ഖവേ, രാജാ ചക്കവത്തീ [ചക്കവത്തി (സ്യാ. കം. പീ. ക.)] ചതുന്നം ദീപാനം ഇസ്സരിയാധിപച്ചം രജ്ജം കാരേത്വാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജതി ദേവാനം താവതിംസാനം സഹബ്യതം, സോ തത്ഥ നന്ദനേ വനേ അച്ഛരാസങ്ഘപരിവുതോ ദിബ്ബേഹി ച പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സമപ്പിതോ സമങ്ഗീഭൂതോ പരിചാരേതി, സോ ചതൂഹി ധമ്മേഹി അസമന്നാഗതോ, അഥ ഖോ സോ അപരിമുത്തോവ [അപരിമുത്തോ ച (സ്യാ. കം. ക.)] നിരയാ അപരിമുത്തോ തിരച്ഛാനയോനിയാ അപരിമുത്തോ പേത്തിവിസയാ അപരിമുത്തോ അപായദുഗ്ഗതിവിനിപാതാ. കിഞ്ചാപി, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ പിണ്ഡിയാലോപേന യാപേതി, നന്തകാനി ച ധാരേതി, സോ ചതൂഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ, അഥ ഖോ സോ പരിമുത്തോ [പരിമുത്തോ ച (സ്യാ. കം. ക.)] നിരയാ പരിമുത്തോ തിരച്ഛാനയോനിയാ പരിമുത്തോ പേത്തിവിസയാ പരിമുത്തോ അപായദുഗ്ഗതിവിനിപാതാ’’.

‘‘കതമേഹി ചതൂഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതി – ‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ സുഗതോ ലോകവിദൂ അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ’തി. ധമ്മേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതി – ‘സ്വാക്ഖാതോ ഭഗവതാ ധമ്മോ സന്ദിട്ഠികോ അകാലികോ ഏഹിപസ്സികോ ഓപനേയ്യികോ പച്ചത്തം വേദിതബ്ബോ വിഞ്ഞൂഹീ’തി. സങ്ഘേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതി – ‘സുപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ, ഉജുപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ, ഞായപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ, സാമീചിപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ, യദിദം – ചത്താരി പുരിസയുഗാനി അട്ഠ പുരിസപുഗ്ഗലാ, ഏസ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ ആഹുനേയ്യോ പാഹുനേയ്യോ ദക്ഖിണേയ്യോ അഞ്ജലികരണീയോ അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സാ’തി. അരിയകന്തേഹി സീലേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി അഖണ്ഡേഹി അച്ഛിദ്ദേഹി അസബലേഹി അകമ്മാസേഹി ഭുജിസ്സേഹി വിഞ്ഞുപ്പസത്ഥേഹി അപരാമട്ഠേഹി സമാധിസംവത്തനികേഹി. ഇമേഹി ചതൂഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി. യോ ച, ഭിക്ഖവേ, ചതുന്നം ദീപാനം പടിലാഭോ, യോ ചതുന്നം ധമ്മാനം പടിലാഭോ ചതുന്നം ദീപാനം പടിലാഭോ ചതുന്നം ധമ്മാനം പടിലാഭസ്സ കലം നാഗ്ഘതി സോളസി’’ന്തി. പഠമം.

൨. ബ്രഹ്മചരിയോഗധസുത്തം

൯൯൮. ‘‘ചതൂഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ അരിയസാവകോ സോതാപന്നോ ഹോതി അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ.

‘‘കതമേഹി ചതൂഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതി – ‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ സുഗതോ ലോകവിദൂ അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ’തി. ധമ്മേ…പേ… സങ്ഘേ…പേ… അരിയകന്തേഹി സീലേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി അഖണ്ഡേഹി…പേ… സമാധിസംവത്തനികേഹി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചതൂഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ അരിയസാവകോ സോതാപന്നോ ഹോതി അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. ഇദം വത്വാന [വത്വാ (സീ. പീ.) ഏവമീദിസേസു ഠാനേസു] സുഗതോ അഥാപരം ഏതദവോച സത്ഥാ –

‘‘യേസം സദ്ധാ ച സീലഞ്ച, പസാദോ ധമ്മദസ്സനം;

തേ വേ കാലേന പച്ചേന്തി, ബ്രഹ്മചരിയോഗധം സുഖ’’ന്തി. ദുതിയം;

൩. ദീഘാവുഉപാസകസുത്തം

൯൯൯. ഏകം സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ. തേന ഖോ പന സമയേന ദീഘാവു ഉപാസകോ ആബാധികോ ഹോതി ദുക്ഖിതോ ബാള്ഹഗിലാനോ. അഥ ഖോ ദീഘാവു ഉപാസകോ പിതരം ജോതികം ഗഹപതിം ആമന്തേസി – ‘‘ഏഹി ത്വം, ഗഹപതി, യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമ; ഉപസങ്കമിത്വാ മമ വചനേന ഭഗവതോ പാദേ സിരസാ വന്ദ – ‘ദീഘാവു, ഭന്തേ, ഉപാസകോ ആബാധികോ ഹോതി ദുക്ഖിതോ ബാള്ഹഗിലാനോ. സോ ഭഗവതോ പാദേ സിരസാ വന്ദതീ’തി. ഏവഞ്ച വദേഹി – ‘സാധു കിര, ഭന്തേ, ഭഗവാ യേന ദീഘാവുസ്സ ഉപാസകസ്സ നിവേസനം തേനുപസങ്കമതു അനുകമ്പം ഉപാദായാ’’’തി. ‘‘ഏവം, താതാ’’തി ഖോ ജോതികോ ഗഹപതി ദീഘാവുസ്സ ഉപാസകസ്സ പടിസ്സുത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ജോതികോ ഗഹപതി ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ദീഘാവു, ഭന്തേ, ഉപാസകോ ആബാധികോ ഹോതി ദുക്ഖിതോ ബാള്ഹഗിലാനോ. സോ ഭഗവതോ പാദേ സിരസാ വന്ദതി. ഏവഞ്ച വദേതി – ‘സാധു കിര, ഭന്തേ, ഭഗവാ യേന ദീഘാവുസ്സ ഉപാസകസ്സ നിവേസനം തേനുപസങ്കമതു അനുകമ്പം ഉപാദായാ’’’തി. അധിവാസേസി ഭഗവാ തുണ്ഹീഭാവേന.

അഥ ഖോ ഭഗവാ നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ യേന ദീഘാവുസ്സ ഉപാസകസ്സ നിവേസനം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. നിസജ്ജ ഖോ ഭഗവാ ദീഘാവും ഉപാസകം ഏതദവോച – ‘‘കച്ചി തേ, ദീഘാവു, ഖമനീയം, കച്ചി യാപനീയം? കച്ചി ദുക്ഖാ വേദനാ പടിക്കമന്തി, നോ അഭിക്കമന്തി; പടിക്കമോസാനം പഞ്ഞായതി, നോ അഭിക്കമോ’’തി? ‘‘ന മേ, ഭന്തേ, ഖമനീയം, ന യാപനീയം. ബാള്ഹാ മേ ദുക്ഖാ വേദനാ അഭിക്കമന്തി, നോ പടിക്കമന്തി; അഭിക്കമോസാനം പഞ്ഞായതി, നോ പടിക്കമോ’’തി. ‘‘തസ്മാതിഹ തേ, ദീഘാവു, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം – ‘ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഭവിസ്സാമി – ഇതിപി സോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ സുഗതോ ലോകവിദൂ അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാതി. ധമ്മേ…പേ… സങ്ഘേ…പേ… അരിയകന്തേഹി സീലേഹി സമന്നാഗതോ ഭവിസ്സാമി അഖണ്ഡേഹി…പേ… സമാധിസംവത്തനികേഹി’. ഏവഞ്ഹി തേ, ദീഘാവു, സിക്ഖിതബ്ബ’’ന്തി.

‘‘യാനിമാനി, ഭന്തേ, ഭഗവതാ ചത്താരി സോതാപത്തിയങ്ഗാനി ദേസിതാനി, സംവിജ്ജന്തേ തേ ധമ്മാ മയി, അഹഞ്ച തേസു ധമ്മേസു സന്ദിസ്സാമി. അഹഞ്ഹി, ഭന്തേ, ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ – ഇതിപി സോ ഭഗവാ…പേ… സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാതി. ധമ്മേ…പേ… സങ്ഘേ…പേ… അരിയകന്തേഹി സീലേഹി സമന്നാഗതോ അഖണ്ഡേഹി…പേ… സമാധിസംവത്തനികേഹീ’’തി. ‘‘തസ്മാതിഹ ത്വം, ദീഘാവു, ഇമേസു ചതൂസു സോതാപത്തിയങ്ഗേസു പതിട്ഠായ ഛ വിജ്ജാഭാഗിയേ ധമ്മേ ഉത്തരി ഭാവേയ്യാസി. ഇധ ത്വം, ദീഘാവു, സബ്ബസങ്ഖാരേസു അനിച്ചാനുപസ്സീ വിഹരാഹി, അനിച്ചേ ദുക്ഖസഞ്ഞീ, ദുക്ഖേ അനത്തസഞ്ഞീ പഹാനസഞ്ഞീ വിരാഗസഞ്ഞീ നിരോധസഞ്ഞീതി. ഏവഞ്ഹി തേ, ദീഘാവു, സിക്ഖിതബ്ബ’’ന്തി.

‘‘യേമേ, ഭന്തേ, ഭഗവതാ ഛ വിജ്ജാഭാഗിയാ ധമ്മാ ദേസിതാ, സംവിജ്ജന്തേ തേ ധമ്മാ മയി, അഹഞ്ച തേസു ധമ്മേസു സന്ദിസ്സാമി. അഹഞ്ഹി, ഭന്തേ, സബ്ബസങ്ഖാരേസു അനിച്ചാനുപസ്സീ വിഹരാമി, അനിച്ചേ ദുക്ഖസഞ്ഞീ, ദുക്ഖേ അനത്തസഞ്ഞീ പഹാനസഞ്ഞീ വിരാഗസഞ്ഞീ നിരോധസഞ്ഞീ. അപി ച മേ, ഭന്തേ, ഏവം ഹോതി – ‘മാ ഹേവായം ജോതികോ ഗഹപതി മമച്ചയേന വിഘാതം ആപജ്ജീ’’’തി [ആപജ്ജതി (ക.)]. ‘‘മാ ത്വം, താത ദീഘാവു, ഏവം മനസാകാസി. ഇങ്ഘ ത്വം, താത ദീഘാവു, യദേവ തേ ഭഗവാ ആഹ, തദേവ ത്വം സാധുകം മനസി കരോഹീ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ദീഘാവും ഉപാസകം ഇമിനാ ഓവാദേന ഓവദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പക്കാമി. അഥ ഖോ ദീഘാവു ഉപാസകോ അചിരപക്കന്തസ്സ ഭഗവതോ കാലമകാസി. അഥ ഖോ സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘യോ സോ, ഭന്തേ, ദീഘാവു നാമ ഉപാസകോ ഭഗവതാ സംഖിത്തേന ഓവാദേന ഓവദിതോ സോ കാലങ്കതോ. തസ്സ കാ ഗതി, കോ അഭിസമ്പരായോ’’തി? ‘‘പണ്ഡിതോ, ഭിക്ഖവേ, ദീഘാവു ഉപാസകോ, പച്ചപാദി [അഹോസി സച്ചവാദീ (സ്യാ. കം. പീ. ക.)] ധമ്മസ്സാനുധമ്മം, ന ച മം ധമ്മാധികരണം [ന ച ധമ്മാധികരണം (സ്യാ. കം. പീ. ക.)] വിഹേസേസി [വിഹേഠേസി (ഇതിപി അഞ്ഞത്ഥ)]. ദീഘാവു, ഭിക്ഖവേ, ഉപാസകോ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ ഓപപാതികോ തത്ഥ പരിനിബ്ബായീ അനാവത്തിധമ്മോ തസ്മാ ലോകാ’’തി. തതിയം.

൪. പഠമസാരിപുത്തസുത്തം

൧൦൦൦. ഏകം സമയം ആയസ്മാ ച സാരിപുത്തോ ആയസ്മാ ച ആനന്ദോ സാവത്ഥിയം വിഹരന്തി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ…പേ… ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ഏതദവോച – ‘‘കതിനം നു ഖോ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ധമ്മാനം സമന്നാഗമനഹേതു ഏവമയം പജാ ഭഗവതാ ബ്യാകതാ സോതാപന്നാ അവിനിപാതധമ്മാ നിയതാ സമ്ബോധിപരായണാ’’തി? ‘‘ചതുന്നം ഖോ, ആവുസോ, ധമ്മാനം സമന്നാഗമനഹേതു ഏവമയം പജാ ഭഗവതാ ബ്യാകതാ സോതാപന്നാ അവിനിപാതധമ്മാ നിയതാ സമ്ബോധിപരായണാ’’.

‘‘കതമേസം ചതുന്നം? ഇധാവുസോ, അരിയസാവകോ ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതി – ഇതിപി സോ ഭഗവാ…പേ… സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാതി. ധമ്മേ…പേ… സങ്ഘേ…പേ… അരിയകന്തേഹി സീലേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി അഖണ്ഡേഹി…പേ… സമാധിസംവത്തനികേഹി. ഇമേസം ഖോ, ആവുസോ, ചതുന്നം ധമ്മാനം സമന്നാഗമനഹേതു ഏവമയം പജാ ഭഗവതാ ബ്യാകതാ സോതാപന്നാ അവിനിപാതധമ്മാ നിയതാ സമ്ബോധിപരായണാ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. ദുതിയസാരിപുത്തസുത്തം

൧൦൦൧. അഥ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘‘സോതാപത്തിയങ്ഗം, സോതാപത്തിയങ്ഗ’ന്തി ഹിദം, സാരിപുത്ത, വുച്ചതി. കതമം നു ഖോ സാരിപുത്ത, സോതാപത്തിയങ്ഗ’’ന്തി? ‘‘സപ്പുരിസസംസേവോ ഹി, ഭന്തേ, സോതാപത്തിയങ്ഗം, സദ്ധമ്മസ്സവനം സോതാപത്തിയങ്ഗം, യോനിസോമനസികാരോ സോതാപത്തിയങ്ഗം, ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപത്തി സോതാപത്തിയങ്ഗ’’ന്തി. ‘‘സാധു സാധു, സാരിപുത്ത! സപ്പുരിസസംസേവോ ഹി, സാരിപുത്ത, സോതാപത്തിയങ്ഗം, സദ്ധമ്മസ്സവനം സോതാപത്തിയങ്ഗം, യോനിസോമനസികാരോ സോതാപത്തിയങ്ഗം, ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപത്തി സോതാപത്തിയങ്ഗം’’.

‘‘‘സോതോ, സോതോ’തി ഹിദം, സാരിപുത്ത, വുച്ചതി. കതമോ നു ഖോ, സാരിപുത്ത, സോതോ’’തി? ‘‘അയമേവ ഹി, ഭന്തേ, അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ സോതോ, സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി, സമ്മാസങ്കപ്പോ, സമ്മാവാചാ, സമ്മാകമ്മന്തോ, സമ്മാആജീവോ, സമ്മാവായാമോ, സമ്മാസതി, സമ്മാസമാധീ’’തി. ‘‘സാധു സാധു, സാരിപുത്ത! അയമേവ ഹി, സാരിപുത്ത, അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ സോതോ, സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമ്മാസമാധി’’.

‘‘‘സോതാപന്നോ, സോതാപന്നോ’തി ഹിദം, സാരിപുത്ത, വുച്ചതി. കതമോ നു ഖോ, സാരിപുത്ത, സോതാപന്നോ’’തി? ‘‘യോ ഹി, ഭന്തേ, ഇമിനാ അരിയേന അട്ഠങ്ഗികേന മഗ്ഗേന സമന്നാഗതോ അയം വുച്ചതി സോതാപന്നോ, സ്വായം ആയസ്മാ ഏവംനാമോ ഏവംഗോത്തോ’’തി. ‘‘സാധു സാധു, സാരിപുത്ത! യോ ഹി, സാരിപുത്ത, ഇമിനാ അരിയേന അട്ഠങ്ഗികേന മഗ്ഗേന സമന്നാഗതോ അയം വുച്ചതി സോതാപന്നോ, സ്വായം ആയസ്മാ ഏവംനാമോ ഏവംഗോത്തോ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. ഥപതിസുത്തം

൧൦൦൨. സാവത്ഥിനിദാനം. തേന ഖോ പന സമയേന സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ചീവരകമ്മം കരോന്തി – ‘‘നിട്ഠിതചീവരോ ഭഗവാ തേമാസച്ചയേന ചാരികം പക്കമിസ്സതീ’’തി. തേന ഖോ പന സമയേന ഇസിദത്തപുരാണാ ഥപതയോ സാധുകേ പടിവസന്തി കേനചിദേവ കരണീയേന. അസ്സോസും ഖോ ഇസിദത്തപുരാണാ ഥപതയോ – ‘‘സമ്ബഹുലാ കിര ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ചീവരകമ്മം കരോന്തി – ‘നിട്ഠിതചീവരോ ഭഗവാ തേമാസച്ചയേന ചാരികം പക്കമിസ്സതീ’’’തി.

അഥ ഖോ ഇസിദത്തപുരാണാ ഥപതയോ മഗ്ഗേ പുരിസം ഠപേസും – ‘‘യദാ ത്വം, അമ്ഭോ പുരിസ, പസ്സേയ്യാസി ഭഗവന്തം ആഗച്ഛന്തം അരഹന്തം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം, അഥ അമ്ഹാകം ആരോചേയ്യാസീ’’തി. ദ്വീഹതീഹം ഠിതോ ഖോ സോ പുരിസോ അദ്ദസ ഭഗവന്തം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം. ദിസ്വാന യേന ഇസിദത്തപുരാണാ ഥപതയോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഇസിദത്തപുരാണേ ഥപതയോ ഏതദവോച – ‘‘അയം സോ, ഭന്തേ, ഭഗവാ ആഗച്ഛതി അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ. യസ്സ ദാനി കാലം മഞ്ഞഥാ’’തി.

അഥ ഖോ ഇസിദത്തപുരാണാ ഥപതയോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഭഗവന്തം പിട്ഠിതോ പിട്ഠിതോ അനുബന്ധിംസു. അഥ ഖോ ഭഗവാ മഗ്ഗാ ഓക്കമ്മ യേന അഞ്ഞതരം രുക്ഖമൂലം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. ഇസിദത്തപുരാണാ ഥപതയോ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ തേ ഇസിദത്തപുരാണാ ഥപതയോ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും –

‘‘യദാ മയം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം സുണാമ – ‘സാവത്ഥിയാ കോസലേസു ചാരികം പക്കമിസ്സതീ’തി, ഹോതി നോ തസ്മിം സമയേ അനത്തമനതാ ഹോതി ദോമനസ്സം – ‘ദൂരേ നോ ഭഗവാ ഭവിസ്സതീ’തി. യദാ പന മയം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം സുണാമ – ‘സാവത്ഥിയാ കോസലേസു ചാരികം പക്കന്തോ’തി, ഹോതി നോ തസ്മിം സമയേ അനത്തമനതാ ഹോതി ദോമനസ്സം – ‘ദൂരേ നോ ഭഗവാ’’’തി.

‘‘യദാ പന മയം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം സുണാമ – ‘കോസലേഹി മല്ലേസു ചാരികം പക്കമിസ്സതീ’തി, ഹോതി നോ തസ്മിം സമയേ അനത്തമനതാ ഹോതി ദോമനസ്സം – ‘ദൂരേ നോ ഭഗവാ ഭവിസ്സതീ’തി. യദാ പന മയം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം സുണാമ – ‘കോസലേഹി മല്ലേസു ചാരികം പക്കന്തോ’തി, ഹോതി നോ തസ്മിം സമയേ അനത്തമനതാ ഹോതി ദോമനസ്സം – ‘ദൂരേ നോ ഭഗവാ’’’തി.

‘‘യദാ പന മയം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം സുണാമ – ‘മല്ലേഹി വജ്ജീസു ചാരികം പക്കമിസ്സതീ’തി, ഹോതി നോ തസ്മിം സമയേ അനത്തമനതാ ഹോതി ദോമനസ്സം – ‘ദൂരേ നോ ഭഗവാ ഭവിസ്സതീ’തി. യദാ പന മയം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം സുണാമ – ‘മല്ലേഹി വജ്ജീസു ചാരികം പക്കന്തോ’തി, ഹോതി നോ തസ്മിം സമയേ അനത്തമനതാ ഹോതി ദോമനസ്സം – ‘ദൂരേ നോ ഭഗവാ’’’തി.

‘‘യദാ പന മയം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം സുണാമ – ‘വജ്ജീഹി കാസീസു ചാരികം പക്കമിസ്സതീ’തി, ഹോതി നോ തസ്മിം സമയേ അനത്തമനതാ ഹോതി ദോമനസ്സം – ‘ദൂരേ നോ ഭഗവാ ഭവിസ്സതീ’തി. യദാ പന മയം, ഭന്തേ ഭഗവന്തം സുണാമ – ‘വജ്ജീഹി കാസീസു ചാരികം പക്കന്തോ’തി, ഹോതി നോ തസ്മിം സമയേ അനത്തമനതാ ഹോതി ദോമനസ്സം – ‘ദൂരേ നോ ഭഗവാ’’’തി.

‘‘യദാ പന മയം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം സുണാമ – ‘കാസീഹി മാഗധേ ചാരികം പക്കമിസ്സതീ’തി, ഹോതി നോ തസ്മിം സമയേ അനത്തമനതാ ഹോതി ദോമനസ്സം – ‘ദൂരേ നോ ഭഗവാ ഭവിസ്സതീ’തി. യദാ പന മയം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം സുണാമ – ‘കാസീഹി മാഗധേ ചാരികം പക്കന്തോ’തി, ഹോതി അനപ്പകാ നോ തസ്മിം സമയേ അനത്തമനതാ ഹോതി അനപ്പകം ദോമനസ്സം – ‘ദൂരേ നോ ഭഗവാ’’’തി.

‘‘യദാ പന മയം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം സുണാമ – ‘മാഗധേഹി കാസീസു ചാരികം പക്കമിസ്സതീ’തി, ഹോതി നോ തസ്മിം സമയേ അത്തമനതാ ഹോതി സോമനസ്സം – ‘ആസന്നേ നോ ഭഗവാ ഭവിസ്സതീ’തി. യദാ പന മയം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം സുണാമ – ‘മാഗധേഹി കാസീസു ചാരികം പക്കന്തോ’തി, ഹോതി നോ തസ്മിം സമയേ അത്തമനതാ ഹോതി സോമനസ്സം – ‘ആസന്നേ നോ ഭഗവാ’’’തി.

‘‘യദാ പന മയം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം സുണാമ – ‘കാസീഹി വജ്ജീസു ചാരികം പക്കമിസ്സതീ’തി, ഹോതി നോ തസ്മിം സമയേ അത്തമനതാ ഹോതി സോമനസ്സം – ‘ആസന്നേ നോ ഭഗവാ ഭവിസ്സതീ’തി. യദാ പന മയം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം സുണാമ – ‘കാസീഹി വജ്ജീസു ചാരികം പക്കന്തോ’തി, ഹോതി നോ തസ്മിം സമയേ അത്തമനതാ ഹോതി സോമനസ്സം – ‘ആസന്നേ നോ ഭഗവാ’’’തി.

‘‘യദാ പന മയം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം സുണാമ – ‘വജ്ജീഹി മല്ലേസു ചാരികം പക്കമിസ്സതീ’തി, ഹോതി നോ തസ്മിം സമയേ അത്തമനതാ ഹോതി സോമനസ്സം – ‘ആസന്നേ നോ ഭഗവാ ഭവിസ്സതീ’തി. യദാ പന മയം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം സുണാമ – ‘വജ്ജീഹി മല്ലേസു ചാരികം പക്കന്തോ’തി, ഹോതി നോ തസ്മിം സമയേ അത്തമനതാ ഹോതി സോമനസ്സം – ‘ആസന്നേ നോ ഭഗവാ’’’തി.

‘‘യദാ പന മയം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം സുണാമ – ‘മല്ലേഹി കോസലേ ചാരികം പക്കമിസ്സതീ’തി, ഹോതി നോ തസ്മിം സമയേ അത്തമനതാ ഹോതി സോമനസ്സം – ‘ആസന്നേ നോ ഭഗവാ ഭവിസ്സതീ’തി. യദാ പന മയം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം സുണാമ – ‘മല്ലേഹി കോസലേ ചാരികം പക്കന്തോ’തി, ഹോതി നോ തസ്മിം സമയേ അത്തമനതാ ഹോതി സോമനസ്സം – ‘ആസന്നേ നോ ഭഗവാ’’’തി.

‘‘യദാ പന മയം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം സുണാമ – ‘കോസലേഹി സാവത്ഥിം ചാരികം പക്കമിസ്സതീ’തി, ഹോതി നോ തസ്മിം സമയേ അത്തമനതാ ഹോതി സോമനസ്സം – ‘ആസന്നേ നോ ഭഗവാ ഭവിസ്സതീ’തി. യദാ പന മയം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം സുണാമ – ‘സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ’തി, ഹോതി അനപ്പകാ നോ തസ്മിം സമയേ അത്തമനതാ ഹോതി അനപ്പകം സോമനസ്സം – ‘ആസന്നേ നോ ഭഗവാ’’’തി.

‘‘തസ്മാതിഹ, ഥപതയോ, സമ്ബാധോ ഘരാവാസോ രജാപഥോ, അബ്ഭോകാസോ പബ്ബജ്ജാ. അലഞ്ച പന വോ, ഥപതയോ, അപ്പമാദായാ’’തി. ‘‘അത്ഥി ഖോ നോ, ഭന്തേ, ഏതമ്ഹാ സമ്ബാധാ അഞ്ഞോ സമ്ബാധോ സമ്ബാധതരോ ചേവ സമ്ബാധസങ്ഖാതതരോ ചാ’’തി. ‘‘കതമോ പന വോ, ഥപതയോ, ഏതമ്ഹാ സമ്ബാധാ അഞ്ഞോ സമ്ബാധോ സമ്ബാധതരോ ചേവ സമ്ബാധസങ്ഖാതതരോ ചാ’’തി?

‘‘ഇധ മയം, ഭന്തേ, യദാ രാജാ പസേനദി കോസലോ ഉയ്യാനഭൂമിം നിയ്യാതുകാമോ ഹോതി, യേ തേ രഞ്ഞോ പസേനദിസ്സ കോസലസ്സ നാഗാ ഓപവയ്ഹാ തേ കപ്പേത്വാ, യാ താ രഞ്ഞോ പസേനദിസ്സ കോസലസ്സ പജാപതിയോ പിയാ മനാപാ താ ഏകം പുരതോ ഏകം പച്ഛതോ നിസീദാപേമ. താസം ഖോ പന, ഭന്തേ, ഭഗിനീനം ഏവരൂപോ ഗന്ധോ ഹോതി, സേയ്യഥാപി നാമ ഗന്ധകരണ്ഡകസ്സ താവദേവ വിവരിയമാനസ്സ, യഥാ തം രാജകഞ്ഞാനം ഗന്ധേന വിഭൂസിതാനം. താസം ഖോ പന, ഭന്തേ, ഭഗിനീനം ഏവരൂപോ കായസമ്ഫസ്സോ ഹോതി, സേയ്യഥാപി നാമ തൂലപിചുനോ വാ കപ്പാസപിചുനോ വാ, യഥാ തം രാജകഞ്ഞാനം സുഖേധിതാനം. തസ്മിം ഖോ പന, ഭന്തേ, സമയേ നാഗോപി രക്ഖിതബ്ബോ ഹോതി, താപി ഭഗിനിയോ രക്ഖിതബ്ബാ ഹോന്തി, അത്താപി രക്ഖിതബ്ബോ ഹോതി. ന ഖോ പന മയം, ഭന്തേ, അഭിജാനാമ താസു ഭഗിനീസു പാപകം ചിത്തം ഉപ്പാദേതാ. അയം ഖോ നോ, ഭന്തേ, ഏതമ്ഹാ സമ്ബാധാ അഞ്ഞോ സമ്ബാധോ സമ്ബാധതരോ ചേവ സമ്ബാധസങ്ഖാതതരോ ചാ’’തി.

‘‘തസ്മാതിഹ, ഥപതയോ, സമ്ബാധോ ഘരാവാസോ രജാപഥോ, അബ്ഭോകാസോ പബ്ബജ്ജാ. അലഞ്ച പന വോ, ഥപതയോ, അപ്പമാദായ. ചതൂഹി ഖോ, ഥപതയോ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ അരിയസാവകോ സോതാപന്നോ ഹോതി അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ.

‘‘കതമേഹി ചതൂഹി? ഇധ, ഥപതയോ, അരിയസാവകോ ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതി – ഇതിപി സോ ഭഗവാ…പേ… സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാതി. ധമ്മേ…പേ… സങ്ഘേ…പേ… വിഗതമലമച്ഛേരേന ചേതസാ അജ്ഝാഗാരം വസതി മുത്തചാഗോ പയതപാണി വോസ്സഗ്ഗരതോ യാചയോഗോ ദാനസംവിഭാഗരതോ. ഇമേഹി ഖോ, ഥപതയോ, ചതൂഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ അരിയസാവകോ സോതാപന്നോ ഹോതി അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ.

‘‘തുമ്ഹേ ഖോ, ഥപതയോ, ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതാ – ഇതിപി സോ ഭഗവാ…പേ… സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാതി. ധമ്മേ…പേ… സങ്ഘേ…പേ… യം ഖോ പന കിഞ്ചി കുലേ ദേയ്യധമ്മം സബ്ബം തം അപ്പടിവിഭത്തം സീലവന്തേഹി കല്യാണധമ്മേഹി. തം കിം മഞ്ഞഥ, ഥപതയോ, കതിവിധാ തേ കോസലേസു മനുസ്സാ യേ തുമ്ഹാകം സമസമാ, യദിദം – ദാനസംവിഭാഗേ’’തി? ‘‘ലാഭാ നോ, ഭന്തേ, സുലദ്ധം നോ, ഭന്തേ! യേസം നോ ഭഗവാ ഏവം പജാനാതീ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. വേളുദ്വാരേയ്യസുത്തം

൧൦൦൩. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ കോസലേസു ചാരികം ചരമാനോ മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം യേന വേളുദ്വാരം നാമ കോസലാനം ബ്രാഹ്മണഗാമോ തദവസരി. അസ്സോസും ഖോ തേ വേളുദ്വാരേയ്യകാ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ – ‘‘സമണോ ഖലു, ഭോ, ഗോതമോ സക്യപുത്തോ സക്യകുലാ പബ്ബജിതോ കോസലേസു ചാരികം ചരമാനോ മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം വേളുദ്വാരം അനുപ്പത്തോ. തം ഖോ പന ഭവന്തം ഗോതമം ഏവം കല്യാണോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗതോ – ‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ സുഗതോ ലോകവിദൂ അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ [ഭഗവാതി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)]. സോ ഇമം ലോകം സദേവകം സമാരകം സബ്രഹ്മകം സസ്സമണബ്രാഹ്മണിം പജം സദേവമനുസ്സം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേതി. സോ ധമ്മം ദേസേതി ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണം സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം, കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേതി’. സാധു ഖോ പന തഥാരൂപാനം അരഹതം ദസ്സനം ഹോതീ’’തി.

അഥ ഖോ തേ വേളുദ്വാരേയ്യകാ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ അപ്പേകച്ചേ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. അപ്പേകച്ചേ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദിംസു; സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. അപ്പേകച്ചേ യേന ഭഗവാ തേനഞ്ജലിം പണാമേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. അപ്പേകച്ചേ ഭഗവതോ സന്തികേ നാമഗോത്തം സാവേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. അപ്പേകച്ചേ തുണ്ഹീഭൂതാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ തേ വേളുദ്വാരേയ്യകാ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘മയം, ഭോ ഗോതമ, ഏവംകാമാ ഏവംഛന്ദാ ഏവംഅധിപ്പായാ – പുത്തസമ്ബാധസയനം അജ്ഝാവസേയ്യാമ, കാസികചന്ദനം പച്ചനുഭവേയ്യാമ, മാലാഗന്ധവിലേപനം ധാരേയ്യാമ, ജാതരൂപരജതം സാദിയേയ്യാമ, കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജേയ്യാമ. തേസം നോ ഭവം ഗോതമോ അമ്ഹാകം ഏവംകാമാനം ഏവംഛന്ദാനം ഏവംഅധിപ്പായാനം തഥാ ധമ്മം ദേസേതു യഥാ മയം പുത്തസമ്ബാധസയനം അജ്ഝാവസേയ്യാമ…പേ… സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജേയ്യാമാ’’തി.

‘‘അത്തൂപനായികം വോ, ഗഹപതയോ, ധമ്മപരിയായം ദേസേസ്സാമി. തം സുണാഥ, സാധുകം മനസി കരോഥ; ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭോ’’തി ഖോ തേ വേളുദ്വാരേയ്യകാ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘കതമോ ച, ഗഹപതയോ, അത്തുപനായികോ ധമ്മപരിയായോ? ഇധ, ഗഹപതയോ, അരിയസാവകോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘അഹം ഖോസ്മി ജീവിതുകാമോ അമരിതുകാമോ സുഖകാമോ ദുക്ഖപ്പടികൂലോ. യോ ഖോ മം ജീവിതുകാമം അമരിതുകാമം സുഖകാമം ദുക്ഖപ്പടികൂലം ജീവിതാ വോരോപേയ്യ, ന മേതം അസ്സ പിയം മനാപം. അഹഞ്ചേവ ഖോ പന പരം ജീവിതുകാമം അമരിതുകാമം സുഖകാമം ദുക്ഖപ്പടികൂലം ജീവിതാ വോരോപേയ്യം, പരസ്സപി തം അസ്സ അപ്പിയം അമനാപം. യോ ഖോ മ്യായം ധമ്മോ അപ്പിയോ അമനാപോ, പരസ്സ പേസോ ധമ്മോ അപ്പിയോ അമനാപോ. യോ ഖോ മ്യായം ധമ്മോ അപ്പിയോ അമനാപോ, കഥാഹം പരം തേന സംയോജേയ്യ’ന്തി! സോ ഇതി പടിസങ്ഖായ അത്തനാ ച പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ ഹോതി, പരഞ്ച പാണാതിപാതാ വേരമണിയാ സമാദപേതി, പാണാതിപാതാ വേരമണിയാ ച വണ്ണം ഭാസതി. ഏവമസ്സായം കായസമാചാരോ തികോടിപരിസുദ്ധോ ഹോതി.

‘‘പുന ചപരം, ഗഹപതയോ, അരിയസാവകോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘യോ ഖോ മേ അദിന്നം ഥേയ്യസങ്ഖാതം ആദിയേയ്യ, ന മേതം അസ്സ പിയം മനാപം. അഹഞ്ചേവ ഖോ പന പരസ്സ അദിന്നം ഥേയ്യസങ്ഖാതം ആദിയേയ്യം, പരസ്സപി തം അസ്സ അപ്പിയം അമനാപം. യോ ഖോ മ്യായം ധമ്മോ അപ്പിയോ അമനാപോ, പരസ്സ പേസോ ധമ്മോ അപ്പിയോ അമനാപോ. യോ ഖോ മ്യായം ധമ്മോ അപ്പിയോ അമനാപോ, കഥാഹം പരം തേന സംയോജേയ്യ’ന്തി! സോ ഇതി പടിസങ്ഖായ അത്തനാ ച അദിന്നാദാനാ പടിവിരതോ ഹോതി, പരഞ്ച അദിന്നാദാനാ വേരമണിയാ സമാദപേതി, അദിന്നാദാനാ വേരമണിയാ ച വണ്ണം ഭാസതി. ഏവമസ്സായം കായസമാചാരോ തികോടിപരിസുദ്ധോ ഹോതി.

‘‘പുന ചപരം, ഗഹപതയോ, അരിയസാവകോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘യോ ഖോ മേ ദാരേസു ചാരിത്തം ആപജ്ജേയ്യ, ന മേതം അസ്സ പിയം മനാപം. അഹഞ്ചേവ ഖോ പന പരസ്സ ദാരേസു ചാരിത്തം ആപജ്ജേയ്യം, പരസ്സപി തം അസ്സ അപ്പിയം അമനാപം. യോ ഖോ മ്യായം ധമ്മോ അപ്പിയോ അമനാപോ, പരസ്സ പേസോ ധമ്മോ അപ്പിയോ അമനാപോ. യോ ഖോ മ്യായം ധമ്മോ അപ്പിയോ അമനാപോ, കഥാഹം പരം തേന സംയോജേയ്യ’ന്തി! സോ ഇതി പടിസങ്ഖായ അത്തനാ ച കാമേസുമിച്ഛാചാരാ പടിവിരതോ ഹോതി, പരഞ്ച കാമേസുമിച്ഛാചാരാ വേരമണിയാ സമാദപേതി, കാമേസുമിച്ഛാചാരാ വേരമണിയാ ച വണ്ണം ഭാസതി. ഏവമസ്സായം കായസമാചാരോ തികോടിപരിസുദ്ധോ ഹോതി.

‘‘പുന ചപരം, ഗഹപതയോ, അരിയസാവകോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘യോ ഖോ മേ മുസാവാദേന അത്ഥം ഭഞ്ജേയ്യ, ന മേതം അസ്സ പിയം മനാപം. അഹഞ്ചേവ ഖോ പന പരസ്സ മുസാവാദേന അത്ഥം ഭഞ്ജേയ്യം, പരസ്സപി തം അസ്സ അപ്പിയം അമനാപം. യോ ഖോ മ്യായം ധമ്മോ അപ്പിയോ അമനാപോ, പരസ്സ പേസോ ധമ്മോ അപ്പിയോ അമനാപോ. യോ ഖോ മ്യായം ധമ്മോ അപ്പിയോ അമനാപോ, കഥാഹം പരം തേന സംയോജേയ്യ’ന്തി! സോ ഇതി പടിസങ്ഖായ അത്തനാ ച മുസാവാദാ പടിവിരതോ ഹോതി, പരഞ്ച മുസാവാദാ വേരമണിയാ സമാദപേതി, മുസാവാദാ വേരമണിയാ ച വണ്ണം ഭാസതി. ഏവമസ്സായം വചീസമാചാരോ തികോടിപരിസുദ്ധോ ഹോതി.

‘‘പുന ചപരം, ഗഹപതയോ, അരിയസാവകോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – യോ ഖോ മം പിസുണായ വാചായ മിത്തേ ഭിന്ദേയ്യ [മിത്തേഹി ഭേദേയ്യ (സ്യാ. കം. പീ. ക.)], ന മേതം അസ്സ പിയം മനാപം. അഹഞ്ചേവ ഖോ പന പരം പിസുണായ വാചായ മിത്തേ ഭിന്ദേയ്യം, പരസ്സപി തം അസ്സ അപ്പിയം അമനാപം…പേ… ഏവമസ്സായം വചീസമാചാരോ തികോടിപരിസുദ്ധോ ഹോതി.

‘‘പുന ചപരം, ഗഹപതയോ, അരിയസാവകോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – യോ ഖോ മം ഫരുസായ വാചായ സമുദാചരേയ്യ, ന മേതം അസ്സ പിയം മനാപം. അഹഞ്ചേവ ഖോ പന പരം ഫരുസായ വാചായ സമുദാചരേയ്യം, പരസ്സപി തം അസ്സ അപ്പിയം അമനാപം. യോ ഖോ മ്യായം ധമ്മോ…പേ… ഏവമസ്സായം വചീസമാചാരോ തികോടിപരിസുദ്ധോ ഹോതി.

‘‘പുന ചപരം, ഗഹപതയോ, അരിയസാവകോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘യോ ഖോ മം സമ്ഫഭാസേന സമ്ഫപ്പലാപഭാസേന സമുദാചരേയ്യ, ന മേതം അസ്സ പിയം മനാപം. അഹഞ്ചേവ ഖോ പന പരം സമ്ഫഭാസേന സമ്ഫപ്പലാപഭാസേന സമുദാചരേയ്യം, പരസ്സപി തം അസ്സ അപ്പിയം അമനാപം. യോ ഖോ മ്യായം ധമ്മോ അപ്പിയോ അമനാപോ, പരസ്സ പേസോ ധമ്മോ അപ്പിയോ അമനാപോ. യോ ഖോ മ്യായം ധമ്മോ അപ്പിയോ അമനാപോ, കഥാഹം പരം തേന സംയോജേയ്യ’ന്തി! സോ ഇതി പടിസങ്ഖായ അത്തനാ ച സമ്ഫപ്പലാപാ പടിവിരതോ ഹോതി, പരഞ്ച സമ്ഫപ്പലാപാ വേരമണിയാ സമാദപേതി, സമ്ഫപ്പലാപാ വേരമണിയാ ച വണ്ണം ഭാസതി. ഏവമസ്സായം വചീസമാചാരോ തികോടിപരിസുദ്ധോ ഹോതി.

‘‘സോ ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതി – ഇതിപി സോ ഭഗവാ…പേ… സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാതി; ധമ്മേ …പേ… സങ്ഘേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതി സുപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ…പേ… അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സാതി. അരിയകന്തേഹി സീലേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി അഖണ്ഡേഹി…പേ… സമാധിസംവത്തനികേഹി. യതോ ഖോ, ഗഹപതയോ, അരിയസാവകോ ഇമേഹി സത്തഹി സദ്ധമ്മേഹി [ധമ്മേഹി (സീ.)] സമന്നാഗതോ ഹോതി ഇമേഹി ചതൂഹി ആകങ്ഖിയേഹി ഠാനേഹി, സോ ആകങ്ഖമാനോ അത്തനാവ അത്താനം ബ്യാകരേയ്യ – ‘ഖീണനിരയോമ്ഹി ഖീണതിരച്ഛാനയോനി [ഖീണതിരച്ഛാനയോനിയോ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.), ഖീണതിരച്ഛാനയോനികോ (ക.)] ഖീണപേത്തിവിസയോ ഖീണാപായദുഗ്ഗതിവിനിപാതോ, സോതാപന്നോഹമസ്മി അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ’’’തി.

ഏവം വുത്തേ വേളുദ്വാരേയ്യകാ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ…പേ… ഏതേ മയം ഭവന്തം ഗോതമം സരണം ഗച്ഛാമ ധമ്മഞ്ച ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച. ഉപാസകേ നോ ഭവം ഗോതമോ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതേ [പാണുപേതം (ക.)] സരണം ഗതേ’’തി. സത്തമം.

൮. പഠമഗിഞ്ജകാവസഥസുത്തം

൧൦൦൪. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ ഞാതികേ വിഹരതി ഗിഞ്ജകാവസഥേ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച –

‘‘സാള്ഹോ നാമ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു കാലങ്കതോ; തസ്സ കാ ഗതി കോ അഭിസമ്പരായോ? നന്ദാ നാമ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖുനീ കാലങ്കതാ; തസ്സാ കാ ഗതി കോ അഭിസമ്പരായോ? സുദത്തോ നാമ, ഭന്തേ, ഉപാസകോ കാലങ്കതോ; തസ്സ കാ ഗതി കോ അഭിസമ്പരായോ? സുജാതാ നാമ, ഭന്തേ, ഉപാസികാ കാലങ്കതാ; തസ്സാ കാ ഗതി, കോ അഭിസമ്പരായോ’’തി?

‘‘സാള്ഹോ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു കാലങ്കതോ ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹാസി. നന്ദാ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖുനീ കാലങ്കതാ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ ഓപപാതികാ തത്ഥ പരിനിബ്ബായിനീ അനാവത്തിധമ്മാ തസ്മാ ലോകാ. സുദത്തോ, ആനന്ദ, ഉപാസകോ കാലങ്കതോ തിണ്ണം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ രാഗദോസമോഹാനം തനുത്താ സകദാഗാമീ; സകിദേവ ഇമം ലോകം ആഗന്ത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തം കരിസ്സതി. സുജാതാ, ആനന്ദ, ഉപാസികാ കാലങ്കതാ തിണ്ണം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ സോതാപന്നാ അവിനിപാതധമ്മാ നിയതാ സമ്ബോധിപരായണാ.

‘‘അനച്ഛരിയം ഖോ പനേതം, ആനന്ദ, യം മനുസ്സഭൂതോ കാലം കരേയ്യ; തസ്മിം തസ്മിം ചേ മം കാലങ്കതേ ഉപസങ്കമിത്വാ ഏതമത്ഥം പടിപുച്ഛിസ്സഥ. വിഹേസാ പേസാ, ആനന്ദ, അസ്സ തഥാഗതസ്സ. തസ്മാതിഹാനന്ദ, ധമ്മാദാസം നാമ ധമ്മപരിയായം ദേസേസ്സാമി; യേന സമന്നാഗതോ അരിയസാവകോ ആകങ്ഖമാനോ അത്തനാവ അത്താനം ബ്യാകരേയ്യ – ‘ഖീണനിരയോമ്ഹി ഖീണതിരച്ഛാനയോനി ഖീണപേത്തിവിസയോ ഖീണാപായദുഗ്ഗതിവിനിപാതോ, സോതാപന്നോഹമസ്മി അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ’’’.

‘‘കതമോ ച സോ, ആനന്ദ, ധമ്മാദാസോ ധമ്മപരിയായോ; യേന സമന്നാഗതോ അരിയസാവകോ ആകങ്ഖമാനോ അത്തനാവ അത്താനം ബ്യാകരേയ്യ – ‘ഖീണനിരയോമ്ഹി ഖീണതിരച്ഛാനയോനി ഖീണപേത്തിവിസയോ ഖീണാപായദുഗ്ഗതിവിനിപാതോ, സോതാപന്നോഹമസ്മി അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ’’’?

‘‘ഇധ, ആനന്ദ, അരിയസാവകോ ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതി – ഇതിപി സോ ഭഗവാ…പേ… സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാതി. ധമ്മേ…പേ… സങ്ഘേ…പേ… അരിയകന്തേഹി സീലേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി അഖണ്ഡേഹി…പേ… സമാധിസംവത്തനികേഹി. അയം ഖോ സോ, ആനന്ദ, ധമ്മാദാസോ ധമ്മപരിയായോ; യേന സമന്നാഗതോ അരിയസാവകോ ആകങ്ഖമാനോ അത്തനാവ അത്താനം ബ്യാകരേയ്യ – ‘ഖീണനിരയോമ്ഹി ഖീണതിരച്ഛാനയോനി ഖീണപേത്തിവിസയോ ഖീണാപായദുഗ്ഗതിവിനിപാതോ, സോതാപന്നോഹമസ്മി അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ’’’തി. അട്ഠമം.

(തീണിപി സുത്തന്താനി ഏകനിദാനാനി).

൯. ദുതിയഗിഞ്ജകാവസഥസുത്തം

൧൦൦൫. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അസോകോ നാമ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു കാലങ്കതോ; തസ്സ കാ ഗതി, കോ അഭിസമ്പരായോ? അസോകാ നാമ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖുനീ കാലങ്കതാ…പേ… അസോകോ നാമ, ഭന്തേ, ഉപാസകോ കാലങ്കതോ…പേ… അസോകാ നാമ, ഭന്തേ, ഉപാസികാ കാലങ്കതാ; തസ്സാ കാ ഗതി, കോ അഭിസമ്പരായോ’’തി?

‘‘അസോകോ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു കാലങ്കതോ ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹാസി…പേ… (പുരിമവേയ്യാകരണേന ഏകനിദാനം).

‘‘അയം ഖോ സോ, ആനന്ദ, ധമ്മാദാസോ ധമ്മപരിയായോ; യേന സമന്നാഗതോ അരിയസാവകോ ആകങ്ഖമാനോ അത്തനാവ അത്താനം ബ്യാകരേയ്യ – ‘ഖീണനിരയോമ്ഹി ഖീണതിരച്ഛാനയോനി ഖീണപേത്തിവിസയോ ഖീണാപായദുഗ്ഗതിവിനിപാതോ, സോതാപന്നോഹമസ്മി അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ’’’തി. നവമം.

൧൦. തതിയഗിഞ്ജകാവസഥസുത്തം

൧൦൦൬. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കക്കടോ നാമ, ഭന്തേ, ഞാതികേ ഉപാസകോ കാലങ്കതോ; തസ്സ കാ ഗതി, കോ അഭിസമ്പരായോ? കളിഭോ നാമ, ഭന്തേ, ഞാതികേ ഉപാസകോ…പേ… നികതോ നാമ, ഭന്തേ, ഞാതികേ ഉപാസകോ…പേ… കടിസ്സഹോ നാമ, ഭന്തേ, ഞാതികേ ഉപാസകോ…പേ… തുട്ഠോ നാമ, ഭന്തേ, ഞാതികേ ഉപാസകോ…പേ… സന്തുട്ഠോ നാമ, ഭന്തേ, ഞാതികേ ഉപാസകോ…പേ… ഭദ്ദോ നാമ, ഭന്തേ, ഞാതികേ ഉപാസകോ…പേ… സുഭദ്ദോ നാമ, ഭന്തേ, ഞാതികേ ഉപാസകോ കാലങ്കതോ; തസ്സ കാ ഗതി കോ അഭിസമ്പരായോ’’തി?

‘‘കക്കടോ, ആനന്ദ, ഉപാസകോ കാലങ്കതോ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ ഓപപാതികോ തത്ഥ പരിനിബ്ബായീ അനാവത്തിധമ്മോ തസ്മാ ലോകാ. കളിഭോ, ആനന്ദ …പേ… നികതോ, ആനന്ദ…പേ… കടിസ്സഹോ, ആനന്ദ …പേ… തുട്ഠോ, ആനന്ദ…പേ… സന്തുട്ഠോ, ആനന്ദ…പേ… ഭദ്ദോ, ആനന്ദ…പേ… സുഭദ്ദോ, ആനന്ദ, ഉപാസകോ കാലങ്കതോ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ ഓപപാതികോ തത്ഥ പരിനിബ്ബായീ അനാവത്തിധമ്മോ തസ്മാ ലോകാ. (സബ്ബേ ഏകഗതികാ കാതബ്ബാ).

‘‘പരോപഞ്ഞാസ, ആനന്ദ, ഞാതികേ ഉപാസകാ കാലങ്കതാ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ ഓപപാതികാ തത്ഥ പരിനിബ്ബായിനോ അനാവത്തിധമ്മാ തസ്മാ ലോകാ. സാധികനവുതി, ആനന്ദ, ഞാതികേ ഉപാസകാ കാലങ്കതാ തിണ്ണം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ രാഗദോസമോഹാനം തനുത്താ സകദാഗാമിനോ; സകിദേവ ഇമം ലോകം ആഗന്ത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തം കരിസ്സന്തി. ഛാതിരേകാനി ഖോ, ആനന്ദ, പഞ്ചസതാനി ഞാതികേ ഉപാസകാ കാലങ്കതാ തിണ്ണം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ സോതാപന്നാ അവിനിപാതധമ്മാ നിയതാ സമ്ബോധിപരായണാ.

‘‘അനച്ഛരിയം ഖോ പനേതം, ആനന്ദ, യം മനുസ്സഭൂതോ കാലം കരേയ്യ; തസ്മിം തസ്മിം ചേ മം കാലങ്കതേ ഉപസങ്കമിത്വാ ഏതമത്ഥം പടിപുച്ഛിസ്സഥ. വിഹേസാ പേസാ, ആനന്ദ, അസ്സ തഥാഗതസ്സ. തസ്മാതിഹാനന്ദ, ധമ്മാദാസം നാമ ധമ്മപരിയായം ദേസേസ്സാമി; യേന സമന്നാഗതോ അരിയസാവകോ ആകങ്ഖമാനോ അത്തനാവ അത്താനം ബ്യാകരേയ്യ – ‘ഖീണനിരയോമ്ഹി ഖീണതിരച്ഛാനയോനി ഖീണപേത്തിവിസയോ ഖീണാപായദുഗ്ഗതിവിനിപാതോ, സോതാപന്നോഹമസ്മി അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ’’’.

‘‘കതമോ ച സോ, ആനന്ദ, ധമ്മാദാസോ ധമ്മപരിയായോ; യേന സമന്നാഗതോ അരിയസാവകോ ആകങ്ഖമാനോ അത്തനാവ അത്താനം ബ്യാകരേയ്യ – ‘ഖീണനിരയോമ്ഹി ഖീണതിരച്ഛാനയോനി ഖീണപേത്തിവിസയോ ഖീണാപായദുഗ്ഗതിവിനിപാതോ, സോതാപന്നോഹമസ്മി അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ’’’.

‘‘ഇധാനന്ദ, അരിയസാവകോ ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതി – ഇതിപി സോ ഭഗവാ…പേ… സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാതി. ധമ്മേ…പേ… സങ്ഘേ…പേ… അരിയകന്തേഹി സീലേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി അഖണ്ഡേഹി…പേ… സമാധിസംവത്തനികേഹി. അയം ഖോ സോ, ആനന്ദ, ധമ്മാദാസോ ധമ്മപരിയായോ; യേന സമന്നാഗതോ അരിയസാവകോ ആകങ്ഖമാനോ അത്തനാവ അത്താനം ബ്യാകരേയ്യ – ‘ഖീണനിരയോമ്ഹി ഖീണതിരച്ഛാനയോനി ഖീണപേത്തിവിസയോ ഖീണാപായദുഗ്ഗതിവിനിപാതോ, സോതാപന്നോഹമസ്മി അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ’’’തി. ദസമം.

വേളുദ്വാരവഗ്ഗോ പഠമോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

രാജാ ഓഗധദീഘാവു, സാരിപുത്താപരേ ദുവേ;

ഥപതീ വേളുദ്വാരേയ്യാ, ഗിഞ്ജകാവസഥേ തയോതി.

൨. രാജകാരാമവഗ്ഗോ

൧. സഹസ്സഭിക്ഖുനിസങ്ഘസുത്തം

൧൦൦൭. ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി രാജകാരാമേ. അഥ ഖോ സഹസ്സഭിക്ഖുനിസങ്ഘോ [സഹസ്സോ ഭിക്ഖുനിസംഘോ (സീ.)] യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഏകമന്തം ഠിതാ ഖോ താ ഭിക്ഖുനിയോ ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘ചതൂഹി ഖോ, ഭിക്ഖുനിയോ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ അരിയസാവകോ സോതാപന്നോ ഹോതി അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ. കതമേഹി ചതൂഹി? ഇധ, ഭിക്ഖുനിയോ, അരിയസാവകോ ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതി – ഇതിപി സോ ഭഗവാ…പേ… സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാതി. ധമ്മേ …പേ… സങ്ഘേ…പേ… അരിയകന്തേഹി സീലേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി, അഖണ്ഡേഹി…പേ… സമാധിസംവത്തനികേഹി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖുനിയോ, ചതൂഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ അരിയസാവകോ സോതാപന്നോ ഹോതി അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ’’തി. പഠമം.

൨. ബ്രാഹ്മണസുത്തം

൧൦൦൮. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘ബ്രാഹ്മണാ, ഭിക്ഖവേ, ഉദയഗാമിനിം നാമ പടിപദം പഞ്ഞപേന്തി. തേ സാവകം ഏവം സമാദപേന്തി – ‘ഏഹി ത്വം, അമ്ഭോ പുരിസ, കാലസ്സേവ ഉട്ഠായ പാചീനമുഖോ യാഹി. സോ ത്വം മാ സോബ്ഭം പരിവജ്ജേഹി, മാ പപാതം, മാ ഖാണും, മാ കണ്ഡകഠാനം [കണ്ഡകം ഠാനം (പീ. ക.)], മാ ചന്ദനിയം, മാ ഓളിഗല്ലം. യത്ഥ [യത്ഥേവ (സ്യാ. കം.), യാനി വാ (സീ.)] പപതേയ്യാസി തത്ഥേവ മരണം ആഗമേയ്യാസി. ഏവം ത്വം, അമ്ഭോ പുരിസ, കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജിസ്സസീ’’’തി.

‘‘തം ഖോ പനേതം, ഭിക്ഖവേ, ബ്രാഹ്മണാനം ബാലഗമനമേതം [ബാലാനം ഗമനമേതം (സീ.)] മൂള്ഹഗമനമേതം ന നിബ്ബിദായ ന വിരാഗായ ന നിരോധായ ന ഉപസമായ ന അഭിഞ്ഞായ ന സമ്ബോധായ ന നിബ്ബാനായ സംവത്തതി. അഹഞ്ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസ്സ വിനയേ ഉദയഗാമിനിം പടിപദം പഞ്ഞപേമി; യാ ഏകന്തനിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ ഉപസമായ അഭിഞ്ഞായ സമ്ബോധായ നിബ്ബാനായ സംവത്തതി.

‘‘കതമാ ച സാ, ഭിക്ഖവേ, ഉദയഗാമിനീ പടിപദാ; യാ ഏകന്തനിബ്ബിദായ…പേ… നിബ്ബാനായ സംവത്തതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതി – ഇതിപി സോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ…പേ… സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാതി; ധമ്മേ…പേ… സങ്ഘേ…പേ… അരിയകന്തേഹി സീലേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി അഖണ്ഡേഹി…പേ… സമാധിസംവത്തനികേഹി. അയം ഖോ സാ, ഭിക്ഖവേ, ഉദയഗാമിനീ പടിപദാ ഏകന്തനിബ്ബിദായ…പേ… നിബ്ബാനായ സംവത്തതീ’’തി. ദുതിയം.

൩. ആനന്ദത്ഥേരസുത്തം

൧൦൦൯. ഏകം സമയം ആയസ്മാ ച ആനന്ദോ ആയസ്മാ ച സാരിപുത്തോ സാവത്ഥിയം വിഹരന്തി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ യേനായസ്മാ ആനന്ദോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ ആനന്ദേന സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഏതദവോച – ‘‘കതിനം ഖോ, ആവുസോ ആനന്ദ, ധമ്മാനം പഹാനാ, കതിനം ധമ്മാനം സമന്നാഗമനഹേതു, ഏവമയം പജാ ഭഗവതാ ബ്യാകതാ സോതാപന്നാ അവിനിപാതധമ്മാ നിയതാ സമ്ബോധിപരായണാ’’തി? ‘‘ചതുന്നം ഖോ, ആവുസോ, ധമ്മാനം പഹാനാ, ചതുന്നം ധമ്മാനം സമന്നാഗമനഹേതു, ഏവമയം പജാ ഭഗവതാ ബ്യാകതാ സോതാപന്നാ അവിനിപാതധമ്മാ നിയതാ സമ്ബോധിപരായണാ’’തി.

‘‘കതമേസം ചതുന്നം? യഥാരൂപേന ഖോ, ആവുസോ, ബുദ്ധേ അപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി തഥാരൂപസ്സ ബുദ്ധേ അപ്പസാദോ ന ഹോതി. യഥാരൂപേന ച ഖോ, ആവുസോ, ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ സുതവാ അരിയസാവകോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജതി തഥാരൂപസ്സ ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദോ ഹോതി – ഇതിപി സോ ഭഗവാ…പേ… സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ’’തി.

‘‘യഥാരൂപേന ച ഖോ, ആവുസോ, ധമ്മേ അപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി തഥാരൂപസ്സ ധമ്മേ അപ്പസാദോ ന ഹോതി. യഥാരൂപേന ച ഖോ, ആവുസോ, ധമ്മേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ സുതവാ അരിയസാവകോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജതി തഥാരൂപസ്സ ധമ്മേ അവേച്ചപ്പസാദോ ഹോതി – സ്വാക്ഖാതോ ഭഗവതാ ധമ്മോ…പേ… വിഞ്ഞൂഹീതി.

‘‘യഥാരൂപേന ച ഖോ, ആവുസോ, സങ്ഘേ അപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി തഥാരൂപസ്സ സങ്ഘേ അപ്പസാദോ ന ഹോതി. യഥാരൂപേന ച ഖോ, ആവുസോ, സങ്ഘേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ സുതവാ അരിയസാവകോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജതി തഥാരൂപസ്സ സങ്ഘേ അവേച്ചപ്പസാദോ ഹോതി – സുപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ…പേ… അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സാതി.

‘‘യഥാരൂപേന ച ഖോ, ആവുസോ, ദുസ്സീല്യേന സമന്നാഗതോ അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി തഥാരൂപസ്സ ദുസ്സീല്യം ന ഹോതി. യഥാരൂപേഹി ച ഖോ, ആവുസോ, അരിയകന്തേഹി സീലേഹി സമന്നാഗതോ സുതവാ അരിയസാവകോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജതി തഥാരൂപാനി അരിയകന്താനി സീലാനി ഹോന്തി അഖണ്ഡാനി…പേ… സമാധിസംവത്തനികാനി. ഇമേസം ഖോ, ആവുസോ, ചതുന്നം ധമ്മാനം പഹാനാ ഇമേസം ചതുന്നം ധമ്മാനം സമന്നാഗമനഹേതു ഏവമയം പജാ ഭഗവതാ ബ്യാകതാ സോതാപന്നാ അവിനിപാതധമ്മാ നിയതാ സമ്ബോധിപരായണാ’’തി. തതിയം.

൪. ദുഗ്ഗതിഭയസുത്തം

൧൦൧൦. ‘‘ചതൂഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ അരിയസാവകോ സബ്ബദുഗ്ഗതിഭയം സമതിക്കന്തോ ഹോതി. കതമേഹി ചതൂഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതി – ഇതിപി സോ ഭഗവാ…പേ… സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാതി. ധമ്മേ…പേ… സങ്ഘേ…പേ… അരിയകന്തേഹി സീലേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി അഖണ്ഡേഹി…പേ… സമാധിസംവത്തനികേഹി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചതൂഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ അരിയസാവകോ സബ്ബദുഗ്ഗതിഭയം സമതിക്കന്തോ ഹോതീ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. ദുഗ്ഗതിവിനിപാതഭയസുത്തം

൧൦൧൧. ‘‘ചതൂഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ അരിയസാവകോ സബ്ബദുഗ്ഗതിവിനിപാതഭയം സമതിക്കന്തോ ഹോതി. കതമേഹി ചതൂഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതി – ഇതിപി സോ ഭഗവാ…പേ… സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാതി. ധമ്മേ…പേ… സങ്ഘേ…പേ… അരിയകന്തേഹി സീലേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി അഖണ്ഡേഹി…പേ… സമാധിസംവത്തനികേഹി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചതൂഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ അരിയസാവകോ സബ്ബദുഗ്ഗതിവിനിപാതഭയം സമതിക്കന്തോ ഹോതീ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. പഠമമിത്താമച്ചസുത്തം

൧൦൧൨. ‘‘യേ തേ, ഭിക്ഖവേ, അനുകമ്പേയ്യാഥ, യേ ച സോതബ്ബം മഞ്ഞേയ്യും – മിത്താ വാ അമച്ചാ വാ ഞാതീ വാ സാലോഹിതാ വാ – തേ, ഭിക്ഖവേ, ചതൂസു സോതാപത്തിയങ്ഗേസു സമാദപേതബ്ബാ, നിവേസേതബ്ബാ, പതിട്ഠാപേതബ്ബാ. കതമേസു ചതൂസു? ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേ സമാദപേതബ്ബാ, നിവേസേതബ്ബാ, പതിട്ഠാപേതബ്ബാ – ഇതിപി സോ ഭഗവാ…പേ… സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാതി. ധമ്മേ…പേ… സങ്ഘേ…പേ… അരിയകന്തേസു സീലേസു സമാദപേതബ്ബാ, നിവേസേതബ്ബാ, പതിട്ഠാപേതബ്ബാ അഖണ്ഡേസു…പേ… സമാധിസംവത്തനികേസു. യേ തേ, ഭിക്ഖവേ, അനുകമ്പേയ്യാഥ, യേ ച സോതബ്ബം മഞ്ഞേയ്യും – മിത്താ വാ അമച്ചാ വാ ഞാതീ വാ സാലോഹിതാ വാ – തേ, ഭിക്ഖവേ, ഇമേസു ചതൂസു സോതാപത്തിയങ്ഗേസു സമാദപേതബ്ബാ, നിവേസേതബ്ബാ, പതിട്ഠാപേതബ്ബാ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. ദുതിയമിത്താമച്ചസുത്തം

൧൦൧൩. ‘‘യേ തേ, ഭിക്ഖവേ, അനുകമ്പേയ്യാഥ, യേ ച സോതബ്ബം മഞ്ഞേയ്യും – മിത്താ വാ അമച്ചാ വാ ഞാതീ വാ സാലോഹിതാ വാ – തേ, ഭിക്ഖവേ, ചതൂസു സോതാപത്തിയങ്ഗേസു സമാദപേതബ്ബാ, നിവേസേതബ്ബാ, പതിട്ഠാപേതബ്ബാ. കതമേസു ചതൂസു? ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേ സമാദപേതബ്ബാ, നിവേസേതബ്ബാ, പതിട്ഠാപേതബ്ബാ – ഇതിപി സോ ഭഗവാ…പേ… സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ’’തി.

‘‘സിയാ, ഭിക്ഖവേ, ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം അഞ്ഞഥത്തം – പഥവീധാതുയാ, ആപോധാതുയാ, തേജോധാതുയാ, വായോധാതുയാ – ന ത്വേവ ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതസ്സ അരിയസാവകസ്സ സിയാ അഞ്ഞഥത്തം. തത്രിദം അഞ്ഞഥത്തം – സോ വത ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ അരിയസാവകോ നിരയം വാ തിരച്ഛാനയോനിം വാ പേത്തിവിസയം വാ ഉപപജ്ജിസ്സതീ’’തി – നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. ‘‘ധമ്മേ…പേ… സങ്ഘേ…പേ… അരിയകന്തേസു സീലേസു സമാദപേതബ്ബാ, നിവേസേതബ്ബാ, പതിട്ഠാപേതബ്ബാ അഖണ്ഡേസു…പേ… സമാധിസംവത്തനികേസു. സിയാ, ഭിക്ഖവേ, ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം അഞ്ഞഥത്തം – പഥവീധാതുയാ, ആപോധാതുയാ, തേജോധാതുയാ, വായോധാതുയാ – ന ത്വേവ അരിയകന്തേഹി സീലേഹി സമന്നാഗതസ്സ അരിയസാവകസ്സ സിയാ അഞ്ഞഥത്തം. തത്രിദം അഞ്ഞഥത്തം – സോ വത അരിയകന്തേഹി സീലേഹി സമന്നാഗതോ അരിയസാവകോ നിരയം വാ തിരച്ഛാനയോനിം വാ പേത്തിവിസയം വാ ഉപപജ്ജിസ്സതീതി – നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. യേ തേ, ഭിക്ഖവേ, അനുകമ്പേയ്യാഥ, യേ ച സോതബ്ബം മഞ്ഞേയ്യും – മിത്താ വാ അമച്ചാ വാ ഞാതീ വാ സാലോഹിതാ വാ – തേ, ഭിക്ഖവേ, ഇമേസു ചതൂസു സോതാപത്തിയങ്ഗേസു സമാദപേതബ്ബാ, നിവേസേതബ്ബാ, പതിട്ഠാപേതബ്ബാ’’തി. സത്തമം.

൮. പഠമദേവചാരികസുത്തം

൧൦൧൪. സാവത്ഥിനിദാനം. അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ – സേയ്യഥാപി നാമ ബലവാ പുരിസോ സമിഞ്ജിതം വാ ബാഹം പസാരേയ്യ, പസാരിതം വാ ബാഹം സമിഞ്ജേയ്യ, ഏവമേവ – ജേതവനേ അന്തരഹിതോ ദേവേസു താവതിംസേസു പാതുരഹോസി. അഥ ഖോ സമ്ബഹുലാ താവതിംസകായികാ ദേവതായോ യേനായസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം മഹാമോഗ്ഗല്ലാനം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠംസു. ഏകമന്തം ഠിതാ ഖോ താ ദേവതായോ ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ഏതദവോച –

‘‘സാധു ഖോ, ആവുസോ, ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗമനം ഹോതി – ഇതിപി സോ ഭഗവാ…പേ… സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാതി. ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗമനഹേതു ഖോ, ആവുസോ, ഏവമിധേകച്ചേ സത്താ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജന്തി. സാധു ഖോ, ആവുസോ, ധമ്മേ…പേ… സങ്ഘേ…പേ… സാധു ഖോ, ആവുസോ, അരിയകന്തേഹി സീലേഹി സമന്നാഗമനം ഹോതി അഖണ്ഡേഹി…പേ… സമാധിസംവത്തനികേഹി. അരിയകന്തേഹി സീലേഹി സമന്നാഗമനഹേതു ഖോ, ആവുസോ, ഏവമിധേകച്ചേ സത്താ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജന്തീ’’തി.

‘‘സാധു ഖോ, മാരിസ മോഗ്ഗല്ലാന, ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗമനം ഹോതി – ഇതിപി സോ ഭഗവാ…പേ… സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാതി. ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗമനഹേതു ഖോ, മാരിസ മോഗ്ഗല്ലാന, ഏവമിധേകച്ചേ സത്താ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജന്തി. സാധു ഖോ, മാരിസ മോഗ്ഗല്ലാന, ധമ്മേ…പേ… സങ്ഘേ…പേ… അരിയകന്തേഹി സീലേഹി സമന്നാഗമനം ഹോതി അഖണ്ഡേഹി…പേ… സമാധിസംവത്തനികേഹി. അരിയകന്തേഹി സീലേഹി സമന്നാഗമനഹേതു ഖോ, മാരിസ മോഗ്ഗല്ലാന, ഏവമിധേകച്ചേ സത്താ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജന്തീ’’തി. അട്ഠമം.

൯. ദുതിയദേവചാരികസുത്തം

൧൦൧൫. സാവത്ഥിനിദാനം. അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ – സേയ്യഥാപി നാമ ബലവാ പുരിസോ സമിഞ്ജിതം വാ ബാഹം പസാരേയ്യ, പസാരിതം വാ ബാഹം സമിഞ്ജേയ്യ, ഏവമേവ – ജേതവനേ അന്തരഹിതോ ദേവേസു താവതിംസേസു പാതുരഹോസി. അഥ ഖോ സമ്ബഹുലാ താവതിംസകായികാ ദേവതായോ യേനായസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം മഹാമോഗ്ഗല്ലാനം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠംസു. ഏകമന്തം ഠിതാ ഖോ താ ദേവതായോ ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ഏതദവോച –

‘‘സാധു ഖോ, ആവുസോ, ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗമനം ഹോതി – ഇതിപി സോ ഭഗവാ…പേ… സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാതി. ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗമനഹേതു ഖോ, ആവുസോ, ഏവമിധേകച്ചേ സത്താ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപന്നാ. സാധു ഖോ, ആവുസോ, ധമ്മേ…പേ… സങ്ഘേ…പേ… അരിയകന്തേഹി സീലേഹി സമന്നാഗമനം ഹോതി അഖണ്ഡേഹി…പേ… സമാധിസംവത്തനികേഹി. അരിയകന്തേഹി സീലേഹി സമന്നാഗമനഹേതു ഖോ, ആവുസോ, ഏവമിധേകച്ചേ സത്താ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപന്നാ’’തി.

‘‘സാധു ഖോ, മാരിസ മോഗ്ഗല്ലാന, ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗമനം ഹോതി – ഇതിപി സോ ഭഗവാ…പേ… സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാതി. ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗമനഹേതു ഖോ, മാരിസ മോഗ്ഗല്ലാന, ഏവമിധേകച്ചേ സത്താ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപന്നാ. സാധു ഖോ, മാരിസ മോഗ്ഗല്ലാന, ധമ്മേ…പേ… സങ്ഘേ…പേ… അരിയകന്തേഹി സീലേഹി സമന്നാഗമനം ഹോതി അഖണ്ഡേഹി…പേ… സമാധിസംവത്തനികേഹി. അരിയകന്തേഹി സീലേഹി സമന്നാഗമനഹേതു ഖോ, മാരിസ മോഗ്ഗല്ലാന, ഏവമിധേകച്ചേ സത്താ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപന്നാ’’തി. നവമം.

൧൦. തതിയദേവചാരികസുത്തം

൧൦൧൬. അഥ ഖോ ഭഗവാ – സേയ്യഥാപി നാമ ബലവാ പുരിസോ സമിഞ്ജിതം വാ ബാഹം പസാരേയ്യ, പസാരിതം വാ ബാഹം സമിഞ്ജേയ്യ, ഏവമേവ – ജേതവനേ അന്തരഹിതോ ദേവേസു താവതിംസേസു പാതുരഹോസി. അഥ ഖോ സമ്ബഹുലാ താവതിംസകായികാ ദേവതായോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠംസു. ഏകമന്തം ഠിതാ ഖോ താ ദേവതായോ ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘സാധു ഖോ, ആവുസോ, ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗമനം ഹോതി – ഇതിപി സോ ഭഗവാ…പേ… സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാതി. ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗമനഹേതു ഖോ, ആവുസോ, ഏവമിധേകച്ചേ സത്താ സോതാപന്നാ അവിനിപാതധമ്മാ നിയതാ സമ്ബോധിപരായണാ. സാധു ഖോ, ആവുസോ, ധമ്മേ…പേ… സങ്ഘേ…പേ… അരിയകന്തേഹി സീലേഹി സമന്നാഗമനം ഹോതി അഖണ്ഡേഹി…പേ… സമാധിസംവത്തനികേഹി. അരിയകന്തേഹി സീലേഹി സമന്നാഗമനഹേതു ഖോ, ആവുസോ, ഏവമിധേകച്ചേ സത്താ സോതാപന്നാ അവിനിപാതധമ്മാ നിയതാ സമ്ബോധിപരായണാ’’തി.

‘‘സാധു ഖോ, മാരിസ, ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗമനം ഹോതി – ഇതിപി സോ ഭഗവാ…പേ… സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാതി. ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗമനഹേതു ഖോ, മാരിസ, ഏവമയം പജാ സോതാപന്നാ അവിനിപാതധമ്മാ നിയതാ സമ്ബോധിപരായണാ. സാധു ഖോ, മാരിസ, ധമ്മേ…പേ… സങ്ഘേ…പേ… അരിയകന്തേഹി സീലേഹി സമന്നാഗമനം ഹോതി അഖണ്ഡേഹി…പേ… സമാധിസംവത്തനികേഹി. അരിയകന്തേഹി സീലേഹി സമന്നാഗമനഹേതു ഖോ, മാരിസ, ഏവമയം പജാ സോതാപന്നാ അവിനിപാതധമ്മാ നിയതാ സമ്ബോധിപരായണാ’’തി. ദസമം.

രാജകാരാമവഗ്ഗോ ദുതിയോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

സഹസ്സബ്രാഹ്മണാനന്ദ, ദുഗ്ഗതി അപരേ ദുവേ;

മിത്താമച്ചാ ദുവേ വുത്താ, തയോ ച ദേവചാരികാതി.

൩. സരണാനിവഗ്ഗോ

൧. പഠമമഹാനാമസുത്തം

൧൦൧൭. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സക്കേസു വിഹരതി കപിലവത്ഥുസ്മിം നിഗ്രോധാരാമേ. അഥ ഖോ മഹാനാമോ സക്കോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ മഹാനാമോ സക്കോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഇദം, ഭന്തേ, കപിലവത്ഥു ഇദ്ധഞ്ചേവ ഫീതഞ്ച ബാഹുജഞ്ഞം ആകിണ്ണമനുസ്സം സമ്ബാധബ്യൂഹം. സോ ഖ്വാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം വാ പയിരുപാസിത്വാ മനോഭാവനീയേ വാ ഭിക്ഖൂ സായന്ഹസമയം കപിലവത്ഥും പവിസന്തോ; ഭന്തേനപി [വിബ്ഭന്തേനപി (സീ.), ഭമന്തേനപി (ക.)] ഹത്ഥിനാ സമാഗച്ഛാമി; ഭന്തേനപി അസ്സേന സമാഗച്ഛാമി; ഭന്തേനപി രഥേന സമാഗച്ഛാമി; ഭന്തേനപി സകടേന സമാഗച്ഛാമി; ഭന്തേനപി പുരിസേന സമാഗച്ഛാമി. തസ്സ മയ്ഹം, ഭന്തേ, തസ്മിം സമയേ മുസ്സതേവ [മുസതേവ (?)] ഭഗവന്തം ആരബ്ഭ സതി, മുസ്സതി [മുസതി (?)] ധമ്മം ആരബ്ഭ സതി, മുസ്സതി സങ്ഘം ആരബ്ഭ സതി. തസ്സ മയ്ഹം, ഭന്തേ, ഏവം ഹോതി – ‘ഇമമ്ഹി ചാഹം സമയേ കാലം കരേയ്യം, കാ മയ്ഹം ഗതി, കോ അഭിസമ്പരായോ’’’തി?

‘‘മാ ഭായി, മഹാനാമ, മാ ഭായി, മഹാനാമ! അപാപകം തേ മരണം ഭവിസ്സതി അപാപികാ കാലംകിരിയാ [കാലകിരിയാ (സീ. സ്യാ. കം.)]. യസ്സ കസ്സചി, മഹാനാമ, ദീഘരത്തം സദ്ധാപരിഭാവിതം ചിത്തം സീലപരിഭാവിതം ചിത്തം സുതപരിഭാവിതം ചിത്തം ചാഗപരിഭാവിതം ചിത്തം പഞ്ഞാപരിഭാവിതം ചിത്തം, തസ്സ യോ ഹി ഖ്വായം കായോ രൂപീ ചാതുമഹാഭൂതികോ [ചാതുമ്മഹാഭൂതികോ (സീ. സ്യാ. കം.)] മാതാപേത്തികസമ്ഭവോ ഓദനകുമ്മാസൂപചയോ അനിച്ചുച്ഛാദനപരിമദ്ദനഭേദനവിദ്ധംസനധമ്മോ. തം ഇധേവ കാകാ വാ ഖാദന്തി ഗിജ്ഝാ വാ ഖാദന്തി കുലലാ വാ ഖാദന്തി സുനഖാ വാ ഖാദന്തി സിങ്ഗാലാ [സിഗാലാ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] വാ ഖാദന്തി വിവിധാ വാ പാണകജാതാ ഖാദന്തി; യഞ്ച ഖ്വസ്സ ചിത്തം ദീഘരത്തം സദ്ധാപരിഭാവിതം…പേ… പഞ്ഞാപരിഭാവിതം തം ഉദ്ധഗാമി ഹോതി വിസേസഗാമി.

‘‘സേയ്യഥാപി, മഹാനാമ, പുരിസോ സപ്പികുമ്ഭം വാ തേലകുമ്ഭം വാ ഗമ്ഭീരം ഉദകരഹദം ഓഗാഹിത്വാ ഭിന്ദേയ്യ. തത്ര യാ അസ്സ സക്ഖരാ വാ കഠലാ [കഥലാ (പീ. ക.)] വാ സാ അധോഗാമീ അസ്സ, യഞ്ച ഖ്വസ്സ തത്ര സപ്പി വാ തേലം വാ തം ഉദ്ധഗാമി അസ്സ വിസേസഗാമി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാനാമ, യസ്സ കസ്സചി ദീഘരത്തം സദ്ധാപരിഭാവിതം ചിത്തം…പേ… പഞ്ഞാപരിഭാവിതം ചിത്തം തസ്സ യോ ഹി ഖ്വായം കായോ രൂപീ ചാതുമഹാഭൂതികോ മാതാപേത്തികസമ്ഭവോ ഓദനകുമ്മാസൂപചയോ അനിച്ചുച്ഛാദനപരിമദ്ദനഭേദനവിദ്ധംസനധമ്മോ തം ഇധേവ കാകാ വാ ഖാദന്തി ഗിജ്ഝാ വാ ഖാദന്തി കുലലാ വാ ഖാദന്തി സുനഖാ വാ ഖാദന്തി സിങ്ഗാലാ വാ ഖാദന്തി വിവിധാ വാ പാണകജാതാ ഖാദന്തി; യഞ്ച ഖ്വസ്സ ചിത്തം ദീഘരത്തം സദ്ധാപരിഭാവിതം…പേ… പഞ്ഞാപരിഭാവിതം തം ഉദ്ധഗാമി ഹോതി വിസേസഗാമി. തുയ്ഹം ഖോ പന, മഹാനാമ, ദീഘരത്തം സദ്ധാപരിഭാവിതം ചിത്തം…പേ… പഞ്ഞാപരിഭാവിതം ചിത്തം. മാ ഭായി, മഹാനാമ, മാ ഭായി, മഹാനാമ! അപാപകം തേ മരണം ഭവിസ്സതി, അപാപികാ കാലംകിരിയാ’’തി. പഠമം.

൨. ദുതിയമഹാനാമസുത്തം

൧൦൧൮. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സക്കേസു വിഹരതി കപിലവത്ഥുസ്മിം നിഗ്രോധാരാമേ. അഥ ഖോ മഹാനാമോ സക്കോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ മഹാനാമോ സക്കോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഇദം, ഭന്തേ, കപിലവത്ഥു ഇദ്ധഞ്ചേവ ഫീതഞ്ച ബാഹുജഞ്ഞം ആകിണ്ണമനുസ്സം സമ്ബാധബ്യൂഹം. സോ ഖ്വാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം വാ പയിരുപാസിത്വാ മനോഭാവനീയേ വാ ഭിക്ഖൂ സായന്ഹസമയം കപിലവത്ഥും പവിസന്തോ; ഭന്തേനപി ഹത്ഥിനാ സമാഗച്ഛാമി; ഭന്തേനപി അസ്സേന സമാഗച്ഛാമി; ഭന്തേനപി രഥേന സമാഗച്ഛാമി; ഭന്തേ, നപി സകടേന സമാഗച്ഛാമി; ഭന്തേ, നപി പുരിസേന സമാഗച്ഛാമി. തസ്സ മയ്ഹം, ഭന്തേ, തസ്മിം സമയേ മുസ്സതേവ ഭഗവന്തം ആരബ്ഭ സതി, മുസ്സതി ധമ്മം ആരബ്ഭ സതി, മുസ്സതി സങ്ഘം ആരബ്ഭ സതി. തസ്സ മയ്ഹം, ഭന്തേ, ഏവം ഹോതി – ‘ഇമമ്ഹി ചാഹം സമയേ കാലം കരേയ്യം, കാ മയ്ഹം ഗതി, കോ അഭിസമ്പരായോ’’’തി?

‘‘മാ ഭായി, മഹാനാമ, മാ ഭായി, മഹാനാമ! അപാപകം തേ മരണം ഭവിസ്സതി അപാപികാ കാലംകിരിയാ. ചതൂഹി ഖോ, മഹാനാമ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ അരിയസാവകോ നിബ്ബാനനിന്നോ ഹോതി നിബ്ബാനപോണോ നിബ്ബാനപബ്ഭാരോ. കതമേഹി ചതൂഹി? ഇധ, മഹാനാമ, അരിയസാവകോ ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതി – ഇതിപി സോ ഭഗവാ…പേ… സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാതി. ധമ്മേ…പേ… സങ്ഘേ …പേ… അരിയകന്തേഹി സീലേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി അഖണ്ഡേഹി…പേ… സമാധിസംവത്തനികേഹി.

‘‘സേയ്യഥാപി, മഹാനാമ, രുക്ഖോ പാചീനനിന്നോ പാചീനപോണോ പാചീനപബ്ഭാരോ, സോ മൂലച്ഛിന്നോ കതമേന പപതേയ്യാ’’തി? ‘‘യേന, ഭന്തേ, നിന്നോ യേന പോണോ യേന പബ്ഭാരോ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാനാമ, ഇമേഹി ചതൂഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ അരിയസാവകോ നിബ്ബാനനിന്നോ ഹോതി നിബ്ബാനപോണോ നിബ്ബാനപബ്ഭാരോ’’തി. ദുതിയം.

൩. ഗോധസക്കസുത്തം

൧൦൧൯. കപിലവത്ഥുനിദാനം. അഥ ഖോ മഹാനാമോ സക്കോ യേന ഗോധാ സക്കോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഗോധം സക്കം ഏതദവോച – ‘‘കതിഹി [കതീഹി (പീ. ക.) രൂപസിദ്ധി ഓലോകേതബ്ബാ] ത്വം, ഗോധേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതം സോതാപന്നപുഗ്ഗലം ആജാനാസി അവിനിപാതധമ്മം നിയതം സമ്ബോധിപരായണ’’ന്തി?

‘‘തീഹി ഖ്വാഹം, മഹാനാമ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതം സോതാപന്നപുഗ്ഗലം ആജാനാമി അവിനിപാതധമ്മം നിയതം സമ്ബോധിപരായണം. കതമേഹി തീഹി? ഇധ, മഹാനാമ, അരിയസാവകോ ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതി – ഇതിപി സോ ഭഗവാ…പേ… സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാതി. ധമ്മേ…പേ… സങ്ഘേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതി – സുപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ…പേ… അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സാതി. ഇമേഹി ഖ്വാഹം, മഹാനാമ, തീഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതം സോതാപന്നപുഗ്ഗലം ആജാനാമി അവിനിപാതധമ്മം നിയതം സമ്ബോധിപരായണം.

‘‘ത്വം പന, മഹാനാമ, കതിഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതം സോതാപന്നപുഗ്ഗലം ആജാനാസി അവിനിപാതധമ്മം നിയതം സമ്ബോധിപരായണ’’ന്തി? ‘‘ചതൂഹി ഖ്വാഹം, ഗോധേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതം സോതാപന്നപുഗ്ഗലം ആജാനാമി അവിനിപാതധമ്മം നിയതം സമ്ബോധിപരായണം. കതമേഹി ചതൂഹി? ഇധ, ഗോധേ, അരിയസാവകോ ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതി – ഇതിപി സോ ഭഗവാ…പേ… സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാതി. ധമ്മേ…പേ… സങ്ഘേ…പേ… അരിയകന്തേഹി സീലേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി അഖണ്ഡേഹി…പേ… സമാധിസംവത്തനികേഹി. ഇമേഹി ഖ്വാഹം, ഗോധേ, ചതൂഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതം സോതാപന്നപുഗ്ഗലം ആജാനാമി അവിനിപാതധമ്മം നിയതം സമ്ബോധിപരായണ’’ന്തി.

‘‘ആഗമേഹി ത്വം, മഹാനാമ, ആഗമേഹി ത്വം, മഹാനാമ! ഭഗവാവ ഏതം ജാനേയ്യ ഏതേഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതം വാ അസമന്നാഗതം വാ’’തി. ‘‘ആയാമ, ഗോധേ, യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമേയ്യാമ; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസ്സാമാ’’തി. അഥ ഖോ മഹാനാമോ സക്കോ ഗോധാ ച സക്കോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ മഹാനാമോ സക്കോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച –

‘‘ഇധാഹം, ഭന്തേ, യേന ഗോധാ സക്കോ തേനുപസങ്കമിം; ഉപസങ്കമിത്വാ ഗോധം സക്കം ഏതദവോചം – ‘കതിഹി ത്വം, ഗോധേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതം സോതാപന്നപുഗ്ഗലം ആജാനാസി അവിനിപാതധമ്മം നിയതം സമ്ബോധിപരായണം’? ഏവം വുത്തേ, ഭന്തേ, ഗോധാ സക്കോ മം ഏതദവോച –

‘‘തീഹി ഖ്വാഹം, മഹാനാമ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതം സോതാപന്നപുഗ്ഗലം ആജാനാമി അവിനിപാതധമ്മം നിയതം സമ്ബോധിപരായണം. കതമേഹി തീഹി? ഇധ, മഹാനാമ, അരിയസാവകോ ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതി – ഇതിപി സോ ഭഗവാ…പേ… സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാതി. ധമ്മേ…പേ… സങ്ഘേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതി – സുപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ…പേ… അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സാതി. ഇമേഹി ഖ്വാഹം, മഹാനാമ, തീഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതം സോതാപന്നപുഗ്ഗലം ആജാനാമി അവിനിപാതധമ്മം നിയതം സമ്ബോധിപരായണം. ത്വം പന, മഹാനാമ, കതമേഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതം സോതാപന്നപുഗ്ഗലം ആജാനാസി അവിനിപാതധമ്മം നിയതം സമ്ബോധിപരായണ’’ന്തി?

‘‘ഏവം വുത്താഹം, ഭന്തേ, ഗോധം സക്കം ഏതദവോചം – ‘ചതൂഹി ഖ്വാഹം, ഗോധേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതം സോതാപന്നപുഗ്ഗലം ആജാനാമി അവിനിപാതധമ്മം നിയതം സമ്ബോധിപരായണം. കതമേഹി ചതൂഹി? ഇധ, ഗോധേ, അരിയസാവകോ ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതി – ഇതിപി സോ ഭഗവാ…പേ… സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാതി. ധമ്മേ…പേ… സങ്ഘേ…പേ… അരിയകന്തേഹി സീലേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി അഖണ്ഡേഹി…പേ… സമാധിസംവത്തനികേഹി. ഇമേഹി ഖ്വാഹം, ഗോധേ, ചതൂഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതം സോതാപന്നപുഗ്ഗലം ആജാനാമി അവിനിപാതധമ്മം നിയതം സമ്ബോധിപരായണ’’’ന്തി.

‘‘ഏവം വുത്തേ, ഭന്തേ, ഗോധാ സക്കോ മം ഏതദവോച – ‘ആഗമേഹി ത്വം, മഹാനാമ, ആഗമേഹി ത്വം, മഹാനാമ! ഭഗവാവ ഏതം ജാനേയ്യ ഏതേഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതം വാ അസമന്നാഗതം വാ’’’തി. ‘‘ഇധ, ഭന്തേ, കോചിദേവ ധമ്മോ സമുപ്പാദോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ, ഏകതോ അസ്സ ഭഗവാ ഏകതോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ ച. യേനേവ ഭഗവാ തേനേവാഹം അസ്സം. ഏവം പസന്നം മം, ഭന്തേ, ഭഗവാ ധാരേതു. ഇധ, ഭന്തേ, കോചിദേവ ധമ്മോ സമുപ്പാദോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ, ഏകതോ അസ്സ ഭഗവാ ഏകതോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ ഭിക്ഖുനിസങ്ഘോ ച. യേനേവ ഭഗവാ തേനേവാഹം അസ്സം. ഏവം പസന്നം മം, ഭന്തേ, ഭഗവാ ധാരേതു. ഇധ, ഭന്തേ, കോചിദേവ ധമ്മോ സമുപ്പാദോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ, ഏകതോ അസ്സ ഭഗവാ ഏകതോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ ഭിക്ഖുനിസങ്ഘോ ച ഉപാസകാ ച. യേനേവ ഭഗവാ തേനേവാഹം അസ്സം. ഏവം പസന്നം മം, ഭന്തേ, ഭഗവാ ധാരേതു. ഇധ, ഭന്തേ, കോചിദേവ ധമ്മോ സമുപ്പാദോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ, ഏകതോ അസ്സ ഭഗവാ ഏകതോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ ഭിക്ഖുനിസങ്ഘോ ഉപാസകാ ഉപാസികായോ ച. യേനേവ ഭഗവാ തേനേവാഹം അസ്സം. ഏവം പസന്നം മം, ഭന്തേ, ഭഗവാ ധാരേതു. ഇധ, ഭന്തേ, കോചിദേവ ധമ്മോ സമുപ്പാദോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ, ഏകതോ അസ്സ ഭഗവാ ഏകതോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ ഭിക്ഖുനിസങ്ഘോ ഉപാസകാ ഉപാസികായോ സദേവകോ ച ലോകോ സമാരകോ സബ്രഹ്മകോ സസ്സമണബ്രാഹ്മണീ പജാ സദേവമനുസ്സാ. യേനേവ ഭഗവാ തേനേവാഹം അസ്സം. ഏവം പസന്നം മം, ഭന്തേ, ഭഗവാ ധാരേതൂ’’തി. ‘‘ഏവംവാദീ ത്വം, ഗോധേ, മഹാനാമം സക്കം കിം വദേസീ’’തി? ‘‘ഏവംവാദാഹം, ഭന്തേ, മഹാനാമം സക്കം ന കിഞ്ചി വദാമി, അഞ്ഞത്ര കല്യാണാ അഞ്ഞത്ര കുസലാ’’തി. തതിയം.

൪. പഠമസരണാനിസക്കസുത്തം

൧൦൨൦. കപിലവത്ഥുനിദാനം. തേന ഖോ പന സമയേന സരണാനി [സരകാനി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] സക്കോ കാലങ്കതോ ഹോതി. സോ ഭഗവതാ ബ്യാകതോ – ‘‘സോതാപന്നോ അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ’’തി. തത്ര സുദം സമ്ബഹുലാ സക്കാ സങ്ഗമ്മ സമാഗമ്മ ഉജ്ഝായന്തി ഖീയന്തി വിപാചേന്തി – ‘‘അച്ഛരിയം വത, ഭോ, അബ്ഭുതം വത, ഭോ! ഏത്ഥ ദാനി കോ ന സോതാപന്നോ ഭവിസ്സതി! യത്ര ഹി നാമ സരണാനി സക്കോ കാലങ്കതോ; സോ ഭഗവതാ ബ്യാകതോ – ‘സോതാപന്നോ അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ’തി. സരണാനി സക്കോ സിക്ഖാദുബ്ബല്യമാപാദി, മജ്ജപാനം അപായീ’’തി.

അഥ ഖോ മഹാനാമോ സക്കോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ മഹാനാമോ സക്കോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഇധ, ഭന്തേ, സരണാനി സക്കോ കാലങ്കതോ. സോ ഭഗവതാ ബ്യാകതോ – ‘സോതാപന്നോ അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ’തി. തത്ര സുദം, ഭന്തേ, സമ്ബഹുലാ സക്കാ സങ്ഗമ്മ സമാഗമ്മ ഉജ്ഝായന്തി ഖീയന്തി വിപാചേന്തി – ‘‘അച്ഛരിയം വത ഭോ, അബ്ഭുതം വത ഭോ! ഏത്ഥ ദാനി കോ ന സോതപന്നോ ഭവിസ്സതി! യത്ര ഹി നാമ സരണാനി സക്കോ കാലങ്കതോ; സോ ഭഗവതാ ബ്യാകതോ – ‘സോതാപന്നോ അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ’തി. സരണാനി സക്കോ സിക്ഖാദുബ്ബല്യമാപാദി, മജ്ജപാനം അപായീ’’തി.

‘‘യോ സോ, മഹാനാമ, ദീഘരത്തം ഉപാസകോ ബുദ്ധം സരണം ഗതോ ധമ്മം സരണം ഗതോ സങ്ഘം സരണം ഗതോ, സോ കഥം വിനിപാതം ഗച്ഛേയ്യ! യഞ്ഹി തം, മഹാനാമ, സമ്മാ വദമാനോ വദേയ്യ – ‘ദീഘരത്തം ഉപാസകോ ബുദ്ധം സരണം ഗതോ ധമ്മം സരണം ഗതോ സങ്ഘം സരണം ഗതോ’തി, സരണാനി സക്കം സമ്മാ വദമാനോ വദേയ്യ. സരണാനി, മഹാനാമ, സക്കോ ദീഘരത്തം ഉപാസകോ ബുദ്ധം സരണം ഗതോ ധമ്മം സരണം ഗതോ സങ്ഘം സരണം ഗതോ. സോ കഥം വിനിപാതം ഗച്ഛേയ്യ!

‘‘ഇധ, മഹാനാമ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതി – ഇതിപി സോ ഭഗവാ…പേ… സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാതി. ധമ്മേ…പേ… സങ്ഘേ…പേ… ഹാസപഞ്ഞോ ജവനപഞ്ഞോ വിമുത്തിയാ ച സമന്നാഗതോ. സോ ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. അയമ്പി ഖോ, മഹാനാമ, പുഗ്ഗലോ പരിമുത്തോ നിരയാ പരിമുത്തോ തിരച്ഛാനയോനിയാ പരിമുത്തോ പേത്തിവിസയാ പരിമുത്തോ അപായദുഗ്ഗതിവിനിപാതാ.

‘‘ഇധ പന, മഹാനാമ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതി – ഇതിപി സോ ഭഗവാ…പേ… സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാതി. ധമ്മേ…പേ… സങ്ഘേ…പേ… ഹാസപഞ്ഞോ ജവനപഞ്ഞോ ന ച വിമുത്തിയാ സമന്നാഗതോ. സോ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ ഓപപാതികോ ഹോതി തത്ഥ പരിനിബ്ബായീ അനാവത്തിധമ്മോ തസ്മാ [അസ്മാ (സ്യാ. കം. പീ. ക.)] ലോകാ. അയമ്പി ഖോ, മഹാനാമ, പുഗ്ഗലോ പരിമുത്തോ നിരയാ പരിമുത്തോ തിരച്ഛാനയോനിയാ പരിമുത്തോ പേത്തിവിസയാ പരിമുത്തോ അപായദുഗ്ഗതിവിനിപാതാ.

‘‘ഇധ പന, മഹാനാമ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതി – ഇതിപി സോ ഭഗവാ…പേ… സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാതി. ധമ്മേ…പേ… സങ്ഘേ…പേ… ന ഹാസപഞ്ഞോ ന ജവനപഞ്ഞോ ന ച വിമുത്തിയാ സമന്നാഗതോ. സോ തിണ്ണം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ രാഗദോസമോഹാനം തനുത്താ സകദാഗാമീ ഹോതി, സകിദേവ ഇമം ലോകം ആഗന്ത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തം കരോതി. അയമ്പി ഖോ, മഹാനാമ, പുഗ്ഗലോ പരിമുത്തോ നിരയാ പരിമുത്തോ തിരച്ഛാനയോനിയാ പരിമുത്തോ പേത്തിവിസയാ പരിമുത്തോ അപായദുഗ്ഗതിവിനിപാതാ.

‘‘ഇധ പന, മഹാനാമ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതി – ഇതിപി സോ ഭഗവാ…പേ… സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാതി; ധമ്മേ…പേ… സങ്ഘേ…പേ… ന ഹാസപഞ്ഞോ ന ജവനപഞ്ഞോ ന ച വിമുത്തിയാ സമന്നാഗതോ. സോ തിണ്ണം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ സോതാപന്നോ ഹോതി അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോതി. അയമ്പി ഖോ, മഹാനാമ, പുഗ്ഗലോ പരിമുത്തോ നിരയാ പരിമുത്തോ തിരച്ഛാനയോനിയാ പരിമുത്തോ പേത്തിവിസയാ പരിമുത്തോ അപായദുഗ്ഗതിവിനിപാതാ.

‘‘ഇധ പന, മഹാനാമ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ന ഹേവ ഖോ ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതി… ന ധമ്മേ…പേ… ന സങ്ഘേ…പേ… ന ഹാസപഞ്ഞോ ന ജവനപഞ്ഞോ ന ച വിമുത്തിയാ സമന്നാഗതോ. അപി ചസ്സ ഇമേ ധമ്മാ ഹോന്തി – സദ്ധിന്ദ്രിയം, വീരിയിന്ദ്രിയം, സതിന്ദ്രിയം, സമാധിന്ദ്രിയം, പഞ്ഞിന്ദ്രിയം. തഥാഗതപ്പവേദിതാ ചസ്സ ധമ്മാ പഞ്ഞായ മത്തസോ നിജ്ഝാനം ഖമന്തി. അയമ്പി ഖോ, മഹാനാമ, പുഗ്ഗലോ അഗന്താ നിരയം അഗന്താ തിരച്ഛാനയോനിം അഗന്താ പേത്തിവിസയം അഗന്താ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം.

‘‘ഇധ പന, മഹാനാമ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ന ഹേവ ഖോ ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതി… ന ധമ്മേ…പേ… ന സങ്ഘേ…പേ… ന ഹാസപഞ്ഞോ ന ജവനപഞ്ഞോ ന ച വിമുത്തിയാ സമന്നാഗതോ, അപി ചസ്സ ഇമേ ധമ്മാ ഹോന്തി സദ്ധിന്ദ്രിയം…പേ… പഞ്ഞിന്ദ്രിയം. തഥാഗതേ ചസ്സ സദ്ധാമത്തം ഹോതി പേമമത്തം. അയമ്പി ഖോ, മഹാനാമ, പുഗ്ഗലോ അഗന്താ നിരയം അഗന്താ തിരച്ഛാനയോനിം അഗന്താ പേത്തിവിസയം അഗന്താ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം. ഇമേ ചേപി, മഹാനാമ, മഹാസാലാ സുഭാസിതം ദുബ്ഭാസിതം ആജാനേയ്യും, ഇമേ ചാഹം [ഇമേവാഹം (സ്യാ. കം.), ഇമേസാഹം (ക.)] മഹാസാലേ ബ്യാകരേയ്യം – ‘സോതാപന്നാ അവിനിപാതധമ്മാ നിയതാ സമ്ബോധിപരായണാ’തി; കിമങ്ഗം [കിമങ്ഗ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] പന സരണാനിം സക്കം. സരണാനി, മഹാനാമ, സക്കോ മരണകാലേ സിക്ഖം സമാദിയീ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. ദുതിയസരണാനിസക്കസുത്തം

൧൦൨൧. കപിലവത്ഥുനിദാനം. തേന ഖോ പന സമയേന സരണാനി സക്കോ കാലങ്കതോ ഹോതി. സോ ഭഗവതാ ബ്യാകതോ – ‘‘സോതാപന്നോ അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ’’തി. തത്ര സുദം സമ്ബഹുലാ സക്കാ സങ്ഗമ്മ സമാഗമ്മ ഉജ്ഝായന്തി ഖീയന്തി വിപാചേന്തി – ‘‘അച്ഛരിയം വത, ഭോ, അബ്ഭുതം വത, ഭോ! ഏത്ഥ ദാനി കോ ന സോതാപന്നോ ഭവിസ്സതി! യത്ര ഹി നാമ സരണാനി സക്കോ കാലങ്കതോ. സോ ഭഗവതാ ബ്യാകതോ – ‘സോതാപന്നോ അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ’തി. സരണാനി സക്കോ സിക്ഖായ അപരിപൂരകാരീ അഹോസീ’’തി. അഥ ഖോ മഹാനാമോ സക്കോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ മഹാനാമോ സക്കോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച –

‘‘ഇധ, ഭന്തേ, സരണാനി സക്കോ കാലങ്കതോ. സോ ഭഗവതാ ബ്യാകതോ – ‘സോതാപന്നോ അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ’തി. തത്ര സുദം, ഭന്തേ, സമ്ബഹുലാ സക്കാ സങ്ഗമ്മ സമാഗമ്മ ഉജ്ഝായന്തി ഖീയന്തി വിപാചേന്തി – ‘അച്ഛരിയം വത, ഭോ, അബ്ഭുതം വത, ഭോ! ഏത്ഥ ദാനി കോ ന സോതാപന്നോ ഭവിസ്സതി! യത്ര ഹി നാമ സരണാനി സക്കോ കാലങ്കതോ. സോ ഭഗവതാ ബ്യാകതോ – സോതാപന്നോ അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോതി. സരണാനി സക്കോ സിക്ഖായ അപരിപൂരകാരീ അഹോസീ’’’തി.

‘‘യോ സോ, മഹാനാമ, ദീഘരത്തം ഉപാസകോ ബുദ്ധം സരണം ഗതോ ധമ്മം സരണം ഗതോ സങ്ഘം സരണം ഗതോ, സോ കഥം വിനിപാതം ഗച്ഛേയ്യ! യഞ്ഹി തം, മഹാനാമ, സമ്മാ വദമാനോ വദേയ്യ – ‘ദീഘരത്തം ഉപാസകോ ബുദ്ധം സരണം ഗതോ ധമ്മം സരണം ഗതോ സങ്ഘം സരണം ഗതോ’, സരണാനിം സക്കം സമ്മാ വദമാനോ വദേയ്യ. സരണാനി, മഹാനാമ, സക്കോ ദീഘരത്തം ഉപാസകോ ബുദ്ധം സരണം ഗതോ ധമ്മം സരണം ഗതോ സങ്ഘം സരണം ഗതോ, സോ കഥം വിനിപാതം ഗച്ഛേയ്യ!