൩. സരണാനിവഗ്ഗോ

൧. പഠമമഹാനാമസുത്തം

൧൦൧൭. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സക്കേസു വിഹരതി കപിലവത്ഥുസ്മിം നിഗ്രോധാരാമേ. അഥ ഖോ മഹാനാമോ സക്കോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ മഹാനാമോ സക്കോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഇദം, ഭന്തേ, കപിലവത്ഥു ഇദ്ധഞ്ചേവ ഫീതഞ്ച ബാഹുജഞ്ഞം ആകിണ്ണമനുസ്സം സമ്ബാധബ്യൂഹം. സോ ഖ്വാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം വാ പയിരുപാസിത്വാ മനോഭാവനീയേ വാ ഭിക്ഖൂ സായന്ഹസമയം കപിലവത്ഥും പവിസന്തോ; ഭന്തേനപി [വിബ്ഭന്തേനപി (സീ.), ഭമന്തേനപി (ക.)] ഹത്ഥിനാ സമാഗച്ഛാമി; ഭന്തേനപി അസ്സേന സമാഗച്ഛാമി; ഭന്തേനപി രഥേന സമാഗച്ഛാമി; ഭന്തേനപി സകടേന സമാഗച്ഛാമി; ഭന്തേനപി പുരിസേന സമാഗച്ഛാമി. തസ്സ മയ്ഹം, ഭന്തേ, തസ്മിം സമയേ മുസ്സതേവ [മുസതേവ (?)] ഭഗവന്തം ആരബ്ഭ സതി, മുസ്സതി [മുസതി (?)] ധമ്മം ആരബ്ഭ സതി, മുസ്സതി സങ്ഘം ആരബ്ഭ സതി. തസ്സ മയ്ഹം, ഭന്തേ, ഏവം ഹോതി – ‘ഇമമ്ഹി ചാഹം സമയേ കാലം കരേയ്യം, കാ മയ്ഹം ഗതി, കോ അഭിസമ്പരായോ’’’തി?

‘‘മാ ഭായി, മഹാനാമ, മാ ഭായി, മഹാനാമ! അപാപകം തേ മരണം ഭവിസ്സതി അപാപികാ കാലംകിരിയാ [കാലകിരിയാ (സീ. സ്യാ. കം.)]. യസ്സ കസ്സചി, മഹാനാമ, ദീഘരത്തം സദ്ധാപരിഭാവിതം ചിത്തം സീലപരിഭാവിതം ചിത്തം സുതപരിഭാവിതം ചിത്തം ചാഗപരിഭാവിതം ചിത്തം പഞ്ഞാപരിഭാവിതം ചിത്തം, തസ്സ യോ ഹി ഖ്വായം കായോ രൂപീ ചാതുമഹാഭൂതികോ [ചാതുമ്മഹാഭൂതികോ (സീ. സ്യാ. കം.)] മാതാപേത്തികസമ്ഭവോ ഓദനകുമ്മാസൂപചയോ അനിച്ചുച്ഛാദനപരിമദ്ദനഭേദനവിദ്ധംസനധമ്മോ. തം ഇധേവ കാകാ വാ ഖാദന്തി ഗിജ്ഝാ വാ ഖാദന്തി കുലലാ വാ ഖാദന്തി സുനഖാ വാ ഖാദന്തി സിങ്ഗാലാ [സിഗാലാ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] വാ ഖാദന്തി വിവിധാ വാ പാണകജാതാ ഖാദന്തി; യഞ്ച ഖ്വസ്സ ചിത്തം ദീഘരത്തം സദ്ധാപരിഭാവിതം…പേ… പഞ്ഞാപരിഭാവിതം തം ഉദ്ധഗാമി ഹോതി വിസേസഗാമി.

‘‘സേയ്യഥാപി, മഹാനാമ, പുരിസോ സപ്പികുമ്ഭം വാ തേലകുമ്ഭം വാ ഗമ്ഭീരം ഉദകരഹദം ഓഗാഹിത്വാ ഭിന്ദേയ്യ. തത്ര യാ അസ്സ സക്ഖരാ വാ കഠലാ [കഥലാ (പീ. ക.)] വാ സാ അധോഗാമീ അസ്സ, യഞ്ച ഖ്വസ്സ തത്ര സപ്പി വാ തേലം വാ തം ഉദ്ധഗാമി അസ്സ വിസേസഗാമി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാനാമ, യസ്സ കസ്സചി ദീഘരത്തം സദ്ധാപരിഭാവിതം ചിത്തം…പേ… പഞ്ഞാപരിഭാവിതം ചിത്തം തസ്സ യോ ഹി ഖ്വായം കായോ രൂപീ ചാതുമഹാഭൂതികോ മാതാപേത്തികസമ്ഭവോ ഓദനകുമ്മാസൂപചയോ അനിച്ചുച്ഛാദനപരിമദ്ദനഭേദനവിദ്ധംസനധമ്മോ തം ഇധേവ കാകാ വാ ഖാദന്തി ഗിജ്ഝാ വാ ഖാദന്തി കുലലാ വാ ഖാദന്തി സുനഖാ വാ ഖാദന്തി സിങ്ഗാലാ വാ ഖാദന്തി വിവിധാ വാ പാണകജാതാ ഖാദന്തി; യഞ്ച ഖ്വസ്സ ചിത്തം ദീഘരത്തം സദ്ധാപരിഭാവിതം…പേ… പഞ്ഞാപരിഭാവിതം തം ഉദ്ധഗാമി ഹോതി വിസേസഗാമി. തുയ്ഹം ഖോ പന, മഹാനാമ, ദീഘരത്തം സദ്ധാപരിഭാവിതം ചിത്തം…പേ… പഞ്ഞാപരിഭാവിതം ചിത്തം. മാ ഭായി, മഹാനാമ, മാ ഭായി, മഹാനാമ! അപാപകം തേ മരണം ഭവിസ്സതി, അപാപികാ കാലംകിരിയാ’’തി. പഠമം.

൨. ദുതിയമഹാനാമസുത്തം

൧൦൧൮. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സക്കേസു വിഹരതി കപിലവത്ഥുസ്മിം നിഗ്രോധാരാമേ. അഥ ഖോ മഹാനാമോ സക്കോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ മഹാനാമോ സക്കോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഇദം, ഭന്തേ, കപിലവത്ഥു ഇദ്ധഞ്ചേവ ഫീതഞ്ച ബാഹുജഞ്ഞം ആകിണ്ണമനുസ്സം സമ്ബാധബ്യൂഹം. സോ ഖ്വാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം വാ പയിരുപാസിത്വാ മനോഭാവനീയേ വാ ഭിക്ഖൂ സായന്ഹസമയം കപിലവത്ഥും പവിസന്തോ; ഭന്തേനപി ഹത്ഥിനാ സമാഗച്ഛാമി; ഭന്തേനപി അസ്സേന സമാഗച്ഛാമി; ഭന്തേനപി രഥേന സമാഗച്ഛാമി; ഭന്തേ, നപി സകടേന സമാഗച്ഛാമി; ഭന്തേ, നപി പുരിസേന സമാഗച്ഛാമി. തസ്സ മയ്ഹം, ഭന്തേ, തസ്മിം സമയേ മുസ്സതേവ ഭഗവന്തം ആരബ്ഭ സതി, മുസ്സതി ധമ്മം ആരബ്ഭ സതി, മുസ്സതി സങ്ഘം ആരബ്ഭ സതി. തസ്സ മയ്ഹം, ഭന്തേ, ഏവം ഹോതി – ‘ഇമമ്ഹി ചാഹം സമയേ കാലം കരേയ്യം, കാ മയ്ഹം ഗതി, കോ അഭിസമ്പരായോ’’’തി?

‘‘മാ ഭായി, മഹാനാമ, മാ ഭായി, മഹാനാമ! അപാപകം തേ മരണം ഭവിസ്സതി അപാപികാ കാലംകിരിയാ. ചതൂഹി ഖോ, മഹാനാമ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ അരിയസാവകോ നിബ്ബാനനിന്നോ ഹോതി നിബ്ബാനപോണോ നിബ്ബാനപബ്ഭാരോ. കതമേഹി ചതൂഹി? ഇധ, മഹാനാമ, അരിയസാവകോ ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതി – ഇതിപി സോ ഭഗവാ…പേ… സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാതി. ധമ്മേ…പേ… സങ്ഘേ …പേ… അരിയകന്തേഹി സീലേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി അഖണ്ഡേഹി…പേ… സമാധിസംവത്തനികേഹി.

‘‘സേയ്യഥാപി, മഹാനാമ, രുക്ഖോ പാചീനനിന്നോ പാചീനപോണോ പാചീനപബ്ഭാരോ, സോ മൂലച്ഛിന്നോ കതമേന പപതേയ്യാ’’തി? ‘‘യേന, ഭന്തേ, നിന്നോ യേന പോണോ യേന പബ്ഭാരോ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാനാമ, ഇമേഹി ചതൂഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ അരിയസാവകോ നിബ്ബാനനിന്നോ ഹോതി നിബ്ബാനപോണോ നിബ്ബാനപബ്ഭാരോ’’തി. ദുതിയം.

൩. ഗോധസക്കസുത്തം

൧൦൧൯. കപിലവത്ഥുനിദാനം. അഥ ഖോ മഹാനാമോ സക്കോ യേന ഗോധാ സക്കോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഗോധം സക്കം ഏതദവോച – ‘‘കതിഹി [കതീഹി (പീ. ക.) രൂപസിദ്ധി ഓലോകേതബ്ബാ] ത്വം, ഗോധേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതം സോതാപന്നപുഗ്ഗലം ആജാനാസി അവിനിപാതധമ്മം നിയതം സമ്ബോധിപരായണ’’ന്തി?

‘‘തീഹി ഖ്വാഹം, മഹാനാമ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതം സോതാപന്നപുഗ്ഗലം ആജാനാമി അവിനിപാതധമ്മം നിയതം സമ്ബോധിപരായണം. കതമേഹി തീഹി? ഇധ, മഹാനാമ, അരിയസാവകോ ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതി – ഇതിപി സോ ഭഗവാ…പേ… സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാതി. ധമ്മേ…പേ… സങ്ഘേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതി – സുപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ…പേ… അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സാതി. ഇമേഹി ഖ്വാഹം, മഹാനാമ, തീഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതം സോതാപന്നപുഗ്ഗലം ആജാനാമി അവിനിപാതധമ്മം നിയതം സമ്ബോധിപരായണം.

‘‘ത്വം പന, മഹാനാമ, കതിഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതം സോതാപന്നപുഗ്ഗലം ആജാനാസി അവിനിപാതധമ്മം നിയതം സമ്ബോധിപരായണ’’ന്തി? ‘‘ചതൂഹി ഖ്വാഹം, ഗോധേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതം സോതാപന്നപുഗ്ഗലം ആജാനാമി അവിനിപാതധമ്മം നിയതം സമ്ബോധിപരായണം. കതമേഹി ചതൂഹി? ഇധ, ഗോധേ, അരിയസാവകോ ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതി – ഇതിപി സോ ഭഗവാ…പേ… സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാതി. ധമ്മേ…പേ… സങ്ഘേ…പേ… അരിയകന്തേഹി സീലേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി അഖണ്ഡേഹി…പേ… സമാധിസംവത്തനികേഹി. ഇമേഹി ഖ്വാഹം, ഗോധേ, ചതൂഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതം സോതാപന്നപുഗ്ഗലം ആജാനാമി അവിനിപാതധമ്മം നിയതം സമ്ബോധിപരായണ’’ന്തി.

‘‘ആഗമേഹി ത്വം, മഹാനാമ, ആഗമേഹി ത്വം, മഹാനാമ! ഭഗവാവ ഏതം ജാനേയ്യ ഏതേഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതം വാ അസമന്നാഗതം വാ’’തി. ‘‘ആയാമ, ഗോധേ, യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമേയ്യാമ; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസ്സാമാ’’തി. അഥ ഖോ മഹാനാമോ സക്കോ ഗോധാ ച സക്കോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ മഹാനാമോ സക്കോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച –

‘‘ഇധാഹം, ഭന്തേ, യേന ഗോധാ സക്കോ തേനുപസങ്കമിം; ഉപസങ്കമിത്വാ ഗോധം സക്കം ഏതദവോചം – ‘കതിഹി ത്വം, ഗോധേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതം സോതാപന്നപുഗ്ഗലം ആജാനാസി അവിനിപാതധമ്മം നിയതം സമ്ബോധിപരായണം’? ഏവം വുത്തേ, ഭന്തേ, ഗോധാ സക്കോ മം ഏതദവോച –

‘‘ഏവം വുത്താഹം, ഭന്തേ, ഗോധം സക്കം ഏതദവോചം – ‘ചതൂഹി ഖ്വാഹം, ഗോധേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതം സോതാപന്നപുഗ്ഗലം ആജാനാമി അവിനിപാതധമ്മം നിയതം സമ്ബോധിപരായണം. കതമേഹി ചതൂഹി? ഇധ, ഗോധേ, അരിയസാവകോ ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതി – ഇതിപി സോ ഭഗവാ…പേ… സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാതി. ധമ്മേ…പേ… സങ്ഘേ…പേ… അരിയകന്തേഹി സീലേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി അഖണ്ഡേഹി…പേ… സമാധിസംവത്തനികേഹി. ഇമേഹി ഖ്വാഹം, ഗോധേ, ചതൂഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതം സോതാപന്നപുഗ്ഗലം ആജാനാമി അവിനിപാതധമ്മം നിയതം സമ്ബോധിപരായണ’’’ന്തി.

‘‘ഏവം വുത്തേ, ഭന്തേ, ഗോധാ സക്കോ മം ഏതദവോച – ‘ആഗമേഹി ത്വം, മഹാനാമ, ആഗമേഹി ത്വം, മഹാനാമ! ഭഗവാവ ഏതം ജാനേയ്യ ഏതേഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതം വാ അസമന്നാഗതം വാ’’’തി. ‘‘ഇധ, ഭന്തേ, കോചിദേവ ധമ്മോ സമുപ്പാദോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ, ഏകതോ അസ്സ ഭഗവാ ഏകതോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ ച. യേനേവ ഭഗവാ തേനേവാഹം അസ്സം. ഏവം പസന്നം മം, ഭന്തേ, ഭഗവാ ധാരേതു. ഇധ, ഭന്തേ, കോചിദേവ ധമ്മോ സമുപ്പാദോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ, ഏകതോ അസ്സ ഭഗവാ ഏകതോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ ഭിക്ഖുനിസങ്ഘോ ച. യേനേവ ഭഗവാ തേനേവാഹം അസ്സം. ഏവം പസന്നം മം, ഭന്തേ, ഭഗവാ ധാരേതു. ഇധ, ഭന്തേ, കോചിദേവ ധമ്മോ സമുപ്പാദോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ, ഏകതോ അസ്സ ഭഗവാ ഏകതോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ ഭിക്ഖുനിസങ്ഘോ ച ഉപാസകാ ച. യേനേവ ഭഗവാ തേനേവാഹം അസ്സം. ഏവം പസന്നം മം, ഭന്തേ, ഭഗവാ ധാരേതു. ഇധ, ഭന്തേ, കോചിദേവ ധമ്മോ സമുപ്പാദോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ, ഏകതോ അസ്സ ഭഗവാ ഏകതോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ ഭിക്ഖുനിസങ്ഘോ ഉപാസകാ ഉപാസികായോ ച. യേനേവ ഭഗവാ തേനേവാഹം അസ്സം. ഏവം പസന്നം മം, ഭന്തേ, ഭഗവാ ധാരേതു. ഇധ, ഭന്തേ, കോചിദേവ ധമ്മോ സമുപ്പാദോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ, ഏകതോ അസ്സ ഭഗവാ ഏകതോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ ഭിക്ഖുനിസങ്ഘോ ഉപാസകാ ഉപാസികായോ സദേവകോ ച ലോകോ സമാരകോ സബ്രഹ്മകോ സസ്സമണബ്രാഹ്മണീ പജാ സദേവമനുസ്സാ. യേനേവ ഭഗവാ തേനേവാഹം അസ്സം. ഏവം പസന്നം മം, ഭന്തേ, ഭഗവാ ധാരേതൂ’’തി. ‘‘ഏവംവാദീ ത്വം, ഗോധേ, മഹാനാമം സക്കം കിം വദേസീ’’തി? ‘‘ഏവംവാദാഹം, ഭന്തേ, മഹാനാമം സക്കം ന കിഞ്ചി വദാമി, അഞ്ഞത്ര കല്യാണാ അഞ്ഞത്ര കുസലാ’’തി. തതിയം.

൪. പഠമസരണാനിസക്കസുത്തം

൧൦൨൦. കപിലവത്ഥുനിദാനം. തേന ഖോ പന സമയേന സരണാനി [സരകാനി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] സക്കോ കാലങ്കതോ ഹോതി. സോ ഭഗവതാ ബ്യാകതോ – ‘‘സോതാപന്നോ അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ’’തി. തത്ര സുദം സമ്ബഹുലാ സക്കാ സങ്ഗമ്മ സമാഗമ്മ ഉജ്ഝായന്തി ഖീയന്തി വിപാചേന്തി – ‘‘അച്ഛരിയം വത, ഭോ, അബ്ഭുതം വത, ഭോ! ഏത്ഥ ദാനി കോ ന സോതാപന്നോ ഭവിസ്സതി! യത്ര ഹി നാമ സരണാനി സക്കോ കാലങ്കതോ; സോ ഭഗവതാ ബ്യാകതോ – ‘സോതാപന്നോ അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ’തി. സരണാനി സക്കോ സിക്ഖാദുബ്ബല്യമാപാദി, മജ്ജപാനം അപായീ’’തി.

അഥ ഖോ മഹാനാമോ സക്കോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ മഹാനാമോ സക്കോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഇധ, ഭന്തേ, സരണാനി സക്കോ കാലങ്കതോ. സോ ഭഗവതാ ബ്യാകതോ – ‘സോതാപന്നോ അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ’തി. തത്ര സുദം, ഭന്തേ, സമ്ബഹുലാ സക്കാ സങ്ഗമ്മ സമാഗമ്മ ഉജ്ഝായന്തി ഖീയന്തി വിപാചേന്തി – ‘‘അച്ഛരിയം വത ഭോ, അബ്ഭുതം വത ഭോ! ഏത്ഥ ദാനി കോ ന സോതപന്നോ ഭവിസ്സതി! യത്ര ഹി നാമ സരണാനി സക്കോ കാലങ്കതോ; സോ ഭഗവതാ ബ്യാകതോ – ‘സോതാപന്നോ അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ’തി. സരണാനി സക്കോ സിക്ഖാദുബ്ബല്യമാപാദി, മജ്ജപാനം അപായീ’’തി.

‘‘യോ സോ, മഹാനാമ, ദീഘരത്തം ഉപാസകോ ബുദ്ധം സരണം ഗതോ ധമ്മം സരണം ഗതോ സങ്ഘം സരണം ഗതോ, സോ കഥം വിനിപാതം ഗച്ഛേയ്യ! യഞ്ഹി തം, മഹാനാമ, സമ്മാ വദമാനോ വദേയ്യ – ‘ദീഘരത്തം ഉപാസകോ ബുദ്ധം സരണം ഗതോ ധമ്മം സരണം ഗതോ സങ്ഘം സരണം ഗതോ’തി, സരണാനി സക്കം സമ്മാ വദമാനോ വദേയ്യ. സരണാനി, മഹാനാമ, സക്കോ ദീഘരത്തം ഉപാസകോ ബുദ്ധം സരണം ഗതോ ധമ്മം സരണം ഗതോ സങ്ഘം സരണം ഗതോ. സോ കഥം വിനിപാതം ഗച്ഛേയ്യ!

‘‘ഇധ, മഹാനാമ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതി – ഇതിപി സോ ഭഗവാ…പേ… സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാതി. ധമ്മേ…പേ… സങ്ഘേ…പേ… ഹാസപഞ്ഞോ ജവനപഞ്ഞോ വിമുത്തിയാ ച സമന്നാഗതോ. സോ ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. അയമ്പി ഖോ, മഹാനാമ, പുഗ്ഗലോ പരിമുത്തോ നിരയാ പരിമുത്തോ തിരച്ഛാനയോനിയാ പരിമുത്തോ പേത്തിവിസയാ പരിമുത്തോ അപായദുഗ്ഗതിവിനിപാതാ.

‘‘ഇധ പന, മഹാനാമ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതി – ഇതിപി സോ ഭഗവാ…പേ… സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാതി. ധമ്മേ…പേ… സങ്ഘേ…പേ… ഹാസപഞ്ഞോ ജവനപഞ്ഞോ ന ച വിമുത്തിയാ സമന്നാഗതോ. സോ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ ഓപപാതികോ ഹോതി തത്ഥ പരിനിബ്ബായീ അനാവത്തിധമ്മോ തസ്മാ [അസ്മാ (സ്യാ. കം. പീ. ക.)] ലോകാ. അയമ്പി ഖോ, മഹാനാമ, പുഗ്ഗലോ പരിമുത്തോ നിരയാ പരിമുത്തോ തിരച്ഛാനയോനിയാ പരിമുത്തോ പേത്തിവിസയാ പരിമുത്തോ അപായദുഗ്ഗതിവിനിപാതാ.

‘‘ഇധ പന, മഹാനാമ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതി – ഇതിപി സോ ഭഗവാ…പേ… സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാതി. ധമ്മേ…പേ… സങ്ഘേ…പേ… ന ഹാസപഞ്ഞോ ന ജവനപഞ്ഞോ ന ച വിമുത്തിയാ സമന്നാഗതോ. സോ തിണ്ണം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ രാഗദോസമോഹാനം തനുത്താ സകദാഗാമീ ഹോതി, സകിദേവ ഇമം ലോകം ആഗന്ത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തം കരോതി. അയമ്പി ഖോ, മഹാനാമ, പുഗ്ഗലോ പരിമുത്തോ നിരയാ പരിമുത്തോ തിരച്ഛാനയോനിയാ പരിമുത്തോ പേത്തിവിസയാ പരിമുത്തോ അപായദുഗ്ഗതിവിനിപാതാ.

‘‘ഇധ പന, മഹാനാമ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതി – ഇതിപി സോ ഭഗവാ…പേ… സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാതി; ധമ്മേ…പേ… സങ്ഘേ…പേ… ന ഹാസപഞ്ഞോ ന ജവനപഞ്ഞോ ന ച വിമുത്തിയാ സമന്നാഗതോ. സോ തിണ്ണം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ സോതാപന്നോ ഹോതി അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോതി. അയമ്പി ഖോ, മഹാനാമ, പുഗ്ഗലോ പരിമുത്തോ നിരയാ പരിമുത്തോ തിരച്ഛാനയോനിയാ പരിമുത്തോ പേത്തിവിസയാ പരിമുത്തോ അപായദുഗ്ഗതിവിനിപാതാ.

‘‘ഇധ പന, മഹാനാമ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ന ഹേവ ഖോ ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതി… ന ധമ്മേ…പേ… ന സങ്ഘേ…പേ… ന ഹാസപഞ്ഞോ ന ജവനപഞ്ഞോ ന ച വിമുത്തിയാ സമന്നാഗതോ. അപി ചസ്സ ഇമേ ധമ്മാ ഹോന്തി – സദ്ധിന്ദ്രിയം, വീരിയിന്ദ്രിയം, സതിന്ദ്രിയം, സമാധിന്ദ്രിയം, പഞ്ഞിന്ദ്രിയം. തഥാഗതപ്പവേദിതാ ചസ്സ ധമ്മാ പഞ്ഞായ മത്തസോ നിജ്ഝാനം ഖമന്തി. അയമ്പി ഖോ, മഹാനാമ, പുഗ്ഗലോ അഗന്താ നിരയം അഗന്താ തിരച്ഛാനയോനിം അഗന്താ പേത്തിവിസയം അഗന്താ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം.

‘‘ഇധ പന, മഹാനാമ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ന ഹേവ ഖോ ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതി… ന ധമ്മേ…പേ… ന സങ്ഘേ…പേ… ന ഹാസപഞ്ഞോ ന ജവനപഞ്ഞോ ന ച വിമുത്തിയാ സമന്നാഗതോ, അപി ചസ്സ ഇമേ ധമ്മാ ഹോന്തി സദ്ധിന്ദ്രിയം…പേ… പഞ്ഞിന്ദ്രിയം. തഥാഗതേ ചസ്സ സദ്ധാമത്തം ഹോതി പേമമത്തം. അയമ്പി ഖോ, മഹാനാമ, പുഗ്ഗലോ അഗന്താ നിരയം അഗന്താ തിരച്ഛാനയോനിം അഗന്താ പേത്തിവിസയം അഗന്താ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം. ഇമേ ചേപി, മഹാനാമ, മഹാസാലാ സുഭാസിതം ദുബ്ഭാസിതം ആജാനേയ്യും, ഇമേ ചാഹം [ഇമേവാഹം (സ്യാ. കം.), ഇമേസാഹം (ക.)] മഹാസാലേ ബ്യാകരേയ്യം – ‘സോതാപന്നാ അവിനിപാതധമ്മാ നിയതാ സമ്ബോധിപരായണാ’തി; കിമങ്ഗം [കിമങ്ഗ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] പന സരണാനിം സക്കം. സരണാനി, മഹാനാമ, സക്കോ മരണകാലേ സിക്ഖം സമാദിയീ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. ദുതിയസരണാനിസക്കസുത്തം

൧൦൨൧. കപിലവത്ഥുനിദാനം. തേന ഖോ പന സമയേന സരണാനി സക്കോ കാലങ്കതോ ഹോതി. സോ ഭഗവതാ ബ്യാകതോ – ‘‘സോതാപന്നോ അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ’’തി. തത്ര സുദം സമ്ബഹുലാ സക്കാ സങ്ഗമ്മ സമാഗമ്മ ഉജ്ഝായന്തി ഖീയന്തി വിപാചേന്തി – ‘‘അച്ഛരിയം വത, ഭോ, അബ്ഭുതം വത, ഭോ! ഏത്ഥ ദാനി കോ ന സോതാപന്നോ ഭവിസ്സതി! യത്ര ഹി നാമ സരണാനി സക്കോ കാലങ്കതോ. സോ ഭഗവതാ ബ്യാകതോ – ‘സോതാപന്നോ അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ’തി. സരണാനി സക്കോ സിക്ഖായ അപരിപൂരകാരീ അഹോസീ’’തി. അഥ ഖോ മഹാനാമോ സക്കോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ മഹാനാമോ സക്കോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച –

‘‘ഇധ, ഭന്തേ, സരണാനി സക്കോ കാലങ്കതോ. സോ ഭഗവതാ ബ്യാകതോ – ‘സോതാപന്നോ അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ’തി. തത്ര സുദം, ഭന്തേ, സമ്ബഹുലാ സക്കാ സങ്ഗമ്മ സമാഗമ്മ ഉജ്ഝായന്തി ഖീയന്തി വിപാചേന്തി – ‘അച്ഛരിയം വത, ഭോ, അബ്ഭുതം വത, ഭോ! ഏത്ഥ ദാനി കോ ന സോതാപന്നോ ഭവിസ്സതി! യത്ര ഹി നാമ സരണാനി സക്കോ കാലങ്കതോ. സോ ഭഗവതാ ബ്യാകതോ – സോതാപന്നോ അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോതി. സരണാനി സക്കോ സിക്ഖായ അപരിപൂരകാരീ അഹോസീ’’’തി.

‘‘യോ സോ, മഹാനാമ, ദീഘരത്തം ഉപാസകോ ബുദ്ധം സരണം ഗതോ ധമ്മം സരണം ഗതോ സങ്ഘം സരണം ഗതോ, സോ കഥം വിനിപാതം ഗച്ഛേയ്യ! യഞ്ഹി തം, മഹാനാമ, സമ്മാ വദമാനോ വദേയ്യ – ‘ദീഘരത്തം ഉപാസകോ ബുദ്ധം സരണം ഗതോ ധമ്മം സരണം ഗതോ സങ്ഘം സരണം ഗതോ’, സരണാനിം സക്കം സമ്മാ വദമാനോ വദേയ്യ. സരണാനി, മഹാനാമ, സക്കോ ദീഘരത്തം ഉപാസകോ ബുദ്ധം സരണം ഗതോ ധമ്മം സരണം ഗതോ സങ്ഘം സരണം ഗതോ, സോ കഥം വിനിപാതം ഗച്ഛേയ്യ!

‘‘ഇധ, മഹാനാമ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ബുദ്ധേ ഏകന്തഗതോ ഹോതി അഭിപ്പസന്നോ – ഇതിപി സോ ഭഗവാ…പേ… സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാതി. ധമ്മേ…പേ… സങ്ഘേ…പേ… ഹാസപഞ്ഞോ ജവനപഞ്ഞോ വിമുത്തിയാ ച സമന്നാഗതോ. സോ ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. അയമ്പി ഖോ, മഹാനാമ, പുഗ്ഗലോ പരിമുത്തോ നിരയാ പരിമുത്തോ തിരച്ഛാനയോനിയാ പരിമുത്തോ പേത്തിവിസയാ പരിമുത്തോ അപായദുഗ്ഗതിവിനിപാതാ.

‘‘ഇധ പന, മഹാനാമ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ബുദ്ധേ ഏകന്തഗതോ ഹോതി അഭിപ്പസന്നോ – ഇതിപി സോ ഭഗവാ…പേ… സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാതി. ധമ്മേ…പേ… സങ്ഘേ…പേ… ഹാസപഞ്ഞോ ജവനപഞ്ഞോ ന ച വിമുത്തിയാ സമന്നാഗതോ. സോ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ അന്തരാപരിനിബ്ബായീ ഹോതി, ഉപഹച്ചപരിനിബ്ബായീ ഹോതി, അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ ഹോതി, സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ ഹോതി, ഉദ്ധംസോതോ ഹോതി അകനിട്ഠഗാമീ. അയമ്പി ഖോ, മഹാനാമ, പുഗ്ഗലോ പരിമുത്തോ നിരയാ പരിമുത്തോ തിരച്ഛാനയോനിയാ പരിമുത്തോ പേത്തിവിസയാ പരിമുത്തോ അപായദുഗ്ഗതിവിനിപാതാ.

‘‘ഇധ പന, മഹാനാമ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ബുദ്ധേ ഏകന്തഗതോ ഹോതി അഭിപ്പസന്നോ – ഇതിപി സോ ഭഗവാ…പേ… സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാതി. ധമ്മേ…പേ… സങ്ഘേ…പേ… ന ഹാസപഞ്ഞോ ന ജവനപഞ്ഞോ ന ച വിമുത്തിയാ സമന്നാഗതോ. സോ തിണ്ണം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ രാഗദോസമോഹാനം തനുത്താ സകദാഗാമീ ഹോതി, സകിദേവ ഇമം ലോകം ആഗന്ത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തം കരോതി. അയമ്പി ഖോ, മഹാനാമ, പുഗ്ഗലോ പരിമുത്തോ നിരയാ പരിമുത്തോ തിരച്ഛാനയോനിയാ പരിമുത്തോ പേത്തിവിസയാ പരിമുത്തോ അപായദുഗ്ഗതിവിനിപാതാ.

‘‘ഇധ പന, മഹാനാമ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ബുദ്ധേ ഏകന്തഗതോ ഹോതി അഭിപ്പസന്നോ – ഇതിപി സോ ഭഗവാ…പേ… സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാതി. ധമ്മേ…പേ… സങ്ഘേ…പേ… ന ഹാസപഞ്ഞോ ന ജവനപഞ്ഞോ ന ച വിമുത്തിയാ സമന്നാഗതോ. സോ തിണ്ണം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ സോതാപന്നോ ഹോതി അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ. അയമ്പി ഖോ, മഹാനാമ, പുഗ്ഗലോ പരിമുത്തോ നിരയാ പരിമുത്തോ തിരച്ഛാനയോനിയാ പരിമുത്തോ പേത്തിവിസയാ പരിമുത്തോ അപായദുഗ്ഗതിവിനിപാതാ.

‘‘ഇധ പന, മഹാനാമ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ന ഹേവ ഖോ ബുദ്ധേ ഏകന്തഗതോ ഹോതി അഭിപ്പസന്നോ…പേ… ന ധമ്മേ…പേ… ന സങ്ഘേ…പേ… ന ഹാസപഞ്ഞോ ന ജവനപഞ്ഞോ ന ച വിമുത്തിയാ സമന്നാഗതോ; അപി ചസ്സ ഇമേ ധമ്മാ ഹോന്തി – സദ്ധിന്ദ്രിയം …പേ… പഞ്ഞിന്ദ്രിയം. തഥാഗതപ്പവേദിതാ ചസ്സ ധമ്മാ പഞ്ഞായ മത്തസോ നിജ്ഝാനം ഖമന്തി. അയമ്പി ഖോ, മഹാനാമ, പുഗ്ഗലോ അഗന്താ നിരയം അഗന്താ തിരച്ഛാനയോനിം അഗന്താ പേത്തിവിസയം അഗന്താ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം.

‘‘ഇധ പന, മഹാനാമ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ന ഹേവ ഖോ ബുദ്ധേ ഏകന്തഗതോ ഹോതി അഭിപ്പസന്നോ… ന ധമ്മേ…പേ… ന സങ്ഘേ…പേ… ന ഹാസപഞ്ഞോ ന ജവനപഞ്ഞോ ന ച വിമുത്തിയാ സമന്നാഗതോ; അപി ചസ്സ ഇമേ ധമ്മാ ഹോന്തി – സദ്ധിന്ദ്രിയം…പേ… പഞ്ഞിന്ദ്രിയം. തഥാഗതേ ചസ്സ സദ്ധാമത്തം ഹോതി പേമമത്തം. അയമ്പി ഖോ, മഹാനാമ, പുഗ്ഗലോ അഗന്താ നിരയം അഗന്താ തിരച്ഛാനയോനിം അഗന്താ പേത്തിവിസയം അഗന്താ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം.

‘‘സേയ്യഥാപി, മഹാനാമ, ദുക്ഖേത്തം ദുബ്ഭൂമം അവിഹതഖാണുകം, ബീജാനി ചസ്സു ഖണ്ഡാനി പൂതീനി വാതാതപഹതാനി അസാരാദാനി അസുഖസയിതാനി [അസുഖാപസ്സയിതാനി (ക.)], ദേവോ ച ന സമ്മാ [ദേവോ പന സമ്മാ (സ്യാ. കം.), ദേവോ ന സമ്മാ (ക.) ദീ. നി. ൨.൪൩൮] ധാരം അനുപ്പവേച്ഛേയ്യ. അപി നു താനി ബീജാനി വുദ്ധിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം ആപജ്ജേയ്യു’’ന്തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാനാമ, ഇധ ധമ്മോ ദുരക്ഖാതോ [ദ്വാക്ഖാതോ (പീ. ക.)] ഹോതി ദുപ്പവേദിതോ അനിയ്യാനികോ അനുപസമസംവത്തനികോ അസമ്മാസമ്ബുദ്ധപ്പവേദിതോ – ഇദമഹം ദുക്ഖേത്തസ്മിം വദാമി. തസ്മിഞ്ച ധമ്മേ സാവകോ വിഹരതി ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപന്നോ സാമീചിപ്പടിപന്നോ അനുധമ്മചാരീ – ഇദമഹം ദുബ്ബീജസ്മിം വദാമി’’.

‘‘സേയ്യഥാപി, മഹാനാമ, സുഖേത്തം സുഭൂമം സുവിഹതഖാണുകം, ബീജാനി ചസ്സു അഖണ്ഡാനി അപൂതീനി അവാതാതപഹതാനി സാരാദാനി സുഖസയിതാനി; ദേവോ ച [ദേവോ ചസ്സ (സ്യാ. കം. ക.)] സമ്മാ ധാരം അനുപ്പവേച്ഛേയ്യ. അപി നു താനി ബീജാനി വുദ്ധിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം ആപജ്ജേയ്യു’’ന്തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാനാമ, ഇധ ധമ്മോ സ്വാക്ഖാതോ ഹോതി സുപ്പവേദിതോ നിയ്യാനികോ ഉപസമസംവത്തനികോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധപ്പവേദിതോ – ഇദമഹം സുഖേത്തസ്മിം വദാമി. തസ്മിഞ്ച ധമ്മേ സാവകോ വിഹരതി ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപന്നോ സാമീചിപ്പടിപന്നോ അനുധമ്മചാരീ – ഇദമഹം സുബീജസ്മിം വദാമി. കിമങ്ഗം പന സരണാനിം സക്കം! സരണാനി, മഹാനാമ, സക്കോ മരണകാലേ സിക്ഖായ പരിപൂരകാരീ അഹോസീ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. പഠമഅനാഥപിണ്ഡികസുത്തം

൧൦൨൨. സാവത്ഥിനിദാനം. തേന ഖോ പന സമയേന അനാഥപിണ്ഡികോ ഗഹപതി ആബാധികോ ഹോതി ദുക്ഖിതോ ബാള്ഹഗിലാനോ. അഥ ഖോ അനാഥപിണ്ഡികോ ഗഹപതി അഞ്ഞതരം പുരിസം ആമന്തേസി – ‘‘ഏഹി ത്വം, അമ്ഭോ പുരിസ, യേനായസ്മാ സാരിപുത്തോ തേനുപസങ്കമ; ഉപസങ്കമിത്വാ മമ വചനേന ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ പാദേ സിരസാ വന്ദ – ‘അനാഥപിണ്ഡികോ, ഭന്തേ, ഗഹപതി ആബാധികോ ദുക്ഖിതോ ബാള്ഹഗിലാനോ. സോ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ പാദേ സിരസാ വന്ദതീ’തി. ഏവഞ്ച വദേഹി – ‘സാധു കിര, ഭന്തേ, ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ യേന അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ഗഹപതിസ്സ നിവേസനം തേനുപസങ്കമതു അനുകമ്പം ഉപാദായാ’’’തി.

‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ സോ പുരിസോ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ഗഹപതിസ്സ പടിസ്സുത്വാ യേനായസ്മാ സാരിപുത്തോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സോ പുരിസോ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ഏതദവോച –

‘‘അനാഥപിണ്ഡികോ, ഭന്തേ, ഗഹപതി ആബാധികോ ദുക്ഖിതോ ബാള്ഹഗിലാനോ. സോ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ പാദേ സിരസാ വന്ദതി. ഏവഞ്ച വദതി – ‘സാധു കിര, ഭന്തേ, ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ യേന അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ഗഹപതിസ്സ നിവേസനം തേനുപസങ്കമതു അനുകമ്പം ഉപാദായാ’’’തി. അധിവാസേസി ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ തുണ്ഹീഭാവേന.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ ആയസ്മതാ ആനന്ദേന പച്ഛാസമണേന യേന അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ഗഹപതിസ്സ നിവേസനം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. നിസജ്ജ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ അനാഥപിണ്ഡികം ഗഹപതിം ഏതദവോച – ‘‘കച്ചി തേ, ഗഹപതി, ഖമനീയം കച്ചി യാപനീയം? കച്ചി ദുക്ഖാ വേദനാ പടിക്കമന്തി, നോ അഭിക്കമന്തി; പടിക്കമോസാനം പഞ്ഞായതി, നോ അഭിക്കമോ’’തി? ‘‘ന മേ, ഭന്തേ, ഖമനീയം, ന യാപനീയം. ബാള്ഹാ മേ ദുക്ഖാ വേദനാ അഭിക്കമന്തി, നോ പടിക്കമന്തി; അഭിക്കമോസാനം പഞ്ഞായതി, നോ പടിക്കമോ’’തി.

‘‘യഥാരൂപേന ഖോ, ഗഹപതി, ബുദ്ധേ അപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി തഥാരൂപോ തേ ബുദ്ധേ അപ്പസാദോ നത്ഥി. അത്ഥി ച ഖോ തേ, ഗഹപതി, ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദോ – ഇതിപി സോ ഭഗവാ…പേ… സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാതി. തഞ്ച പന തേ ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദം അത്തനി സമനുപസ്സതോ ഠാനസോ വേദനാ പടിപ്പസ്സമ്ഭേയ്യ.

‘‘യഥാരൂപേന ഖോ, ഗഹപതി, ധമ്മേ അപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി, തഥാരൂപോ തേ ധമ്മേ അപ്പസാദോ നത്ഥി. അത്ഥി ച ഖോ തേ, ഗഹപതി, ധമ്മേ അവേച്ചപ്പസാദോ – സ്വാക്ഖാതോ ഭഗവതാ ധമ്മോ…പേ… പച്ചത്തം വേദിതബ്ബോ വിഞ്ഞൂഹീതി. തഞ്ച പന തേ ധമ്മേ അവേച്ചപ്പസാദം അത്തനി സമനുപസ്സതോ ഠാനസോ വേദനാ പടിപ്പസ്സമ്ഭേയ്യ.

‘‘യഥാരൂപേന ഖോ, ഗഹപതി, സങ്ഘേ അപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി, തഥാരൂപോ തേ സങ്ഘേ അപ്പസാദോ നത്ഥി. അത്ഥി ച ഖോ തേ, ഗഹപതി, സങ്ഘേ അവേച്ചപ്പസാദോ – സുപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ…പേ… അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സാതി. തഞ്ച പന തേ സങ്ഘേ അവേച്ചപ്പസാദം അത്തനി സമനുപസ്സതോ ഠാനസോ വേദനാ പടിപ്പസ്സമ്ഭേയ്യ.

‘‘യഥാരൂപേന ഖോ, ഗഹപതി, ദുസ്സീല്യേന സമന്നാഗതോ അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി, തഥാരൂപം തേ ദുസ്സീല്യം നത്ഥി. അത്ഥി ച ഖോ തേ, ഗഹപതി, അരിയകന്താനി സീലാനി…പേ… സമാധിസംവത്തനികാനി. താനി ച പന തേ അരിയകന്താനി സീലാനി അത്തനി സമനുപസ്സതോ ഠാനസോ വേദനാ പടിപ്പസ്സമ്ഭേയ്യ.

‘‘യഥാരൂപായ ഖോ, ഗഹപതി, മിച്ഛാദിട്ഠിയാ സമന്നാഗതോ അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി, തഥാരൂപാ തേ മിച്ഛാദിട്ഠി നത്ഥി. അത്ഥി ച ഖോ തേ, ഗഹപതി, സമ്മാദിട്ഠി. തഞ്ച പന തേ സമ്മാദിട്ഠിം അത്തനി സമനുപസ്സതോ ഠാനസോ വേദനാ പടിപ്പസ്സമ്ഭേയ്യ.

‘‘യഥാരൂപേന ഖോ, ഗഹപതി, മിച്ഛാസങ്കപ്പേന സമന്നാഗതോ അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി, തഥാരൂപോ തേ മിച്ഛാസങ്കപ്പോ നത്ഥി. അത്ഥി ച ഖോ തേ, ഗഹപതി, സമ്മാസങ്കപ്പോ. തഞ്ച പന തേ സമ്മാസങ്കപ്പം അത്തനി സമനുപസ്സതോ ഠാനസോ വേദനാ പടിപ്പസ്സമ്ഭേയ്യ.

‘‘യഥാരൂപായ ഖോ, ഗഹപതി, മിച്ഛാവാചായ സമന്നാഗതോ അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി, തഥാരൂപാ തേ മിച്ഛാവാചാ നത്ഥി. അത്ഥി ച ഖോ തേ, ഗഹപതി, സമ്മാവാചാ. തഞ്ച പന തേ സമ്മാവാചം അത്തനി സമനുപസ്സതോ ഠാനസോ വേദനാ പടിപ്പസ്സമ്ഭേയ്യ.

‘‘യഥാരൂപേന ഖോ, ഗഹപതി, മിച്ഛാകമ്മന്തേന സമന്നാഗതോ അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി, തഥാരൂപോ തേ മിച്ഛാകമ്മന്തോ നത്ഥി. അത്ഥി ച ഖോ തേ, ഗഹപതി, സമ്മാകമ്മന്തോ. തഞ്ച പന തേ സമ്മാകമ്മന്തം അത്തനി സമനുപസ്സതോ ഠാനസോ വേദനാ പടിപ്പസ്സമ്ഭേയ്യ.

‘‘യഥാരൂപേന ഖോ, ഗഹപതി, മിച്ഛാആജീവേന സമന്നാഗതോ അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി, തഥാരൂപോ തേ മിച്ഛാആജീവോ നത്ഥി. അത്ഥി ച ഖോ തേ, ഗഹപതി, സമ്മാആജീവോ. തഞ്ച പന തേ സമ്മാആജീവം അത്തനി സമനുപസ്സതോ ഠാനസോ വേദനാ പടിപ്പസ്സമ്ഭേയ്യ.

‘‘യഥാരൂപേന ഖോ, ഗഹപതി, മിച്ഛാവായാമേന സമന്നാഗതോ അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി, തഥാരൂപോ തേ മിച്ഛാവായാമോ നത്ഥി. അത്ഥി ച ഖോ തേ, ഗഹപതി, സമ്മാവായാമോ. തഞ്ച പന തേ സമ്മാവായാമം അത്തനി സമനുപസ്സതോ ഠാനസോ വേദനാ പടിപ്പസ്സമ്ഭേയ്യ.

‘‘യഥാരൂപായ ഖോ, ഗഹപതി, മിച്ഛാസതിയാ സമന്നാഗതോ അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി, തഥാരൂപാ തേ മിച്ഛാസതി നത്ഥി. അത്ഥി ച ഖോ തേ, ഗഹപതി, സമ്മാസതി. തഞ്ച പന തേ സമ്മാസതിം അത്തനി സമനുപസ്സതോ ഠാനസോ വേദനാ പടിപ്പസ്സമ്ഭേയ്യ.

‘‘യഥാരൂപേന ഖോ, ഗഹപതി, മിച്ഛാസമാധിനാ സമന്നാഗതോ അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി, തഥാരൂപോ തേ മിച്ഛാസമാധി നത്ഥി. അത്ഥി ച ഖോ തേ, ഗഹപതി, സമ്മാസമാധി. തഞ്ച പന തേ സമ്മാസമാധിം അത്തനി സമനുപസ്സതോ ഠാനസോ വേദനാ പടിപ്പസ്സമ്ഭേയ്യ.

‘‘യഥാരൂപേന ഖോ, ഗഹപതി, മിച്ഛാഞാണേന സമന്നാഗതോ അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി, തഥാരൂപം തേ മിച്ഛാഞാണം നത്ഥി. അത്ഥി ച ഖോ തേ, ഗഹപതി, സമ്മാഞാണം. തഞ്ച പന തേ സമ്മാഞാണം അത്തനി സമനുപസ്സതോ ഠാനസോ വേദനാ പടിപ്പസ്സമ്ഭേയ്യ.

‘‘യഥാരൂപായ ഖോ, ഗഹപതി, മിച്ഛാവിമുത്തിയാ സമന്നാഗതോ അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി, തഥാരൂപാ തേ മിച്ഛാവിമുത്തി നത്ഥി. അത്ഥി ച ഖോ തേ, ഗഹപതി, സമ്മാവിമുത്തി. തഞ്ച പന തേ സമ്മാവിമുത്തിം അത്തനി സമനുപസ്സതോ ഠാനസോ വേദനാ പടിപ്പസ്സമ്ഭേയ്യാ’’തി.

അഥ ഖോ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ഗഹപതിസ്സ ഠാനസോ വേദനാ പടിപ്പസ്സമ്ഭിംസു. അഥ ഖോ അനാഥപിണ്ഡികോ ഗഹപതി ആയസ്മന്തഞ്ച സാരിപുത്തം ആയസ്മന്തഞ്ച ആനന്ദം സകേനേവ ഥാലിപാകേന പരിവിസി. അഥ ഖോ അനാഥപിണ്ഡികോ ഗഹപതി ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ഭുത്താവിം ഓനീതപത്തപാണിം അഞ്ഞതരം നീചാസനം ഗഹേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ അനാഥപിണ്ഡികം ഗഹപതിം ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഇമാഹി ഗാഥാഹി അനുമോദി –

‘‘യസ്സ സദ്ധാ തഥാഗതേ, അചലാ സുപ്പതിട്ഠിതാ;

സീലഞ്ച യസ്സ കല്യാണം, അരിയകന്തം പസംസിതം.

‘‘സങ്ഘേ പസാദോ യസ്സത്ഥി, ഉജുഭൂതഞ്ച ദസ്സനം;

അദലിദ്ദോതി [അദളിദ്ദോതി (സീ. സ്യാ. കം.)] തം ആഹു, അമോഘം തസ്സ ജീവിതം.

‘‘തസ്മാ സദ്ധഞ്ച സീലഞ്ച, പസാദം ധമ്മദസ്സനം;

അനുയുഞ്ജേഥ മേധാവീ, സരം ബുദ്ധാനസാസന’’ന്തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ അനാഥപിണ്ഡികം ഗഹപതിം ഇമാഹി ഗാഥാഹി അനുമോദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പക്കാമി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘ഹന്ദ! കുതോ നു ത്വം, ആനന്ദ, ആഗച്ഛസി ദിവാദിവസ്സാ’’തി? ‘‘ആയസ്മതാ, ഭന്തേ, സാരിപുത്തേന അനാഥപിണ്ഡികോ ഗഹപതി ഇമിനാ ച ഇമിനാ ച ഓവാദേന ഓവദിതോ’’തി. ‘‘പണ്ഡിതോ, ആനന്ദ, സാരിപുത്തോ; മഹാപഞ്ഞോ, ആനന്ദ, സാരിപുത്തോ, യത്ര ഹി നാമ ചത്താരി സോതാപത്തിയങ്ഗാനി ദസഹാകാരേഹി വിഭജിസ്സതീ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. ദുതിയഅനാഥപിണ്ഡികസുത്തം

൧൦൨൩. സാവത്ഥിനിദാനം. തേന ഖോ പന സമയേന അനാഥപിണ്ഡികോ ഗഹപതി ആബാധികോ ഹോതി ദുക്ഖിതോ ബാള്ഹഗിലാനോ. അഥ ഖോ അനാഥപിണ്ഡികോ ഗഹപതി അഞ്ഞതരം പുരിസം ആമന്തേസി – ‘‘ഏഹി ത്വം, അമ്ഭോ പുരിസ, യേനായസ്മാ ആനന്ദോ തേനുപസങ്കമ; ഉപസങ്കമിത്വാ മമ വചനേന ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ പാദേ സിരസാ വന്ദ – ‘അനാഥപിണ്ഡികോ, ഭന്തേ, ഗഹപതി ആബാധികോ ദുക്ഖിതോ ബാള്ഹഗിലാനോ. സോ ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ പാദേ സിരസാ വന്ദതീ’തി. ഏവഞ്ച വദേഹി – ‘സാധു കിര, ഭന്തേ, ആയസ്മാ ആനന്ദോ യേന അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ഗഹപതിസ്സ നിവേസനം തേനുപസങ്കമതു അനുകമ്പം ഉപാദായാ’’’തി.

‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ സോ പുരിസോ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ഗഹപതിസ്സ പടിസ്സുത്വാ യേനായസ്മാ ആനന്ദോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സോ പുരിസോ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഏതദവോച – ‘‘അനാഥപിണ്ഡികോ, ഭന്തേ, ഗഹപതി ആബാധികോ ദുക്ഖിതോ ബാള്ഹഗിലാനോ. സോ ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ പാദേ സിരസാ വന്ദതി. ഏവഞ്ച വദതി – ‘സാധു കിര, ഭന്തേ, ആയസ്മാ ആനന്ദോ യേന അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ഗഹപതിസ്സ നിവേസനം തേനുപസങ്കമതു അനുകമ്പം ഉപാദായാ’’’തി. അധിവാസേസി ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ തുണ്ഹീഭാവേന.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ യേന അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ഗഹപതിസ്സ നിവേസനം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. നിസജ്ജ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ അനാഥപിണ്ഡികം ഗഹപതിം ഏതദവോച – ‘‘കച്ചി തേ, ഗഹപതി, ഖമനീയം, കച്ചി യാപനീയം? കച്ചി ദുക്ഖാ വേദനാ പടിക്കമന്തി, നോ അഭിക്കമന്തി; പടിക്കമോസാനം പഞ്ഞായതി, നോ അഭിക്കമോ’’തി? ‘‘ന മേ, ഭന്തേ, ഖമനീയം ന യാപനീയം. ബാള്ഹാ മേ ദുക്ഖാ വേദനാ അഭിക്കമന്തി, നോ പടിക്കമന്തി; അഭിക്കമോസാനം പഞ്ഞായതി, നോ പടിക്കമോ’’തി.

‘‘ചതൂഹി ഖോ, ഗഹപതി, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതസ്സ അസ്സുതവതോ പുഥുജ്ജനസ്സ ഹോതി ഉത്താസോ, ഹോതി ഛമ്ഭിതത്തം, ഹോതി സമ്പരായികം മരണഭയം. കതമേഹി ചതൂഹി? ഇധ, ഗഹപതി, അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ ബുദ്ധേ അപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതി. തഞ്ച പനസ്സ ബുദ്ധേ അപ്പസാദം അത്തനി സമനുപസ്സതോ ഹോതി ഉത്താസോ, ഹോതി ഛമ്ഭിതത്തം, ഹോതി സമ്പരായികം മരണഭയം.

‘‘പുന ചപരം, ഗഹപതി, അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ ധമ്മേ അപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതി. തഞ്ച പനസ്സ ധമ്മേ അപ്പസാദം അത്തനി സമനുപസ്സതോ ഹോതി ഉത്താസോ, ഹോതി ഛമ്ഭിതത്തം, ഹോതി സമ്പരായികം മരണഭയം.

‘‘പുന ചപരം, ഗഹപതി, അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ സങ്ഘേ അപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതി. തഞ്ച പനസ്സ സങ്ഘേ അപ്പസാദം അത്തനി സമനുപസ്സതോ ഹോതി ഉത്താസോ, ഹോതി ഛമ്ഭിതത്തം, ഹോതി സമ്പരായികം മരണഭയം.

‘‘പുന ചപരം, ഗഹപതി, അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ ദുസ്സീല്യേന സമന്നാഗതോ ഹോതി. തഞ്ച പനസ്സ ദുസ്സീല്യം അത്തനി സമനുപസ്സതോ ഹോതി ഉത്താസോ, ഹോതി ഛമ്ഭിതത്തം, ഹോതി സമ്പരായികം മരണഭയം. ഇമേഹി ഖോ, ഗഹപതി, ചതൂഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതസ്സ അസ്സുതവതോ പുഥുജ്ജനസ്സ ഹോതി ഉത്താസോ, ഹോതി ഛമ്ഭിതത്തം, ഹോതി സമ്പരായികം മരണഭയം.

‘‘ചതൂഹി ഖോ, ഗഹപതി, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതസ്സ സുതവതോ അരിയസാവകസ്സ ന ഹോതി ഉത്താസോ, ന ഹോതി ഛമ്ഭിതത്തം, ന ഹോതി സമ്പരായികം മരണഭയം. കതമേഹി ചതൂഹി? ഇധ, ഗഹപതി, സുതവാ അരിയസാവകോ ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതി – ഇതിപി സോ ഭഗവാ…പേ… സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാതി. തഞ്ച പനസ്സ ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദം അത്തനി സമനുപസ്സതോ ന ഹോതി ഉത്താസോ, ന ഹോതി ഛമ്ഭിതത്തം, ന ഹോതി സമ്പരായികം മരണഭയം.

‘‘പുന ചപരം, ഗഹപതി, സുതവാ അരിയസാവകോ ധമ്മേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതി – സ്വാക്ഖാതോ ഭഗവതാ ധമ്മോ…പേ… പച്ചത്തം വേദിതബ്ബോ വിഞ്ഞൂഹീതി. തഞ്ച പനസ്സ ധമ്മേ അവേച്ചപ്പസാദം അത്തനി സമനുപസ്സതോ ന ഹോതി ഉത്താസോ, ന ഹോതി ഛമ്ഭിതത്തം, ന ഹോതി സമ്പരായികം മരണഭയം.

‘‘പുന ചപരം, ഗഹപതി, സുതവാ അരിയസാവകോ സങ്ഘേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതി – സുപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ…പേ… അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സാതി. തഞ്ച പനസ്സ സങ്ഘേ അവേച്ചപ്പസാദം അത്തനി സമനുപസ്സതോ ന ഹോതി ഉത്താസോ, ന ഹോതി ഛമ്ഭിതത്തം, ന ഹോതി സമ്പരായികം മരണഭയം.

‘‘പുന ചപരം, ഗഹപതി, സുതവാ അരിയസാവകോ അരിയകന്തേഹി സീലേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി അഖണ്ഡേഹി…പേ… സമാധിസംവത്തനികേഹി. താനി ച പനസ്സ അരിയകന്താനി സീലാനി അത്തനി സമനുപസ്സതോ ന ഹോതി ഉത്താസോ, ന ഹോതി ഛമ്ഭിതത്തം, ന ഹോതി സമ്പരായികം മരണഭയം. ഇമേഹി ഖോ, ഗഹപതി, ചതൂഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതസ്സ സുതവതോ അരിയസാവകസ്സ ന ഹോതി ഉത്താസോ, ന ഹോതി ഛമ്ഭിതത്തം, ന ഹോതി സമ്പരായികം മരണഭയ’’ന്തി.

‘‘നാഹം, ഭന്തേ ആനന്ദ, ഭായാമി. ക്യാഹം ഭായിസ്സാമി! അഹഞ്ഹി, ഭന്തേ, ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോമി – ഇതിപി സോ ഭഗവാ…പേ… സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാതി. ധമ്മേ…പേ… സങ്ഘേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോമി – സുപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ…പേ… അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സാതി. യാനി ചിമാനി, ഭന്തേ, ഭഗവതാ ഗിഹിസാമീചികാനി സിക്ഖാപദാനി ദേസിതാനി, നാഹം തേസം കിഞ്ചി അത്തനി ഖണ്ഡം സമനുപസ്സാമീ’’തി. ‘‘ലാഭാ തേ, ഗഹപതി, സുലദ്ധം തേ, ഗഹപതി! സോതാപത്തിഫലം തയാ, ഗഹപതി, ബ്യാകത’’ന്തി. സത്തമം.

൮. പഠമഭയവേരൂപസന്തസുത്തം

൧൦൨൪. സാവത്ഥിനിദാനം. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ അനാഥപിണ്ഡികം ഗഹപതിം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘യതോ ഖോ, ഗഹപതി, അരിയസാവകസ്സ പഞ്ച ഭയാനി വേരാനി വൂപസന്താനി ച ഹോന്തി, ചതൂഹി ച സോതാപത്തിയങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി, അരിയോ ചസ്സ ഞായോ പഞ്ഞായ സുദിട്ഠോ ഹോതി സുപ്പടിവിദ്ധോ, സോ ആകങ്ഖമാനോ അത്തനാവ അത്താനം ബ്യാകരേയ്യ – ‘ഖീണനിരയോമ്ഹി ഖീണതിരച്ഛാനയോനി [ഖീണതിരച്ഛാനയോനിയോ (സബ്ബത്ഥ)] ഖീണപേത്തിവിസയോ ഖീണാപായദുഗ്ഗതിവിനിപാതോ; സോതാപന്നോഹമസ്മി അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ’’’.

‘‘കതമാനി പഞ്ച ഭയാനി വേരാനി വൂപസന്താനി ഹോന്തി? യം, ഗഹപതി, പാണാതിപാതീ പാണാതിപാതപ്പച്ചയാ ദിട്ഠധമ്മികമ്പി ഭയം വേരം പസവതി, സമ്പരായികമ്പി ഭയം വേരം പസവതി, ചേതസികമ്പി ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദിയതി. പാണാതിപാതാ പടിവിരതസ്സ ഏവം തം ഭയം വേരം വൂപസന്തം ഹോതി. യം, ഗഹപതി, അദിന്നാദായീ…പേ… യം, ഗഹപതി, കാമേസുമിച്ഛാചാരീ…പേ… യം, ഗഹപതി, മുസാവാദീ…പേ… യം, ഗഹപതി, സുരാമേരയമജ്ജപ്പമാദട്ഠായീ സുരാമേരയമജ്ജപ്പമാദട്ഠാനപ്പച്ചയാ ദിട്ഠധമ്മികമ്പി ഭയം വേരം പസവതി, സമ്പരായികമ്പി ഭയം വേരം പസവതി, ചേതസികമ്പി ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദിയതി. സുരാമേരയമജ്ജപ്പമാദട്ഠാനാ പടിവിരതസ്സ ഏവം തം ഭയം വേരം വൂപസന്തം ഹോതി. ഇമാനി പഞ്ച ഭയാനി വേരാനി വൂപസന്താനി ഹോന്തി.

‘‘കതമേഹി ചതൂഹി സോതാപത്തിയങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി? ഇധ, ഗഹപതി, അരിയസാവകോ ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതി – ഇതിപി സോ ഭഗവാ…പേ… സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാതി. ധമ്മേ…പേ… സങ്ഘേ…പേ… അരിയകന്തേഹി സീലേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി അഖണ്ഡേഹി…പേ… സമാധിസംവത്തനികേഹി. ഇമേഹി ചതൂഹി സോതാപത്തിയങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി.

‘‘കതമോ ചസ്സ അരിയോ ഞായോ പഞ്ഞായ സുദിട്ഠോ ഹോതി സുപ്പടിവിദ്ധോ? ഇധ, ഗഹപതി, അരിയസാവകോ പടിച്ചസമുപ്പാദഞ്ഞേവ സാധുകം യോനിസോ മനസി കരോതി – ഇതി ഇമസ്മിം സതി ഇദം ഹോതി, ഇമസ്സുപ്പാദാ ഇദം ഉപ്പജ്ജതി; ഇതി ഇമസ്മിം അസതി ഇദം ന ഹോതി, ഇമസ്സ നിരോധാ ഇദം നിരുജ്ഝതി; യദിദം അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ, സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണം…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതി. അവിജ്ജായ ത്വേവ അസേസവിരാഗനിരോധാ സങ്ഖാരനിരോധോ…പേ… ഫസ്സനിരോധാ വേദനാനിരോധോ, വേദനാനിരോധാ തണ്ഹാനിരോധോ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതി. അയമസ്സ അരിയോ ഞായോ പഞ്ഞായ സുദിട്ഠോ ഹോതി സുപ്പടിവിദ്ധോ.

‘‘യതോ ഖോ, ഗഹപതി, അരിയസാവകസ്സ ഇമാനി പഞ്ച ഭയാനി വേരാനി വൂപസന്താനി ഹോന്തി, ഇമേഹി ചതൂഹി സോതാപത്തിയങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി, അയഞ്ചസ്സ അരിയോ ഞായോ പഞ്ഞായ സുദിട്ഠോ ഹോതി സുപ്പടിവിദ്ധോ. സോ ആകങ്ഖമാനോ അത്തനാവ അത്താനം ബ്യാകരേയ്യ – ‘ഖീണനിരയോമ്ഹി ഖീണതിരച്ഛാനയോനി ഖീണപേത്തിവിസയോ ഖീണാപായദുഗ്ഗതിവിനിപാതോ; സോതാപന്നോഹമസ്മി അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ’’’തി. അട്ഠമം.

൯. ദുതിയഭയവേരൂപസന്തസുത്തം

൧൦൨൫. സാവത്ഥിനിദാനം…പേ… ‘‘യതോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകസ്സ ഇമാനി പഞ്ച ഭയാനി വേരാനി വൂപസന്താനി ഹോന്തി, ഇമേഹി ചതൂഹി സോതാപത്തിയങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി, അയഞ്ചസ്സ അരിയോ ഞായോ പഞ്ഞായ സുദിട്ഠോ ഹോതി സുപ്പടിവിദ്ധോ; സോ ആകങ്ഖമാനോ അത്തനാവ അത്താനം ബ്യാകരേയ്യ – ‘ഖീണനിരയോമ്ഹി ഖീണതിരച്ഛാനയോനി ഖീണപേത്തിവിസയോ ഖീണാപായദുഗ്ഗതിവിനിപാതോ; സോതാപന്നോഹമസ്മി അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ’’’തി. നവമം.

൧൦. നന്ദകലിച്ഛവിസുത്തം

൧൦൨൬. ഏകം സമയം ഭഗവാ വേസാലിയം വിഹരതി മഹാവനേ കൂടാഗാരസാലായം. അഥ ഖോ നന്ദകോ ലിച്ഛവിമഹാമത്തോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ നന്ദകം ലിച്ഛവിമഹാമത്തം ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘ചതൂഹി ഖോ, നന്ദക, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ അരിയസാവകോ സോതാപന്നോ ഹോതി അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ. കതമേഹി ചതൂഹി? ഇധ, നന്ദക, അരിയസാവകോ ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതി – ഇതിപി സോ ഭഗവാ…പേ… സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാതി. ധമ്മേ…പേ… സങ്ഘേ…പേ… അരിയകന്തേഹി സീലേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി അഖണ്ഡേഹി…പേ… സമാധിസംവത്തനികേഹി. ഇമേഹി ഖോ, നന്ദക, ചതൂഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ അരിയസാവകോ സോതാപന്നോ ഹോതി അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ.

‘‘ഇമേഹി ച പന, നന്ദക, ചതൂഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ അരിയസാവകോ ആയുനാ സംയുത്തോ ഹോതി ദിബ്ബേനപി മാനുസേനപി; വണ്ണേന സംയുത്തോ ഹോതി ദിബ്ബേനപി മാനുസേനപി; സുഖേന സംയുത്തോ ഹോതി ദിബ്ബേനപി മാനുസേനപി; യസേന സംയുത്തോ ഹോതി ദിബ്ബേനപി മാനുസേനപി; ആധിപതേയ്യേന സംയുത്തോ ഹോതി ദിബ്ബേനപി മാനുസേനപി. തം ഖോ പനാഹം, നന്ദക, നാഞ്ഞസ്സ സമണസ്സ വാ ബ്രാഹ്മണസ്സ വാ സുത്വാ വദാമി. അപി ച യദേവ മയാ സാമം ഞാതം സാമം ദിട്ഠം സാമം വിദിതം, തദേവാഹം വദാമീ’’തി.

ഏവം വുത്തേ അഞ്ഞതരോ പുരിസോ നന്ദകം ലിച്ഛവിമഹാമത്തം ഏതദവോച – ‘‘നഹാനകാലോ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘അലം ദാനി, ഭണേ, ഏതേന ബാഹിരേന നഹാനേന. അലമിദം അജ്ഝത്തം നഹാനം ഭവിസ്സതി, യദിദം – ഭഗവതി പസാദോ’’തി. ദസമം.

സരണാനിവഗ്ഗോ തതിയോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

മഹാനാമേന ദ്വേ വുത്താ, ഗോധാ ച സരണാ ദുവേ;

ദുവേ അനാഥപിണ്ഡികാ, ദുവേ വേരഭയേന ച;

ലിച്ഛവീ ദസമോ വുത്തോ, വഗ്ഗോ തേന പവുച്ചതീതി.