൬. സപ്പഞ്ഞവഗ്ഗോ

൧. സഗാഥകസുത്തം

൧൦൪൭. ‘‘ചതൂഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ അരിയസാവകോ സോതാപന്നോ ഹോതി അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ.

‘‘കതമേഹി ചതൂഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതി – ഇതിപി സോ ഭഗവാ…പേ… സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാതി. ധമ്മേ…പേ… സങ്ഘേ…പേ… അരിയകന്തേഹി സീലേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി അഖണ്ഡേഹി…പേ… സമാധിസംവത്തനികേഹി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചതൂഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ അരിയസാവകോ സോതാപന്നോ ഹോതി അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ’’തി. ഇദമവോച ഭഗവാ. ഇദം വത്വാന സുഗതോ അഥാപരം ഏതദവോച സത്ഥാ –

‘‘യസ്സ സദ്ധാ തഥാഗതേ, അചലാ സുപ്പതിട്ഠിതാ;

സീലഞ്ച യസ്സ കല്യാണം, അരിയകന്തം പസംസിതം.

‘‘സങ്ഘേ പസാദോ യസ്സത്ഥി, ഉജുഭൂതഞ്ച ദസ്സനം;

അദലിദ്ദോതി തം ആഹു, അമോഘം തസ്സ ജീവിതം.

‘‘തസ്മാ സദ്ധഞ്ച സീലഞ്ച, പസാദം ധമ്മദസ്സനം;

അനുയുഞ്ജേഥ മേധാവീ, സരം ബുദ്ധാനസാസന’’ന്തി. പഠമം;

൨. വസ്സംവുത്ഥസുത്തം

൧൦൪൮. ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു സാവത്ഥിയം വസ്സംവുത്ഥോ കപിലവത്ഥും അനുപ്പത്തോ ഹോതി കേനചിദേവ കരണീയേന. അസ്സോസും ഖോ കാപിലവത്ഥവാ സക്യാ – ‘‘അഞ്ഞതരോ കിര ഭിക്ഖു സാവത്ഥിയം വസ്സംവുത്ഥോ കപിലവത്ഥും അനുപ്പത്തോ’’തി.

അഥ ഖോ കാപിലവത്ഥവാ സക്യാ യേന സോ ഭിക്ഖു തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ തം ഭിക്ഖും അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ കാപിലവത്ഥവാ സക്യാ തം ഭിക്ഖും ഏതദവോചും – ‘‘കച്ചി, ഭന്തേ, ഭഗവാ അരോഗോ ചേവ ബലവാ ചാ’’തി? ‘‘അരോഗോ ചാവുസോ, ഭഗവാ ബലവാ ചാ’’തി. ‘‘കച്ചി പന, ഭന്തേ, സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനാ അരോഗാ ചേവ ബലവന്തോ ചാ’’തി? ‘‘സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനാപി ഖോ, ആവുസോ, അരോഗാ ചേവ ബലവന്തോ ചാ’’തി. ‘‘കച്ചി പന, ഭന്തേ, ഭിക്ഖുസങ്ഘോ അരോഗോ ച ബലവാ ചാ’’തി. ‘‘ഭിക്ഖുസങ്ഘോപി ഖോ, ആവുസോ, അരോഗോ ച ബലവാ ചാ’’തി. ‘‘അത്ഥി പന തേ, ഭന്തേ, കിഞ്ചി ഇമിനാ അന്തരവസ്സേന ഭഗവതോ സമ്മുഖാ സുതം സമ്മുഖാ പടിഗ്ഗഹിത’’ന്തി? ‘‘സമ്മുഖാ മേതം, ആവുസോ, ഭഗവതോ സുതം സമ്മുഖാ പടിഗ്ഗഹിതം – ‘അപ്പകാ തേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ യേ ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരന്തി. അഥ ഖോ ഏതേവ ബഹുതരാ ഭിക്ഖൂ യേ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ ഓപപാതികാ തത്ഥ പരിനിബ്ബായിനോ അനാവത്തിധമ്മാ തസ്മാ ലോകാ’’’തി.

‘‘അപരമ്പി ഖോ മേ, ആവുസോ, ഭഗവതോ സമ്മുഖാ സുതം സമ്മുഖാ പടിഗ്ഗഹിതം – ‘അപ്പകാ തേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ യേ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ ഓപപാതികാ തത്ഥ പരിനിബ്ബായിനോ അനാവത്തിധമ്മാ തസ്മാ ലോകാ. അഥ ഖോ ഏതേവ ബഹുതരാ ഭിക്ഖൂ യേ തിണ്ണം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ രാഗദോസമോഹാനം തനുത്താ സകദാഗാമിനോ, സകിദേവ ഇമം ലോകം ആഗന്ത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തം കരിസ്സന്തീ’’’തി.

‘‘അപരമ്പി ഖോ മേ, ആവുസോ, ഭഗവതോ സമ്മുഖാ സുതം സമ്മുഖാ പടിഗ്ഗഹിതം – ‘അപ്പകാ തേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ യേ തിണ്ണം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ രാഗദോസമോഹാനം തനുത്താ സകദാഗാമിനോ, സകിദേവ ഇമം ലോകം ആഗന്ത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തം കരിസ്സന്തി. അഥ ഖോ ഏതേവ ബഹുതരാ ഭിക്ഖൂ യേ തിണ്ണം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ സോതാപന്നാ അവിനിപാതധമ്മാ നിയതാ സമ്ബോധിപരായണാ’’’തി. ദുതിയം.

൩. ധമ്മദിന്നസുത്തം

൧൦൪൯. ഏകം സമയം ഭഗവാ ബാരാണസിയം വിഹരതി ഇസിപതനേ മിഗദായേ. അഥ ഖോ ധമ്മദിന്നോ ഉപാസകോ പഞ്ചഹി ഉപാസകസതേഹി സദ്ധിം യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ധമ്മദിന്നോ ഉപാസകോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഓവദതു നോ, ഭന്തേ, ഭഗവാ; അനുസാസതു നോ, ഭന്തേ, ഭഗവാ യം അമ്ഹാകം അസ്സ ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായാ’’തി.

‘‘തസ്മാതിഹ വോ, ധമ്മദിന്നം, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം – ‘യേ തേ സുത്തന്താ തഥാഗതഭാസിതാ ഗമ്ഭീരാ ഗമ്ഭീരത്ഥാ ലോകുത്തരാ സുഞ്ഞതപടിസംയുത്താ തേ കാലേന കാലം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിസ്സാമാ’തി. ഏവഞ്ഹി വോ, ധമ്മദിന്ന, സിക്ഖിതബ്ബ’’ന്തി. ‘‘ന ഖോ നേതം, ഭന്തേ, സുകരം അമ്ഹേഹി പുത്തസമ്ബാധസയനം അജ്ഝാവസന്തേഹി കാസികചന്ദനം പച്ചനുഭോന്തേഹി മാലാഗന്ധവിലേപനം ധാരയന്തേഹി ജാതരൂപരജതം സാദിയന്തേഹി – യേ തേ സുത്തന്താ തഥാഗതഭാസിതാ ഗമ്ഭീരാ ഗമ്ഭീരത്ഥാ ലോകുത്തരാ സുഞ്ഞതപടിസംയുത്താ തേ കാലേന കാലം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിതും. തേസം നോ, ഭന്തേ, ഭഗവാ അമ്ഹാകം പഞ്ചസു സിക്ഖാപദേസു ഠിതാനം ഉത്തരിധമ്മം ദേസേതൂ’’തി.

‘‘തസ്മാതിഹ വോ, ധമ്മദിന്ന, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം – ‘ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതാ ഭവിസ്സാമ – ഇതിപി സോ ഭഗവാ…പേ… സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാതി. ധമ്മേ…പേ… സങ്ഘേ…പേ… അരിയകന്തേഹി സീലേഹി സമന്നാഗതാ ഭവിസ്സാമ അഖണ്ഡേഹി…പേ… സമാധിസംവത്തനികേഹീ’തി. ഏവഞ്ഹി വോ, ധമ്മദിന്ന, സിക്ഖിതബ്ബ’’ന്തി.

‘‘യാനിമാനി, ഭന്തേ, ഭഗവതാ ചത്താരി സോതാപത്തിയങ്ഗാനി ദേസിതാനി, സംവിജ്ജന്തേ തേ ധമ്മാ അമ്ഹേസു, മയഞ്ച തേസു ധമ്മേസു സന്ദിസ്സാമ. മയഞ്ഹി ഭന്തേ, ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതാ – ഇതിപി സോ ഭഗവാ…പേ… സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാതി. ധമ്മേ…പേ… സങ്ഘേ…പേ… അരിയകന്തേഹി സീലേഹി സമന്നാഗതാ അഖണ്ഡേഹി…പേ… സമാധിസംവത്തനികേഹീ’’തി. ‘‘ലാഭാ വോ, ധമ്മദിന്ന, സുലദ്ധം വോ, ധമ്മദിന്ന! സോതാപത്തിഫലം തുമ്ഹേഹി ബ്യാകത’’ന്തി. തതിയം.

൪. ഗിലാനസുത്തം

൧൦൫൦. ഏകം സമയം ഭഗവാ സക്കേസു വിഹരതി കപിലവത്ഥുസ്മിം നിഗ്രോധാരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ചീവരകമ്മം കരോന്തി – ‘‘നിട്ഠിതചീവരോ ഭഗവാ തേമാസച്ചയേന ചാരികം പക്കമിസ്സതീ’’തി. അസ്സോസി ഖോ മഹാനാമോ സക്കോ – ‘‘സമ്ബഹുലാ കിര ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ചീവരകമ്മം കരോന്തി – ‘നിട്ഠിതചീവരോ ഭഗവാ തേമാസച്ചയേന ചാരികം പക്കമിസ്സതീ’’’തി. അഥ ഖോ മഹാനാമോ സക്കോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ മഹാനാമോ സക്കോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സുതമേതം, ഭന്തേ – ‘സമ്ബഹുലാ കിര ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ചീവരകമ്മം കരോന്തി – നിട്ഠിതചീവരോ ഭഗവാ തേമാസച്ചയേന ചാരികം പക്കമിസ്സതീ’തി. ന ഖോ നേതം [ന ഖോ തേ ഏതം (സീ. പീ.)], ഭന്തേ, ഭഗവതോ സമ്മുഖാ സുതം സമ്മുഖാ പടിഗ്ഗഹിതം സപ്പഞ്ഞേന ഉപാസകേന സപ്പഞ്ഞോ ഉപാസകോ ആബാധികോ ദുക്ഖിതോ ബാള്ഹഗിലാനോ ഓവദിതബ്ബോ’’തി.

‘‘സപ്പഞ്ഞേന മഹാനാമ, ഉപാസകേന സപ്പഞ്ഞോ ഉപാസകോ ആബാധികോ ദുക്ഖിതോ ബാള്ഹഗിലാനോ ചതൂഹി അസ്സാസനീയേഹി ധമ്മേഹി അസ്സാസേതബ്ബോ – ‘അസ്സാസതായസ്മാ – അത്ഥായസ്മതോ ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദോ ഇതിപി സോ ഭഗവാ…പേ… സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാതി. അസ്സാസതായസ്മാ – അത്ഥായസ്മതോ ധമ്മേ…പേ… സങ്ഘേ…പേ… അരിയകന്താനി സീലാനി അഖണ്ഡാനി…പേ… സമാധിസംവത്തനികാനീ’’’തി.

‘‘സപ്പഞ്ഞേന, മഹാനാമ, ഉപാസകേന സപ്പഞ്ഞോ ഉപാസകോ ആബാധികോ ദുക്ഖിതോ ബാള്ഹഗിലാനോ ഇമേഹി ചതൂഹി അസ്സാസനീയേഹി ധമ്മേഹി അസ്സാസേത്വാ ഏവമസ്സ വചനീയോ – ‘അത്ഥായസ്മതോ മാതാപിതൂസു അപേക്ഖാ’തി? സോ ചേ ഏവം വദേയ്യ – ‘അത്ഥി മേ മാതാപിതൂസു അപേക്ഖാ’തി, സോ ഏവമസ്സ വചനീയോ – ‘ആയസ്മാ ഖോ മാരിസോ മരണധമ്മോ. സചേ പായസ്മാ മാതാപിതൂസു അപേക്ഖം കരിസ്സതി, മരിസ്സതേവ; നോ ചേ പായസ്മാ മാതാപിതൂസു അപേക്ഖം കരിസ്സതി, മരിസ്സതേവ. സാധായസ്മാ, യാ തേ മാതാപിതൂസു അപേക്ഖാ തം പജഹാ’’’തി.

‘‘സോ ചേ ഏവം വദേയ്യ – ‘യാ മേ മാതാപിതൂസു അപേക്ഖാ സാ പഹീനാ’തി, സോ ഏവമസ്സ വചനീയോ – ‘അത്ഥി പനായസ്മതോ പുത്തദാരേസു അപേക്ഖാ’തി? സോ ചേ ഏവം വദേയ്യ – ‘അത്ഥി മേ പുത്തദാരേസു അപേക്ഖാ’തി, സോ ഏവമസ്സ വചനീയോ – ‘ആയസ്മാ ഖോ മാരിസോ മരണധമ്മോ. സചേ പായസ്മാ പുത്തദാരേസു അപേക്ഖം കരിസ്സതി, മരിസ്സതേവ; നോ ചേ പായസ്മാ പുത്തദാരേസു അപേക്ഖം കരിസ്സതി, മരിസ്സതേവ. സാധായസ്മാ, യാ തേ പുത്തദാരേസു അപേക്ഖാ തം പജഹാ’’’തി.

‘‘സോ ചേ ഏവം വദേയ്യ – ‘യാ മേ പുത്തദാരേസു അപേക്ഖാ സാ പഹീനാ’തി, സോ ഏവമസ്സ വചനീയോ – ‘അത്ഥി പനായസ്മതോ മാനുസകേസു പഞ്ചസു കാമഗുണേസു അപേക്ഖാ’തി? സോ ചേ ഏവം വദേയ്യ – ‘അത്ഥി മേ മാനുസകേസു പഞ്ചസു കാമഗുണേസു അപേക്ഖാ’തി, സോ ഏവമസ്സ വചനീയോ – ‘മാനുസകേഹി ഖോ, ആവുസോ, കാമേഹി ദിബ്ബാ കാമാ അഭിക്കന്തതരാ ച പണീതതരാ ച. സാധായസ്മാ, മാനുസകേഹി കാമേഹി ചിത്തം വുട്ഠാപേത്വാ ചാതുമഹാരാജികേസു [ചാതുമ്മഹാരാജികേസു (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ദേവേസു ചിത്തം അധിമോചേഹീ’’’തി.

‘‘സോ ചേ ഏവം വദേയ്യ – ‘മാനുസകേഹി മേ കാമേഹി ചിത്തം വുട്ഠിതം, ചാതുമഹാരാജികേസു ദേവേസു ചിത്തം അധിമോചിത’ന്തി, സോ ഏവമസ്സ വചനീയോ – ‘ചാതുമഹാരാജികേഹി ഖോ, ആവുസോ, ദേവേഹി താവതിംസാ ദേവാ അഭിക്കന്തതരാ ച പണീതതരാ ച. സാധായസ്മാ, ചാതുമഹാരാജികേഹി ദേവേഹി ചിത്തം വുട്ഠാപേത്വാ താവതിംസേസു ദേവേസു ചിത്തം അധിമോചേഹീ’’’തി.

‘‘സോ ചേ ഏവം വദേയ്യ – ‘ചാതുമഹാരാജികേഹി മേ ദേവേഹി ചിത്തം വുട്ഠിതം, താവതിംസേസു ദേവേസു ചിത്തം അധിമോചിത’ന്തി, സോ ഏവമസ്സ വചനീയോ – ‘താവതിംസേഹി ഖോ, ആവുസോ, ദേവേഹി യാമാ ദേവാ…പേ… തുസിതാ ദേവാ…പേ… നിമ്മാനരതീ ദേവാ…പേ… പരനിമ്മിതവസവത്തീ ദേവാ…പേ… പരനിമ്മിതവസവത്തീഹി ഖോ, ആവുസോ, ദേവേഹി ബ്രഹ്മലോകോ അഭിക്കന്തതരോ ച പണീതതരോ ച. സാധായസ്മാ, പരനിമ്മിതവസവത്തീഹി ദേവേഹി ചിത്തം വുട്ഠാപേത്വാ ബ്രഹ്മലോകേ ചിത്തം അധിമോചേഹീ’തി. സോ ചേ ഏവം വദേയ്യ – ‘പരനിമ്മിതവസവത്തീഹി മേ ദേവേഹി ചിത്തം വുട്ഠിതം, ബ്രഹ്മലോകേ ചിത്തം അധിമോചിത’ന്തി, സോ ഏവമസ്സ വചനീയോ – ‘ബ്രഹ്മലോകോപി ഖോ, ആവുസോ, അനിച്ചോ അദ്ധുവോ സക്കായപരിയാപന്നോ. സാധായസ്മാ, ബ്രഹ്മലോകാ ചിത്തം വുട്ഠാപേത്വാ സക്കായനിരോധേ ചിത്തം ഉപസംഹരാഹീ’’’തി.

‘‘സോ ചേ ഏവം വദേയ്യ – ‘ബ്രഹ്മലോകാ മേ ചിത്തം വുട്ഠിതം, സക്കായനിരോധേ ചിത്തം ഉപസംഹരാമീ’തി; ഏവം വിമുത്തചിത്തസ്സ ഖോ, മഹാനാമ, ഉപാസകസ്സ ആസവാ [വസ്സസത (സീ. സ്യാ.)] വിമുത്തചിത്തേന ഭിക്ഖുനാ ന കിഞ്ചി നാനാകരണം വദാമി, യദിദം – വിമുത്തിയാ വിമുത്ത’’ന്തി. ചതുത്ഥം.

൫. സോതാപത്തിഫലസുത്തം

൧൦൫൧. ‘‘ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ സോതാപത്തിഫലസച്ഛികിരിയായ സംവത്തന്തി. കതമേ ചത്താരോ? സപ്പുരിസസംസേവോ, സദ്ധമ്മസ്സവനം, യോനിസോമനസികാരോ, ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപത്തി – ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ ധമ്മാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ സോതാപത്തിഫലസച്ഛികിരിയായ സംവത്തന്തീ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. സകദാഗാമിഫലസുത്തം

൧൦൫൨. ‘‘ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ സകദാഗാമിഫലസച്ഛികിരിയായ സംവത്തന്തി. കതമേ ചത്താരോ? …പേ… സംവത്തന്തീ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. അനാഗാമിഫലസുത്തം

൧൦൫൩. …പേ… അനാഗാമിഫലസച്ഛികിരിയായ…പേ… സംവത്തന്തീ’’തി. സത്തമം.

൮. അരഹത്തഫലസുത്തം

൧൦൫൪. …പേ… അരഹത്തഫലസച്ഛികിരിയായ…പേ… സംവത്തന്തീ’’തി. അട്ഠമം.

൯. പഞ്ഞാപടിലാഭസുത്തം

൧൦൫൫. …പേ… പഞ്ഞാപടിലാഭായ…പേ… സംവത്തന്തീ’’തി. നവമം.

൧൦. പഞ്ഞാവുദ്ധിസുത്തം

൧൦൫൬. …പേ… പഞ്ഞാവുദ്ധിയാ …പേ… സംവത്തന്തീ’’തി. ദസമം.

൧൧. പഞ്ഞാവേപുല്ലസുത്തം

൧൦൫൭. …പേ…. പഞ്ഞാവേപുല്ലായ…പേ… സംവത്തന്തീ’’തി. ഏകാദസമം.

സപ്പഞ്ഞവഗ്ഗോ ഛട്ഠോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

സഗാഥകം വസ്സംവുത്ഥം, ധമ്മദിന്നഞ്ച ഗിലാനം;

ചതുരോ ഫലാ പടിലാഭോ, വുദ്ധി വേപുല്ലതായ ചാതി.