൨. രഹോഗതവഗ്ഗോ

൧. രഹോഗതസുത്തം

൨൫൯. അഥ ഖോ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഇധ മയ്ഹം, ഭന്തേ, രഹോഗതസ്സ പടിസല്ലീനസ്സ ഏവം ചേതസോ പരിവിതക്കോ ഉദപാദി – ‘തിസ്സോ വേദനാ വുത്താ ഭഗവതാ. സുഖാ വേദനാ, ദുക്ഖാ വേദനാ, അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ – ഇമാ തിസ്സോ വേദനാ വുത്താ ഭഗവതാ. വുത്തം ഖോ പനേതം ഭഗവതാ – ‘യം കിഞ്ചി വേദയിതം തം ദുക്ഖസ്മി’ന്തി. കിം നു ഖോ ഏതം ഭഗവതാ സന്ധായ ഭാസിതം – ‘യം കിഞ്ചി വേദയിതം തം ദുക്ഖസ്മി’’’ന്തി?

‘‘സാധു സാധു, ഭിക്ഖു! തിസ്സോ ഇമാ, ഭിക്ഖു, വേദനാ വുത്താ മയാ. സുഖാ വേദനാ, ദുക്ഖാ വേദനാ, അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ – ഇമാ തിസ്സോ വേദനാ വുത്താ മയാ. വുത്തം ഖോ പനേതം, ഭിക്ഖു, മയാ – ‘യം കിഞ്ചി വേദയിതം, തം ദുക്ഖസ്മി’ന്തി. തം ഖോ പനേതം, ഭിക്ഖു, മയാ സങ്ഖാരാനംയേവ അനിച്ചതം സന്ധായ ഭാസിതം – ‘യം കിഞ്ചി വേദയിതം തം ദുക്ഖസ്മി’ന്തി. തം ഖോ പനേതം, ഭിക്ഖു, മയാ സങ്ഖാരാനംയേവ ഖയധമ്മതം…പേ… വയധമ്മതം…പേ… വിരാഗധമ്മതം …പേ… നിരോധധമ്മതം…പേ… വിപരിണാമധമ്മതം സന്ധായ ഭാസിതം – ‘യം കിഞ്ചി വേദയിതം തം ദുക്ഖസ്മി’ന്തി. അഥ ഖോ പന, ഭിക്ഖു, മയാ അനുപുബ്ബസങ്ഖാരാനം നിരോധോ അക്ഖാതോ. പഠമം ഝാനം സമാപന്നസ്സ വാചാ നിരുദ്ധാ ഹോതി. ദുതിയം ഝാനം സമാപന്നസ്സ വിതക്കവിചാരാ നിരുദ്ധാ ഹോന്തി. തതിയം ഝാനം സമാപന്നസ്സ പീതി നിരുദ്ധാ ഹോതി. ചതുത്ഥം ഝാനം സമാപന്നസ്സ അസ്സാസപസ്സാസാ നിരുദ്ധാ ഹോന്തി. ആകാസാനഞ്ചായതനം സമാപന്നസ്സ രൂപസഞ്ഞാ നിരുദ്ധാ ഹോതി. വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം സമാപന്നസ്സ ആകാസാനഞ്ചായതനസഞ്ഞാ നിരുദ്ധാ ഹോതി. ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം സമാപന്നസ്സ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസഞ്ഞാ നിരുദ്ധാ ഹോതി. നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം സമാപന്നസ്സ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസഞ്ഞാ നിരുദ്ധാ ഹോതി. സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം സമാപന്നസ്സ സഞ്ഞാ ച വേദനാ ച നിരുദ്ധാ ഹോന്തി. ഖീണാസവസ്സ ഭിക്ഖുനോ രാഗോ നിരുദ്ധോ ഹോതി, ദോസോ നിരുദ്ധോ ഹോതി, മോഹോ നിരുദ്ധോ ഹോതി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖു, മയാ അനുപുബ്ബസങ്ഖാരാനം വൂപസമോ അക്ഖാതോ. പഠമം ഝാനം സമാപന്നസ്സ വാചാ വൂപസന്താ ഹോതി. ദുതിയം ഝാനം സമാപന്നസ്സ വിതക്കവിചാരാ വൂപസന്താ ഹോന്തി…പേ… സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം സമാപന്നസ്സ സഞ്ഞാ ച വേദനാ ച വൂപസന്താ ഹോന്തി. ഖീണാസവസ്സ ഭിക്ഖുനോ രാഗോ വൂപസന്തോ ഹോതി, ദോസോ വൂപസന്തോ ഹോതി, മോഹോ വൂപസന്തോ ഹോതി. ഛയിമാ, ഭിക്ഖു, പസ്സദ്ധിയോ. പഠമം ഝാനം സമാപന്നസ്സ വാചാ പടിപ്പസ്സദ്ധാ ഹോതി. ദുതിയം ഝാനം സമാപന്നസ്സ വിതക്കവിചാരാ പടിപ്പസ്സദ്ധാ ഹോന്തി. തതിയം ഝാനം സമാപന്നസ്സ പീതി പടിപ്പസ്സദ്ധാ ഹോതി. ചതുത്ഥം ഝാനം സമാപന്നസ്സ അസ്സാസപസ്സാസാ പടിപ്പസ്സദ്ധാ ഹോന്തി. സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം സമാപന്നസ്സ സഞ്ഞാ ച വേദനാ ച പടിപ്പസ്സദ്ധാ ഹോന്തി. ഖീണാസവസ്സ ഭിക്ഖുനോ രാഗോ പടിപ്പസ്സദ്ധോ ഹോതി, ദോസോ പടിപ്പസ്സദ്ധോ ഹോതി, മോഹോ പടിപ്പസ്സദ്ധോ ഹോതീ’’തി. പഠമം.

൨. പഠമആകാസസുത്തം

൨൬൦. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ആകാസേ വിവിധാ വാതാ വായന്തി. പുരത്ഥിമാപി വാതാ വായന്തി, പച്ഛിമാപി വാതാ വായന്തി, ഉത്തരാപി വാതാ വായന്തി, ദക്ഖിണാപി വാതാ വായന്തി, സരജാപി വാതാ വായന്തി, അരജാപി വാതാ വായന്തി, സീതാപി വാതാ വായന്തി, ഉണ്ഹാപി വാതാ വായന്തി, പരിത്താപി വാതാ വായന്തി, അധിമത്താപി വാതാ വായന്തി. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇമസ്മിം കായസ്മിം വിവിധാ വേദനാ ഉപ്പജ്ജന്തി, സുഖാപി വേദനാ ഉപ്പജ്ജതി, ദുക്ഖാപി വേദനാ ഉപ്പജ്ജതി, അദുക്ഖമസുഖാപി വേദനാ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി.

‘‘യഥാപി വാതാ ആകാസേ, വായന്തി വിവിധാ പുഥൂ;

പുരത്ഥിമാ പച്ഛിമാ ചാപി, ഉത്തരാ അഥ ദക്ഖിണാ.

‘‘സരജാ അരജാ ചപി, സീതാ ഉണ്ഹാ ച ഏകദാ;

അധിമത്താ പരിത്താ ച, പുഥൂ വായന്തി മാലുതാ.

‘‘തഥേവിമസ്മിം കായസ്മിം, സമുപ്പജ്ജന്തി വേദനാ;

സുഖദുക്ഖസമുപ്പത്തി, അദുക്ഖമസുഖാ ച യാ.

‘‘യതോ ച ഭിക്ഖു ആതാപീ, സമ്പജഞ്ഞം ന രിഞ്ചതി [സമ്പജാനോ നിരൂപധി (ക.)];

തതോ സോ വേദനാ സബ്ബാ, പരിജാനാതി പണ്ഡിതോ.

‘‘സോ വേദനാ പരിഞ്ഞായ, ദിട്ഠേ ധമ്മേ അനാസവോ;

കായസ്സ ഭേദാ ധമ്മട്ഠോ, സങ്ഖ്യം നോപേതി വേദഗൂ’’തി. ദുതിയം;

൩. ദുതിയആകാസസുത്തം

൨൬൧. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ആകാസേ വിവിധാ വാതാ വായന്തി. പുരത്ഥിമാപി വാതാ വായന്തി…പേ… അധിമത്താപി വാതാ വായന്തി. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇമസ്മിം കായസ്മിം വിവിധാ വേദനാ ഉപ്പജ്ജന്തി, സുഖാപി വേദനാ ഉപ്പജ്ജതി, ദുക്ഖാപി വേദനാ ഉപ്പജ്ജതി, അദുക്ഖമസുഖാപി വേദനാ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി. തതിയം.

൪. അഗാരസുത്തം

൨൬൨. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ആഗന്തുകാഗാരം. തത്ഥ പുരത്ഥിമായപി ദിസായ ആഗന്ത്വാ വാസം കപ്പേന്തി, പച്ഛിമായപി ദിസായ ആഗന്ത്വാ വാസം കപ്പേന്തി, ഉത്തരായപി ദിസായ ആഗന്ത്വാ വാസം കപ്പേന്തി, ദക്ഖിണായപി ദിസായ ആഗന്ത്വാ വാസം കപ്പേന്തി. ഖത്തിയാപി ആഗന്ത്വാ വാസം കപ്പേന്തി, ബ്രാഹ്മണാപി ആഗന്ത്വാ വാസം കപ്പേന്തി, വേസ്സാപി ആഗന്ത്വാ വാസം കപ്പേന്തി, സുദ്ദാപി ആഗന്ത്വാ വാസം കപ്പേന്തി. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇമസ്മിം കായസ്മിം വിവിധാ വേദനാ ഉപ്പജ്ജന്തി. സുഖാപി വേദനാ ഉപ്പജ്ജതി, ദുക്ഖാപി വേദനാ ഉപ്പജ്ജതി, അദുക്ഖമസുഖാപി വേദനാ ഉപ്പജ്ജതി. സാമിസാപി സുഖാ വേദനാ ഉപ്പജ്ജതി, സാമിസാപി ദുക്ഖാ വേദനാ ഉപ്പജ്ജതി, സാമിസാപി അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ ഉപ്പജ്ജതി. നിരാമിസാപി സുഖാ വേദനാ ഉപ്പജ്ജതി, നിരാമിസാപി ദുക്ഖാ വേദനാ ഉപ്പജ്ജതി, നിരാമിസാപി അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. പഠമആനന്ദസുത്തം

൨൬൩. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി, ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കതമാ നു ഖോ, ഭന്തേ, വേദനാ, കതമോ വേദനാസമുദയോ, കതമോ വേദനാനിരോധോ, കതമാ വേദനാനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ? കോ വേദനായ അസ്സാദോ, കോ ആദീനവോ, കിം നിസ്സരണന്തി? തിസ്സോ ഇമാ, ആനന്ദ, വേദനാ – സുഖാ വേദനാ, ദുക്ഖാ വേദനാ, അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ – ഇമാ വുച്ചന്തി, ആനന്ദ, വേദനാ. ഫസ്സസമുദയാ വേദനാസമുദയോ; ഫസ്സനിരോധാ വേദനാനിരോധോ. അയമേവ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ വേദനാനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ, സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമ്മാസമാധി. യം വേദനം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സുഖം സോമനസ്സം, അയം വേദനായ അസ്സാദോ. യാ വേദനാ അനിച്ചാ ദുക്ഖാ വിപരിണാമധമ്മാ, അയം വേദനായ ആദീനവോ. യോ വേദനായ ഛന്ദരാഗവിനയോ ഛന്ദരാഗപ്പഹാനം, ഇദം വേദനായ നിസ്സരണം. അഥ ഖോ പനാനന്ദ, മയാ അനുപുബ്ബസങ്ഖാരാനം നിരോധോ അക്ഖാതോ. പഠമം ഝാനം സമാപന്നസ്സ വാചാ നിരുദ്ധാ ഹോതി…പേ… സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം സമാപന്നസ്സ സഞ്ഞാ ച വേദനാ ച നിരുദ്ധാ ഹോന്തി. ഖീണാസവസ്സ ഭിക്ഖുനോ രാഗോ നിരുദ്ധോ ഹോതി, ദോസോ നിരുദ്ധോ ഹോതി, മോഹോ നിരുദ്ധോ ഹോതി. അഥ ഖോ പനാനന്ദ, മയാ അനുപുബ്ബസങ്ഖാരാനം വൂപസമോ അക്ഖാതോ. പഠമം ഝാനം സമാപന്നസ്സ വാചാ വൂപസന്താ ഹോതി…പേ… സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം സമാപന്നസ്സ സഞ്ഞാ ച വേദനാ ച വൂപസന്താ ഹോന്തി. ഖീണാസവസ്സ ഭിക്ഖുനോ രാഗോ വൂപസന്തോ ഹോതി, ദോസോ വൂപസന്തോ ഹോതി, മോഹോ വൂപസന്തോ ഹോതി. അഥ ഖോ പനാനന്ദ, മയാ അനുപുബ്ബസങ്ഖാരാനം പടിപ്പസ്സദ്ധി അക്ഖാതാ. പഠമം ഝാനം സമാപന്നസ്സ വാചാ പടിപ്പസ്സദ്ധാ ഹോതി…പേ… ആകാസാനഞ്ചായതനം സമാപന്നസ്സ രൂപസഞ്ഞാ പടിപ്പസ്സദ്ധാ ഹോതി. വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം സമാപന്നസ്സ ആകാസാനഞ്ചായതനസഞ്ഞാ പടിപ്പസ്സദ്ധാ ഹോതി. ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം സമാപന്നസ്സ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസഞ്ഞാ പടിപ്പസ്സദ്ധാ ഹോതി. നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം സമാപന്നസ്സ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസഞ്ഞാ പടിപ്പസ്സദ്ധാ ഹോതി. സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം സമാപന്നസ്സ സഞ്ഞാ ച വേദനാ ച പടിപ്പസ്സദ്ധാ ഹോന്തി. ഖീണാസവസ്സ ഭിക്ഖുനോ രാഗോ പടിപ്പസ്സദ്ധോ ഹോതി, ദോസോ പടിപ്പസ്സദ്ധോ ഹോതി, മോഹോ പടിപ്പസ്സദ്ധോ ഹോതീ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. ദുതിയആനന്ദസുത്തം

൨൬൪. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘കതമാ നു ഖോ, ആനന്ദ, വേദനാ, കതമോ വേദനാസമുദയോ, കതമോ വേദനാനിരോധോ, കതമാ വേദനാനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ? കോ വേദനായ അസ്സാദോ, കോ ആദീനവോ, കിം നിസ്സരണ’’ന്തി? ‘‘ഭഗവംമൂലകാ നോ, ഭന്തേ, ധമ്മാ ഭഗവന്നേത്തികാ ഭഗവമ്പടിസരണാ. സാധു, ഭന്തേ, ഭഗവന്തഞ്ഞേവ പടിഭാതു ഏതസ്സ ഭാസിതസ്സ അത്ഥോ. ഭഗവതോ സുത്വാ ഭിക്ഖൂ ധാരേസ്സന്തീ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ആനന്ദ, സുണോഹി, സാധുകം മനസി കരോഹി; ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസി. ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘തിസ്സോ ഇമാ, ആനന്ദ, വേദനാ – സുഖാ വേദനാ, ദുക്ഖാ വേദനാ, അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ – ഇമാ വുച്ചന്തി, ആനന്ദ, വേദനാ…പേ… ഫസ്സസമുദയാ…പേ… ഖീണാസവസ്സ ഭിക്ഖുനോ രാഗോ പടിപ്പസ്സദ്ധോ ഹോതി, ദോസോ പടിപ്പസ്സദ്ധോ ഹോതി, മോഹോ പടിപ്പസ്സദ്ധോ ഹോതീ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. പഠമസമ്ബഹുലസുത്തം

൨൬൫. അഥ ഖോ സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘കതമാ നു ഖോ, ഭന്തേ, വേദനാ, കതമോ വേദനാസമുദയോ, കതമോ വേദനാനിരോധോ, കതമാ വേദനാനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ? കോ വേദനായ അസ്സാദോ, കോ ആദീനവോ, കിം നിസ്സരണ’’ന്തി? ‘‘തിസ്സോ ഇമാ, ഭിക്ഖവേ, വേദനാ – സുഖാ വേദനാ, ദുക്ഖാ വേദനാ, അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ – ഇമാ വുച്ചന്തി, ഭിക്ഖവേ, വേദനാ. ഫസ്സസമുദയാ വേദനാസമുദയോ; ഫസ്സനിരോധാ വേദനാനിരോധോ. അയമേവ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ വേദനാനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ, സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമ്മാസമാധി. യം വേദനം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സുഖം സോമനസ്സം, അയം വേദനായ അസ്സാദോ. യാ വേദനാ അനിച്ചാ ദുക്ഖാ വിപരിണാമധമ്മാ, അയം വേദനായ ആദീനവോ. യോ വേദനായ ഛന്ദരാഗവിനയോ ഛന്ദരാഗപ്പഹാനം, ഇദം വേദനായ നിസ്സരണം.

‘‘അഥ ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, മയാ അനുപുബ്ബസങ്ഖാരാനം നിരോധോ അക്ഖാതോ. പഠമം ഝാനം സമാപന്നസ്സ വാചാ നിരുദ്ധാ ഹോതി…പേ… ഖീണാസവസ്സ ഭിക്ഖുനോ രാഗോ നിരുദ്ധോ ഹോതി, ദോസോ നിരുദ്ധോ ഹോതി, മോഹോ നിരുദ്ധോ ഹോതി. അഥ ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, മയാ അനുപുബ്ബസങ്ഖാരാനം വൂപസമോ അക്ഖാതോ. പഠമം ഝാനം സമാപന്നസ്സ വാചാ വൂപസന്താ ഹോതി…പേ… ഖീണാസവസ്സ ഭിക്ഖുനോ രാഗോ വൂപസന്തോ ഹോതി, ദോസോ വൂപസന്തോ ഹോതി, മോഹോ വൂപസന്തോ ഹോതി. ഛയിമാ, ഭിക്ഖവേ, പസ്സദ്ധിയോ. പഠമം ഝാനം സമാപന്നസ്സ വാചാ പടിപ്പസ്സദ്ധാ ഹോതി. ദുതിയം ഝാനം സമാപന്നസ്സ വിതക്കവിചാരാ പടിപ്പസ്സദ്ധാ ഹോന്തി. തതിയം ഝാനം സമാപന്നസ്സ പീതി പടിപ്പസ്സദ്ധാ ഹോതി. ചതുത്ഥം ഝാനം സമാപന്നസ്സ അസ്സാസപസ്സാസാ പടിപ്പസ്സദ്ധാ ഹോന്തി. സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം സമാപന്നസ്സ സഞ്ഞാ ച വേദനാ ച പടിപ്പസ്സദ്ധാ ഹോന്തി. ഖീണാസവസ്സ ഭിക്ഖുനോ രാഗോ പടിപ്പസ്സദ്ധോ ഹോതി, ദോസോ പടിപ്പസ്സദ്ധോ ഹോതി, മോഹോ പടിപ്പസ്സദ്ധോ ഹോതീ’’തി. സത്തമം.

൮. ദുതിയസമ്ബഹുലസുത്തം

൨൬൬. അഥ ഖോ സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു…പേ… ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘കതമാ നു ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വേദനാ, കതമോ വേദനാസമുദയോ, കതമോ വേദനാനിരോധോ, കതമാ വേദനാനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ? കോ വേദനായ അസ്സാദോ, കോ ആദീനവോ, കിം നിസ്സരണ’’ന്തി? ‘‘ഭഗവംമൂലകാ നോ, ഭന്തേ, ധമ്മാ…പേ…’’ ‘‘തിസ്സോ ഇമാ, ഭിക്ഖവേ, വേദനാ – സുഖാ വേദനാ, ദുക്ഖാ വേദനാ, അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ – ഇമാ വുച്ചന്തി, ഭിക്ഖവേ, വേദനാ…പേ… ഫസ്സസമുദയാ…പേ…. (യഥാ പുരിമസുത്തന്തേ, തഥാ വിത്ഥാരേതബ്ബോ.) അട്ഠമം.

൯. പഞ്ചകങ്ഗസുത്തം

൨൬൭. അഥ ഖോ പഞ്ചകങ്ഗോ ഥപതി യേനായസ്മാ ഉദായീ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം ഉദായിം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ പഞ്ചകങ്ഗോ ഥപതി ആയസ്മന്തം ഉദായിം ഏതദവോച – ‘‘കതി നു ഖോ, ഭന്തേ ഉദായി, വേദനാ വുത്താ ഭഗവതാ’’തി? ‘‘തിസ്സോ ഖോ, ഥപതി, വേദനാ വുത്താ ഭഗവതാ. സുഖാ വേദനാ, ദുക്ഖാ വേദനാ, അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ – ഇമാ ഖോ, ഥപതി, തിസ്സോ വേദനാ വുത്താ ഭഗവതാ’’തി. ഏവം വുത്തേ, പഞ്ചകങ്ഗോ ഥപതി ആയസ്മന്തം ഉദായിം ഏതദവോച – ‘‘ന ഖോ, ഭന്തേ ഉദായി, തിസ്സോ വേദനാ വുത്താ ഭഗവതാ. ദ്വേ വേദനാ വുത്താ ഭഗവതാ – സുഖാ വേദനാ, ദുക്ഖാ വേദനാ. യായം, ഭന്തേ, അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ, സന്തസ്മിം ഏസാ പണീതേ സുഖേ വുത്താ ഭഗവതാ’’തി. ദുതിയമ്പി ഖോ ആയസ്മാ ഉദായീ പഞ്ചകങ്ഗം ഥപതിം ഏതദവോച – ‘‘ന ഖോ, ഥപതി, ദ്വേ വേദനാ വുത്താ ഭഗവതാ. തിസ്സോ വേദനാ വുത്താ ഭഗവതാ. സുഖാ വേദനാ, ദുക്ഖാ വേദനാ, അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ – ഇമാ തിസ്സോ വേദനാ വുത്താ ഭഗവതാ’’തി. ദുതിയമ്പി ഖോ പഞ്ചകങ്ഗോ ഥപതി ആയസ്മന്തം ഉദായിം ഏതദവോച – ‘‘ന ഖോ, ഭന്തേ ഉദായി, തിസ്സോ വേദനാ വുത്താ ഭഗവതാ. ദ്വേ വേദനാ വുത്താ ഭഗവതാ – സുഖാ വേദനാ, ദുക്ഖാ വേദനാ. യായം, ഭന്തേ, അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ, സന്തസ്മിം ഏസാ പണീതേ സുഖേ വുത്താ ഭഗവതാ’’തി. തതിയമ്പി ഖോ ആയസ്മാ ഉദായീ പഞ്ചകങ്ഗം ഥപതിം ഏതദവോച – ‘‘ന ഖോ, ഥപതി, ദ്വേ വേദനാ വുത്താ ഭഗവതാ. തിസ്സോ വേദനാ വുത്താ ഭഗവതാ. സുഖാ വേദനാ, ദുക്ഖാ വേദനാ, അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ – ഇമാ തിസ്സോ വേദനാ വുത്താ ഭഗവതാ’’തി. തതിയമ്പി ഖോ പഞ്ചകങ്ഗോ ഥപതി ആയസ്മന്തം ഉദായിം ഏതദവോച – ‘‘ന ഖോ, ഭന്തേ ഉദായി, തിസ്സോ വേദനാ വുത്താ ഭഗവതാ. ദ്വേ വേദനാ വുത്താ ഭഗവതാ – സുഖാ വേദനാ, ദുക്ഖാ വേദനാ. യായം, ഭന്തേ, അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ, സന്തസ്മിം ഏസാ പണീതേ സുഖേ വുത്താ ഭഗവതാ’’തി. നേവ സക്ഖി ആയസ്മാ ഉദായീ പഞ്ചകങ്ഗം ഥപതിം സഞ്ഞാപേതും, ന പനാസക്ഖി പഞ്ചകങ്ഗോ ഥപതി ആയസ്മന്തം ഉദായിം സഞ്ഞാപേതും. അസ്സോസി ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ആയസ്മതോ ഉദായിസ്സ പഞ്ചകങ്ഗേന ഥപതിനാ സദ്ധിം ഇമം കഥാസല്ലാപം.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ യാവതകോ ആയസ്മതോ ഉദായിസ്സ പഞ്ചകങ്ഗേന ഥപതിനാ സദ്ധിം അഹോസി കഥാസല്ലാപോ തം സബ്ബം ഭഗവതോ ആരോചേസി.

‘‘സന്തമേവ, ആനന്ദ, പരിയായം പഞ്ചകങ്ഗോ ഥപതി ഉദായിസ്സ ഭിക്ഖുനോ നാബ്ഭനുമോദി; സന്തഞ്ച പനാനന്ദ, പരിയായം ഉദായീ ഭിക്ഖു പഞ്ചകങ്ഗസ്സ ഥപതിനോ നാബ്ഭനുമോദി. ദ്വേപി മയാ, ആനന്ദ, വേദനാ വുത്താ പരിയായേന. തിസ്സോപി മയാ വേദനാ വുത്താ പരിയായേന. പഞ്ചപി മയാ വേദനാ വുത്താ പരിയായേന. ഛപി മയാ വേദനാ വുത്താ പരിയായേന. അട്ഠാരസാപി മയാ വേദനാ വുത്താ പരിയായേന. ഛത്തിംസാപി മയാ വേദനാ വുത്താ പരിയായേന. അട്ഠസതമ്പി മയാ വേദനാ വുത്താ പരിയായേന. ഏവം പരിയായദേസിതോ ഖോ, ആനന്ദ, മയാ ധമ്മോ. ഏവം പരിയായദേസിതേ ഖോ, ആനന്ദ, മയാ ധമ്മേ യേ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ സുഭാസിതം സുലപിതം, ന സമനുമഞ്ഞിസ്സന്തി, ന സമനുജാനിസ്സന്തി, ന സമനുമോദിസ്സന്തി, തേസം ഏതം പാടികങ്ഖം – ഭണ്ഡനജാതാ കലഹജാതാ വിവാദാപന്നാ അഞ്ഞമഞ്ഞം മുഖസത്തീഹി വിതുദന്താ വിഹരിസ്സന്തീതി [വിഹരിസ്സന്തി (സീ. പീ. ക.)]. ഏവം പരിയായദേസിതോ ഖോ, ആനന്ദ, മയാ ധമ്മോ. ഏവം പരിയായദേസിതേ ഖോ, ആനന്ദ, മയാ ധമ്മേ യേ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ സുഭാസിതം സുലപിതം സമനുമഞ്ഞിസ്സന്തി സമനുജാനിസ്സന്തി സമനുമോദിസ്സന്തി, തേസം ഏതം പാടികങ്ഖം – സമഗ്ഗാ സമ്മോദമാനാ അവിവദമാനാ ഖീരോദകീഭൂതാ അഞ്ഞമഞ്ഞം പിയചക്ഖൂഹി സമ്പസ്സന്താ വിഹരിസ്സന്തീ’’തി.

‘‘പഞ്ചിമേ, ആനന്ദ, കാമഗുണാ. കതമേ പഞ്ച? ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ രൂപാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ…പേ… കായവിഞ്ഞേയ്യാ ഫോട്ഠബ്ബാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ. ഇമേ ഖോ, ആനന്ദ, പഞ്ച കാമഗുണാ. യം ഖോ, ആനന്ദ, ഇമേ പഞ്ച കാമഗുണേ പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സുഖം സോമനസ്സം – ഇദം വുച്ചതി കാമസുഖം. യേ ഖോ, ആനന്ദ, ഏവം വദേയ്യും – ‘ഏതംപരമം സന്തം സുഖം സോമനസ്സം പടിസംവേദേന്തീ’തി – ഇദം നേസാഹം നാനുജാനാമി. തം കിസ്സ ഹേതു? അത്ഥാനന്ദ, ഏതമ്ഹാ സുഖാ അഞ്ഞം സുഖം അഭിക്കന്തതരഞ്ച പണീതതരഞ്ച.

‘‘കതമഞ്ചാനന്ദ, ഏതമ്ഹാ സുഖാ അഞ്ഞം സുഖം അഭിക്കന്തതരഞ്ച പണീതതരഞ്ച? ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖു വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി സവിതക്കം സവിചാരം വിവേകജം പീതിസുഖം പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. ഇദം ഖോ, ആനന്ദ, ഏതമ്ഹാ സുഖാ അഞ്ഞം സുഖം അഭിക്കന്തതരഞ്ച പണീതതരഞ്ച. യേ ഖോ, ആനന്ദ, ഏവം വദേയ്യും – ‘ഏതംപരമം സന്തം സുഖം സോമനസ്സം പടിസംവേദേന്തീ’തി – ഇദം നേസാഹം നാനുജാനാമി. തം കിസ്സ ഹേതു? അത്ഥാനന്ദ, ഏതമ്ഹാ സുഖാ അഞ്ഞം സുഖം അഭിക്കന്തതരഞ്ച പണീതതരഞ്ച.

‘‘കതമഞ്ചാനന്ദ, ഏതമ്ഹാ സുഖാ അഞ്ഞം സുഖം അഭിക്കന്തതരഞ്ച പണീതതരഞ്ച? ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖു, വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ അജ്ഝത്തം സമ്പസാദനം ചേതസോ ഏകോദിഭാവം അവിതക്കം അവിചാരം സമാധിജം പീതിസുഖം ദുതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. ഇദം ഖോ, ആനന്ദ, ഏതമ്ഹാ സുഖാ അഞ്ഞം സുഖം അഭിക്കന്തതരഞ്ച പണീതതരഞ്ച. യേ ഖോ, ആനന്ദ, ഏവം വദേയ്യും – ‘ഏതംപരമം സന്തം സുഖം സോമനസ്സം പടിസംവേദേന്തീ’തി – ഇദം നേസാഹം നാനുജാനാമി. തം കിസ്സ ഹേതു? അത്ഥാനന്ദ, ഏതമ്ഹാ സുഖാ അഞ്ഞം സുഖം അഭിക്കന്തതരഞ്ച പണീതതരഞ്ച.

‘‘കതമഞ്ചാനന്ദ, ഏതമ്ഹാ സുഖാ അഞ്ഞം സുഖം അഭിക്കന്തതരഞ്ച പണീതതരഞ്ച? ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖു പീതിയാ ച വിരാഗാ ഉപേക്ഖകോ ച വിഹരതി സതോ ച സമ്പജാനോ, സുഖഞ്ച കായേന പടിസംവേദേതി, യം തം അരിയാ ആചിക്ഖന്തി – ‘ഉപേക്ഖകോ സതിമാ സുഖവിഹാരീ’തി തതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. ഇദം ഖോ, ആനന്ദ, ഏതമ്ഹാ സുഖാ അഞ്ഞം സുഖം അഭിക്കന്തതരഞ്ച പണീതതരഞ്ച. യേ ഖോ, ആനന്ദ, ഏവം വദേയ്യും – ‘ഏതംപരമം സന്തം സുഖം സോമനസ്സം പടിസംവേദേന്തീ’തി – ഇദം നേസാഹം നാനുജാനാമി. തം കിസ്സ ഹേതു? അത്ഥാനന്ദ, ഏതമ്ഹാ സുഖാ അഞ്ഞം സുഖം അഭിക്കന്തതരഞ്ച പണീതതരഞ്ച.

‘‘കതമഞ്ചാനന്ദ, ഏതമ്ഹാ സുഖാ അഞ്ഞം സുഖം അഭിക്കന്തതരഞ്ച പണീതതരഞ്ച? ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖു സുഖസ്സ ച പഹാനാ ദുക്ഖസ്സ ച പഹാനാ പുബ്ബേവ സോമനസ്സദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമാ അദുക്ഖമസുഖം ഉപേക്ഖാസതിപാരിസുദ്ധിം ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. ഇദം ഖോ, ആനന്ദ, ഏതമ്ഹാ സുഖാ അഞ്ഞം സുഖം അഭിക്കന്തതരഞ്ച പണീതതരഞ്ച. യേ ഖോ, ആനന്ദ, ഏവം വദേയ്യും – ‘ഏതംപരമം സന്തം സുഖം സോമനസ്സം പടിസംവേദേന്തീ’തി – ഇദം നേസാഹം നാനുജാനാമി. തം കിസ്സ ഹേതു? അത്ഥാനന്ദ, ഏതമ്ഹാ സുഖാ അഞ്ഞം സുഖം അഭിക്കന്തതരഞ്ച പണീതതരഞ്ച.

‘‘കതമഞ്ചാനന്ദ, ഏതമ്ഹാ സുഖാ അഞ്ഞം സുഖം അഭിക്കന്തതരഞ്ച പണീതതരഞ്ച? ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖു സബ്ബസോ രൂപസഞ്ഞാനം സമതിക്കമാ, പടിഘസഞ്ഞാനം അത്ഥങ്ഗമാ, നാനത്തസഞ്ഞാനം അമനസികാരാ, ‘അനന്തോ ആകാസോ’തി ആകാസാനഞ്ചായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. ഇദം ഖോ, ആനന്ദ, ഏതമ്ഹാ സുഖാ അഞ്ഞം സുഖം അഭിക്കന്തതരഞ്ച പണീതതരഞ്ച. യേ ഖോ, ആനന്ദ, ഏവം വദേയ്യും – ‘ഏതംപരമം സന്തം സുഖം സോമനസ്സം പടിസംവേദേന്തീ’തി – ഇദം നേസാഹം നാനുജാനാമി. തം കിസ്സ ഹേതു? അത്ഥാനന്ദ, ഏതമ്ഹാ സുഖാ അഞ്ഞം സുഖം അഭിക്കന്തതരഞ്ച പണീതതരഞ്ച.

‘‘കതമഞ്ചാനന്ദ, ഏതമ്ഹാ സുഖാ അഞ്ഞം സുഖം അഭിക്കന്തതരഞ്ച പണീതതരഞ്ച? ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖു സബ്ബസോ ആകാസാനഞ്ചായതനം സമതിക്കമ്മ, ‘അനന്തം വിഞ്ഞാണ’ന്തി വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. ഇദം ഖോ, ആനന്ദ, ഏതമ്ഹാ സുഖാ അഞ്ഞം സുഖം അഭിക്കന്തതരഞ്ച പണീതതരഞ്ച. യേ ഖോ, ആനന്ദ, ഏവം വദേയ്യും – ‘ഏതംപരമം സന്തം സുഖം സോമനസ്സം പടിസംവേദേന്തീ’തി – ഇദം നേസാഹം നാനുജാനാമി. തം കിസ്സ ഹേതു? അത്ഥാനന്ദ, ഏതമ്ഹാ സുഖാ അഞ്ഞം സുഖം അഭിക്കന്തതരഞ്ച പണീതതരഞ്ച.

‘‘കതമഞ്ചാനന്ദ, ഏതമ്ഹാ സുഖാ അഞ്ഞം സുഖം അഭിക്കന്തതരഞ്ച പണീതതരഞ്ച? ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖു സബ്ബസോ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം സമതിക്കമ്മ, ‘നത്ഥി കിഞ്ചീ’തി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. ഇദം ഖോ, ആനന്ദ, ഏതമ്ഹാ സുഖാ അഞ്ഞം സുഖം അഭിക്കന്തതരഞ്ച പണീതതരഞ്ച. യേ ഖോ, ആനന്ദ, ഏവം വദേയ്യും – ‘ഏതംപരമം സന്തം സുഖം സോമനസ്സം പടിസംവേദേന്തീ’തി – ഇദം നേസാഹം നാനുജാനാമി. തം കിസ്സ ഹേതു? അത്ഥാനന്ദ, ഏതമ്ഹാ സുഖാ അഞ്ഞം സുഖം അഭിക്കന്തതരഞ്ച പണീതതരഞ്ച.

‘‘കതമഞ്ചാനന്ദ, ഏതമ്ഹാ സുഖാ അഞ്ഞം സുഖം അഭിക്കന്തതരഞ്ച പണീതതരഞ്ച? ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖു സബ്ബസോ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം സമതിക്കമ്മ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. ഇദം ഖോ, ആനന്ദ, ഏതമ്ഹാ സുഖാ അഞ്ഞം സുഖം അഭിക്കന്തതരഞ്ച പണീതതരഞ്ച. യേ ഖോ, ആനന്ദ, ഏവം വദേയ്യും – ‘ഏതംപരമം സന്തം സുഖം സോമനസ്സം പടിസംവേദേന്തീ’തി – ഇദം നേസാഹം നാനുജാനാമി. തം കിസ്സ ഹേതു? അത്ഥാനന്ദ, ഏതമ്ഹാ സുഖാ അഞ്ഞം സുഖം അഭിക്കന്തതരഞ്ച പണീതതരഞ്ച.

‘‘കതമഞ്ചാനന്ദ, ഏതമ്ഹാ സുഖാ അഞ്ഞം സുഖം അഭിക്കന്തതരഞ്ച പണീതതരഞ്ച? ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖു സബ്ബസോ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം സമതിക്കമ്മ സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. ഇദം ഖോ, ആനന്ദ, ഏതമ്ഹാ സുഖാ അഞ്ഞം സുഖം അഭിക്കന്തതരഞ്ച പണീതതരഞ്ച.

‘‘ഠാനം ഖോ പനേതം, ആനന്ദ, വിജ്ജതി യം അഞ്ഞതിത്ഥിയാ പരിബ്ബാജകാ ഏവം വദേയ്യും – ‘സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം സമണോ ഗോതമോ ആഹ, തഞ്ച സുഖസ്മിം പഞ്ഞപേതി. തയിദം കിംസു, തയിദം കഥംസൂ’തി? ഏവംവാദിനോ, ആനന്ദ, അഞ്ഞതിത്ഥിയാ പരിബ്ബാജകാ ഏവമസ്സു വചനീയാ – ‘ന ഖോ, ആവുസോ, ഭഗവാ സുഖഞ്ഞേവ വേദനം സന്ധായ സുഖസ്മിം പഞ്ഞപേതി. യത്ഥ യത്ഥ, ആവുസോ, സുഖം ഉപലബ്ഭതി, യഹിം യഹിം [യം ഹിയം ഹി സുഖം (സീ. പീ.), യഹിം യഹിം സുഖം (സ്യാ. കം. ക.) മ. നി. ൨.൯൧], തം തം തഥാഗതോ സുഖസ്മിം പഞ്ഞപേതീ’’’തി. നവമം.

൧൦. ഭിക്ഖുസുത്തം

൨൬൮. ‘‘ദ്വേപി മയാ, ഭിക്ഖവേ, വേദനാ വുത്താ പരിയായേന, തിസ്സോപി മയാ വേദനാ വുത്താ പരിയായേന, പഞ്ചപി മയാ വേദനാ വുത്താ പരിയായേന, ഛപി മയാ വേദനാ വുത്താ പരിയായേന, അട്ഠാരസാപി മയാ വേദനാ വുത്താ പരിയായേന, ഛത്തിംസാപി മയാ വേദനാ വുത്താ പരിയായേന, അട്ഠസതമ്പി മയാ വേദനാ വുത്താ പരിയായേന. ഏവം പരിയായദേസിതോ, ഭിക്ഖവേ, മയാ ധമ്മോ. ഏവം പരിയായദേസിതേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, മയാ ധമ്മേ യേ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ സുഭാസിതം സുലപിതം ന സമനുമഞ്ഞിസ്സന്തി, ന സമനുജാനിസ്സന്തി, ന സമനുമോദിസ്സന്തി, തേസം ഏതം പാടികങ്ഖം – ഭണ്ഡനജാതാ കലഹജാതാ വിവാദാപന്നാ അഞ്ഞമഞ്ഞം മുഖസത്തീഹി വിതുദന്താ വിഹരിസ്സന്തീതി. ഏവം പരിയായദേസിതോ, ഭിക്ഖവേ, മയാ ധമ്മോ. ഏവം പരിയായദേസിതേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, മയാ ധമ്മേ യേ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ സുഭാസിതം സുലപിതം സമനുമഞ്ഞിസ്സന്തി സമനുജാനിസ്സന്തി സമനുമോദിസ്സന്തി, തേസം ഏതം പാടികങ്ഖം – സമഗ്ഗാ സമ്മോദമാനാ അവിവദമാനാ ഖീരോദകീഭൂതാ അഞ്ഞമഞ്ഞം പിയചക്ഖൂഹി സമ്പസ്സന്താ വിഹരിസ്സന്തീതി.

‘‘പഞ്ചിമേ, ഭിക്ഖവേ, കാമഗുണാ…പേ… ഠാനം ഖോ പനേതം, ഭിക്ഖവേ, വിജ്ജതി യം അഞ്ഞതിത്ഥിയാ പരിബ്ബാജകാ ഏവം വദേയ്യും – ‘സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം സമണോ ഗോതമോ ആഹ, തഞ്ച സുഖസ്മിം പഞ്ഞപേതി. തയിദം കിംസു, തയിദം കഥംസൂ’തി? ഏവംവാദിനോ, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞതിത്ഥിയാ പരിബ്ബാജകാ ഏവമസ്സു വചനീയാ – ‘ന ഖോ, ആവുസോ, ഭഗവാ സുഖഞ്ഞേവ വേദനം സന്ധായ സുഖസ്മിം പഞ്ഞപേതി. യത്ഥ യത്ഥ, ആവുസോ, സുഖം ഉപലബ്ഭതി യഹിം യഹിം [യം ഹി യം ഹി (സീ. പീ.)], തം തം തഥാഗതോ സുഖസ്മിം പഞ്ഞപേതീ’’തി. ദസമം.

രഹോഗതവഗ്ഗോ ദുതിയോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

രഹോഗതം ദ്വേ ആകാസം, അഗാരം ദ്വേ ച ആനന്ദാ;

സമ്ബഹുലാ ദുവേ വുത്താ, പഞ്ചകങ്ഗോ ച ഭിക്ഖുനാതി.