൨. വേദനാസംയുത്തം

൧. സഗാഥാവഗ്ഗോ

൧. സമാധിസുത്തം

൨൪൯. ‘‘തിസ്സോ ഇമാ, ഭിക്ഖവേ, വേദനാ. കതമാ തിസ്സോ? സുഖാ വേദനാ, ദുക്ഖാ വേദനാ, അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ – ഇമാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തിസ്സോ വേദനാതി.

‘‘സമാഹിതോ സമ്പജാനോ, സതോ ബുദ്ധസ്സ സാവകോ;

വേദനാ ച പജാനാതി, വേദനാനഞ്ച സമ്ഭവം.

‘‘യത്ഥ ചേതാ നിരുജ്ഝന്തി, മഗ്ഗഞ്ച ഖയഗാമിനം;

വേദനാനം ഖയാ ഭിക്ഖു, നിച്ഛാതോ പരിനിബ്ബുതോ’’തി. പഠമം;

൨. സുഖസുത്തം

൨൫൦. ‘‘തിസ്സോ ഇമാ, ഭിക്ഖവേ, വേദനാ. കതമാ തിസ്സോ? സുഖാ വേദനാ, ദുക്ഖാ വേദനാ, അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ – ഇമാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തിസ്സോ വേദനാതി.

‘‘സുഖം വാ യദി വാ ദുക്ഖം, അദുക്ഖമസുഖം സഹ;

അജ്ഝത്തഞ്ച ബഹിദ്ധാ ച, യം കിഞ്ചി അത്ഥി വേദിതം.

‘‘ഏതം ദുക്ഖന്തി ഞത്വാന, മോസധമ്മം പലോകിനം;

ഫുസ്സ ഫുസ്സ വയം പസ്സം, ഏവം തത്ഥ വിരജ്ജതീ’’തി. ദുതിയം;

൩. പഹാനസുത്തം

൨൫൧. ‘‘തിസ്സോ ഇമാ, ഭിക്ഖവേ, വേദനാ. കതമാ തിസ്സോ? സുഖാ വേദനാ, ദുക്ഖാ വേദനാ, അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ. സുഖായ, ഭിക്ഖവേ, വേദനായ രാഗാനുസയോ പഹാതബ്ബോ, ദുക്ഖായ വേദനായ പടിഘാനുസയോ പഹാതബ്ബോ, അദുക്ഖമസുഖായ വേദനായ അവിജ്ജാനുസയോ പഹാതബ്ബോ. യതോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ സുഖായ വേദനായ രാഗാനുസയോ പഹീനോ ഹോതി, ദുക്ഖായ വേദനായ പടിഘാനുസയോ പഹീനോ ഹോതി, അദുക്ഖമസുഖായ വേദനായ അവിജ്ജാനുസയോ പഹീനോ ഹോതി, അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ‘ഭിക്ഖു നിരനുസയോ സമ്മദ്ദസോ അച്ഛേച്ഛി [അച്ഛേജ്ജി (ബഹൂസു)] തണ്ഹം, വിവത്തയി [വാവത്തയി (സീ.)] സംയോജനം, സമ്മാ മാനാഭിസമയാ അന്തമകാസി ദുക്ഖസ്സാ’’’തി.

‘‘സുഖം വേദയമാനസ്സ [വേദിയമാനസ്സ (സീ. പീ.)], വേദനം അപ്പജാനതോ;

സോ രാഗാനുസയോ ഹോതി, അനിസ്സരണദസ്സിനോ.

‘‘ദുക്ഖം വേദയമാനസ്സ, വേദനം അപ്പജാനതോ;

പടിഘാനുസയോ ഹോതി, അനിസ്സരണദസ്സിനോ.

‘‘അദുക്ഖമസുഖം സന്തം, ഭൂരിപഞ്ഞേന ദേസിതം;

തഞ്ചാപി അഭിനന്ദതി, നേവ ദുക്ഖാ പമുച്ചതി.

‘‘യതോ ച ഭിക്ഖു ആതാപീ, സമ്പജഞ്ഞം ന രിഞ്ചതി;

തതോ സോ വേദനാ സബ്ബാ, പരിജാനാതി പണ്ഡിതോ.

‘‘സോ വേദനാ പരിഞ്ഞായ, ദിട്ഠേ ധമ്മേ അനാസവോ;

കായസ്സ ഭേദാ ധമ്മട്ഠോ, സങ്ഖ്യം നോപേതി വേദഗൂ’’തി. തതിയം;

൪. പാതാലസുത്തം

൨൫൨. ‘‘അസ്സുതവാ, ഭിക്ഖവേ, പുഥുജ്ജനോ യം വാചം ഭാസതി – ‘അത്ഥി മഹാസമുദ്ദേ പാതാലോ’തി. തം ഖോ പനേതം, ഭിക്ഖവേ, അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ അസന്തം അവിജ്ജമാനം ഏവം വാചം ഭാസതി – ‘അത്ഥി മഹാസമുദ്ദേ പാതാലോ’തി. സാരീരികാനം ഖോ ഏതം, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖാനം വേദനാനം അധിവചനം യദിദം ‘പാതാലോ’തി. അസ്സുതവാ, ഭിക്ഖവേ, പുഥുജ്ജനോ സാരീരികായ ദുക്ഖായ വേദനായ ഫുട്ഠോ സമാനോ സോചതി കിലമതി പരിദേവതി ഉരത്താളിം കന്ദതി സമ്മോഹം ആപജ്ജതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ‘അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ പാതാലേ ന പച്ചുട്ഠാസി, ഗാധഞ്ച നാജ്ഝഗാ’. സുതവാ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ സാരീരികായ ദുക്ഖായ വേദനായ ഫുട്ഠോ സമാനോ നേവ സോചതി, ന കിലമതി, ന പരിദേവതി, ന ഉരത്താളിം കന്ദതി, ന സമ്മോഹം ആപജ്ജതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ‘സുതവാ അരിയസാവകോ പാതാലേ പച്ചുട്ഠാസി, ഗാധഞ്ച അജ്ഝഗാ’’’തി.

‘‘യോ ഏതാ നാധിവാസേതി, ഉപ്പന്നാ വേദനാ ദുഖാ;

സാരീരികാ പാണഹരാ, യാഹി ഫുട്ഠോ പവേധതി.

‘‘അക്കന്ദതി പരോദതി, ദുബ്ബലോ അപ്പഥാമകോ;

ന സോ പാതാലേ പച്ചുട്ഠാസി, അഥോ ഗാധമ്പി നാജ്ഝഗാ.

‘‘യോ ചേതാ അധിവാസേതി, ഉപ്പന്നാ വേദനാ ദുഖാ;

സാരീരികാ പാണഹരാ, യാഹി ഫുട്ഠോ ന വേധതി;

സ വേ പാതാലേ പച്ചുട്ഠാസി, അഥോ ഗാധമ്പി അജ്ഝഗാ’’തി. ചതുത്ഥം;

൫. ദട്ഠബ്ബസുത്തം

൨൫൩. ‘‘തിസ്സോ ഇമാ, ഭിക്ഖവേ, വേദനാ. കതമാ തിസ്സോ? സുഖാ വേദനാ, ദുക്ഖാ വേദനാ, അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ. സുഖാ, ഭിക്ഖവേ, വേദനാ ദുക്ഖതോ ദട്ഠബ്ബാ, ദുക്ഖാ വേദനാ സല്ലതോ ദട്ഠബ്ബാ, അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ അനിച്ചതോ ദട്ഠബ്ബാ. യതോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ സുഖാ വേദനാ ദുക്ഖതോ ദിട്ഠാ ഹോതി, ദുക്ഖാ വേദനാ സല്ലതോ ദിട്ഠാ ഹോതി, അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ അനിച്ചതോ ദിട്ഠാ ഹോതി – അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ‘ഭിക്ഖു സമ്മദ്ദസോ അച്ഛേച്ഛി തണ്ഹം, വിവത്തയി സംയോജനം, സമ്മാ മാനാഭിസമയാ അന്തമകാസി ദുക്ഖസ്സാ’’’തി.

‘‘യോ സുഖം ദുക്ഖതോ അദ്ദ, ദുക്ഖമദ്ദക്ഖി സല്ലതോ;

അദുക്ഖമസുഖം സന്തം, അദ്ദക്ഖി നം അനിച്ചതോ.

‘‘സ വേ സമ്മദ്ദസോ ഭിക്ഖു, പരിജാനാതി വേദനാ;

സോ വേദനാ പരിഞ്ഞായ, ദിട്ഠേ ധമ്മേ അനാസവോ;

കായസ്സ ഭേദാ ധമ്മട്ഠോ, സങ്ഖ്യം നോപേതി വേദഗൂ’’തി. പഞ്ചമം;

൬. സല്ലസുത്തം

൨൫൪. ‘‘അസ്സുതവാ, ഭിക്ഖവേ, പുഥുജ്ജനോ സുഖമ്പി വേദനം വേദയതി [വേദിയതി (സീ. പീ.)], ദുക്ഖമ്പി വേദനം വേദയതി, അദുക്ഖമസുഖമ്പി വേദനം വേദയതി. സുതവാ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ സുഖമ്പി വേദനം വേദയതി, ദുക്ഖമ്പി വേദനം വേദയതി, അദുക്ഖമസുഖമ്പി വേദനം വേദയതി. തത്ര, ഭിക്ഖവേ, കോ വിസേസോ കോ അധിപ്പയാസോ [അധിപ്പായോ (സീ. ക.), അധിപ്പായസോ (സ്യാ. കം.), അധിപ്പായോസോ (പീ.)] കിം നാനാകരണം സുതവതോ അരിയസാവകസ്സ അസ്സുതവതാ പുഥുജ്ജനേനാ’’തി? ഭഗവംമൂലകാ നോ, ഭന്തേ, ധമ്മാ…പേ… അസ്സുതവാ. ഭിക്ഖവേ, പുഥുജ്ജനോ ദുക്ഖായ വേദനായ ഫുട്ഠോ സമാനോ സോചതി കിലമതി പരിദേവതി ഉരത്താളിം കന്ദതി സമ്മോഹം ആപജ്ജതി. സോ ദ്വേ വേദനാ വേദയതി – കായികഞ്ച, ചേതസികഞ്ച. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, പുരിസം സല്ലേന വിജ്ഝേയ്യ [സല്ലേന അനുവിജ്ഝേയ്യും (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)]. തമേനം ദുതിയേന സല്ലേന അനുവേധം വിജ്ഝേയ്യ [സല്ലേന അനുവിജ്ഝേയ്യും (സീ.), സല്ലേന അനുവേധം വിജ്ഝേയ്യും (സ്യാ. കം.), സല്ലേന വിജ്ഝേയ്യും (പീ.)]. ഏവഞ്ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, പുരിസോ ദ്വിസല്ലേന വേദനം വേദയതി. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ ദുക്ഖായ വേദനായ ഫുട്ഠോ സമാനോ സോചതി കിലമതി പരിദേവതി ഉരത്താളിം കന്ദതി സമ്മോഹം ആപജ്ജതി. സോ ദ്വേ വേദനാ വേദയതി – കായികഞ്ച, ചേതസികഞ്ച. തസ്സായേവ ഖോ പന ദുക്ഖായ വേദനായ ഫുട്ഠോ സമാനോ പടിഘവാ ഹോതി. തമേനം ദുക്ഖായ വേദനായ പടിഘവന്തം, യോ ദുക്ഖായ വേദനായ പടിഘാനുസയോ, സോ അനുസേതി. സോ ദുക്ഖായ വേദനായ ഫുട്ഠോ സമാനോ കാമസുഖം അഭിനന്ദതി. തം കിസ്സ ഹേതു? ന ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, പജാനാതി അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ അഞ്ഞത്ര കാമസുഖാ ദുക്ഖായ വേദനായ നിസ്സരണം, തസ്സ കാമസുഖഞ്ച അഭിനന്ദതോ, യോ സുഖായ വേദനായ രാഗാനുസയോ, സോ അനുസേതി. സോ താസം വേദനാനം സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. തസ്സ താസം വേദനാനം സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം അപ്പജാനതോ, യോ അദുക്ഖമസുഖായ വേദനായ അവിജ്ജാനുസയോ, സോ അനുസേതി. സോ സുഖഞ്ചേ വേദനം വേദയതി, സഞ്ഞുത്തോ നം വേദയതി. ദുക്ഖഞ്ചേ വേദനം വേദയതി, സഞ്ഞുത്തോ നം വേദയതി. അദുക്ഖമസുഖഞ്ചേ വേദനം വേദയതി, സഞ്ഞുത്തോ നം വേദയതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ‘അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ സഞ്ഞുത്തോ ജാതിയാ ജരായ മരണേന സോകേഹി പരിദേവേഹി ദുക്ഖേഹി ദോമനസ്സേഹി ഉപായാസേഹി, സഞ്ഞുത്തോ ദുക്ഖസ്മാ’തി വദാമി.

‘‘സുതവാ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ ദുക്ഖായ വേദനായ ഫുട്ഠോ സമാനോ ന സോചതി, ന കിലമതി, ന പരിദേവതി, ന ഉരത്താളിം കന്ദതി, ന സമ്മോഹം ആപജ്ജതി. സോ ഏകം വേദനം വേദയതി – കായികം, ന ചേതസികം.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, പുരിസം സല്ലേന വിജ്ഝേയ്യ. തമേനം ദുതിയേന സല്ലേന അനുവേധം ന വിജ്ഝേയ്യ. ഏവഞ്ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, പുരിസോ ഏകസല്ലേന വേദനം വേദയതി. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സുതവാ അരിയസാവകോ ദുക്ഖായ വേദനായ ഫുട്ഠോ സമാനോ ന സോചതി, ന കിലമതി, ന പരിദേവതി, ന ഉരത്താളിം കന്ദതി, ന സമ്മോഹം ആപജ്ജതി. സോ ഏകം വേദനം വേദയതി – കായികം, ന ചേതസികം. തസ്സായേവ ഖോ പന ദുക്ഖായ വേദനായ ഫുട്ഠോ സമാനോ പടിഘവാ ന ഹോതി. തമേനം ദുക്ഖായ വേദനായ അപ്പടിഘവന്തം, യോ ദുക്ഖായ വേദനായ പടിഘാനുസയോ, സോ നാനുസേതി. സോ ദുക്ഖായ വേദനായ ഫുട്ഠോ സമാനോ കാമസുഖം നാഭിനന്ദതി. തം കിസ്സ ഹേതു? പജാനാതി ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, സുതവാ അരിയസാവകോ അഞ്ഞത്ര കാമസുഖാ ദുക്ഖായ വേദനായ നിസ്സരണം. തസ്സ കാമസുഖം നാഭിനന്ദതോ യോ സുഖായ വേദനായ രാഗാനുസയോ, സോ നാനുസേതി. സോ താസം വേദനാനം സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച ആദീനവം ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം പജാനാതി. തസ്സ താസം വേദനാനം സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം പജാനതോ, യോ അദുക്ഖമസുഖായ വേദനായ അവിജ്ജാനുസയോ, സോ നാനുസേതി. സോ സുഖഞ്ചേ വേദനം വേദയതി, വിസഞ്ഞുത്തോ നം വേദയതി. ദുക്ഖഞ്ചേ വേദനം വേദയതി, വിസഞ്ഞുത്തോ നം വേദയതി. അദുക്ഖമസുഖഞ്ചേ വേദനം വേദയതി, വിസഞ്ഞുത്തോ നം വേദയതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ‘സുതവാ അരിയസാവകോ വിസഞ്ഞുത്തോ ജാതിയാ ജരായ മരണേന സോകേഹി പരിദേവേഹി ദുക്ഖേഹി ദോമനസ്സേഹി ഉപായാസേഹി, വിസഞ്ഞുത്തോ ദുക്ഖസ്മാ’തി വദാമി. അയം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിസേസോ, അയം അധിപ്പയാസോ, ഇദം നാനാകരണം സുതവതോ അരിയസാവകസ്സ അസ്സുതവതാ പുഥുജ്ജനേനാ’’തി.

‘‘ന വേദനം വേദയതി സപഞ്ഞോ,

സുഖമ്പി ദുക്ഖമ്പി ബഹുസ്സുതോപി;

അയഞ്ച ധീരസ്സ പുഥുജ്ജനേന,

മഹാ [അയം (സ്യാ. കം. ക.)] വിസേസോ കുസലസ്സ ഹോതി.

‘‘സങ്ഖാതധമ്മസ്സ ബഹുസ്സുതസ്സ,

വിപസ്സതോ [സമ്പസ്സതോ (സീ. പീ.)] ലോകമിമം പരഞ്ച;

ഇട്ഠസ്സ ധമ്മാ ന മഥേന്തി ചിത്തം,

അനിട്ഠതോ നോ പടിഘാതമേതി.

‘‘തസ്സാനുരോധാ അഥവാ വിരോധാ,

വിധൂപിതാ അത്ഥഗതാ ന സന്തി;

പദഞ്ച ഞത്വാ വിരജം അസോകം,

സമ്മാ പജാനാതി ഭവസ്സ പാരഗൂ’’തി. ഛട്ഠം;

൭. പഠമഗേലഞ്ഞസുത്തം

൨൫൫. ഏകം സമയം ഭഗവാ വേസാലിയം വിഹരതി മഹാവനേ കൂടാഗാരസാലായം. അഥ ഖോ ഭഗവാ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ യേന ഗിലാനസാലാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. നിസജ്ജ ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി –

‘‘സതോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സമ്പജാനോ കാലം ആഗമേയ്യ. അയം വോ അമ്ഹാകം അനുസാസനീ.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സതോ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; വേദനാസു വേദനാനുപസ്സീ വിഹരതി…പേ… ചിത്തേ ചിത്താനുപസ്സീ വിഹരതി…പേ… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സതോ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സമ്പജാനോ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അഭിക്കന്തേ പടിക്കന്തേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, ആലോകിതേ വിലോകിതേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, സമിഞ്ജിതേ പസാരിതേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, സങ്ഘാടിപത്തചീവരധാരണേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, അസിതേ പീതേ ഖായിതേ സായിതേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, ഉച്ചാരപസ്സാവകമ്മേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, ഗതേ ഠിതേ നിസിന്നേ സുത്തേ ജാഗരിതേ ഭാസിതേ തുണ്ഹീഭാവേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സമ്പജാനകാരീ ഹോതി. സതോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സമ്പജാനോ കാലം ആഗമേയ്യ. അയം വോ അമ്ഹാകം അനുസാസനീ.

‘‘തസ്സ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ഏവം സതസ്സ സമ്പജാനസ്സ അപ്പമത്തസ്സ ആതാപിനോ പഹിതത്തസ്സ വിഹരതോ ഉപ്പജ്ജതി സുഖാ വേദനാ, സോ ഏവം പജാനാതി – ‘ഉപ്പന്നാ ഖോ മ്യായം സുഖാ വേദനാ. സാ ച ഖോ പടിച്ച, നോ അപ്പടിച്ച. കിം പടിച്ച? ഇമമേവ കായം പടിച്ച. അയം ഖോ പന കായോ അനിച്ചോ സങ്ഖതോ പടിച്ചസമുപ്പന്നോ. അനിച്ചം ഖോ പന സങ്ഖതം പടിച്ചസമുപ്പന്നം കായം പടിച്ച ഉപ്പന്നാ സുഖാ വേദനാ കുതോ നിച്ചാ ഭവിസ്സതീ’തി! സോ കായേ ച സുഖായ ച വേദനായ അനിച്ചാനുപസ്സീ വിഹരതി, വയാനുപസ്സീ വിഹരതി, വിരാഗാനുപസ്സീ വിഹരതി, നിരോധാനുപസ്സീ വിഹരതി, പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീ വിഹരതി. തസ്സ കായേ ച സുഖായ ച വേദനായ അനിച്ചാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ, വയാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ, വിരാഗാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ, നിരോധാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ, പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ, യോ കായേ ച സുഖായ ച വേദനായ രാഗാനുസയോ, സോ പഹീയതി.

‘‘തസ്സ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ഏവം സതസ്സ സമ്പജാനസ്സ അപ്പമത്തസ്സ ആതാപിനോ പഹിതത്തസ്സ വിഹരതോ ഉപ്പജ്ജതി ദുക്ഖാ വേദനാ. സോ ഏവം പജാനാതി – ‘ഉപ്പന്നാ ഖോ മ്യായം ദുക്ഖാ വേദനാ. സാ ച ഖോ പടിച്ച, നോ അപ്പടിച്ച. കിം പടിച്ച? ഇമമേവ കായം പടിച്ച. അയം ഖോ പന കായോ അനിച്ചോ സങ്ഖതോ പടിച്ചസമുപ്പന്നോ. അനിച്ചം ഖോ പന സങ്ഖതം പടിച്ചസമുപ്പന്നം കായം പടിച്ച ഉപ്പന്നാ ദുക്ഖാ വേദനാ കുതോ നിച്ചാ ഭവിസ്സതീ’തി! സോ കായേ ച ദുക്ഖായ വേദനായ അനിച്ചാനുപസ്സീ വിഹരതി, വയാനുപസ്സീ വിഹരതി, വിരാഗാനുപസ്സീ വിഹരതി, നിരോധാനുപസ്സീ വിഹരതി, പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീ വിഹരതി. തസ്സ കായേ ച ദുക്ഖായ ച വേദനായ അനിച്ചാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ…പേ… പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ, യോ കായേ ച ദുക്ഖായ ച വേദനായ പടിഘാനുസയോ, സോ പഹീയതി.

‘‘തസ്സ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ഏവം സതസ്സ സമ്പജാനസ്സ അപ്പമത്തസ്സ ആതാപിനോ പഹിതത്തസ്സ വിഹരതോ ഉപ്പജ്ജതി അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ, സോ ഏവം പജാനാതി – ‘ഉപ്പന്നാ ഖോ മ്യായം അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ. സാ ച ഖോ പടിച്ച, നോ അപ്പടിച്ച. കിം പടിച്ച? ഇമമേവ കായം പടിച്ച. അയം ഖോ പന കായോ അനിച്ചോ സങ്ഖതോ പടിച്ചസമുപ്പന്നോ. അനിച്ചം ഖോ പന സങ്ഖതം പടിച്ചസമുപ്പന്നം കായം പടിച്ച ഉപ്പന്നാ അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ കുതോ നിച്ചാ ഭവിസ്സതീ’തി! സോ കായേ ച അദുക്ഖമസുഖായ ച വേദനായ അനിച്ചാനുപസ്സീ വിഹരതി, വയാനുപസ്സീ വിഹരതി, വിരാഗാനുപസ്സീ വിഹരതി, നിരോധാനുപസ്സീ വിഹരതി, പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീ വിഹരതി. തസ്സ കായേ ച അദുക്ഖമസുഖായ ച വേദനായ അനിച്ചാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ…പേ… പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ, യോ കായേ ച അദുക്ഖമസുഖായ ച വേദനായ അവിജ്ജാനുസയോ, സോ പഹീയതി.

‘‘സോ സുഖഞ്ചേ വേദനം വേദയതി, സാ അനിച്ചാതി പജാനാതി, അനജ്ഝോസിതാതി പജാനാതി, അനഭിനന്ദിതാതി പജാനാതി; ദുക്ഖഞ്ചേ വേദനം വേദയതി, സാ അനിച്ചാതി പജാനാതി, അനജ്ഝോസിതാതി പജാനാതി, അനഭിനന്ദിതാതി പജാനാതി; അദുക്ഖമസുഖഞ്ചേ വേദനം വേദയതി, സാ അനിച്ചാതി പജാനാതി, അനജ്ഝോസിതാതി പജാനാതി, അനഭിനന്ദിതാതി പജാനാതി. സോ സുഖഞ്ചേ വേദനം വേദയതി, വിസഞ്ഞുത്തോ നം വേദയതി; ദുക്ഖഞ്ചേ വേദനം വേദയതി, വിസഞ്ഞുത്തോ നം വേദയതി; അദുക്ഖമസുഖഞ്ചേ വേദനം വേദയതി, വിസഞ്ഞുത്തോ നം വേദയതി. സോ കായപരിയന്തികം വേദനം വേദയമാനോ ‘കായപരിയന്തികം വേദനം വേദയാമീ’തി പജാനാതി, ജീവിതപരിയന്തികം വേദനം വേദയമാനോ ‘ജീവിതപരിയന്തികം വേദനം വേദയാമീ’തി പജാനാതി. ‘കായസ്സ ഭേദാ ഉദ്ധം ജീവിതപരിയാദാനാ ഇധേവ സബ്ബവേദയിതാനി അനഭിനന്ദിതാനി സീതീഭവിസ്സന്തീ’തി [സീതിഭവിസ്സന്തീതി (സീ. പീ. ക.)] പജാനാതി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, തേലഞ്ച പടിച്ച വട്ടിഞ്ച പടിച്ച തേലപ്പദീപോ ഝായേയ്യ, തസ്സേവ തേലസ്സ ച വട്ടിയാ ച പരിയാദാനാ അനാഹാരോ നിബ്ബായേയ്യ; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കായപരിയന്തികം വേദനം വേദയമാനോ ‘കായപരിയന്തികം വേദനം വേദയാമീ’തി പജാനാതി. ജീവിതപരിയന്തികം വേദനം വേദയമാനോ ‘ജീവിതപരിയന്തികം വേദനം വേദയാമീ’തി പജാനാതി. ‘കായസ്സ ഭേദാ ഉദ്ധം ജീവിതപരിയാദാനാ ഇധേവ സബ്ബവേദയിതാനി അനഭിനന്ദിതാനി സീതീഭവിസ്സന്തീ’തി പജാനാതീ’’തി. സത്തമം.

൮. ദുതിയഗേലഞ്ഞസുത്തം

൨൫൬. ഏകം സമയം ഭഗവാ വേസാലിയം വിഹരതി മഹാവനേ കൂടാഗാരസാലായം. അഥ ഖോ ഭഗവാ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ യേന ഗിലാനസാലാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. നിസജ്ജ ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി –

‘‘സതോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സമ്പജാനോ കാലം ആഗമേയ്യ. അയം വോ അമ്ഹാകം അനുസാസനീ.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സതോ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; വേദനാസു വേദനാനുപസ്സീ വിഹരതി… ചിത്തേ ചിത്താനുപസ്സീ വിഹരതി… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സതോ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സമ്പജാനോ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അഭിക്കന്തേ പടിക്കന്തേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി…പേ… ഭാസിതേ തുണ്ഹീഭാവേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സമ്പജാനോ ഹോതി. സതോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സമ്പജാനോ കാലം ആഗമേയ്യ. അയം വോ അമ്ഹാകം അനുസാസനീ.

‘‘തസ്സ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ഏവം സതസ്സ സമ്പജാനസ്സ അപ്പമത്തസ്സ ആതാപിനോ പഹിതത്തസ്സ വിഹരതോ ഉപ്പജ്ജതി സുഖാ വേദനാ. സോ ഏവം പജാനാതി – ‘ഉപ്പന്നാ ഖോ മ്യായം സുഖാ വേദനാ; സാ ച ഖോ പടിച്ച, നോ അപ്പടിച്ച. കിം പടിച്ച? ഇമമേവ ഫസ്സം പടിച്ച. അയം ഖോ പന ഫസ്സോ അനിച്ചോ സങ്ഖതോ പടിച്ചസമുപ്പന്നോ. അനിച്ചം ഖോ പന സങ്ഖതം പടിച്ചസമുപ്പന്നം ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പന്നാ സുഖാ വേദനാ കുതോ നിച്ചാ ഭവിസ്സതീ’തി! സോ ഫസ്സേ ച സുഖായ ച വേദനായ അനിച്ചാനുപസ്സീ വിഹരതി, വയാനുപസ്സീ വിഹരതി, വിരാഗാനുപസ്സീ വിഹരതി, നിരോധാനുപസ്സീ വിഹരതി, പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീ വിഹരതി. തസ്സ ഫസ്സേ ച സുഖായ ച വേദനായ അനിച്ചാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ, വയാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ, വിരാഗാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ, നിരോധാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ, പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ യോ ഫസ്സേ ച സുഖായ ച വേദനായ രാഗാനുസയോ, സോ പഹീയതി.

‘‘തസ്സ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ഏവം സതസ്സ…പേ… വിഹരതോ ഉപ്പജ്ജതി ദുക്ഖാ വേദനാ…പേ… ഉപ്പജ്ജതി അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ. സോ ഏവം പജാനാതി – ‘ഉപ്പന്നാ ഖോ മ്യായം അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ; സാ ച ഖോ പടിച്ച, നോ അപ്പടിച്ച. കിം പടിച്ച? ഇമമേവ ഫസ്സം പടിച്ച…പേ… കായസ്സ ഭേദാ ഉദ്ധം ജീവിതപരിയാദാനാ ഇധേവ സബ്ബവേദയിതാനി അനഭിനന്ദിതാനി സീതീഭവിസ്സന്തീ’തി പജാനാതി’’.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, തേലഞ്ച പടിച്ച വട്ടിഞ്ച പടിച്ച തേലപ്പദീപോ ഝായേയ്യ, തസ്സേവ തേലസ്സ ച വട്ടിയാ ച പരിയാദാനാ അനാഹാരോ നിബ്ബായേയ്യ; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കായപരിയന്തികം വേദനം വേദയമാനോ ‘കായപരിയന്തികം വേദനം വേദയാമീ’തി പജാനാതി. ജീവിതപരിയന്തികം വേദനം വേദയമാനോ ‘ജീവിതപരിയന്തികം വേദനം വേദയാമീ’തി പജാനാതി. ‘കായസ്സ ഭേദാ ഉദ്ധം ജീവിതപരിയാദാനാ ഇധേവ സബ്ബവേദയിതാനി അനഭിനന്ദിതാനി സീതീഭവിസ്സന്തീ’തി പജാനാതീ’’തി. അട്ഠമം.

൯. അനിച്ചസുത്തം

൨൫൭. ‘‘തിസ്സോ ഇമാ, ഭിക്ഖവേ, വേദനാ അനിച്ചാ സങ്ഖതാ പടിച്ചസമുപ്പന്നാ ഖയധമ്മാ വയധമ്മാ വിരാഗധമ്മാ നിരോധധമ്മാ. കതമാ തിസ്സോ? സുഖാ വേദനാ, ദുക്ഖാ വേദനാ, അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ – ഇമാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തിസ്സോ വേദനാ അനിച്ചാ സങ്ഖതാ പടിച്ചസമുപ്പന്നാ ഖയധമ്മാ വയധമ്മാ വിരാഗധമ്മാ നിരോധധമ്മാ’’തി. നവമം.

൧൦. ഫസ്സമൂലകസുത്തം

൨൫൮. ‘‘തിസ്സോ ഇമാ, ഭിക്ഖവേ, വേദനാ ഫസ്സജാ ഫസ്സമൂലകാ ഫസ്സനിദാനാ ഫസ്സപച്ചയാ. കതമാ തിസ്സോ? സുഖാ വേദനാ, ദുക്ഖാ വേദനാ, അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ. സുഖവേദനിയം, ഭിക്ഖവേ, ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സുഖാ വേദനാ. തസ്സേവ സുഖവേദനിയസ്സ ഫസ്സസ്സ നിരോധാ, യം തജ്ജം വേദയിതം സുഖവേദനിയം ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പന്നാ സുഖാ വേദനാ, സാ നിരുജ്ഝതി, സാ വൂപസമ്മതി. ദുക്ഖവേദനിയം, ഭിക്ഖവേ, ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി ദുക്ഖാ വേദനാ. തസ്സേവ ദുക്ഖവേദനിയസ്സ ഫസ്സസ്സ നിരോധാ, യം തജ്ജം വേദയിതം ദുക്ഖവേദനിയം ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പന്നാ ദുക്ഖാ വേദനാ, സാ നിരുജ്ഝതി, സാ വൂപസമ്മതി. അദുക്ഖമസുഖവേദനിയം, ഭിക്ഖവേ, ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ. തസ്സേവ അദുക്ഖമസുഖവേദനിയസ്സ ഫസ്സസ്സ നിരോധാ, യം തജ്ജം വേദയിതം അദുക്ഖമസുഖവേദനിയം ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പന്നാ അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ, സാ നിരുജ്ഝതി, സാ വൂപസമ്മതി. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ദ്വിന്നം കട്ഠാനം സങ്ഘട്ടനസമോധാനാ [സങ്ഖത്താ തസ്സ സമോധാനാ (സ്യാ. കം.) സങ്ഘത്താ തസ്സ സമോധാനാ (ക.) സം. നി. ൨.൬൨ പസ്സിതബ്ബം] ഉസ്മാ ജായതി, തേജോ അഭിനിബ്ബത്തതി. തേസംയേവ കട്ഠാനം നാനാഭാവാ വിനിക്ഖേപാ, യാ തജ്ജാ ഉസ്മാ, സാ നിരുജ്ഝതി, സാ വൂപസമ്മതി. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇമാ തിസ്സോ വേദനാ ഫസ്സജാ ഫസ്സമൂലകാ ഫസ്സനിദാനാ ഫസ്സപച്ചയാ. തജ്ജം ഫസ്സം പടിച്ച തജ്ജാ വേദനാ ഉപ്പജ്ജന്തി. തജ്ജസ്സ ഫസ്സസ്സ നിരോധാ തജ്ജാ വേദനാ നിരുജ്ഝന്തീ’’തി. ദസമം.

സഗാഥാവഗ്ഗോ പഠമോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

സമാധി സുഖം പഹാനേന, പാതാലം ദട്ഠബ്ബേന ച;

സല്ലേന ചേവ ഗേലഞ്ഞാ, അനിച്ച ഫസ്സമൂലകാതി.

൨. രഹോഗതവഗ്ഗോ

൧. രഹോഗതസുത്തം

൨൫൯. അഥ ഖോ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഇധ മയ്ഹം, ഭന്തേ, രഹോഗതസ്സ പടിസല്ലീനസ്സ ഏവം ചേതസോ പരിവിതക്കോ ഉദപാദി – ‘തിസ്സോ വേദനാ വുത്താ ഭഗവതാ. സുഖാ വേദനാ, ദുക്ഖാ വേദനാ, അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ – ഇമാ തിസ്സോ വേദനാ വുത്താ ഭഗവതാ. വുത്തം ഖോ പനേതം ഭഗവതാ – ‘യം കിഞ്ചി വേദയിതം തം ദുക്ഖസ്മി’ന്തി. കിം നു ഖോ ഏതം ഭഗവതാ സന്ധായ ഭാസിതം – ‘യം കിഞ്ചി വേദയിതം തം ദുക്ഖസ്മി’’’ന്തി?

‘‘സാധു സാധു, ഭിക്ഖു! തിസ്സോ ഇമാ, ഭിക്ഖു, വേദനാ വുത്താ മയാ. സുഖാ വേദനാ, ദുക്ഖാ വേദനാ, അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ – ഇമാ തിസ്സോ വേദനാ വുത്താ മയാ. വുത്തം ഖോ പനേതം, ഭിക്ഖു, മയാ – ‘യം കിഞ്ചി വേദയിതം, തം ദുക്ഖസ്മി’ന്തി. തം ഖോ പനേതം, ഭിക്ഖു, മയാ സങ്ഖാരാനംയേവ അനിച്ചതം സന്ധായ ഭാസിതം – ‘യം കിഞ്ചി വേദയിതം തം ദുക്ഖസ്മി’ന്തി. തം ഖോ പനേതം, ഭിക്ഖു, മയാ സങ്ഖാരാനംയേവ ഖയധമ്മതം…പേ… വയധമ്മതം…പേ… വിരാഗധമ്മതം …പേ… നിരോധധമ്മതം…പേ… വിപരിണാമധമ്മതം സന്ധായ ഭാസിതം – ‘യം കിഞ്ചി വേദയിതം തം ദുക്ഖസ്മി’ന്തി. അഥ ഖോ പന, ഭിക്ഖു, മയാ അനുപുബ്ബസങ്ഖാരാനം നിരോധോ അക്ഖാതോ. പഠമം ഝാനം സമാപന്നസ്സ വാചാ നിരുദ്ധാ ഹോതി. ദുതിയം ഝാനം സമാപന്നസ്സ വിതക്കവിചാരാ നിരുദ്ധാ ഹോന്തി. തതിയം ഝാനം സമാപന്നസ്സ പീതി നിരുദ്ധാ ഹോതി. ചതുത്ഥം ഝാനം സമാപന്നസ്സ അസ്സാസപസ്സാസാ നിരുദ്ധാ ഹോന്തി. ആകാസാനഞ്ചായതനം സമാപന്നസ്സ രൂപസഞ്ഞാ നിരുദ്ധാ ഹോതി. വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം സമാപന്നസ്സ ആകാസാനഞ്ചായതനസഞ്ഞാ നിരുദ്ധാ ഹോതി. ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം സമാപന്നസ്സ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസഞ്ഞാ നിരുദ്ധാ ഹോതി. നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം സമാപന്നസ്സ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസഞ്ഞാ നിരുദ്ധാ ഹോതി. സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം സമാപന്നസ്സ സഞ്ഞാ ച വേദനാ ച നിരുദ്ധാ ഹോന്തി. ഖീണാസവസ്സ ഭിക്ഖുനോ രാഗോ നിരുദ്ധോ ഹോതി, ദോസോ നിരുദ്ധോ ഹോതി, മോഹോ നിരുദ്ധോ ഹോതി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖു, മയാ അനുപുബ്ബസങ്ഖാരാനം വൂപസമോ അക്ഖാതോ. പഠമം ഝാനം സമാപന്നസ്സ വാചാ വൂപസന്താ ഹോതി. ദുതിയം ഝാനം സമാപന്നസ്സ വിതക്കവിചാരാ വൂപസന്താ ഹോന്തി…പേ… സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം സമാപന്നസ്സ സഞ്ഞാ ച വേദനാ ച വൂപസന്താ ഹോന്തി. ഖീണാസവസ്സ ഭിക്ഖുനോ രാഗോ വൂപസന്തോ ഹോതി, ദോസോ വൂപസന്തോ ഹോതി, മോഹോ വൂപസന്തോ ഹോതി. ഛയിമാ, ഭിക്ഖു, പസ്സദ്ധിയോ. പഠമം ഝാനം സമാപന്നസ്സ വാചാ പടിപ്പസ്സദ്ധാ ഹോതി. ദുതിയം ഝാനം സമാപന്നസ്സ വിതക്കവിചാരാ പടിപ്പസ്സദ്ധാ ഹോന്തി. തതിയം ഝാനം സമാപന്നസ്സ പീതി പടിപ്പസ്സദ്ധാ ഹോതി. ചതുത്ഥം ഝാനം സമാപന്നസ്സ അസ്സാസപസ്സാസാ പടിപ്പസ്സദ്ധാ ഹോന്തി. സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം സമാപന്നസ്സ സഞ്ഞാ ച വേദനാ ച പടിപ്പസ്സദ്ധാ ഹോന്തി. ഖീണാസവസ്സ ഭിക്ഖുനോ രാഗോ പടിപ്പസ്സദ്ധോ ഹോതി, ദോസോ പടിപ്പസ്സദ്ധോ ഹോതി, മോഹോ പടിപ്പസ്സദ്ധോ ഹോതീ’’തി. പഠമം.

൨. പഠമആകാസസുത്തം

൨൬൦. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ആകാസേ വിവിധാ വാതാ വായന്തി. പുരത്ഥിമാപി വാതാ വായന്തി, പച്ഛിമാപി വാതാ വായന്തി, ഉത്തരാപി വാതാ വായന്തി, ദക്ഖിണാപി വാതാ വായന്തി, സരജാപി വാതാ വായന്തി, അരജാപി വാതാ വായന്തി, സീതാപി വാതാ വായന്തി, ഉണ്ഹാപി വാതാ വായന്തി, പരിത്താപി വാതാ വായന്തി, അധിമത്താപി വാതാ വായന്തി. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇമസ്മിം കായസ്മിം വിവിധാ വേദനാ ഉപ്പജ്ജന്തി, സുഖാപി വേദനാ ഉപ്പജ്ജതി, ദുക്ഖാപി വേദനാ ഉപ്പജ്ജതി, അദുക്ഖമസുഖാപി വേദനാ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി.

‘‘യഥാപി വാതാ ആകാസേ, വായന്തി വിവിധാ പുഥൂ;

പുരത്ഥിമാ പച്ഛിമാ ചാപി, ഉത്തരാ അഥ ദക്ഖിണാ.

‘‘സരജാ അരജാ ചപി, സീതാ ഉണ്ഹാ ച ഏകദാ;

അധിമത്താ പരിത്താ ച, പുഥൂ വായന്തി മാലുതാ.

‘‘തഥേവിമസ്മിം കായസ്മിം, സമുപ്പജ്ജന്തി വേദനാ;

സുഖദുക്ഖസമുപ്പത്തി, അദുക്ഖമസുഖാ ച യാ.

‘‘യതോ ച ഭിക്ഖു ആതാപീ, സമ്പജഞ്ഞം ന രിഞ്ചതി [സമ്പജാനോ നിരൂപധി (ക.)];

തതോ സോ വേദനാ സബ്ബാ, പരിജാനാതി പണ്ഡിതോ.

‘‘സോ വേദനാ പരിഞ്ഞായ, ദിട്ഠേ ധമ്മേ അനാസവോ;

കായസ്സ ഭേദാ ധമ്മട്ഠോ, സങ്ഖ്യം നോപേതി വേദഗൂ’’തി. ദുതിയം;

൩. ദുതിയആകാസസുത്തം

൨൬൧. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ആകാസേ വിവിധാ വാതാ വായന്തി. പുരത്ഥിമാപി വാതാ വായന്തി…പേ… അധിമത്താപി വാതാ വായന്തി. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇമസ്മിം കായസ്മിം വിവിധാ വേദനാ ഉപ്പജ്ജന്തി, സുഖാപി വേദനാ ഉപ്പജ്ജതി, ദുക്ഖാപി വേദനാ ഉപ്പജ്ജതി, അദുക്ഖമസുഖാപി വേദനാ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി. തതിയം.

൪. അഗാരസുത്തം

൨൬൨. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ആഗന്തുകാഗാരം. തത്ഥ പുരത്ഥിമായപി ദിസായ ആഗന്ത്വാ വാസം കപ്പേന്തി, പച്ഛിമായപി ദിസായ ആഗന്ത്വാ വാസം കപ്പേന്തി, ഉത്തരായപി ദിസായ ആഗന്ത്വാ വാസം കപ്പേന്തി, ദക്ഖിണായപി ദിസായ ആഗന്ത്വാ വാസം കപ്പേന്തി. ഖത്തിയാപി ആഗന്ത്വാ വാസം കപ്പേന്തി, ബ്രാഹ്മണാപി ആഗന്ത്വാ വാസം കപ്പേന്തി, വേസ്സാപി ആഗന്ത്വാ വാസം കപ്പേന്തി, സുദ്ദാപി ആഗന്ത്വാ വാസം കപ്പേന്തി. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇമസ്മിം കായസ്മിം വിവിധാ വേദനാ ഉപ്പജ്ജന്തി. സുഖാപി വേദനാ ഉപ്പജ്ജതി, ദുക്ഖാപി വേദനാ ഉപ്പജ്ജതി, അദുക്ഖമസുഖാപി വേദനാ ഉപ്പജ്ജതി. സാമിസാപി സുഖാ വേദനാ ഉപ്പജ്ജതി, സാമിസാപി ദുക്ഖാ വേദനാ ഉപ്പജ്ജതി, സാമിസാപി അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ ഉപ്പജ്ജതി. നിരാമിസാപി സുഖാ വേദനാ ഉപ്പജ്ജതി, നിരാമിസാപി ദുക്ഖാ വേദനാ ഉപ്പജ്ജതി, നിരാമിസാപി അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. പഠമആനന്ദസുത്തം

൨൬൩. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി, ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കതമാ നു ഖോ, ഭന്തേ, വേദനാ, കതമോ വേദനാസമുദയോ, കതമോ വേദനാനിരോധോ, കതമാ വേദനാനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ? കോ വേദനായ അസ്സാദോ, കോ ആദീനവോ, കിം നിസ്സരണന്തി? തിസ്സോ ഇമാ, ആനന്ദ, വേദനാ – സുഖാ വേദനാ, ദുക്ഖാ വേദനാ, അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ – ഇമാ വുച്ചന്തി, ആനന്ദ, വേദനാ. ഫസ്സസമുദയാ വേദനാസമുദയോ; ഫസ്സനിരോധാ വേദനാനിരോധോ. അയമേവ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ വേദനാനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ, സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമ്മാസമാധി. യം വേദനം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സുഖം സോമനസ്സം, അയം വേദനായ അസ്സാദോ. യാ വേദനാ അനിച്ചാ ദുക്ഖാ വിപരിണാമധമ്മാ, അയം വേദനായ ആദീനവോ. യോ വേദനായ ഛന്ദരാഗവിനയോ ഛന്ദരാഗപ്പഹാനം, ഇദം വേദനായ നിസ്സരണം. അഥ ഖോ പനാനന്ദ, മയാ അനുപുബ്ബസങ്ഖാരാനം നിരോധോ അക്ഖാതോ. പഠമം ഝാനം സമാപന്നസ്സ വാചാ നിരുദ്ധാ ഹോതി…പേ… സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം സമാപന്നസ്സ സഞ്ഞാ ച വേദനാ ച നിരുദ്ധാ ഹോന്തി. ഖീണാസവസ്സ ഭിക്ഖുനോ രാഗോ നിരുദ്ധോ ഹോതി, ദോസോ നിരുദ്ധോ ഹോതി, മോഹോ നിരുദ്ധോ ഹോതി. അഥ ഖോ പനാനന്ദ, മയാ അനുപുബ്ബസങ്ഖാരാനം വൂപസമോ അക്ഖാതോ. പഠമം ഝാനം സമാപന്നസ്സ വാചാ വൂപസന്താ ഹോതി…പേ… സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം സമാപന്നസ്സ സഞ്ഞാ ച വേദനാ ച വൂപസന്താ ഹോന്തി. ഖീണാസവസ്സ ഭിക്ഖുനോ രാഗോ വൂപസന്തോ ഹോതി, ദോസോ വൂപസന്തോ ഹോതി, മോഹോ വൂപസന്തോ ഹോതി. അഥ ഖോ പനാനന്ദ, മയാ അനുപുബ്ബസങ്ഖാരാനം പടിപ്പസ്സദ്ധി അക്ഖാതാ. പഠമം ഝാനം സമാപന്നസ്സ വാചാ പടിപ്പസ്സദ്ധാ ഹോതി…പേ… ആകാസാനഞ്ചായതനം സമാപന്നസ്സ രൂപസഞ്ഞാ പടിപ്പസ്സദ്ധാ ഹോതി. വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം സമാപന്നസ്സ ആകാസാനഞ്ചായതനസഞ്ഞാ പടിപ്പസ്സദ്ധാ ഹോതി. ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം സമാപന്നസ്സ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസഞ്ഞാ പടിപ്പസ്സദ്ധാ ഹോതി. നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം സമാപന്നസ്സ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസഞ്ഞാ പടിപ്പസ്സദ്ധാ ഹോതി. സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം സമാപന്നസ്സ സഞ്ഞാ ച വേദനാ ച പടിപ്പസ്സദ്ധാ ഹോന്തി. ഖീണാസവസ്സ ഭിക്ഖുനോ രാഗോ പടിപ്പസ്സദ്ധോ ഹോതി, ദോസോ പടിപ്പസ്സദ്ധോ ഹോതി, മോഹോ പടിപ്പസ്സദ്ധോ ഹോതീ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. ദുതിയആനന്ദസുത്തം

൨൬൪. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘കതമാ നു ഖോ, ആനന്ദ, വേദനാ, കതമോ വേദനാസമുദയോ, കതമോ വേദനാനിരോധോ, കതമാ വേദനാനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ? കോ വേദനായ അസ്സാദോ, കോ ആദീനവോ, കിം നിസ്സരണ’’ന്തി? ‘‘ഭഗവംമൂലകാ നോ, ഭന്തേ, ധമ്മാ ഭഗവന്നേത്തികാ ഭഗവമ്പടിസരണാ. സാധു, ഭന്തേ, ഭഗവന്തഞ്ഞേവ പടിഭാതു ഏതസ്സ ഭാസിതസ്സ അത്ഥോ. ഭഗവതോ സുത്വാ ഭിക്ഖൂ ധാരേസ്സന്തീ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ആനന്ദ, സുണോഹി, സാധുകം മനസി കരോഹി; ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസി. ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘തിസ്സോ ഇമാ, ആനന്ദ, വേദനാ – സുഖാ വേദനാ, ദുക്ഖാ വേദനാ, അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ – ഇമാ വുച്ചന്തി, ആനന്ദ, വേദനാ…പേ… ഫസ്സസമുദയാ…പേ… ഖീണാസവസ്സ ഭിക്ഖുനോ രാഗോ പടിപ്പസ്സദ്ധോ ഹോതി, ദോസോ പടിപ്പസ്സദ്ധോ ഹോതി, മോഹോ പടിപ്പസ്സദ്ധോ ഹോതീ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. പഠമസമ്ബഹുലസുത്തം

൨൬൫. അഥ ഖോ സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘കതമാ നു ഖോ, ഭന്തേ, വേദനാ, കതമോ വേദനാസമുദയോ, കതമോ വേദനാനിരോധോ, കതമാ വേദനാനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ? കോ വേദനായ അസ്സാദോ, കോ ആദീനവോ, കിം നിസ്സരണ’’ന്തി? ‘‘തിസ്സോ ഇമാ, ഭിക്ഖവേ, വേദനാ – സുഖാ വേദനാ, ദുക്ഖാ വേദനാ, അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ – ഇമാ വുച്ചന്തി, ഭിക്ഖവേ, വേദനാ. ഫസ്സസമുദയാ വേദനാസമുദയോ; ഫസ്സനിരോധാ വേദനാനിരോധോ. അയമേവ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ വേദനാനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ, സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമ്മാസമാധി. യം വേദനം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സുഖം സോമനസ്സം, അയം വേദനായ അസ്സാദോ. യാ വേദനാ അനിച്ചാ ദുക്ഖാ വിപരിണാമധമ്മാ, അയം വേദനായ ആദീനവോ. യോ വേദനായ ഛന്ദരാഗവിനയോ ഛന്ദരാഗപ്പഹാനം, ഇദം വേദനായ നിസ്സരണം.

‘‘അഥ ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, മയാ അനുപുബ്ബസങ്ഖാരാനം നിരോധോ അക്ഖാതോ. പഠമം ഝാനം സമാപന്നസ്സ വാചാ നിരുദ്ധാ ഹോതി…പേ… ഖീണാസവസ്സ ഭിക്ഖുനോ രാഗോ നിരുദ്ധോ ഹോതി, ദോസോ നിരുദ്ധോ ഹോതി, മോഹോ നിരുദ്ധോ ഹോതി. അഥ ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, മയാ അനുപുബ്ബസങ്ഖാരാനം വൂപസമോ അക്ഖാതോ. പഠമം ഝാനം സമാപന്നസ്സ വാചാ വൂപസന്താ ഹോതി…പേ… ഖീണാസവസ്സ ഭിക്ഖുനോ രാഗോ വൂപസന്തോ ഹോതി, ദോസോ വൂപസന്തോ ഹോതി, മോഹോ വൂപസന്തോ ഹോതി. ഛയിമാ, ഭിക്ഖവേ, പസ്സദ്ധിയോ. പഠമം ഝാനം സമാപന്നസ്സ വാചാ പടിപ്പസ്സദ്ധാ ഹോതി. ദുതിയം ഝാനം സമാപന്നസ്സ വിതക്കവിചാരാ പടിപ്പസ്സദ്ധാ ഹോന്തി. തതിയം ഝാനം സമാപന്നസ്സ പീതി പടിപ്പസ്സദ്ധാ ഹോതി. ചതുത്ഥം ഝാനം സമാപന്നസ്സ അസ്സാസപസ്സാസാ പടിപ്പസ്സദ്ധാ ഹോന്തി. സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം സമാപന്നസ്സ സഞ്ഞാ ച വേദനാ ച പടിപ്പസ്സദ്ധാ ഹോന്തി. ഖീണാസവസ്സ ഭിക്ഖുനോ രാഗോ പടിപ്പസ്സദ്ധോ ഹോതി, ദോസോ പടിപ്പസ്സദ്ധോ ഹോതി, മോഹോ പടിപ്പസ്സദ്ധോ ഹോതീ’’തി. സത്തമം.

൮. ദുതിയസമ്ബഹുലസുത്തം

൨൬൬. അഥ ഖോ സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു…പേ… ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘കതമാ നു ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വേദനാ, കതമോ വേദനാസമുദയോ, കതമോ വേദനാനിരോധോ, കതമാ വേദനാനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ? കോ വേദനായ അസ്സാദോ, കോ ആദീനവോ, കിം നിസ്സരണ’’ന്തി? ‘‘ഭഗവംമൂലകാ നോ, ഭന്തേ, ധമ്മാ…പേ…’’ ‘‘തിസ്സോ ഇമാ, ഭിക്ഖവേ, വേദനാ – സുഖാ വേദനാ, ദുക്ഖാ വേദനാ, അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ – ഇമാ വുച്ചന്തി, ഭിക്ഖവേ, വേദനാ…പേ… ഫസ്സസമുദയാ…പേ…. (യഥാ പുരിമസുത്തന്തേ, തഥാ വിത്ഥാരേതബ്ബോ.) അട്ഠമം.

൯. പഞ്ചകങ്ഗസുത്തം

൨൬൭. അഥ ഖോ പഞ്ചകങ്ഗോ ഥപതി യേനായസ്മാ ഉദായീ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം ഉദായിം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ പഞ്ചകങ്ഗോ ഥപതി ആയസ്മന്തം ഉദായിം ഏതദവോച – ‘‘കതി നു ഖോ, ഭന്തേ ഉദായി, വേദനാ വുത്താ ഭഗവതാ’’തി? ‘‘തിസ്സോ ഖോ, ഥപതി, വേദനാ വുത്താ ഭഗവതാ. സുഖാ വേദനാ, ദുക്ഖാ വേദനാ, അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ – ഇമാ ഖോ, ഥപതി, തിസ്സോ വേദനാ വുത്താ ഭഗവതാ’’തി. ഏവം വുത്തേ, പഞ്ചകങ്ഗോ ഥപതി ആയസ്മന്തം ഉദായിം ഏതദവോച – ‘‘ന ഖോ, ഭന്തേ ഉദായി, തിസ്സോ വേദനാ വുത്താ ഭഗവതാ. ദ്വേ വേദനാ വുത്താ ഭഗവതാ – സുഖാ വേദനാ, ദുക്ഖാ വേദനാ. യായം, ഭന്തേ, അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ, സന്തസ്മിം ഏസാ പണീതേ സുഖേ വുത്താ ഭഗവതാ’’തി. ദുതിയമ്പി ഖോ ആയസ്മാ ഉദായീ പഞ്ചകങ്ഗം ഥപതിം ഏതദവോച – ‘‘ന ഖോ, ഥപതി, ദ്വേ വേദനാ വുത്താ ഭഗവതാ. തിസ്സോ വേദനാ വുത്താ ഭഗവതാ. സുഖാ വേദനാ, ദുക്ഖാ വേദനാ, അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ – ഇമാ തിസ്സോ വേദനാ വുത്താ ഭഗവതാ’’തി. ദുതിയമ്പി ഖോ പഞ്ചകങ്ഗോ ഥപതി ആയസ്മന്തം ഉദായിം ഏതദവോച – ‘‘ന ഖോ, ഭന്തേ ഉദായി, തിസ്സോ വേദനാ വുത്താ ഭഗവതാ. ദ്വേ വേദനാ വുത്താ ഭഗവതാ – സുഖാ വേദനാ, ദുക്ഖാ വേദനാ. യായം, ഭന്തേ, അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ, സന്തസ്മിം ഏസാ പണീതേ സുഖേ വുത്താ ഭഗവതാ’’തി. തതിയമ്പി ഖോ ആയസ്മാ ഉദായീ പഞ്ചകങ്ഗം ഥപതിം ഏതദവോച – ‘‘ന ഖോ, ഥപതി, ദ്വേ വേദനാ വുത്താ ഭഗവതാ. തിസ്സോ വേദനാ വുത്താ ഭഗവതാ. സുഖാ വേദനാ, ദുക്ഖാ വേദനാ, അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ – ഇമാ തിസ്സോ വേദനാ വുത്താ ഭഗവതാ’’തി. തതിയമ്പി ഖോ പഞ്ചകങ്ഗോ ഥപതി ആയസ്മന്തം ഉദായിം ഏതദവോച – ‘‘ന ഖോ, ഭന്തേ ഉദായി, തിസ്സോ വേദനാ വുത്താ ഭഗവതാ. ദ്വേ വേദനാ വുത്താ ഭഗവതാ – സുഖാ വേദനാ, ദുക്ഖാ വേദനാ. യായം, ഭന്തേ, അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ, സന്തസ്മിം ഏസാ പണീതേ സുഖേ വുത്താ ഭഗവതാ’’തി. നേവ സക്ഖി ആയസ്മാ ഉദായീ പഞ്ചകങ്ഗം ഥപതിം സഞ്ഞാപേതും, ന പനാസക്ഖി പഞ്ചകങ്ഗോ ഥപതി ആയസ്മന്തം ഉദായിം സഞ്ഞാപേതും. അസ്സോസി ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ആയസ്മതോ ഉദായിസ്സ പഞ്ചകങ്ഗേന ഥപതിനാ സദ്ധിം ഇമം കഥാസല്ലാപം.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ യാവതകോ ആയസ്മതോ ഉദായിസ്സ പഞ്ചകങ്ഗേന ഥപതിനാ സദ്ധിം അഹോസി കഥാസല്ലാപോ തം സബ്ബം ഭഗവതോ ആരോചേസി.

‘‘സന്തമേവ, ആനന്ദ, പരിയായം പഞ്ചകങ്ഗോ ഥപതി ഉദായിസ്സ ഭിക്ഖുനോ നാബ്ഭനുമോദി; സന്തഞ്ച പനാനന്ദ, പരിയായം ഉദായീ ഭിക്ഖു പഞ്ചകങ്ഗസ്സ ഥപതിനോ നാബ്ഭനുമോദി. ദ്വേപി മയാ, ആനന്ദ, വേദനാ വുത്താ പരിയായേന. തിസ്സോപി മയാ വേദനാ വുത്താ പരിയായേന. പഞ്ചപി മയാ വേദനാ വുത്താ പരിയായേന. ഛപി മയാ വേദനാ വുത്താ പരിയായേന. അട്ഠാരസാപി മയാ വേദനാ വുത്താ പരിയായേന. ഛത്തിംസാപി മയാ വേദനാ വുത്താ പരിയായേന. അട്ഠസതമ്പി മയാ വേദനാ വുത്താ പരിയായേന. ഏവം പരിയായദേസിതോ ഖോ, ആനന്ദ, മയാ ധമ്മോ. ഏവം പരിയായദേസിതേ ഖോ, ആനന്ദ, മയാ ധമ്മേ യേ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ സുഭാസിതം സുലപിതം, ന സമനുമഞ്ഞിസ്സന്തി, ന സമനുജാനിസ്സന്തി, ന സമനുമോദിസ്സന്തി, തേസം ഏതം പാടികങ്ഖം – ഭണ്ഡനജാതാ കലഹജാതാ വിവാദാപന്നാ അഞ്ഞമഞ്ഞം മുഖസത്തീഹി വിതുദന്താ വിഹരിസ്സന്തീതി [വിഹരിസ്സന്തി (സീ. പീ. ക.)]. ഏവം പരിയായദേസിതോ ഖോ, ആനന്ദ, മയാ ധമ്മോ. ഏവം പരിയായദേസിതേ ഖോ, ആനന്ദ, മയാ ധമ്മേ യേ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ സുഭാസിതം സുലപിതം സമനുമഞ്ഞിസ്സന്തി സമനുജാനിസ്സന്തി സമനുമോദിസ്സന്തി, തേസം ഏതം പാടികങ്ഖം – സമഗ്ഗാ സമ്മോദമാനാ അവിവദമാനാ ഖീരോദകീഭൂതാ അഞ്ഞമഞ്ഞം പിയചക്ഖൂഹി സമ്പസ്സന്താ വിഹരിസ്സന്തീ’’തി.

‘‘പഞ്ചിമേ, ആനന്ദ, കാമഗുണാ. കതമേ പഞ്ച? ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ രൂപാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ…പേ… കായവിഞ്ഞേയ്യാ ഫോട്ഠബ്ബാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ. ഇമേ ഖോ, ആനന്ദ, പഞ്ച കാമഗുണാ. യം ഖോ, ആനന്ദ, ഇമേ പഞ്ച കാമഗുണേ പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സുഖം സോമനസ്സം – ഇദം വുച്ചതി കാമസുഖം. യേ ഖോ, ആനന്ദ, ഏവം വദേയ്യും – ‘ഏതംപരമം സന്തം സുഖം സോമനസ്സം പടിസംവേദേന്തീ’തി – ഇദം നേസാഹം നാനുജാനാമി. തം കിസ്സ ഹേതു? അത്ഥാനന്ദ, ഏതമ്ഹാ സുഖാ അഞ്ഞം സുഖം അഭിക്കന്തതരഞ്ച പണീതതരഞ്ച.

‘‘കതമഞ്ചാനന്ദ, ഏതമ്ഹാ സുഖാ അഞ്ഞം സുഖം അഭിക്കന്തതരഞ്ച പണീതതരഞ്ച? ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖു വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി സവിതക്കം സവിചാരം വിവേകജം പീതിസുഖം പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. ഇദം ഖോ, ആനന്ദ, ഏതമ്ഹാ സുഖാ അഞ്ഞം സുഖം അഭിക്കന്തതരഞ്ച പണീതതരഞ്ച. യേ ഖോ, ആനന്ദ, ഏവം വദേയ്യും – ‘ഏതംപരമം സന്തം സുഖം സോമനസ്സം പടിസംവേദേന്തീ’തി – ഇദം നേസാഹം നാനുജാനാമി. തം കിസ്സ ഹേതു? അത്ഥാനന്ദ, ഏതമ്ഹാ സുഖാ അഞ്ഞം സുഖം അഭിക്കന്തതരഞ്ച പണീതതരഞ്ച.

‘‘കതമഞ്ചാനന്ദ, ഏതമ്ഹാ സുഖാ അഞ്ഞം സുഖം അഭിക്കന്തതരഞ്ച പണീതതരഞ്ച? ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖു, വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ അജ്ഝത്തം സമ്പസാദനം ചേതസോ ഏകോദിഭാവം അവിതക്കം അവിചാരം സമാധിജം പീതിസുഖം ദുതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. ഇദം ഖോ, ആനന്ദ, ഏതമ്ഹാ സുഖാ അഞ്ഞം സുഖം അഭിക്കന്തതരഞ്ച പണീതതരഞ്ച. യേ ഖോ, ആനന്ദ, ഏവം വദേയ്യും – ‘ഏതംപരമം സന്തം സുഖം സോമനസ്സം പടിസംവേദേന്തീ’തി – ഇദം നേസാഹം നാനുജാനാമി. തം കിസ്സ ഹേതു? അത്ഥാനന്ദ, ഏതമ്ഹാ സുഖാ അഞ്ഞം സുഖം അഭിക്കന്തതരഞ്ച പണീതതരഞ്ച.

‘‘കതമഞ്ചാനന്ദ, ഏതമ്ഹാ സുഖാ അഞ്ഞം സുഖം അഭിക്കന്തതരഞ്ച പണീതതരഞ്ച? ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖു പീതിയാ ച വിരാഗാ ഉപേക്ഖകോ ച വിഹരതി സതോ ച സമ്പജാനോ, സുഖഞ്ച കായേന പടിസംവേദേതി, യം തം അരിയാ ആചിക്ഖന്തി – ‘ഉപേക്ഖകോ സതിമാ സുഖവിഹാരീ’തി തതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. ഇദം ഖോ, ആനന്ദ, ഏതമ്ഹാ സുഖാ അഞ്ഞം സുഖം അഭിക്കന്തതരഞ്ച പണീതതരഞ്ച. യേ ഖോ, ആനന്ദ, ഏവം വദേയ്യും – ‘ഏതംപരമം സന്തം സുഖം സോമനസ്സം പടിസംവേദേന്തീ’തി – ഇദം നേസാഹം നാനുജാനാമി. തം കിസ്സ ഹേതു? അത്ഥാനന്ദ, ഏതമ്ഹാ സുഖാ അഞ്ഞം സുഖം അഭിക്കന്തതരഞ്ച പണീതതരഞ്ച.

‘‘കതമഞ്ചാനന്ദ, ഏതമ്ഹാ സുഖാ അഞ്ഞം സുഖം അഭിക്കന്തതരഞ്ച പണീതതരഞ്ച? ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖു സുഖസ്സ ച പഹാനാ ദുക്ഖസ്സ ച പഹാനാ പുബ്ബേവ സോമനസ്സദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമാ അദുക്ഖമസുഖം ഉപേക്ഖാസതിപാരിസുദ്ധിം ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. ഇദം ഖോ, ആനന്ദ, ഏതമ്ഹാ സുഖാ അഞ്ഞം സുഖം അഭിക്കന്തതരഞ്ച പണീതതരഞ്ച. യേ ഖോ, ആനന്ദ, ഏവം വദേയ്യും – ‘ഏതംപരമം സന്തം സുഖം സോമനസ്സം പടിസംവേദേന്തീ’തി – ഇദം നേസാഹം നാനുജാനാമി. തം കിസ്സ ഹേതു? അത്ഥാനന്ദ, ഏതമ്ഹാ സുഖാ അഞ്ഞം സുഖം അഭിക്കന്തതരഞ്ച പണീതതരഞ്ച.

‘‘കതമഞ്ചാനന്ദ, ഏതമ്ഹാ സുഖാ അഞ്ഞം സുഖം അഭിക്കന്തതരഞ്ച പണീതതരഞ്ച? ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖു സബ്ബസോ രൂപസഞ്ഞാനം സമതിക്കമാ, പടിഘസഞ്ഞാനം അത്ഥങ്ഗമാ, നാനത്തസഞ്ഞാനം അമനസികാരാ, ‘അനന്തോ ആകാസോ’തി ആകാസാനഞ്ചായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. ഇദം ഖോ, ആനന്ദ, ഏതമ്ഹാ സുഖാ അഞ്ഞം സുഖം അഭിക്കന്തതരഞ്ച പണീതതരഞ്ച. യേ ഖോ, ആനന്ദ, ഏവം വദേയ്യും – ‘ഏതംപരമം സന്തം സുഖം സോമനസ്സം പടിസംവേദേന്തീ’തി – ഇദം നേസാഹം നാനുജാനാമി. തം കിസ്സ ഹേതു? അത്ഥാനന്ദ, ഏതമ്ഹാ സുഖാ അഞ്ഞം സുഖം അഭിക്കന്തതരഞ്ച പണീതതരഞ്ച.

‘‘കതമഞ്ചാനന്ദ, ഏതമ്ഹാ സുഖാ അഞ്ഞം സുഖം അഭിക്കന്തതരഞ്ച പണീതതരഞ്ച? ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖു സബ്ബസോ ആകാസാനഞ്ചായതനം സമതിക്കമ്മ, ‘അനന്തം വിഞ്ഞാണ’ന്തി വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. ഇദം ഖോ, ആനന്ദ, ഏതമ്ഹാ സുഖാ അഞ്ഞം സുഖം അഭിക്കന്തതരഞ്ച പണീതതരഞ്ച. യേ ഖോ, ആനന്ദ, ഏവം വദേയ്യും – ‘ഏതംപരമം സന്തം സുഖം സോമനസ്സം പടിസംവേദേന്തീ’തി – ഇദം നേസാഹം നാനുജാനാമി. തം കിസ്സ ഹേതു? അത്ഥാനന്ദ, ഏതമ്ഹാ സുഖാ അഞ്ഞം സുഖം അഭിക്കന്തതരഞ്ച പണീതതരഞ്ച.

‘‘കതമഞ്ചാനന്ദ, ഏതമ്ഹാ സുഖാ അഞ്ഞം സുഖം അഭിക്കന്തതരഞ്ച പണീതതരഞ്ച? ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖു സബ്ബസോ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം സമതിക്കമ്മ, ‘നത്ഥി കിഞ്ചീ’തി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. ഇദം ഖോ, ആനന്ദ, ഏതമ്ഹാ സുഖാ അഞ്ഞം സുഖം അഭിക്കന്തതരഞ്ച പണീതതരഞ്ച. യേ ഖോ, ആനന്ദ, ഏവം വദേയ്യും – ‘ഏതംപരമം സന്തം സുഖം സോമനസ്സം പടിസംവേദേന്തീ’തി – ഇദം നേസാഹം നാനുജാനാമി. തം കിസ്സ ഹേതു? അത്ഥാനന്ദ, ഏതമ്ഹാ സുഖാ അഞ്ഞം സുഖം അഭിക്കന്തതരഞ്ച പണീതതരഞ്ച.

‘‘കതമഞ്ചാനന്ദ, ഏതമ്ഹാ സുഖാ അഞ്ഞം സുഖം അഭിക്കന്തതരഞ്ച പണീതതരഞ്ച? ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖു സബ്ബസോ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം സമതിക്കമ്മ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. ഇദം ഖോ, ആനന്ദ, ഏതമ്ഹാ സുഖാ അഞ്ഞം സുഖം അഭിക്കന്തതരഞ്ച പണീതതരഞ്ച. യേ ഖോ, ആനന്ദ, ഏവം വദേയ്യും – ‘ഏതംപരമം സന്തം സുഖം സോമനസ്സം പടിസംവേദേന്തീ’തി – ഇദം നേസാഹം നാനുജാനാമി. തം കിസ്സ ഹേതു? അത്ഥാനന്ദ, ഏതമ്ഹാ സുഖാ അഞ്ഞം സുഖം അഭിക്കന്തതരഞ്ച പണീതതരഞ്ച.

‘‘കതമഞ്ചാനന്ദ, ഏതമ്ഹാ സുഖാ അഞ്ഞം സുഖം അഭിക്കന്തതരഞ്ച പണീതതരഞ്ച? ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖു സബ്ബസോ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം സമതിക്കമ്മ സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. ഇദം ഖോ, ആനന്ദ, ഏതമ്ഹാ സുഖാ അഞ്ഞം സുഖം അഭിക്കന്തതരഞ്ച പണീതതരഞ്ച.

‘‘ഠാനം ഖോ പനേതം, ആനന്ദ, വിജ്ജതി യം അഞ്ഞതിത്ഥിയാ പരിബ്ബാജകാ ഏവം വദേയ്യും – ‘സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം സമണോ ഗോതമോ ആഹ, തഞ്ച സുഖസ്മിം പഞ്ഞപേതി. തയിദം കിംസു, തയിദം കഥംസൂ’തി? ഏവംവാദിനോ, ആനന്ദ, അഞ്ഞതിത്ഥിയാ പരിബ്ബാജകാ ഏവമസ്സു വചനീയാ – ‘ന ഖോ, ആവുസോ, ഭഗവാ സുഖഞ്ഞേവ വേദനം സന്ധായ സുഖസ്മിം പഞ്ഞപേതി. യത്ഥ യത്ഥ, ആവുസോ, സുഖം ഉപലബ്ഭതി, യഹിം യഹിം [യം ഹിയം ഹി സുഖം (സീ. പീ.), യഹിം യഹിം സുഖം (സ്യാ. കം. ക.) മ. നി. ൨.൯൧], തം തം തഥാഗതോ സുഖസ്മിം പഞ്ഞപേതീ’’’തി. നവമം.

൧൦. ഭിക്ഖുസുത്തം

൨൬൮. ‘‘ദ്വേപി മയാ, ഭിക്ഖവേ, വേദനാ വുത്താ പരിയായേന, തിസ്സോപി മയാ വേദനാ വുത്താ പരിയായേന, പഞ്ചപി മയാ വേദനാ വുത്താ പരിയായേന, ഛപി മയാ വേദനാ വുത്താ പരിയായേന, അട്ഠാരസാപി മയാ വേദനാ വുത്താ പരിയായേന, ഛത്തിംസാപി മയാ വേദനാ വുത്താ പരിയായേന, അട്ഠസതമ്പി മയാ വേദനാ വുത്താ പരിയായേന. ഏവം പരിയായദേസിതോ, ഭിക്ഖവേ, മയാ ധമ്മോ. ഏവം പരിയായദേസിതേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, മയാ ധമ്മേ യേ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ സുഭാസിതം സുലപിതം ന സമനുമഞ്ഞിസ്സന്തി, ന സമനുജാനിസ്സന്തി, ന സമനുമോദിസ്സന്തി, തേസം ഏതം പാടികങ്ഖം – ഭണ്ഡനജാതാ കലഹജാതാ വിവാദാപന്നാ അഞ്ഞമഞ്ഞം മുഖസത്തീഹി വിതുദന്താ വിഹരിസ്സന്തീതി. ഏവം പരിയായദേസിതോ, ഭിക്ഖവേ, മയാ ധമ്മോ. ഏവം പരിയായദേസിതേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, മയാ ധമ്മേ യേ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ സുഭാസിതം സുലപിതം സമനുമഞ്ഞിസ്സന്തി സമനുജാനിസ്സന്തി സമനുമോദിസ്സന്തി, തേസം ഏതം പാടികങ്ഖം – സമഗ്ഗാ സമ്മോദമാനാ അവിവദമാനാ ഖീരോദകീഭൂതാ അഞ്ഞമഞ്ഞം പിയചക്ഖൂഹി സമ്പസ്സന്താ വിഹരിസ്സന്തീതി.

‘‘പഞ്ചിമേ, ഭിക്ഖവേ, കാമഗുണാ…പേ… ഠാനം ഖോ പനേതം, ഭിക്ഖവേ, വിജ്ജതി യം അഞ്ഞതിത്ഥിയാ പരിബ്ബാജകാ ഏവം വദേയ്യും – ‘സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം സമണോ ഗോതമോ ആഹ, തഞ്ച സുഖസ്മിം പഞ്ഞപേതി. തയിദം കിംസു, തയിദം കഥംസൂ’തി? ഏവംവാദിനോ, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞതിത്ഥിയാ പരിബ്ബാജകാ ഏവമസ്സു വചനീയാ – ‘ന ഖോ, ആവുസോ, ഭഗവാ സുഖഞ്ഞേവ വേദനം സന്ധായ സുഖസ്മിം പഞ്ഞപേതി. യത്ഥ യത്ഥ, ആവുസോ, സുഖം ഉപലബ്ഭതി യഹിം യഹിം [യം ഹി യം ഹി (സീ. പീ.)], തം തം തഥാഗതോ സുഖസ്മിം പഞ്ഞപേതീ’’തി. ദസമം.

രഹോഗതവഗ്ഗോ ദുതിയോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

രഹോഗതം ദ്വേ ആകാസം, അഗാരം ദ്വേ ച ആനന്ദാ;

സമ്ബഹുലാ ദുവേ വുത്താ, പഞ്ചകങ്ഗോ ച ഭിക്ഖുനാതി.

൩. അട്ഠസതപരിയായവഗ്ഗോ

൧. സീവകസുത്തം

൨൬൯. ഏകം സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ. അഥ ഖോ മോളിയസീവകോ പരിബ്ബാജകോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ മോളിയസീവകോ പരിബ്ബാജകോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സന്തി, ഭോ ഗോതമ, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ ഏവംവാദിനോ ഏവംദിട്ഠിനോ – ‘യം കിഞ്ചായം പുരിസപുഗ്ഗലോ പടിസംവേദേതി സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ സബ്ബം തം പുബ്ബേകതഹേതൂ’തി. ഇധ [ഇധ പന (സ്യാ. കം. പീ. ക.)] ഭവം ഗോതമോ കിമാഹാ’’തി?

‘‘പിത്തസമുട്ഠാനാനിപി ഖോ, സീവക, ഇധേകച്ചാനി വേദയിതാനി ഉപ്പജ്ജന്തി. സാമമ്പി ഖോ ഏതം, സീവക, വേദിതബ്ബം [ഏവം വേദിതബ്ബം (സ്യാ. കം. ക.)] യഥാ പിത്തസമുട്ഠാനാനിപി ഇധേകച്ചാനി വേദയിതാനി ഉപ്പജ്ജന്തി; ലോകസ്സപി ഖോ ഏതം, സീവക, സച്ചസമ്മതം യഥാ പിത്തസമുട്ഠാനാനിപി ഇധേകച്ചാനി വേദയിതാനി ഉപ്പജ്ജന്തി. തത്ര, സീവക, യേ തേ സമണബ്രാഹ്മണാ ഏവംവാദിനോ ഏവംദിട്ഠിനോ – ‘യം കിഞ്ചായം പുരിസപുഗ്ഗലോ പടിസംവേദേതി സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ സബ്ബം തം പുബ്ബേകതഹേതൂ’തി. യഞ്ച സാമം ഞാതം തഞ്ച അതിധാവന്തി, യഞ്ച ലോകേ സച്ചസമ്മതം തഞ്ച അതിധാവന്തി. തസ്മാ തേസം സമണബ്രാഹ്മണാനം മിച്ഛാതി വദാമി.

‘‘സേമ്ഹസമുട്ഠാനാനിപി ഖോ, സീവക…പേ… വാതസമുട്ഠാനാനിപി ഖോ, സീവക…പേ… സന്നിപാതികാനിപി ഖോ, സീവക…പേ… ഉതുപരിണാമജാനിപി ഖോ, സീവക…പേ… വിസമപരിഹാരജാനിപി ഖോ, സീവക…പേ… ഓപക്കമികാനിപി ഖോ, സീവക…പേ… കമ്മവിപാകജാനിപി ഖോ, സീവക, ഇധേകച്ചാനി വേദയിതാനി ഉപ്പജ്ജന്തി. സാമമ്പി ഖോ ഏതം, സീവക, വേദിതബ്ബം. യഥാ കമ്മവിപാകജാനിപി ഇധേകച്ചാനി വേദയിതാനി ഉപ്പജ്ജന്തി; ലോകസ്സപി ഖോ ഏതം, സീവക, സച്ചസമ്മതം. യഥാ കമ്മവിപാകജാനിപി ഇധേകച്ചാനി വേദയിതാനി ഉപ്പജ്ജന്തി; തത്ര, സീവക, യേ തേ സമണബ്രാഹ്മണാ ഏവംവാദിനോ ഏവംദിട്ഠിനോ – ‘യം കിഞ്ചായം പുരിസപുഗ്ഗലോ പടിസംവേദേതി സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ സബ്ബം തം പുബ്ബേകതഹേതൂ’തി. യഞ്ച സാമം ഞാതം തഞ്ച അതിധാവന്തി യഞ്ച ലോകേ സച്ചസമ്മതം തഞ്ച അതിധാവന്തി. തസ്മാ തേസം സമണബ്രാഹ്മണാനം മിച്ഛാതി വദാമീതി. ഏവം വുത്തേ, മോളിയസീവകോ പരിബ്ബാജകോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ, അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ …പേ… ഉപാസകം മം ഭവം ഗോതമോ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗത’’’ന്തി.

‘‘പിത്തം സേമ്ഹഞ്ച വാതോ ച, സന്നിപാതാ ഉതൂനി ച;

വിസമം ഓപക്കമികം, കമ്മവിപാകേന അട്ഠമീ’’തി. പഠമം;

൨. അട്ഠസതസുത്തം

൨൭൦. ‘‘അട്ഠസതപരിയായം വോ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മപരിയായം ദേസേസ്സാമി. തം സുണാഥ. കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, അട്ഠസതപരിയായോ, ധമ്മപരിയായോ? ദ്വേപി മയാ, ഭിക്ഖവേ, വേദനാ വുത്താ പരിയായേന; തിസ്സോപി മയാ വേദനാ വുത്താ പരിയായേന; പഞ്ചപി മയാ വേദനാ വുത്താ പരിയായേന; ഛപി മയാ വേദനാ വുത്താ പരിയായേന; അട്ഠാരസാപി മയാ വേദനാ വുത്താ പരിയായേന; ഛത്തിംസാപി മയാ വേദനാ വുത്താ പരിയായേന; അട്ഠസതമ്പി മയാ വേദനാ വുത്താ പരിയായേന. ‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, ദ്വേ വേദനാ? കായികാ ച ചേതസികാ ച – ഇമാ വുച്ചന്തി, ഭിക്ഖവേ, ദ്വേ വേദനാ. കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, തിസ്സോ വേദനാ? സുഖാ വേദനാ, ദുക്ഖാ വേദനാ, അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ – ഇമാ വുച്ചന്തി, ഭിക്ഖവേ, തിസ്സോ വേദനാ. കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ച വേദനാ? സുഖിന്ദ്രിയം, ദുക്ഖിന്ദ്രിയം, സോമനസ്സിന്ദ്രിയം, ദോമനസ്സിന്ദ്രിയം, ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം – ഇമാ വുച്ചന്തി, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ച വേദനാ. കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, ഛ വേദനാ? ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജാ വേദനാ…പേ… മനോസമ്ഫസ്സജാ വേദനാ – ഇമാ വുച്ചന്തി, ഭിക്ഖവേ, ഛ വേദനാ. കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, അട്ഠാരസ വേദനാ? ഛ സോമനസ്സൂപവിചാരാ, ഛ ദോമനസ്സൂപവിചാരാ, ഛ ഉപേക്ഖൂപവിചാരാ – ഇമാ വുച്ചന്തി, ഭിക്ഖവേ, അട്ഠാരസ വേദനാ. കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, ഛത്തിംസ വേദനാ? ഛ ഗേഹസിതാനി [ഗേഹസ്സിതാനി (അട്ഠ.)] സോമനസ്സാനി, ഛ നേക്ഖമ്മസിതാനി [നേക്ഖമ്മസ്സിതാനി (അട്ഠ.)] സോമനസ്സാനി, ഛ ഗേഹസിതാനി ദോമനസ്സാനി, ഛ നേക്ഖമ്മസിതാനി ദോമനസ്സാനി, ഛ ഗേഹസിതാ ഉപേക്ഖാ, ഛ നേക്ഖമ്മസിതാ ഉപേക്ഖാ – ഇമാ വുച്ചന്തി, ഭിക്ഖവേ, ഛത്തിംസ വേദനാ. കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, അട്ഠസതം വേദനാ? അതീതാ ഛത്തിംസ വേദനാ, അനാഗതാ ഛത്തിംസ വേദനാ, പച്ചുപ്പന്നാ ഛത്തിംസ വേദനാ – ഇമാ വുച്ചന്തി, ഭിക്ഖവേ, അട്ഠസതം വേദനാ. അയം, ഭിക്ഖവേ, അട്ഠസതപരിയായോ ധമ്മപരിയായോ’’തി. ദുതിയം.

൩. അഞ്ഞതരഭിക്ഖുസുത്തം

൨൭൧. അഥ ഖോ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കതമാ നു ഖോ, ഭന്തേ, വേദനാ, കതമോ വേദനാസമുദയോ, കതമാ വേദനാസമുദയഗാമിനീ പടിപദാ? കതമോ വേദനാനിരോധോ, കതമാ വേദനാനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ? കോ വേദനായ അസ്സാദോ, കോ ആദീനവോ, കിം നിസ്സരണ’’ന്തി?

‘‘തിസ്സോ ഇമാ, ഭിക്ഖു, വേദനാ – സുഖാ വേദനാ, ദുക്ഖാ വേദനാ, അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ. ഇമാ വുച്ചന്തി, ഭിക്ഖു, വേദനാ. ഫസ്സസമുദയാ വേദനാസമുദയോ. തണ്ഹാ വേദനാസമുദയഗാമിനീ പടിപദാ. ഫസ്സനിരോധാ വേദനാനിരോധോ. അയമേവ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ വേദനാനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ, സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമ്മാസമാധി. യം വേദനം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സുഖം സോമനസ്സം, അയം വേദനായ അസ്സാദോ; യാ വേദനാ അനിച്ചാ ദുക്ഖാ വിപരിണാമധമ്മാ, അയം വേദനായ ആദീനവോ; യോ വേദനായ ഛന്ദരാഗവിനയോ ഛന്ദരാഗപ്പഹാനം, ഇദം വേദനായ നിസ്സരണ’’ന്തി. തതിയം.

൪. പുബ്ബസുത്തം

൨൭൨. ‘‘പുബ്ബേവ മേ, ഭിക്ഖവേ, സമ്ബോധാ അനഭിസമ്ബുദ്ധസ്സ ബോധിസത്തസ്സേവ സതോ ഏതദഹോസി – ‘കതമാ നു ഖോ വേദനാ, കതമോ വേദനാസമുദയോ, കതമാ വേദനാസമുദയഗാമിനീ പടിപദാ, കതമോ വേദനാനിരോധോ, കതമാ വേദനാനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ? കോ വേദനായ അസ്സാദോ, കോ ആദീനവോ, കിം നിസ്സരണ’ന്തി? തസ്സ മയ്ഹം, ഭിക്ഖവേ, ഏതദഹോസി – ‘തിസ്സോ ഇമാ വേദനാ – സുഖാ വേദനാ, ദുക്ഖാ വേദനാ, അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ. ഇമാ വുച്ചന്തി വേദനാ. ഫസ്സസമുദയാ വേദനാസമുദയോ. തണ്ഹാ വേദനാസമുദയഗാമിനീ പടിപദാ…പേ… യോ വേദനായ ഛന്ദരാഗവിനയോ ഛന്ദരാഗപ്പഹാനം. ഇദം വേദനായ നിസ്സരണ’’’ന്തി. ചതുത്ഥം.

൫. ഞാണസുത്തം